Nn. 1–67

1. Theologia Moralis definiri potest : Sczena, rationt simul et fidet nnixa, de actibus huma- Zs disserens, gquatenus morales (n. 47) sunt et ad nem supernaturalem referuntur.

Hec autem scientia sezsu dato sumpta amplectur theologiam a@scetécam et mysticam, sed sensu ‘icto ab eis distinguitur : versatur enim circa ges vile christiane, dum ascetica exponit consza christiane perfectionis, et mystica docet vias iblimiores contemplationis ac intimze cum Deo nionis.

2. Theologia Moralis stricte sumpta in duas artes dividitur : a) genxeralem seu fundamenvem, que disserit tum de w/tzimo hominis fine, im de actibus humanis zz universal: consideutis; b) et specealem, que tractat in particulart e officits et virtutibus, necnon de sacramentis uibus gratia confertur ad officia vite chrisanz recte adimplenda. Hinc sequenti ordine é variis partibus Theologie /undamentalis et hectalis dicemus.

( Feds Ultimo fine et Norma moralitatis.

Theologia _ | De Actibus humanis. Fundamentalis De Legibus.

seu Generalis

De Conscientia. De Peccatis et Vittis. De Virtutibus in genere.

t Plenior doctrinze explicatio ac variorum auctorum consulendom elenchus invenientur in Syzopsz theol. mor. (Syn. major.), Prolemena in Theologiam moralem, Nn. I Sq.

2, PRAENOTANDA.

De Virtutibus theologicis. De Virtutibus moralibus et Decalogo.

De Justitia et de Contractibus.

Theologia |} De Variis Statuum obligatio- Specialis. nibus.

De Ecclesie preeceptis.

De Censuris.

De Sacramentis.

Brevis conspectus Theologiz ascetice et mystice.

3. Divisio.

4. Fontes autem Theologie moralis sunt Scrzptura, Traditio, ratio.

A) In Seriptura, que “utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia” 7, inveniuntur tum precepta tum evempla quibus mores instruantur. Sed animadvertendum est :

a) Non omnia exempla imitanda esse, sed ea tantummodo que, ex contextu, explicite aut implicite tanquam imitatione digna proponuntur; b) inter precepta, quedam, utpote ceremonialia aut speciali Judazorum indoli accommodata, aboleta esse vel perfectiori modo in N. Testamento proposita; etiam in N. Testamento quedam, etsi pauca, esse particularia et temporanea 2; c) sedulo distinguendum esse, ex contextu et Ecclesia communi sensu, inter precepia ad vitam zeternam consequendam necessaria, et consilia quz ad perfectionem desiderantur 3.

B) Quoad Traditionem, przcipue attendenda sunt :

PRENOTANDA. 3 a) Decreta auctoritativa Conciliorum et Pontificum, que vim legis habent, animadvertendo tamen in rebus disciplinaribus non solum profectum inveniri, sed etiam mutationes, quibus principia morum, in se immutabilia, variis temporibus ac nationibus accommodantur. b) Responsa interpretativa Congregationum, que, cum approbatione Pontificis, leges exponunt explicatione sive declarativa, qua obscura elucidantur, sive suppletiva qua prescripta extenduntur vel restringuntur (infra, n. 99-103). ©) Patrum ac Theologorum auctoritas, que eo major est quo unanimior est eorum consensus de re moral '.

C) Ratio ipsa, fide illuminata, ad regulas morum detegendas, exponendas et practice applicandas, maxime confert :

a) Ratio practica zzdzvidua, in qua divinitus insculpta sunt naturalia praecepta, ex quibus haud pauce conclusiones practice inferri possunt; b) ratio exculta Patrum et Theologorum, qui ex verbo Dei scripto et tradito, necnon ex antiquorum philosophorum scriptis, sapienter deducunt et scientifice declarant multa circa virtutum praxim et vitiorum fugam; C) semsus. communis fidelium, qui, duce Spiritu Dei, de rebus moralibus haud raro zquum fert judicium.

Re a a. ix ar ores ; ae . sureties erieee ay vine é ee oe hi oy Teo TOpithe O42 seus £2), —— iSite! 1 Sh elegmeraa - See te . — ; ssluueat ba Sis nina tf shin . nh SoMoEtg 3S . <aprIsnoguss sbirsusisb

Cries ste Sines 2 rai 5 aioe oiitlaivih sip HP Seis Bieta? of sHtinie’ 4 ine “tameser retin aur HIG = sanoladtone; Sy my MED AAG | se Vs WSR ETHEI# rAd OSC OstbRN } #5 02 ; tui i ae We! 'G RES uiK ae

MUL ono Sie Sraeiosk

. ; BATES NNER “HaSV ANNE OE iene ae .- ¥ a . * SPOR iG D> 9G ihe te tt " LU a sos Sf? fips 3

PARS PRIOR

Wyealagia Doralis HBundamentatis.

u

Bild ie Ud blink

De ultimo fine actuum humanorum et fundamento moralitatis ?.

STATUS QUAZSTIONIS.

5. Cum, ex definitione supra proposita (n. 1), Theologia moralis de actibus humanis agat quatenus morales sunt et ad finem ultimum conducunt, de ultimo fine pauca pranotanda sunt, quia “ex fine... oportet accipere rationes eorum que ordinantur ad finem ”, ut ait Doctor Angelicus : cujus vestigiis inherentes, dicemus 1° de existentia ultimit fints in genere,; 2° de natura fints ultimt hominis et de norma fundamentali moralitatis; 3° de obligatione tendendi ad finem ultimum.

§ I. De existentia ultimi finis in genere.

6. Juxta S. Thomam, omnes actiones humane sunt propter finem, et quidem ultimum et unicum?,

1S, THOM., 1a, q. 6; 44, a. 4; 103, a. 2; 122, q. 1-5, 91-94; Contra Gentes, |. III, cc. 1-83; D’HuLst, Conférences, Paris, 1891, Les fondements de la moralité; P. JANVIER, La Beéatitude, Paris, 1903; Tissot, Vie intérieure simplifiée, 16° éd., Paris, 1923, pp. 19-75; RICHARD, Dict. de théol. (Vacant-Mangenot), Fin dernzére.

6 CAPUT I.

Etenim fis dicitur illud in quod tendit aliquod ens aut aliqua operatio ex natura sua (fizds operis) aut ex intentione deliberata agentis (/izzs operantis)*,; hinc habet rationem Joni et perfectionis. Siquidem donum dicitur illud quod est appetzbzle aut conveniens; perfectum vero vocatur quidquid ens in se ipso complet. — Finis autem dicitur zz¢ermedius vel ultimus prout refertur vel non ad ulteriorem finem. Finis autem ultimus re etiam coincidit cum a@bsoluta entis perfectione, et cum beatitudine, que nihil aliud est nisi stabzlis possessio boni perfecti.

Jamvero actiones quz a voluntate deliberata procedunt, et Aumane dicuntur, ad quemdam finem tendunt tanquam ad objectum proprium, et quidem z/z¢mum et unicum, quia si non daretur finis ultimus, esse non possent fines intermedii, et si finis ultimus non esset wszcus, non esset revera wltimus, i. e. bonum perfectum, seu beatitudo.

Ergo necesse est ponere unicum finem hominis ultimum, ex cujus appetitione intenduntur cetera bona.

§ II. De natura finis ultimi hominis et norma fundamentali moralitatis.

Catholicam doctrinam, posteaque falsa systemata breviter exponemus,

7. I. Catholica doctrina duo complectitur . finem hominis ultimum et moralitatis fundamentum. Posterius a priore pendet, n. 9.

1° Deus est fints ultimus hominis in ordine naturalt et supernatural, quatenus homo tenetur Lum glorificare et in Eo invenit supremam beatttudinem.

A) Etenim g/orza alicujus externa et formalis, qualis hic intelligitur, est clara alicujus notitia cum laude; atqui homo tenetur ita Deum glorificare, sive in ordine zaturalz, quia Deus non potuit creare nisi propter manifestationem suze perfectionis; sive in ordine supernaturalt, ut

1 Triplex ratio in uno fine operantis distingui solet : onum intentum (finis gut, cujus gratia, objectivus), possessto tllius boni (finis guo, seu formalis, subjectivus) ; subjectum cui bonum intenditur aut in cujus commodum appetitur (finis czz).

DE ULTIMO FINE ACTUUM HUMANORUM. 7 docet C. Trtdentinum, ex quo causa finalis justificationis est gloria Dei. “Hujus justificationis cause sunt, fizalis quidem, gloria Dez et Christi” *.

B) Beatztudo est ultima homints perfectio2 seu status omnium bonorum agegregatione perfectus, secundum Soetzum, et coincidit cum ultimo fine3. Jamvero in solo Deo homo invenire potest et debet hanc beatitudinem, in ordine naturali, quia Deus solus aspirationes humanas complere potest, et in ordine supernaturali, ut satis constat ex magisterio Ecclesiz ordinario et universali 4.

8. C) Hinc gloria Dei recte dici potest finis ultimus hominis frzmarzus seu principalis, qui nempe per se primo movet operantem, et deadz/udo haberi valet ut finis secundarius, qui non moyet hominem nisi alio fine presupposito (i. e. gloria Dei) cui subordinatur et connectitur; prior est absolute obtinendus per manifestationem bonitatis aut saltem justitiaze divine, posterior est conditionatus, quatenus in ordine exsecutionis pendet a voluntate hominis °%.

Ex dictis autem in 77. de Verbo Incarnato, Christus est perfectus religionis ac redemptionis mediator quo Deum glorificamus, gratiasque omnes accipimus.

GRIF.) +SCSS: V3) C172 Cf.fetiam: €.” Vaz., sess. 111, clans “Deus...ad manzfestandam perfecttonem suam per bona que creaturis impertitur... de nihilo condidit creaturam,.. humanam’', — ‘‘Si quis mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit, a. sit” (sess. III, can. 5). — S. THOMAS non ex professo ponit finem hominis ultimum esse gloriam Dei, sed hoc satis clare docet tradendo perfectam beatitudinem haberi per visionem divinze essentiz, 12 2%, q. 3, a. 8. — Cf. P. PEGUES, Commentazre... de la Somme théologigue, VI, p. 202-203.

4 Matth., XXV, 46; Marc., X, 30; Luc., XVIII, 30; Rom., VIII, 16-17; 7 'Cor., Il, 9. :

5 Hinc ex parte Dei, finis ultimus hominis gzz est bonitas divina communicanda, finis go est communicatio bonitatis, finis cz est ipse Deus quatenus vult esse fons bonitatis; ex parte hominis, finis ultimus gzz est bonitas Dei,finis go est participatio illius bonitatis, finis cuz est primario Deus glorificandus, et secundario homo,

8 CAPUT I.

9. 2° Deus ipse est norma suprema moralitatis, id est donitatis et obligationis moralts ; norma autem proxima est natura hominis tntegre Spectata.

A) Moralitas dicitur proprietas actionum humanarum secundum quam sunt doze vel male, obligatorie * vel stmpliciter honeste. Jamvero bonitas et malitia moralis, simul et obligatio in actibus humanis attenduntur secundum ordinem ad finem ultimum, id est Deum, ut constat non solum Scriptura et Traditzone, quibus reprobatur quecumque Lthica independens*; sed etiam ratione, quia, juxta S. Thomam, “bonitas voluntatis dependet ex intentione finis, finis autem ultimus voluntatis humane est summum bonum, quod est Deus” 3. Aliunde obligatio imponi nequit homini nisi ab Eo cui natura rationalis est necessario subjecta, scilicet a Deo. Ergo bone sunt actiones humane que perfectioni divine sunt conformes, et quidem absolute, et perpetuo si ex se ad Deum ordinant, et od/zgatorte sunt ille quas Deus preecipit.— Norma, qua bonum a malo _distinguitur, vocatur adzscriminans; norma que moralem obligationem imponit, dicitur z7zperans.

De modo autem quo Deus est norma moralitatis, non conveniunt auctores quoad ratzonem dicendi : juxta quosdam, distingui potest norma comsiztutiva, que est natura divina, norma manzfestativa, quee est intellectus divinus, et norma praeceptiva, id est, lex cterna 4.

10. B) Norma tamen moraltatis proxima est natura hominis integre spectata. Etenim homo t Obligatio moralis seu ofictum est veluti vinculum internum et morale conscientiam movens modo absoluto, wniversali et perpetuo ad aliquid faciendum vel omittendum.

? Matth. VII, 21; XIX, 16, 19; DENZ. B., 1703 (de damnatione peccati philosophici). — 3 14 2%, q. 19, a. 9. 4 “Tn his vero que aguntur per voluntatem, regula proxzma est ratio humana, regula autem swzprema est lex eterna". 18 2%,

Cy 205 alaeke

DE ULTIMO FINE ACTUUM HUMANORUM. 9 ad imaginem Dei creatus, ejus bonitatem aliquomodo participat; unde, ait S. Thomas : “ Unicuique autem est bonum quod est sibi connaturale et proportionatum ” *.

Si vero de modo sit sermo, distingui etiam potest norma consiitutiva, 1.e. natura hominis sensitiva et rationalis, individua, socialis et ad finem supernaturalem destinata; norma manzfestativa, 1. e. recta ratio humana fide illustrata; norma preceptiva, scilicet conscientia moralis.

11. Nec deest huic norme sanctio perfecte efficax, vi cujus homines honeste agentes in consecutione ultimi finis inveniunt supremam beatitudinem et perverse agentes in amissione ultimi finis supremam infelicitatem.

II. Falsa systemata. Hezc ad duo revocantur, senstsmum seu empirismum moralem et rationalismum.

12. 1° Senstsmus finem hominis et normam moralitatis reponit in voluptate, aut utzlitate sive individuali (Epicurismus), sive soczalz (evolutionismus).

13. Fatemur equidem donum temporale delectabile vel utile, privatum aut sociale, esse quodam modo appetibile, nempe secundario, scilicet quatenus bono honesto seu rationali subordinatur; sed falso asseritur wllud esse finem hominis primarium et ultimum, quia “ nihil potest quietare voluntatem hominis nisi bonum universale quod non invenitur in aliquo creato, sed solum in Deo” 2, Etenim voluptas vel utelitas, etiam socialis, norma moralitatis esse nequit; om est enim : a) wziversalis cum plerique homines impares sint discernendis rebus que ad bonum proprium et praecipue publicum conferunt; cum aliunde moralitas actuum que laborem et sui s

1fe) CALUAT abdicationem importat,ex utilitate nequeat estimari; b) nec eficar ad obligationem moralem imponendam : quis enim me adstringere potest ad felicitatem sive propriam, sive aliorum prosequendam, presertim ad bonum aliorum proprio bono anteponendum, nisi supremus omnium Dominus, cui omnes obedire teneantur ?

Quare cum fautoribus sensismi admittimus finem hominis esse beatitudinem, sed addimus hanc beatitudinem esse perfectam animi quietem in Deo, et hanc coincidere cum gloria Dei: Deus enim glorificatur cum in ejus cognitione et amore quiescimus.

14. 2° Rationalismus fundamentalem moralitatis normam reponit in ratzone humanat, aut in sensu quodam nobili conscientiz insito 2, aut in sensu morali a ratione distincto 3,

15. Recte quidem rationalistae bonum delectabile et utile bono honesto subordinant et obligationem absolutam agnoscunt; sed, omissis erroribus specialibus : a) obligationis moralis non prebent rationem sufficientem, quia intelligi nequit obligatio absoluta sine Deo supremo legis- /atore, qui solus, utpote supremus omnium dominus et gubernator, hanc imponere potest. b) Preterea non datur extra Deum sanctio efficax moralitatis, vel in conscientiz remorsu aut bono testimonio, vel in aliis bonis aut malis temporalibus. ©) Aliunde homines, sine religione, efficacibus motivis et necessario auxilio ad excolendam virtutem destituuntur.

• Juxta Kantium ratio humana oficzwm intimat sine ullo respectu ad voluptatem et utilitatem et independenter a Deo; alii fundamentum obligationis in sola ratione humana inveniri aliter explicant independenter a religione revelata aut a quacumque religione,

2 Ita Moderniste,

DE ULTIMO FINE ACTUUM HUMANORUM. II

Non negaimus igitur legem moralem esse absolutam, universalem et categorice tmperativam, ut aiunt Kantiste et alii rationalistee, sed illius ultimum fundamentum in divina ratione reponimus; nec sensus moralis influxum rejicimus, sed contendimus hunc sensum non yalere nisi judicio rectz rationis sit consentaneus, et ita altiori normee, quee falli nequit, sit subordinatus.

Dari ergo non potest ethica a Deo et a religione revelata tndependens.

§ III. De obligatione tendendi ad finem ultimum.

16. 1° Ex eo quod Deus hominem ad gloriam suam creavit, exigere debuit ut homo nihil ageret quod ad Dei gloriam referri non posset, et ad hunc finem per actus humanos tenderet. Revera varia preecepta dedit hominibus, quibus tuto ad salutem dirigantur. — Aliunde maxime homini interest consequi finem suum, ut in illius fruitione conquiescat, ac proinde actus suos apte moderare et ordinare in ordine ad finem.

17. 2° Quoad media ad finem nobis prestitutum attingendum, ratio simul et fides nos docent necessariam esse operationem Dez ac nostri.

A) Deus scilicet essentiam ac facultates anime quas creavit, ex superabundanti bonitate deiformes efficit per evatiam habitualem, virtutes infusas et dona Spiritus Sancti, insuper humanarum facultatum exercitium non tantum adjuvat per concursum naturalem, sed et congruenter elevat per gratias actuales. ec autem media interna supernaturalia prebet Deus per media externa, preecipue per Sacramenta.

18. B) Sic elevatus et divine consors tactus nature, Zomo sese movet “bere ad finem, agendo sub Deo, eoque cooperante ad normam precep- torum a Deo tum naturaliter, tum supernaturaliter impositorum, duce C#vzsfo, omnium virtutum perfecto exemplari.

19. Conclusio. Hinc denuo apparet finem ultimum supernaturalem esse supremum principium seu fundamentum moralitatis, quia ex eo desumitur ratio partium Dei et hominis in apte instauranda vita humana. Aliis verbis, ex fine determinatur ordo moralis, seu via et ratio qua ordinamur a Deo et simul nosmetipsos ordinamus.

CAPUT «LP De actibus humanis.

20. Prenotanda. Vidimus homini prestitutum esse finem ultimum, non tantum naturalem, sed et supernaturalem, visionem scilicet Essentiz divine, eique ad hanc beatitudinem esse tendendum per actus suos !.

21. Actus autem nostri ordinantur ad Deum per virtutes fidei, spei, caritatis, prudentiz, justitie, fortitudinis, temperantiz et ceterarum, de quibus in particulari mox agemus.

22. Sed prius consideranda est eorum actuum ratio communis, que consistit in eo quod sint libert, morales, supernaturaliter meritoriz, Actus libertas est veluti materta moralitatis; conformitas cum voluntate Dei seu moralitas est veluti forma, meritum quasi consequentia moralitatis. Unde triplex articulus.

ARTICULUS I. DE ACTIBUS LIBERIS.

Dicemus : a) de xotione et spectebus actuum liberorum; b) de eorum principiis; e@) de causis quibus eorum “dertas minuitur vel augetur.

§ 1. De notione et speciebus actuum -liberorum.

23. 1° Notio. A) Actus liber is dicitur qui est simul voluntarius et deliberatus, sine coactione et necessttate peractus ; a) voluntartus seu procedens ab intrinseco principio cum cognitione; b) imo proprie voluntarius, seu procedens a voluntate proprie dicta (que dicitur appetitus intellectualis), cum cognitione intellectuali; et insuper C) deltberatus, seu proveniens ex ratione consiliante et voluntate eligente*, sine coactione externa et necessitate interna.

Et sane, preeter voluntarium quod est hominibus et brutis commune’, in homine duplex est voluntarium proprie dictum : unum necessarium (liberum a@ coactione), quo nempe volumus bonum seu beatitudinem 27 commumz 3, alterum liberum (liberum e¢ @ necessttate), illud scilicet cujus homo est deliberatione praevia dominus. Actus igitur liber procedit a voluntate simul et ratione, seu a libero arbitrio : “ex hoc enim voluntas libere potest ad diversa ferri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni” +, Sic voluntas eligit inter amare et non amare (libertas contradictionis) ; inter rem et ejus oppositum v. g., inter amare et odisse (libertas contrarietatis); inter res specie diversas (libertas specificationis).. Libertas humanz voluntatis vocatur adhuc “bertas indifferentia, Ubertas electionis, libertas a necessitate interna *.

Voluntario autem opponitur zuvoluntarium quod est contra voluntatis inclinationem. Cum

5 Ad rem przesentem directe non pertinent /dertas a peccato, lbertas ab obligatione, Cf. NOLDIN, Summa theol. mor., vol. I, :n. 37.

involuntarto non est confundendum xox voluntarium, in quo deest actus voluntatis quin tamen voluntas aversetur. Voluntarium pariter differt a volito, quod est id omne quod voluntas.approbat.

24. B) Existentia libertatis humane. Libertas indifferentiz, quam negant deterministe post Novatores et Jansenistas, fuit solemniter asserta a Conciliis Constantiensi, Tridentino et Vaticano1, Aliunde experientia et ratione certissime probatur 2.

25. 2° Species voluntarii liberi. Voluntarium liberum est : a) fosztcvuim, quod terminatur ad actum; vel wegativum 3, quod terminatur ad omissionem voluntariam, (n. 459), quam tamen | semper antecedit aut comitatur aliquis actus per modum causz aut occasionis 4; b) expressum, seu explicite ac formaliter manifestatum; vel Zacztum quod scilicet apparet ex dictis, ex silentio, ex priore dispositione; €) actwade, prout oritur a volitione actualiter elicita; vel vzrtuale, ex volitione perseverante tantum in effectu (n. 860); vel Zadztuale, ex volitione olim elicita neque retractata, quin tamen perseveret (n. 920, 866) ; vel zzterpretattvum, sic dictum ex volitione nullo modo habita, que tamen sufficienti de causa judicatur adfutura, si homo attenderet vel posset attendere (n: 1270) ; d) zxzternum, quod remanet in anima; vel zxzternum stinul et externum, quod percipitur sensibus ; @) azrectum seu in se, vel indirectum seu in causa : voluntarium directum est id quod voluntas immediate intendit, sive ut finem sive ut

• DENZINGER-BANNWART, Exchiridion Symbol, et definit., nn. 607 (503), 815 (697), 1791 (1640). 2S. THom., De Verit., q.-24, a. x. 3 Voluntarium positivum ab aliquibus auctoribus dicitur dzrectum, hegativum autem zuzdzrectum. 4S. THOM., 14 22, q. 6, a. 3.

medium ; zzdzrectum vero quod neque ut finis neque ut medium intenditur sed previdetur saltem in confuso ex actione vel omissione secuturum (n. 245); f) elcdtum vel zmperatum, circa quod paulisper immoramur.

26. Voluntarium elicitum est actus ipsius voluntatis, ab ipsa scilicet voluntate immediate procedens et in eadem perfectus; dum voluntarium zmferatum est actus procedens ab alia facultate, sed sub motione e¢ zmperio voluntatis *.

Actus elicitus voluntatis refertur et quidem multiformiter, sive ad finem (voluntas seu amor, intentio, fruitio)* ; sive ad ea quibus finis attingitur (electzo, consensus, usis) 3.

Quoad actum z7mferatum, est advertendum 4 quod voluntas cum ratione per imperium movet intellectum, voluntatem ipsam, appetitum sensitivum, membra corporis, sed diversimode : intellectum scilicet quoad exercitium et quoad assensum dandum veritatibus non plene intellectum convincentibus, voluntatem, item quoad exercitium et quoad electionem bonorum particularium ; sensus externos, imaginationem et appetitum sensitivum non quoad motus primo-primos, sed quoad motus secundo-primos et secundos 5 (infra n. 28); membra autem, sed illa tantum quze viribus sensitivis deserviunt.

Actus eliciti ab appetitu sensitivo sub ordinatione et imperio rationis et voluntatis przecipua consideratione digni sunt ° t Dicuntur tamen aliqui actus voluntatis imperati quatenus procedunt ab actu previo ipsius voluntatis : ita amor inimicorum ab amore Dei determinatur.

2 Voluntate seu amore bonum simpliciter placet; zrdentzone seu desiderio bonum appetitur tanquam finis per aliud consequendus ; fruitione quee adhuc dicitur gaudium vel delectatio, voluntas in bono conquiescit. Cfr. 14 2%, q. 8-12,

3 Electione voluntas unum medium pre aliis efficaciter vult; consensu yoluntas acceptat quod bonum ab intellectu judicatur; wsz voluntas medium electum applicat ad finem assequendum. Cf. 1a 2&, q. 13-16. — 4 /bzd. q. 17.

5 Huc refertur illud S. Mranciscé Salest¢ monitum : ‘Il faut tousjours se souvenir en tout ce que je dis, que je n’entens point parler de ce que fait la partie inférieure, car je n’en fais nul estat; c’est donc a la partie supérieure..." Les vrays entretiens spirituels, éd. d’Annecy, tom. VI, p. 259. ‘‘ Quandoque enim aliquis sentit aliquam delectationem secundum corpus, de qua tamen non gaudet secundum rationem”’, 12 2®, q. 31, a. 3.

27. Alize sunt divisiones voluntarii : g) in voluntarium simpliciter et voluntarium secundum guid; Wh) in voluntarium ferfectum et tmperfectum : de quibus infra (n. 30).

§ II. De principiis que ad actus liberi productionem concurrunt.

Omissis principiis supernaturalibus de quibus supra egimus (n. 17), dicemus de principiis naturalibus.

Quamvis omnes hominis facultates aliquo modo ad actus liberi productionem concurrant, due sunt tamen que proxzme eum producunt, intellectus scilicet et voluntas.

28. 1° De advertentia intellectus principium fundamentale. Ut? actus vere et adequate guoad moralem valorem sit liber, agens per intellectum advertere! debet ipsum actum, actus circumstantias, actus et circumstantiarum moralttatem (n. 47 sq.). Ita in parricidio, occzszo, et quidem patris, ut leg? divine contraria, est advertenda. — Ratio est quia x2/ volttum quin precognitum, actus igitur non est vere liber nisi prius intellectus id advertat quod voluntas electura est; et quo perfectior cognitio eo liberior est actus.

Sunt autem gradus zz advertenizé, ratione tum sadbject2 tum odjectz. A) Ratione ipsius swdjectt, advertentia est vel Alena, quando scilicet nihil ex parte intellectus impedit quominus actus t Dico advertere seu attente considerare; quod differt a cognitione: possum enim cognoscere legem quin ad eam, ob aliquam distractionem, advertam. — Unde actum liberum prorsus elicere non valent infantes, amentes, dormientes, ebrii, hallucinati, obsessi, quando nullum rationis usum habent. — Notetur amentes moraliter liberos manere quoad objecta circa que non perturbatur judicium intellectus vel facultas deliberandi : quod contingit, preesertim initio morbi, quoad notiones morales et religiosas. GENICOT-SALSMANS, Theol mor, Institutiones, I, n. 15.

advertendi eliciatur, v. g., quando quis plene evigilatus, sui compos, nec turbatus nec distractus, ad rem attendit; vel semz-plena, seu potius non plena, quando aliquid mentem impedit ne actus advertendi perfectus:sit, v. ¢., quando quis de re aliqua cogitat nondum plene e somno excitatus, vel sui non plene compos, aut aliis rebus distractus *.

Ratione mentis advertentiz, triplicis generis actus distingui solent : motus primo-primi seu indeltberati, qui omnem advertentiam precedunt; motus secundo-primt, seu semi-deliberat:, quorum nonnisi imperfecte conscii sumus, v. g. quia non plene evigilati 2; motus secund? seu deliberatd qui cum plena advertentia eliciuntur.

29. B) Ratione odjectz, advertentia est dstzncta, quando objecti moralitas clare percipitur, — con- Jusa, quando non apprehenditur nisi obscure. Ita qui e fenestra lapidem projicit, previdens fore ut ex.eo vulneretur transiens inimicus, aistincte malitiam hujus actionis advertit; si vero id faciat, obscure suspicans quidem aliquem forsan preetereuntem posse vulnerari, nesciens autem num quis reipsa transeat, non nisi confuse vulnerationem proximi advertit.

30. 2° De consensu voluntatis principium. Ut actus liber stt, debet a voluntate elict, previa he t Advertentia semi-plena potest esse in infantibus, amentibus, dormientibus, ebriis, hallucinatis, obsessis.

2 Sub ignorantia quadam erumpunt illi motus quos vocant przm0primos, secundo-primos. Scilicet sub impulsu tentationis gravis possunt in voluntate enasci actus, antequam intellectus proponat voluntati motiva absterrentia (motus primo-primi); et etiam antequam intellectus proponat heec motiva satis vivide (motus secundoprimi). Cf. Sum. th., 14 2®, q. 77, a. 8 : ‘‘ Cum autem ex passione aliquis procedit ad actum peccati vel ad consensum deliberatum, hoc non fit subito”.. Cf. BossuET, Correspondance, IV, lettre 669 ; S. FRANGOIS DE SALES, tome XVII, lettre 1573 (éd. nouvelle de la Visit. d’Annecy).

deliberatione tntellectus, sine necessitate et coactione (n. 23). Volto autem, sicut ipsa cognitio, potest esse perfecta vel tmperfecta - quod in multiplici sensu sumi potest. a) Volitio perfecta ea est que procedit e plena cognitione et deliberatione simulque pleno consensu; volitio zperfecta ex imperfecta cognitione et semi-plena deliberatione aut ex semi-pleno consensu oritur, v. gr. in subita ira. b) Aliter, et quidem magis ex parte inclinationis voluntatis, volitio dicitur perfecta que elicitur sine ulla repugnantia, — zmperfecta autem que cum repugnantia elicitur, ut v. g. voluntas projiciendi merces in mare instante naufragio. In hoc ultimo casu habetur voluntarium quasi mixtum involuntario, magis tamen voluntarium quam involuntarium : unde dicitur a S. Thoma voluntarium simpliciter, involuntarium secundum quid‘.

Eo autem “derior est actus quo perfectzor deliberatio et consensus.

§ III. De causis que in actum liberum influunt, ad libertatem minuendam vel augendam.

31. Divisio. Generatim theologi agunt solummodo de actus liberi z7zpedimentis, que a S. Thoma quatuor numerantur : zgvorantia, concupiscentia, vis et metus. Magis opportunum vero ducimus hic agere non solum de zmpedimentis libertatis, sed de preecipuis causis qua in eam influunt minuendo aut augendo. — Jam vero quedam sunt cause que magis proxime sive in intellectum sive in voluntatem influunt, ut error et tgnorantia ac passiones, aut etiam in volitionis executionem, ut vzolentia. — Aliz vero

1S, LHOM.) 12 2d. 6) 1a. 6g. 73 anode 7.5 rauwer sunt causz que magis remote in intellectum et voluntatem influunt, ut A@reditas et temperamentum, educatio, habstus, necnon morbidi quidam status corpus aut animam afficientes. De quibus breviter magis necessaria dicemus,

I. De causis magis proxime in actum liberum enfluentibus.

Cum actus non sit liber sine previa cognitione intellectus et consensu voluntatis, ea omnia que tollunt aut minuunt cognitionem et consensum, eo ipso libertatem tollunt aut minuunt.

32. 1° De errore et ignorantia : A) Vozzo. — Ignorantia 1, que est carentia debite scientie@ (ut est ignorantia theologiz in sacerdote), differt ab errore qui, preter carentiam cognitionis, involvit judicium veritati contrarium (ut si quis putet odium inimicorum esse honestum).

33. B) Dzviszo.— a) Ratione objectz, ignorantia duplex est : ignorantia juvzs, quando zpsa lex ignoratur, v. g., si quis nesciat in vigilia Assumptionis jejunium esse servandum; et ignorantia facti, quando quis nescit legem, ceteroquin cognitam, 7% casu esse applicandam, quia, v. g., non advertit hance diem esse vigiliam Assumptionis 2. —hb) Ratione suédject:, ignorantia est vznczbiles, ideoque culpabilis, quando morali adhibita diligentia depelli potest et debet 3, vel zzvzncebzlrs et ideo zuculpabilis, qaando, morali adhibita diligentia, expelli nequit : si nullo modo cognitio so AIA ES Ge 76; Aes

2 ‘‘Tgnorantia solius gee imputabilitatem delicti non tollit, sed aliquantum minuit". (Codex, c. 2202, § 2). ,

3 Si quis ex zndustvia ignoret, ut liberius peccet, ignorantia dicitur affectata, si ignoret ex negligentia, verecundia, animi levitate, ignorantia est sémpliciter vincibelis, si nulla aut fere nulla diligentia adhibita fuerit, ignorantia vocatur crassa seu supina.

acquiri potuerit, ignorantia est absolute tnvinctbilis ; si nonnisi egre ac cum extraordinaria diligentia, ignorantia est moraliter invincibtlrs 3.

34. C) Principii instar statuimus zm tantune minut libertatem in quantum augetur ignorantia.

Regule de influxu tgnorantie tn actus liberos :— a) lenorantia moraliter invincibilis (bonne fot); sive actualiter sive in causa (n. 25), Zoll¢¢t /iberusm, ideoque imputabilitatem 2, circa id quod ignoratur (n. 28); et quidem toto tempore quo invincibilis manet : nil enim volitum quin preecognitum. Insuper “ imputabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiz ipsius culpabilitate ” (Codex, c.2202,§ 1). Ex hoc capite, sepe pueri et rudes plus minusve a peccato gravi excusantur : “ Debilitas mentis delicti imputabilitatem minuit, sed non tollit omnino”. (Codex, c. 2201, § 4).

b) Ignorantia actualter vincebilts liberum non tollit, sed minuzt, saltem si non est affectata 3. 1) Non tolt: qui enim negligit inquirere, quando ad id tenetur, eo ipso Jibere intendit, saltem confuse, effectus qui ex ejus negligentia sequi previdentur, sed minus directe, clare et voluntarie. 2) Minuzt, et quidem generatim, quia tunc actio est indirecte tantum et in causa volontaria.

C) Ignorantia Azc e¢ nunc tnvincibilis, que oltim tamen vinctbelrs fuit tollzt quidem lzberum actuale et in se,sed relinquit voluntarium in causa : unde, v. g., confessarius qui non satis theologiam excoluerit, non incurrit peccatum eo instanti quo penitentes inadvertenter decipit, sed ignorantie t Alia divisio, est in ignorantiam azdzecedentem, concomitantem et conseguentém, de qua cfr, 12 28, q. 6, a. 8. Ignorantia antecedens coincidit cum invincibili, consequens cum vincibili, concomitans autem est sine influxu in actionem de qua agitur.

? Infra explicatur quid sit z#putabeletas (responsabilité), n. 47 sq.

3 Dicitur : sal/em s¢ non est affectata, ut znnuatur controversia de qua vide Synopsim maj., n. 96.

effectus pravos voluit culpabiliter in causa sua quando studium advertenter neglexit '.

35. 2° De passionibus?, A) Norio et divisio. —Communiter passiones vocantur anzm7 affectus, gut ex appetitu sensitivo oriuntur cum quadam organica corporis commotione.

_ Undecim distinguuntur passiones, quarum sex ad appetitum concupiscibilem spectant et bonum simpliciter ac delectationem prosequuntur : amor et odium, desiderium seu concupiscentia et horror seu fuga, gaudium et tristitia; quinque vero ad appetitum zrascibilem referuntur, quee ad bonum avduum et ad pugnam contra impedientia bonum delectabile tendunt : spes et desperatio, audacia et timor (seu metus), necnon ira cui non opponitur alia passio.

In re morali, sedulo distinguendum est inter passiones voluntarias et tnvoluntarias. Voluntariz possunt esse sive directe et im se quando studiose excitantur ad promptius et intentius agendum, — sive zuadzrecte, ut si quis ex mera curiositate librum legat, praevidens exinde pravas cogitationes orituras esse. Involuntariz dicuntur quando nec in se nec in causa volite sunt.

Juxta loquendi modum theologorum, passiones dicuntur aztecedentes, quando voluntatem preveniunt et alliciunt ad actum; conseguentes, quando ab ipsa voluntate procedunt : quod fit dupliciter, sive consentiendo passioni antecedenti, sive excitando motum passionis.

Advertendum est : I° passiones non habere magnam vim repugnandi rationi, nisi fuerint vehementes (27 2, q. 129, a. 2); 2° quantumcumque ira vel concupiscentia increscat, hominem non prorumpere ad agendum nis} t Hee principia obzvionz et zradvertentie applicari possunt, cum hoc tamen discrimine quod facilius excusatur inadvertentia, propter humanze mentis infirmitatem. Cf. S. ALPH. I, 170, sq.

2 De passionibus disserunt theologi ubi de concupiscentia, seepe enim hoc nomine omnes passiones appetitus concupiscibilis designant, immo et appetentiam bonorum quasi spiritualium, ut honoris, famze, naturee, commodi, ante et preeter jzdzczum rationis exortam. Cf. LEHMKUHL, Casus conscientze, I, 30.

adveniat consensus rationalis appetitus * ; 3° passiones non esse de se malas ”.

36. B) Passionum influxus in actum liberum : — a) Motus anztecedens passionis plus minusve rationem impedit ac simul voluntatem allicit. Unde quando datur consensus passioni antecedenti, augetur quidem voluntatis inclinatio ac simul ejus “bertas minuttur, et quandogue etrant tollitur (v. gr. in iis qui Aysterza laborant aut ira vehementi efferuntur)3.— b) Passio comseguens, si redundat ex actu voluntatis, non minuit, nec auget liberum, sed s¢gvum est intense volitionis,; si dtrecte excitatur aut nutritur, potius imputabilitatem auget, quia est et ipsa voluntaria 4.

37. 3° De metu. Metus vocatur trepidatio mentts ob tnstans vel futurum periculum. — Est gravis vel levis prout malum quod timetur est magni momenti et probabiliter imminens, vel caret una ex his conditionibus; adsolute vel relative gravis prout periculum est in se grave pro quolibet viro constanti, vel tantum pro tali persona ; zajuste vel juste incussus; ab intrinseco vel ab extrinseco. — Jamvero : a) metus qui adeo vehemens est ut omnem deliberandi facultatem tollat, eo ipso tollit liberum. b) Ordinarie metus, etiam gravts, non tolltt liberum (cum relinquat deliberandi facultatem), sed illud mzzuzt dum movet voluntatem ad eligendum quod secus non elegisset. Ita mercator, qui, ex metu mortis,

2 Cf. AD. TANQUEREY, Précis de Théol. ascétique, n. 784.

3 Cf. 1a 2%, q. 77, a. 6; g. 78, a. 4; — 28 2x, q. 154, a. 3, ad 1; q. 73, 2.6, ad 2. ‘‘ Passio, si fuerit voluntarie et deliberate excitata vel nutrita, imputabilitatem potius auget; secus eam minuit plus minusve pro diverso passionis ezestu’’. (Codex, c. 2206),

4 De resistentia motibus passionum opponenda agitur infra ubi de tentatione, n. 148.

projicit merces, libere id facit, etsi reluctanter, quia deliberate vitam divitiis anteponit. ©) Metus autem /evzs, utpote leviter rationem turbans et voluntatem sollicitans, plerumque non attenditur, preecipue in foro externo (cf. n. 1402) 1.

38. 4° De violentia. A) Voto. Definitur violentia soto gquedam ab extrinseco tmpressa contra voluntatis inclinationem. Wee est violentia physica, et distinguitur a violentia moral, que in minis, increpationibus aliisque hujusmodi consistit, et in mzetum recidit.

39. B) Violentize zzfluxus in actus liberos. — Quando fit alicui violentia, ejus voluntas diverso modo se habere potest :

a) Si resistit interne et externe, quantum moraliter potest, violentia dicitur absoluta, et actus ita patratus nullo modo liber est, nec proinde imputabilis : talis est is qui violenter cogitur testamentum subscribere contra ipsius assensum; b) si vero agens externe quidem vi illatee resistit, sed interius consentit, minuitur quidem liberum (quia voluntas ad consensum restandum allicitur, v. g., quando mulieri vis infertur), sed per se non tollitur quia violentia non proprie et directe cogit voluntatem; ¢€) si agens exterius omnino passive se habeat, nec consentiens nec resistens, quamvis interius dissentiat, “bere permittit actum externum, qul proinde ipsi imputatur quoties resistendi obligatio adest, s¢ve ob scandalum precavendum, v. g., in causa fidei, szve ad removendum periculum interius consentiendi, ut in materia castitatis.

1 ‘Sj vero actus sit intrinsece malus aut vergat in contemptum fidei vel ecclesiasticze autoritatis vel in animarum damnum, causz de quibus in § 2 (nempe metus gravis, necessitas et grave incommodum) delicti imputabilitatem minuunt quidem, sed non auferunt ”. (Codex, c. 2206, § 3).

Il. De causis que magis remote in actum liberum infiuunt. Preecipuz sunt: 1° hereditas et temperamen- tum, 2° educatio, 3° habitus; 4° status quidam pathologict.

40. 1° De hereditate et temperamento. — A) Hereditate quasdam transmitti prove eee. directe physicas, et etiam morales zudirecte (v. g. inclinationem ad iram), omnes admittunt, et solum de extensione hujus legis controvertitur. Non pauci hodierni detferminist@ contendunt filios hzereditariis propensionibus non posse resistere : quod non minus factis historicis quam testimonio conscientize repugnat. Constat enim, quoties manet rationis usus, €O ipso manere potestatem "deliberandi et eligendi etiam contra inclinationes a parentibus traductas. ‘Attamen, cum libertas in hoc casu attenuetur, magna benignitate excipiendi sunt qui hoc vitio hzereditario laborant.

41. B) Complexus illarum propensionum que, sive ex heereditate sive ex organismo cuique proprio, alicui individuo competunt, ejusque specialem indolem constituunt, vocatur temperamentum. Native autem hujusmodi dispositiones educatione, externis circumstantiis, propriisque conatibus immutantur; et exinde exoritur eharaeter seu complexus nativarum propensionum quatenus educatione aut propria voluntate immutatz sunt, et aliquam stabilitatem acquisierunt %. — Temperamento et charactere seepe minuztur liberum arbitrium, non vero penitus tollitur : unde contra malas inclinationes feliciter ageve possumus : ita S. Franciscus Salesius ad superbiam pronus, humillimus factus-est. Hine educatores et confessarii totis viribus conentur juniores juvare ut quidquid boni in suo charactere est assidue excolant, quidquid mali contrariis actibus corrigant.

42. 2° De edueationis influxu. Hereditarie propensiones, ut modo dicebamus, multum. modificantur educatione quz non solum a parentibus et magistris accipitur, sed etiam ab omnibus quibuscum adolescentes conversantur et ab ipsa societate. — Triplici przsertim modo in hiberum arbitrium educatio influit : a) principia

• Quandoque temperamentum et character promiscue sumuntur.

inculcando : experientia enim constat quantum, przesertim in rebus religiosis et moralibus, valeant et obczecent preejJudicia juniorum mentibus perseveranter impressa; unde hic applicanda sunt superius exposita de ignorantia et errore (n. 34); — b) exemplum prebendo : dupliciter enim exempla libertatem inclinant (non vero perimunt) : zzdzrecte, intellectum paulatim inducendo ad approbandum id quod fit a pluribus, preesertim vero ab iis qui aliqua auctoritate preestant ; dzvecte, homines, preesertim juniores, ad imitandum alliciendo; — ¢@) Aasstones recte moderando aut perverlendo : sic, v. g., qui libros legunt in quibus _ extollitur quidquid est veri, pulchri ac boni, multo facilius passiones suas ad virtutis praxim vertunt;e contra libri amatoriz ad libidinem desideria accendunt. (Cf. n. 36).

43. 3° De habitibus. A) Modo : Hic per habitum intelligitur constans inclinatio tteratis actibus comparata ad similes actus efficiendos. Que inclinatio afficere potest non solum appetitum sensitivum, sed etiam intellectum et voluntatem. — In re autem mmoralz, sedulo distinguendum est inter habitum voluntarzum, cognitum scilicet et non efficaciter retractatum, et zzvoluntartume seu inconscium aut efficaciter retractatum‘. Habitus voluntarius, non vero involuntarius, agenti moraliter imputatur.

44. B) De influxu habituum in libertatem + — a) Quod fit ex habitu voluntarzo liberum est et imputabile : zz se quidem et multum 2, si habitus sit actualiter cognitus et volitus; 7 causa, Si agens actualiter non velit positive habitum retinere, sed olim libere eumdem acquisierit, quin unquam eum retractaverit. (Supra notavimus, n. 34, c, liberum zz causa minus esse imputabile quam liberum zz actu). — b) Quod fit ex habitu znvoluntario, minus est liberum et imputabile :

1 Lficacizer retractatur habitus quando media adhibentur apta ad superandam consuetudinem, etiamsi non statim heec vincatur.

2 Qui enim conscius est alicujus habitus, boni aut mali, ac positive vult eum retinere, eo ipso ostendit quam vehementer intendat actus ex habitu procedentes.

nam, ex una parte habitus ipse non est voluntarius, et ex altera parte, ita rationis deliberationem impedit et voluntatem allicit, ut moralem vigorem enervet valdeque libertatem minuat, immo quandoque illum libertatis gradum auferat qui ad peccatum grave requiritur (ut videri potest apud ebrios quosdam qui, etiam post habitum retractatum, propensione quasi invincibili ad bibendum impelluntur).

45. 4° De statibus pathologicis. Omnes isti status pathologici zzmediate systema nervosum afficiunt, et z7dzrecte voluntatem, ut aboulia et invincibilis propensio, neurasthenia, hysteria et epilepsia, somnus hypnoticus et suggestio*.

Diversimode libertas minuitur in his statibus, imo aliquando tollitur, ut in epilepsi et hypnosi%. In unoquoque casu res cestimanda est ex circumstantiis, necnon ex experientia tum zegrorum, tum peritorum ; insuper inquirendum est num isti status voluntarii fuerint 77 causa, Benigne, sed caute excipiendi sunt et paulatim tum arte medica tum mediis spiritualibus curandi.

46. Corollarium. De voluntatis educatione 3. Preecipua media ad voluntatem contra heec impedimenta muniendam ac roborandam, hzc sunt : @) rationem recte excolere studio, meditatione, consuetudine nil agendi nisi propter motivum honestum et supernaturale, serio consideratum; b) passiones non extinguere ‘4, sed moderari et ad bonum dirigere; @) pravos habitus habitibus bonis vincere; d) vitare excessus qui corporis debilitatem, przesertimque nervosi systematis perturbationem adducunt; €) viriliter et constanter exercere voluntatem etiam in rebus minimis; f) orationem et sacramenta frequentare.

2 Non omnino liquet quid sit dicendum de versantibus in somno hypnotico vel postea explentibus jussa magnetizantis. Probabilius est ordinarie libertatem in eis tantum minui. Sed in ipso casu quo totaliter aufertur, videndum est num forte eorum facinora sint voluntaria 77 causa (n. 25). Cf. GENICOT, I, n. 15.

4 ‘*Sicut melius est quod homo et velit bonum et faciat exteriori actu; ita etiam ad perfectionem boni moralis pertinet, quod homo ad bonum moveatur, non solum secundum voluntatem, sed etiam secundum appetitum sensitivum'’’, 18 2%, q. 24, a. 3.

DE ACTIBUS HUMANIS. Zi

ARTICULUS II. DE MORALITATE ACTUS HUMANI!,

47, Notio moralitatis. Hucusque de actu libero psychologice spectato; nunc de ejus mora- “itate. Moralitas non coincidit cum libertate que est tantum substratum et “conditio essentialis” 2 illius, sed est actui libero modus superadditus. Ile autem modus est ordo seu relatio ad objectum consideratum, non in suo esse physico, sed in suo esse moralz seu in sua conformutate (que est bonitas) vel difformitate (que est malitza) cum regulis rationis (divine et humane) et ulterius cum five ultimo, qui est ipsa bonitas divina.

Fundamentum enim moralitatis, preeter et ultra leges positivas, est 1° natura rationalis cum ejus interprete conscientia, 2° divina bonitas cum lege eterna. Unde potest dici quod : a) ille actus est dors 3 cujus objectum est bonum; illud vero objectum est bonum quod est con- _ forme primo nature rationali et hujus naturee dictamini seu conscientiz, secundo et ultimo legi zterne, et bonitati divinze ad cujus normam Deus omnia amat, vult, preecipit. b) Ille actus est malus cujus objectum est malum; illud autem objectum est malum quod repugnat proxime conscientize et nature: rationali, secundo et ‘ultimo legi zeternze et bonitati divine.

Ex his intelligitur facile hzc definitio : Moralitas est actus humani conformitas vel difformitas cum natura vationali et divina bonitate, per conscientiam mantfestata 4,

48. Notandum. Objectum a quo immediate fluit moralitas in actum liberum potest sumi in sensu lato (sicut n° preecedenti) pro re z#déeg7a cum suis circumstan-

3 Hic agitur de bonitate moralz, non de bonitate ¢ranscendentali, de qua in Metaphysica. Bonitas autem moralis fwndatur in bonitate transcendentali, ut explicat S. THOMAS, 1? 2%, q. 18, a. 4 et 8.

tiis, qualis offertur concrete voluntati ab intellectu *, — vel in sensu stricto pro rei substantia que sfecificat actum et ei infundit bonitatem essentialem, abstrahendo a circumstantiis que addunt moralitatem accidentalem. Deinceps loquemur de objecto in hoc sensu stricto.

49. Divisio. Quibus positis ad intelligentiam questionis, dicemus in duplici paragrapho; 1° de objecto et circumstantiis actus moralis; 2° de extensione moralitatis ad aclum externum, ad effectus inadtrecte volitos, ad cooperationemt, ad actum wnatfferentem.

§ I. De objecto et circumstantiis actus moralis.

50. Quando voluntas elicit actum humanum, tendit in odjectum, v. g., in levamen pauperis per eleemosynam, propter aliquem jimem, v. ¢., ad satisfaciendum pro peccatis, in quibusdam czrcumstantits, V. g., quando et ubi oportet. Nunc paulo fusius tractandum est de odjecfo actus humani; de fine, qui est circumstantia principalis; et de ceteris cercumstantits.

51. 1° Objecti : A) Notio. Objectum actus humani est z@ 2m quod primario et per se actus tendit,; ita distinguitur a circumstantiis, que nonnisi secundario et per accidens attinguntur, necnon a jfime, qui est motivum propter quod agens operatur. — Hinc ab objecto actus sumit suam substantialem et specificam bonitatem aut malitiam, prout illud objectum convenit cum regula morum aut ab ea discrepat. — Objectum

• Theologi distinguunt moralitatem /formalem et objectivam. Moralitas formalis est moralitas actus ipsius prout intenditur ab — agente; moralitas objectiva est in objecto late sumpto, nempe objecto proprie dicto, fine ipsius operis et circumstantiis. Illud objectum, prout conveniens est vel disconveniens regulis rationis, est bonum vel malum, et hanc bonitatem vel malitiam quasi infundit actibus : unde dicitur et est fons moralitatis. — Cfr. n. st.

autem, sive bonum, sive malum, dupliciter spectari potest : a) odjectzve seu materialiter, quatenus consideratur zz se, relative ad legem, independenter autem a conscientia; b) formadliter, quatenus ejus bonitas vel malitia percipitur ab agentis conscientia et libere a voluntate intenditur. Ita res aliena auferri potest, quin injustitia talis actionis cognoscatur, et in hoc casu talis actio matertaltter est mala; si vero ut injusta advertitur et intenditur, mala est formadlzter.

52. B) De moralitate ab objecto derivata : a) Actus humani suam przmariam (que concipitur ante omnem aliam) et essentzalem (que ipsi actui intrinsece inest) moralitatem accipiunt ab objecto formaliter sumpto : nam cum moralitas proprie dicta sit conformitas vel difformitas cum regula morum guatenus ratione percipitur, actus non est vere moralis, nisi advertatur illa relatio. b) Ut actus humanus Jdonztatem accipiat ab objecto bono, voluntas in illud tendere debet, saltem confuse, propter ejus honestatem : nam si hujusmodi bonum non intenditur ut oxestum, intendetur ut aliquid delectabile vel utile et consequenter nullam formalem relationem involvens cum regula morum, que in delectatione aut utilitate minime sita est (n. 10) : ita Missze sacrificio adesse unice curiositatis causa. €) Ut actus humanus contrahat objecti alztzam, non requiritur ut hzc etiam confuse zz se appetatur, sed sufficit quod sit cognita : cum enim malitia adhzreat indivulse ipsi objecto, v. g., ebrietati, . qui vult objectum, eo ipso interpretative et per modum consecutionis vult malitiam ejus 7.

53. 2° Finis: A) Notio. Finis, de quo agitur, non est finds operts, qui non distinguitur ab tS. THOM., Quest. disp., De Malo, q. 13, a. 4, ad 18.

objecto (cum sit ipsa bonitas actui intrinseca), sed fints operantis seu tntentio, motivum propter quod agens operatur. Ita, si quis eleemosynam facit, finis operzs est sublevatio pauperis, finis autem operantis potest esse amor proximi propter se, amor Dei aut Christi, intentio redimendi peccata, vana gloria.

54. Advertendum est /izent operantis : &) posse esse multiplicem in eodem actu; b) posse esse ipsum finem operis; @) esse necessario bonum aut malum probabilius (n. 70) (cum actus a ratione deliberativa procedens necessario ordinetur vel non ordinetur ad debitum finem);* d) intime connecti cum zzedzo, seu eo per quod agens vult finem consequi? : unde finis et medium lsdem regulis moralibus subjiciuntur.

55. B) De moralitate a fine derivata : a) Actus humanus a fine seu intentione accipit moralitatem, non fundamentalem neque essentialem (quz est propria objecti) sed principalem : cum finis sit “ causa actus principalissima in quantum movet agentem ad agendum ” 3, — b) Actus ex objecto bonus, et in finem bonum relatus, preter objectivam bonitatem, novam, eamque aliquando multiplicem, ab intentione seu fine acquirit bonitatem 4. — @) Actus ex objecto bonus, sed in finem malum relatus, — fotalter malus evadit, si intentio prava est causa totalis et adequata eum ponendi, v, g., si quis eleemosynam largitur unice ad pauperes a vera religione avertendos : tunc enim agens vult bonum, non

? Unde axioma : Quz vult jinem, eo ipso vult medium, et qui vult medium, ut medium est, eo tpso vult finem. Dicitur : ut medium est. quia medium posset spectari et intendi in se, non in ordine ad finem.

4 Ex quo sequitur eos qui volunt in vita spirituali progredi, majoraque merita acquirere, de puritate et perfectione suze intentionis preesertim curare debere, pluresque bonos fines amplecti : quo enim purior est, perfectior et magis multiplex intentio (dummodo hac de re nimia anxietas vitetur), eo perfectior agendi modus.

DE ACTIBUS HUMANIS. gal ut bonum est, sed ut medium ad finem malum (n. 54, d), ideoque ut quid malum; — si vero actus ex se bonus perficitur partim propter finem bonum, et partim propter finem /evtter culpabtlem, probabilius non totus vitiatur : tunc enim voluntas vere fertur in objectum bonum, et illa tendentia non destruitur per intentionem leviter culpabilem, que minime nos a Deo avertit ; dum e contra intentio graviter culpabilis, licet partialis, nos a Deo avertit *» — d) Actus ex objecto malus, et ut talis cognitus, etiam in bonum finem relatus, remanet malus, minus tamen quam si ob malum finem efficeretur : bona enim intentio superveniens honestare nequit actum ut salum agnitum et intentum. — e) Actus ex objecto indifferens, sed in finem bonum relatus, accipit a fine quamdam bonitatem; si vero in finem malum ordinetur, ab eo moralem malitiam sumit.

56. Corollarium. Exposito influxu finis seu intentionis in moralitatem, sponte exsurgit questio, num ad moralitatem actus requiratur zz/entionts ordinatio ad finem ultzmum seu Deum.

Ad bonitatem moralem actus non requiritur relatio ad Deum explicita, sed sufficet timpliceta. Ita communis et vera sententia. Etenim qui opus bonum facit ex honesto fine, eo ipso agit modo consentaneo rectz rationi, et consequenter ipsi rationi divine : unde, tale opus ex se, proprio pondere, tendit in gloriam Dei, et vere, quamvis implicite, fit propter Deum.

57. Diximus: qui opus bonum facit er honesto ze. Qui enim in agendo prosequeretur tantum delectabile aut utile, inordinate ageret. Delectabile enim et wé/e ex natura sua ad finem ulteriorem x ««OQmne enim bonum ex permixtione mali vel totaliter tollitur, vel fit minus bonum”’, 14 2%, q. 24, a. 3.

referri debent. Unde damnata est ab Innocentio XI propositio que supponit licitum esse voluptate frui,eam wmzce ac ultimate intendendo?. Possunt intendi delectabile et utile secundario tanquam finis intermedius ad bonum honestum.

58. 3° Circumstantiarum actus humani : A) Notio et species. Circumstantia 2, qualis hic intelligitur, est guzd accidentale actut humano,jam im sua substantia ex ordine ad objectum constetuto, accedens, eumgue aliqguo modo determinans. — Septem solent recenseri circumstantie, hoc versu contente :

Quts, quid, ubi, quibus auxtliis, cur, quomodo, guando.

Una ex his circumstantiis est causa finalis, seu finis operantis (cur), de qua jam dictum est

59.B) De moralitate ex circumstantiis derivata : a) Actus humanus aliquam moralitatem, licet minus principalem, accipit a circumstantiis : circumstantize enim, quando spectantur in sua relatione ad ¢a/em actum determinatum, possunt esse conformes vel non regule morum; haud raro enim lex determinat quo loco, tempore, modo, etc., hic actus sit peragendus 3. — bh) Quadruplici modo circumstantiz moralitatem actui humano tribuere possunt : 1) actum ex objecto indifferentem faciendo bonum aut malum (puta, si manduces cum moderatione aut excessu); 2) actum ex objecto bonum, reddendo malum graviter aut leviter (ita labor servilis die dominica)4; 3) actui ratione objecti bono vel malo,

• Cf. DENZINGER, n. BA (1025), et VIVA in hane propos. apud Syn. maj.,n. 157, not. 2. Cf, 29 2%, q. r4r, a. 6.

2 Cujus nominis originem declarat S. THOMAS, 18-2, q. 7, a. I.

novam bonitatis vel malitiz speciem addendo! (ita ex voto continentiam servans, castitatis laudi religionis laudem adjungit); 4) actum ex objecto bonum vel malum aliquo gradu bonitatis aut malitie ditando vel privando (ita pauper, eleemosynam prebens, excellentiorem actum misericordize facit, ceteris paribus, quam dives); ¢) circumstantia gravzter mala totam actus bonitatem tollit; secus, si /evzter mala sit, ut dictum est supra quoad intentionem (n. 55). — A circumstantiis autem differunt actiones, interne aut externe, que, durante actione principali, aliguando fiunt (v. g., verbum otiosum inter orandum) : he sunt vere distinctz, distinctam moralitatem habent et principalis actionis bonitatem non auferunt.

60. C) Conditiones requisite : Ut circumstantiz actui moralitatem influant, debent esse morales, seu aliquam bonitatem aut malitiam pre se ferre (ita parum refert utrum furtum commissum fuerit manu dextera an sinistra); — et insuper etiam tanquam morales apprehendi et intendi (n. 28-30).

61. Corollarium de sensu axiomatis : Bonum ex integra causa, malum ex guocumgue defectu. Wlud axioma satis frequenter allegatur eo sensu quod bonitas moralis non conyenit actui qui, sive ex od7ec/o, sive ex fine aut circumstanttis, malus est. Quod tamen intelligi debet cum restrictionibus supra indicatis nn. 54, 55, 59.

Unde preedictum axioma posset paulo fusius, sed exactius sic exprimi : Conditiones simul requisite ad moralem honestatem sunt: 1) ut actus sit liber, 2) ut objectum non sit malum saltem formaliter seu in cognitione, 3) ut actus sit bonus saltem ex parte finis sive operis sive operantis, 4) nec aliunde vitietur graviter sive ex fine partialt sive ex alta circumstantia’.

t Hujusmodi circumstantize vocantur mzdantes speciem. 2 Cf, 12 12, q. 18, a. 4, ad 3; q. 19, a. 6, ad 1; q. 20, a. 2; 2a 2%, q. II0, a. 3.

§ II. De extensione moralitatis.

62. 1° Ad actum externum. Queritur scilicet num actus exterior, ut est precise executio actus interioris vere efficacis, huic addat novam bonitatem aut malitiam.

A) Juxta communem sententiam, actus exterior, qualis hic intelligitur, fer se non addit actui interiori novam bonitatem aut malitiam : secus, si vera esset sententia opposita Scotistarum, posset quis alium invitum privare bonitate morali, actum externum impediendo; v. g., posset fur, auferendo pecuniam eleemosynis ab aliquo destinatam, hunc privare bonitate speciali eleemo- synarum largitioni annexa : quod quidem omnino repugnat .

63. B) Omnes tamen concedunt actum externum augere per accidens bonitatem aut malitiam actus interni, et quidem quadruplici przsertim modo : a) ratione zzéensztatzs, quatenus voluntas, in ipsa exsecutione actus, cum majori vehementia in objectum fertur, ac proinde facit pravam intentionem pejorem in malo; b) ratione duratiomis, quatenus exsequens e€0 ipso in actu voluntatis diutius perseverat; @) ratione multiplicationts, quia s@pe, occasione actus externi, pluries renovatur actus internus; d) ratione effectuwm, v. g., si alios ita ad malum inducit.

64. C) Unde multum deciperetur qui parum de actibus externis curaret. Si enim de donzs agitur, in iis insistendo inflammatur et roboratur voluntas, proximo zedificatio prebetur, boni habitus radicantur; — si autem de mals, ex eorum

• Cf. 14 2%, q. 20, a. 3 et 4. — Aliunde ‘‘ tota malitia actus externi consistit in voluntate...'"S. ALPH. lib. II, n. 47. Cf. S. FRANCOIS DE SALES, XVII, 141.

exsecutione haud raro proveniunt scandala, restitutionis obligatio, pravi habitus atque major facilitas ad peccandum etiam interne *.

65. 2° Ad effectus indirecte volitos. A) Effectuum indirecte volitorum notio. Ut jam vidimus (n. 25), voluntarium zz causa seu indirectum neque ut finis neque ut medium intenditur, sed previdetur ex actu directe volito secuturum. Ita qui ex curiositate pravum librum legit, praevidens ex hujusmodi lectione oritura dubia circa fidem, eo ipso zzdirecte seu 7m causa vult hec dubia experiri. — Effectus potest esse voluntarius in causa dupliciter : fosztzve, si ponitur actio ex qua preevidetur effectus secuturus; zegadive, si omittitur actio, preevidendo effectum ex hac omissione secuturum.

66. B) Principium. Moralitas effectuum indirecte volitorum generali hoc przxczpzo dijudicatur : Effectus malus in tantum tmputatur in guantum previdetur et libere intenditur. Ad quod principium melius intelligendum due traduntur regule.

Prima regula: E/fectus malus, tw causa tantum volitus, est tmputabilis ad culpam quando hac ¢r¢a simul concurrunt, videlicet : a) agens previdit effectum saltem in confuso,; nil enim volitum quin precognitum; ita qui suscipit officium medici, confessarii, advertens se scientia competenti carere, vere, quanquam indistincte, previdet malos effectus inde secuturos; b) ézbere posuit causam? :si enim moraliter tenetur causam ponere, effectus non est ei moraliter imputabilis; ita reus non est sacrilegii qui praebet com-

1S. THOM., Ia 2%, q. 20, a. 5. ; te ; ; 2 Quee causa ponitur sive per actionem positivam, sive per omissionem.

36 CAPUTSIF munionem peccatori, cujus indignitatem nonnisi ex confessione novit, quia tenetur sigillum sacramentale servare; €) effectum impedire deburt : si enim ad id minime teneatur, effectum potius permittit quam efficit; unde talis effectus ei non est imputandus, quando justam et proportionatam habet rationem non impediendi (n. 67.) Notandum est ; &) committi peccatum non €0 instanti quo sequitur malus effectus, sed eo instanti quo iste praevisus fuit ; ideoque, etiamsi effectus non sequatur, peccatum jam commissum est, quia volitum ; b) quo distinctior ac certior fuit preevisio mali effectus, eo graviorem esse culpam; quo minus distincta ac certa, eo leviorem esse culpam : unde multi excusantur a gravi peccato, quia, propter animi levitatem nonnisi confuse pravos effectus suarum actionum apprehendunt*.

67. Secunda regula : Licet ponere actum in se bonum aut indifferentem ex quo duplex sequitur effectus, alter bonus et alter malus, dummodo bonus non producatur mediante malo, stt ratio proportionate gravis, et finis agentis honestus 2.

Quatuor proinde requiruntur conditiones. ut liceat ponere actum hujusmodi : @) wt actus sit zm se bonus aut tndifferens; si enim sit 7” se malus, nunquam fieri potest licitus : ad dijudicandum autem utrum actus sit in se malus necne, attendi debet num malitia ex ctrcumstantizs oriatur, an 2% zpso actu inveniatur (somnus hypnoticus); b) wt bonus effectus non producatur mediante malo; nam, si nonnisi mediante malo effectu oriatur bonus, non licet causam ponere 3; tunc enim malus effectus in se et directe inten-

3 Quee tamen conditio a quibusdam rejicitur, quia non in omnibus casibus verificatur, v. g. in occisione injusti aggressoris. — Attamen hee difficultas satis argute solvitur dicendo in hoc casu mortem injusti aggressoris non esse effectum moraliter in se malum, cum injustus aggressor eo ipso amittat jus ad vitam : unde licite quis vitam suam salvat medzante interemptione maderzali injusti invasoris.

deretur; ita illicite agit qui famulo potum inebriantem preebet ut exinde aliis horrorem ebrietatis injiciat; ©) ut adstit ratio proportionate gravis : non licet enim etiam fermzttere malum effectum qui non compensetur per bonum; Q) requiritur ut jimzs agentzs sit honestus : patet ex dictis ubi de fine, n. 54.

Ad recte autem judicandum num ratio sit proportionate gravis, inspici debet : 1) non tam commodum vel incommodum in casu particulari oriturum, quam illud quod ¢oé¢ soctetatz impenderet (n. 426); 2) gravitas mali effectus : ita major requiritur ratio ad occidendum quam ad vulnerandum injustum aggressorem ; 3) 2wfluxus actionis in effectum sive bonum sive malum : generatim quo proximius, quo probabilius, quo magis positive actio in malum effectum influit,eo major requiritur ratio ad illam licite ponendam; 4) connexto plus minusve necessaria inter causam et effectum : sic ad locandum heereticis ministris zedificium, major requiritur ratio si nullum aliud zdificium in loco invenire possunt; 5) jus aut oficcum quod agenti inest actum ponendi : minor certe ratio requiritur ei qui speciale jus aut a fortiori officium habet actum faciendi.