Nn. 434–512

3° Munus confessarii. a) /z genere: Absolutione indignus est qui recusat promittere restitutionem 77 re gvavi, qui absque causa restitutionem differt, qui inutiles facit expensas ita ut debita non solvat, salvis tamen regulis de monitione facienda.

b) Erga moribundos. — 1° Si peenitens est in bona fide et non superest tempus ad monitionem, vel fructus non t Exod., XXII, 1-3; Luc., XIX, 8; Jacod., V, 4.

speratur, absolvatur omissa monitione; 2° Si pcenitens est in mala fide, aut fructus monitionis speratur, admoneatur suaviter et fortiter de restitutione facienda et ad illam statim peragendam adjuvetur; si restitutio statim fieri nequeat et obligatio sit occulta, inducatur poenitens ad summam pecuniz personz honestz committendam, ut postea creditori secreto ‘tradatur; vel, si prudenter fieri possit, ad hanc pecuniz summam in testamento eidem creditori relinquendam, omissa restitutionis mentione; si vero obligatio sit Auzdlica, et statim ei satisfieri nequeat, curet confessarius ut certo adimpleatur, sive per hzredes, sive per schedulam creditori tradendam, etc. '.

ce) Aliunde szepe restitutionem consulere debet confessarius, quamvis hanc non possit ex stricta justitia imponere, quando id postulat eequitas naturalis.

§ I. De radicibus restitutionis.

Causa propter quam restitutio fieri debet est gucedibet lesio damnosa juris alient stricti; cum vero heec lzesio fleri possit damznzum injuste inferendo, et rem alienam detinendo, duplex distinguitur radix : zmjusta damnificaiio, et detentio ret aliene,; quia vero in utroque casu dari potest injusta cooferatio, de hac pariter dicendum est.

I. De tnjusta damnificatione.

1° Conditiones ad restituendum. — Ut damnificator, qui jus alienum ledit quin inde ditior evadat, ad restitutionem teneatur, requiritur ut actio damnificans sit simu! causa damni injusta, efficax et theologice culpabilis; vel, si absit culpa theologica, requiritur preevius contractus vel sententia judicis condemnatoria.
A) Actio damnificativa debet esse stricte injusta, seu ledere alterius jus strictum, sive in re, sive ad_rem.

Unde ad restitutionem tenetur qui zajustis medits, vi, fraude, mendacio aut injusta detractione, alium impedit a consecutione alicujus boni quo non erat indignus, v. g. heereditatis. Sed non datur restitutionis obligatio, si quis s.

aliis nocet utendo jure suo, v. g. legitime negotiando, aut justitiam distributivam violat, nisi aliquando per accidens in casu concursus, aut in distributione tributorum, vel munerim. ;

Quid vero si quis Petri domum incendat dum vult Pauli inimici domum incendere? Comnuntus et vertus tenetur damnificatorem obligari ad restitutionem, quia, non obstante errore circa personam, voluit destruere domum quam destruere.ex justitia stricta prohibetur*. Quidam tamen hanc obligationem negant, quia actio damnificativa non est eidem persone materialiter simul et formaliter injusta *.

437.B) Actio damnificativa 3 debet esse causa efficax damni, ita ut : a) damnum revera acciderit, 0) ex actione, tanquam ex sua causa physica vel moralt secutum sit; unde ad judicandum recte utrum actio quadam sit causa efficax damni necne, sedulo attendendum est ad indolem nexus inter actionem et damnum existentis.

Hinc ad restitutionem non tenetur ille cujus actio est solum occasio qua posita vera causa agit, v. g., qui alium occidens fit occasio cur tertius innocens arripiatur, dummodo nihil egerit ad efficaciter illum accusationi exponendum ; nec etiam tenetur restituere ille cujus actio est solum conditéo sine qua vera causa agere nequit, v. g., ille qui sclopetum reddit domino qui hoc abutitur ad alium occidendum; neque causa per accidens, est fons restitutionis, quia, licet sit revera efficax, deficit culpabilitas requisita (1. e. tertia conditio), v. g. qui in loco remoto accendit ignem quem ventus ex improviso ortus in segetes conjicit est quidem causa efficax conflagrationis, sed non causa culpabilis ac proinde restituere non tenetur.

438.C) Actio damnificativa;debet esse theologice culpabilis, vel deficiente culpa theologica, dari debet preevius contractus aut sententia judicis condemnatoria. Deficiente enim culpa

Ita LEHMKURL, I, n. 1164; VERMEERSCH, cui opinio contraria protestationibus sensus communis explosa videtur, 7eol, AZ, Princ7pia, t. 1, n. 353; GENICOT, cui tamen opinio contraria non videtur carere extrinseca probabilitate.

? Luco, disp. XVII, n. 75-78; LACROIX, lib. III, p. 2, n. 200; S. ALPHONS., III, 628.

theologica, deest etiam actus perfecte humanus; aliunde pactum de reparando damno quomodocumque evenerit est legitimum, et ratione boni publici standum est sententize judicis condemnatoria, que ferri potest propter culpam mere jurtdicam *, i. e. propter defectum diligentize legibus civilibus requisite qui dari potest sine imputabilitate coram Deo?. Caritas potest quandoque obligare ante sententiam et etiam @guztas.

Contractus tamen przevius debet esse explicitus, ita ut saltem probavilius non teneatur ad restitutionem qui contractu tantum implicito obligatur, v. g. deposito, susceptione officii et muneris, nisi fuerit theologice culpabilis, quod aliunde facilius contingere potest ob majorem diligentiam requisitam.

2° Indoles obligationis restituendi. A) Extensto obligationis. Injustus damnificator tenetur reparare damnum ad equalttatem, ac proinde : 1) restituere pretium rei destructz; 2) compensare omnia damna que efficaciter et culpabiltter ex ipsius actione secuta sunt, et ideo a damnificatore sunt previsa. Qui errore tnvincibtle pulat damnum quod tnfert minus esse quam revera est, probabilius jure naturali tenetur tantum ad restituendam damni partem quam mente clara aut confusa apprehendit, nam illa tantum pars est voluntarie illata.
B) Gravitas obligationis. a) Qui grave damnum cum culpa gravi intulit totum damnum sub gravi reparare tenetur, et qui leve damnum cum culpa gravi intulit nonnisi sub levi ad repa-

2 In Gallia, quilibet tenetur ad reparandum damnum sua culpa (et non casu mere fortuito) illatum, sive per ipsius factum, sive per ipsius negligentiam aut imprudentiam : Cod. civ. aa. 1382-1383, idque extenditur ad damnum illatum per res proprias et personas commissas : a. 1384. — Cf. aa. 1385-1386, 1732-1735, 1797, 1799, 1952, 1953 et leges de damnis-ex labore ortis (lois sur les accidents du travail).

220 CARUT Balk.

rationem tenetur. — b) Si vero damnum sit illatum cum culpa levi, certum est restitutionem sub levi faciendam esse quando culpe levitas oritur ex levitate materiz. ¢) Si vero culpe levitas oriatur ex imperfectione advertentiz vel consensus, probabilius* datur obligatio sub levi reparandi totum damnum grave; d) item prodabziius restituere debet sud gravz qui eidem persone, per plures culpas veniales moraliter unitas, grave damnum intulit, ratione gravitatis damni ita illati2; probabilius autem levis est obligatio reparandi damna minuta diversis personis illata.

3° De dubio quoad damnificationem. A) Si dubium facti actionem precedit, videlicet si quis dubitat utrum taliter agendo jus alterius certum \zesurus sit an non, rem diligenter investigare debet, et, dubio perseverante, ab actione abstinere : ita judex abstinere debet a sententia ferenda contra aliquem dubie reum. B) Si dubium actionem sequitur, et si, facta sufficienti inquisitione, dubium probabile manet probadiliter non datur certa obligatio restituendi, quia “nemo tenetur ad damnum reparandum, nisi certo moraliter constet ipsum fuisse causam damni” 3.

Unde in praxi suadenda est obligatio, sed non urgenda.

4° Corollaria. A) Qui actione vel zculpabili vel leviter culpabili causam damni alieni posuit, tenetur impedire ne talis causa suum effectum producat, modo id efficere possit sine incommodo relative gravi; secus ad restitutionem tenetur, quia justitia vetat ne actio nostra alteri noceat quamdiu efficacia in nostra potestate remanet 4.

Ita contra eos qui asserunt nullam esse obligationem aliquid restituendi : LuGo, disp. VIII, n. 56; S. ALPHONS., n. 552, quorum tamen sententia haberi posse videtur ut probabilis.

? Quibusdam tamen probabile videtur non dari obligationem nisi sub levi: cf. NOLDIN, De preceptis, n. 433 (22 ed.); FERRERES, Theol. M., 1, 804. —3S. ALPHONS,,t. LI, lib. II, n. 658, lib. III, 562.

4 Heec est communis sententia, cui tamen adversatur opinio quo-

B) Si quis culpabiliter posuerit causam physicam alicujus damni, et postea malam voluntatem retractaverit antequam damnum produceretur quin tamen ipsum damnum impedierit, tenetur nihilominus ad restitutionem hujus damni, quia vere remanet ejus causa, injusta, efficax et culpabilis. Causze autem moralis influxus aliquando impediri potest per retractationem, ut dicetur infra ubi de cooperatione.

Il. De cnjusta possessione rei aliene *.

Secunda restitutionis radix est injusta rei aliena possessio, Possessor autem potest esse bone, male aut dubie fidei, prout zxculpabiliter, culpabiliter, aut cum dubia consctentia rem alienam detinet : de quibus seorsim dicendum est, prius tamen propositis quibusdam axiomatibus.

444, 1° Axiomata : A) Res clamat domino, videlicet res domino ita connectitur ut, si fuerit ab illo avulsa, ad eum veluti redire nitatur; ac consequenter detentor, modo sit juris alieni conscius, eam domino reddere debet quamprimum moraliter; B) Res fructificat domino, id est, fructus naturales, non vero tndustriales, ad dominum rei pertinent; C) Res naturaliter perit domino, videlicet, si res zaturaliter, absque alterius culpa, destruitur, damnum inde secutum ferre debet dominus, nisi tamen res 2% @guivalent: subsistat; D) Nemo ex re altena injuste locupletari debet, id est, nemo ditior fieri debet ex ipsa re aliena seu ex iis omnibus que xaturaliter ex illa re proveniunt; sed licite, occaszone rei aliene, propria industria aliquis ditatur.

4.45, 2° De possessore bone fidei. A) Quoad rem ipsam, principium generale est possessorem rumdam dicentium non dari obligationem impediendi sequelas damnosas.nisi ex cavztate, quam opinionem non audemus dicere satis probabilem ; cf. SANCHEZ, Cons. M., 1. I, c. 3, dub..5; P. VILLADA, Casus, I, p. 155, nota. —' Sym. maj., N. 490-514.

bone fidet teneri ad restituendam rem vel equs equivalens, statim ac novit se rem alienam dettnere : res enim clamat domino.

Hine : a) possessor, etiamsi rem alienam emerit, debet ipsam restituere et quidem sine compensatione, nisi aliter lex civilis disposuerit ', sed recursum habet contra venditorem; b) quando res ab uno ad plures transiit per venditionem, debet reddi? ab ultimo detentore sub beneficio recursus usque ad eum qui gratuito vel per furtum acceperat; quod si res consumpta fuerit vel fortuito casu perierit, primus venditor tenetur domino refundere pretium rei quatenus ex eo ditior est in praesenti; @) quod si res ab uno ad alium per donationem transmissa fuit, ultimus possessor reddere debet rem, si supersit vel quid aequivalens ; d) res autem furtiva reddi debet domino petenti, salvo recursu contra furem;si autem dominus rem suam non adhuc petierit, res furi probabiliter dozes¢ reddi ut recuperetur pretium 3, quod si renuat fur, domino res reddatur 4, et contra furem fiat recursus.

446.B) Jure naturali, soli fructus zaturales et czviles (ut reditus ex domus locatione, auctarium ex mutuo) domzno restitut debent, modo exstent in se vel in e@quivalentt, Idem dicendum est de fructibus szzxtzs, qua parte sunt naturales.

Jure autem Gad/ico (quod in pluribus etiam aliis regionibus viget) possessor bone fidei swos facit omnes fructus jam perceptos’. Quze dispositio, bono publico favens, in conscientia valet (n. II5-I17).

447.C) Impense autem wsu/fructuarie seu ad fructus percipiendos necessariz compensari debent a domino recuperante fructus ; item, inter impensas extraordinarias, necessari@ (sine quibus res detrimentum passa esset) et w¢z/es © (quz rei t Pro Gallia, vide Cod. ctv., art. 2280; PLANIOL, II, 405, 408,

2 Sed tutius est prius alloqui venditorem quando res non exigitur a domino. Cf. pro Gallia Cod. czv., art. 1184, et PLANIOL, II, 1313.

3 Eamdem solutionem S. ALPHONSUS reputat probabilem etiam pro emptore malee fidei, III, 570.

4 Pro Gallia servandus est art. 2280 Cod. civ., cf. Syn. maj., Suppl. p. 61 *. —5 Cod. civ., art. 546-550; cf. PLANIOL, I, 2288 sq.

DE VIRTUTE JUSTITI&. 223 valorem augent). Voluptuarias autem dominus non tenetur possessori refundere 1.

3° De possessore male fidei. A) Possessor male fidei tenetur domnum prestare omnino indemnem, nen tantum restituendo rem ipsam vel quid zquivalens, sed et omnia damna reparando que vere effecit aut saltem zz confuso previdit ex injusta retentione secutura. Probabilius tamen non tenetur rem restituere que apud dominum periisset eodem moraliter tempore quo apud furem periit, dummodo tamen omnino indemnis reddatur dominus ex detentione rei sux.

Lex Gallica? (quz in multis aliis gentibus viget) possessorem malee fidei ad restitutionem obligat, quocumque modo res in ejus manibus perierit. Que dispositio, qua poenalis est, obligat tantum fost sententiam judicis.

B) Jure natural, et etiam civild3 apud plerasque gentes vigente, possessor male fidei tenetur restituere : a) omnes fructus ex ve perceptos, etiam consumptos, b) fructus quos dominus legitime, pre sua etiam maxima solertia, percepisset 4, ©) omnes fructus ex re ab iis perceptos ad quos res transiit, si hi non restituerint, fructus vero industriales occasione rei perceptos servare potest.
C) Quoad impensas, jure naturali possessor malz fidei deducere potest mecessarius et utiless, Preterea, ornamenta que, salva rei substantia, tolli possunt, sibi retinere potest ®.

t De voluptuariis impensis statuitur in Cod. Gadlzco, art. 1635, eas a venditore malze fidei compensandas esse emptori; impensze vero necessarize et utiles refundi debent a domino possessori etiam malze fidei, ex art. 1381. — ? Cod. czv., art. 1302 28 2%., q. 62, a. 3.

4.Non integre tamen, sed juxta majorem vel minorem certitudinem aut spem talis lucri; cf. DE LuGo, disp. XV///, n. 133; S. THOM., 24 2®, q. 62, a. 4.

N.B. Qui falsam monetam (sive metallicam, sive papyraceam) alteri mala fide tradit, tenetur huic vel cuilibet inde damnum passo restituere, vel, si non constat quis damnum subierit, pauperibus; si autem dona fide alteri fuerit tradita titulo oneroso, non tenetur restituere nisi qui illam accepit reclamaverit et probaverit se esse damnificatum.

4° De possessore dubiz fidei. Possessor dubiz fidei is est quiex gravi et probabtli ratione dubttat utrum res quam detinet sit sua an aliena. Quando dubium surgit post rei occupationem bona fide factam, dubia fides dicitur superveniens ; si dubium ipsam occupationem precesserit, dubia fides azzecedens vocatur.
A) In casu dubie fidet supervententis, possessor : &) debet primo veritatem sedulo investigare, et interim rem nec vendere nec consumere : secus possessori malz fidei zequipararetur; b) post diligentem inquisitionem, si certo moraliter constet rem esse alienam, rem et fructus restituere debet ;si dubium perseveret, rem potest retinere, imo et preescribere.

B) In casu dubie fide antecedentis, possessor pariter sedulo rem investigare debet; manente autem dubio, triplex hypothesis fingi potest : a) si quis rem abstulit a possessore, dubitans num Jus habeat td factendi, equiparatur possessori male fidei; b) qui vero rem emptione, donatione aliove in se legitimo titulo acquisivit, dubitans num venditor aut donator sit vere dominus, restituere debet probabilius pro rata parte dubii, domino probabili aut causze pizet; rem potest detinere, si emerit aut acceperit animo (n. 435) eam domino reddendi; €) si quis rem occupat a nemine hic et nunc occupatam, dubitans utrum hec sit res nul-

Probabiliter, juxta quosdam (Bucceroni, I, 1327) rem potest retinere.

lius an non, eam retinere non potest nisi cum intentione inquirendi dominum, ut dictum est de rebus amissis (n. 379).

C) Lnguisitione graviter neglecta, possessor dubiz fidei jam habendus est, domino comparente, ut possessor malz fidei, et si dubium solvi nequeat, domino probabili, eoque deficiente, pauperibus vel piis causis prorata dubii restituendum est.

Ill. De ¢xjusta cooperatione'.

Principium generale? est cooperatores tenert ad reparationem omnis ac solius damnt, cujus causa injusta, efficax et culpabilis fuerunt vel ad restitutionem quatenus sunt detentores tnjustt ac conscit ret aliene. Wujusmodi cooperatores novem communiter recensentur, his versibus comprehensi :

Jussio, consilium, consensus, palpo, recursus, Participans, mutus, non obstans, non manifestans.

A) De quibus singulis dicendum, et primo de sex prioribus qui sunt cooperatores positivi.

a) Mandans 3 is est qui alterum inducit ad damnum suo nomine proximo inferenduim. Que inductio fieri potest exp/zccte, imperio, minis, precibus; vel z7zpliczte, ad modum quo usus est Henricus IJ, Angliz rex, adversum S. Thomam Episcop. Cantuariensem. — Zenefur autern mandans omnia damna reparare ex mandato secuta, imo et sufficienter praevisa (n. 65 sq.), etiam casu quo mandatum serius revocaverit. Insuper man-

2 Cf. Tract. de Actibus humantzs, supra, n. 68-70.

3 Mandans non est absolute idemac jusens. Jubens enim mandatario quamdam moralem coactionem injicit, dum mandans simplicem commissionem cuidam libere consentienti preebet. — Cf. DALLOz, Agent d'affaires.

dans tenetur ad damna ipsius mandatarii resarcienda, si hunc vi, metu, fraude vel alio modo injusto coegit, aut etiam si ad indemnitatem prestandam se ipse expresse obligaverit.

b) Consulens is est qui, motivorum vel medtorum propositione aut suastone, alium tnductt ad damnum proximo inferendum, a mandante distinguitur, quia non alium movet ad agendum suo nomine. Duplex presertim consilium distinguitur : doctrinale, quo declaratur talem actionem esse licitam vel illicitam, validam vel invalidam ; tmpulstvum quo alius simpliciter incitatur.

Consulens consilio zspulstvo tenetur ad restitutionem illius damni quod previdit ex suo pravo consilio secuturum. Qui autem consilium datum revocat antequam damnum inferatur, non tenetur ad restitutionem si consilium fuerit simplex seu nudum; probabilius autem tenetur quando consilium rationibus fulcitum est, si contrariis motivis non potuerit mentem executoris mutare™. 2) Quoad consilium doctrinale, consulens ex officio, ut confessarius, advocatus, medicus, tenetur compensare damna exinde secuta sive consilium petenti sive tertio; consulens xox ex officio, tenetur reparare damnum tertio illatum, imo et petenti consilium in casu quo dolose peritiam affectavit. 3) Quicumque autem consilium nocivum dedit.absque gravi culpa, tenetur ad illud retractandum, si commode possit, et si id neglexerit, ad restituendum (n. 438).

Consulens mznuws malum ei qui aliter majus malum inferret, ad nihil tenetur, etiamsi (probabiliter) damnificator alium quem prius non intendebat damnificet, dummodo agatur de malo notabiliter minori, quia qui patitur damnum non Censetur rationabiliter invitus erga consulentem.

Ita S. ALPHONSUS qui tamen eestimat sadis probabilem aliorum sententiam a restitutione excusantem quando consulens conatur postea meliori modo quo potest damnum dissuadere, t. III, 559.

@) Palpo, seu adulator, qui /audando vel uituperando alium tncitat ad damnum tertio infevendum, consulenti zquiparandus est.
da) Consentientes vocantur qui apfprobatione externa, suffragto vel sententia vere cooperantur ad damnum. Suffragium autem duplex esse potest : consultatzvum, quod ad consilium refertur; decretorium vim precepti vel legis habens, quod refertur potius ad mandatum. Jamvero consentientes suffragio decretorio (v.g. jurati et judices ; deputati et senatores '; imo et electores tenentur ad restitutionem2 quotiescumque jus strictum alterius efficaciter ac culpabiliter violaverunt. — Causa autem eficax damni censentur : 1) omnes stmul suffragium injustum ferentes; 2) suffragia ferentes ex mutua conspiratione ; 3) i in suffragatione successiva et irrevocabili primi qui suffragia emittunt usquedum compleatur numerus necessarius ad legem condendam 3.
e) Receptans seu recursum przbens, is est gut malefactori, ut talt, refugium aut securitatem prevet, vel res ab eo sublatas recipit et custoatt. Receptans, utpote efficaciter ad damnum cooperans, tenetur ad restitutionem.

Ita receptantes sunt : 1) advocati qui, in re civili, causis manifeste injustis patrocinantur; 2) qui auxilium furi preestant observando, 3) tabernarii qui fures occultant.

459.f) Participans duplex esse potest : zz preda et tn actione ingusta. Si prius, restituere debet id quod injuste accepit, ut dictum est de possessore rei alienz (n. 445 sq.). In actione

«Hic memorandum est obligationem justitiae, ut adsit, debere esse determinatam quoad materiam et quoad personas (n. 352); de quo lege BOUDINHON, Biens d'Eglise et peines canoniques, P- 52-53.

autem injusta aliquis cum alio cooperari potest sive formaliter, sibi proponendo ac perpetrando ipsam injuriam; sive matercalzter tantum. v. g. adjuvando furem quin tamen mala ejus voluntas firmetur aut augeatur. In priori casu, participans semper peccat et tenetur ad restitutionem. In posteriori, potest nec peccare nec teneri ad restitutionem, quando scilicet actio non est intrinsece mala et aliunde habetur proportionata causa cooperandi (n. 67-69), unde, v. gr, numquam licet immediate participare in occisione innocentis, licet autem cooperari furto ad mortem vitandam !,

B) Prater cooperatores fosztivos, de quibus dictum est, tres sunt negativi cooperatores : mutus, non impediens damnum anzfequam inferatur ; zo obstans, non impediens damnum dum infertur; oz manifestans, damnificatorem post damnum non denuntians. — Cooperatores negativi restituere debent quando 1) ex officio vel | pacto damnum impedire tenentur; et 2) possunt illud impedire sine graviori incommodo (nisi tamen agatur de dono publico quod quandoque sacrificium propriz vita exigit).— Ita possunt teneri ad restitutionem : a) parentes quoad filios non adhuc sui compotes; b) domini quoad animalia sua; @) famuli quoad bona quorum sunt custodes ex condicto explicito aut implicito; d) custodes vectigalium.

§ II. De modo restituendi.

Dicendum est : 1° De civcumstaniiis restitutionis 7 genere,; 2° de restitutione quoad aligua bona, de quibus specialis occurrit difficultas.

Immo, juxta S, ALPHONSUM, ad @guale damnum ejusdem ordinis vitandum. III, 571.

I. De ctrcumstantits restitutionts.

Querimus : 1° Quantum, 2° Quo ordine; 3° Cuinamys 4° Quo loco; 5° Quo tempore, 6° Quo modo sit restituendum.

1° Quantum sit restituendum? Cum justitia commutativa equalitatem postulet, quantitas restitutionis pendet ex quantitate rez accep, damni tllatt et influxus in tnjurtam.

Jamvero propter diversum cooperatorum influxum, spe- cialis occurrit difficultas pro restitutione que fieri debet ob injustam cooperationem.

A) Cooperatores teneri possunt ad restitulionem in solidum, 1. e. ad onus sizgudis incumbens fotum damnum a pluribus illatum reparandi, vel adsoluzée, i. e., sine recursu contra alios complices, vel cozditionatze, i. e.. cum recursu contra omnes aut quosdam cooperatores, ea tamen lege ut si reparatio ab uno facta fuerit, ceeteri nihil amplius persone leesze debeant.

B) Singule cooperatores ad restitutionem tn soltdunt tenentur quolies in totum damnum tnfluxerunt, tla ut totum singults moraliter tribuc possit, absolute, st sunt causa principals, conditionate, st sunt causa secundaria.

C) Ille est totcus danni causa efficax : 2) qui est causa princtpalis, v. g., mandans; b) qui est causa necessavia quamquam insufficiens; @) qui cooperatur ex cooperatione efficact; A) qui est causa suffictens et certo in totum damnum influxit, v. g., qui cum alio sclopetum in innocentem explodit et vulnus lethale certo infligit.— Sed dbze est causa totius qui seclusa conspiratione causa est suffciens, sed non necessaria, et s/o modo in tectum influit qui nec est causa sufficiens, nec necessaria.

In praxi, cam homines, maxime rudes, difficile credant se ad obligationem restituendi 27 solidus teneri, prudenter agat confessarius in monitione facienda, dicendo, v. g., dari obligationem restituendi, quin explicet quantitatem ‘.

2° Quo ordine sit restituendum? Difficultas adesse potest in restitutione ob zzjustam cooperationem.

A) Si cooperatores eodem gradu et cum eodem influxu damnum intulerunt, v. g., si omnes fuere consulentes cum zquali influxu in damnum, singulis inest zqualis obligatio restituendi, absoluta pro sua parte, et condztionata pro aliorum parte; si influxus esset inzequalis, tenerentur juxta vim influxus.

B) Qui vero dzverso gradu ad damnum concurrerunt : a) si propter furtum restitutio facienda sit, tenentur restituere hoc ordine : 1) injustus rei detentor vel injustus rei consumptor; 2) mandans, vel consulens in utilitatem propriam; 3) raptor; 4) cooperatores positivt; 5) cooperatores negativt. b) Si restituendum est er dammno, sine furto, tenetur: 1) mandans ; 2) exsecutor ; 3) cooperatores posztivz, et quidem zequaliter, dummodo equali fere modo ac independenter egerint; 4) cooperatores negativt, inter quos ille prior tenebitur, cui inerat strictior obligatio damnum avertendi.

Hine si restituat qui 1°, 2°, 3° loco id facere debet, fosteriores liberantur ; si vero restituat qui 2°, 3° loco ponitur, hic habet actionem contra Priores juxta prioritatis ordinem. — Insuper pro praxi notandum est prodadbiliter cooperatorem secundarium ad restitutionem non teneri quando dubi/fat num principalis auctor restituerit, et ad suam partem tantum teneri, si.dubitat num cooperatores sul gradus restituerint *.

3° Cuinam sit restituendum? A) Restitutio facienda est persone lesz, ei scilicet qui legitime Posszdebat (proprietario, usufructuario, depositario, locatario, societatis administratoribus, etc.). Potest esse ratio gravis non restituendi: v. gr., filio-familias dsszpatort, societati finem t Ita SALMANT., quorum opinionem non admittit S. ALPHONSUS, 1. III, n. 579.

omnino pravunt* prosequenti, ut sectee massonicz : in hoc casu res tribuatur parentibus, singulis societatis membris. Si autem persona lesa defuncta est, heredibus vel causam habentibus 2 restituendum.

B) Si dubitatur quaenam persona lesa fuerit et post diligentem inquisitionem dubium perseverat, tunc res meliori quo fieri potest modo 3 dividatur inter personas de quibus est dubium; vel, si id fieri nullo modo possit, restituatur pauperibus vel plis operibus, preesertim illius loci ubi injustitia commissa est 4,

C) Quando persona lesa, etiam diligenti inquisitione peracta, penztus zgnota manet, distinguendum est : a) si res dona fide acquisita fuerit, a possessore retineri potest (n. 451); Db) si vere mala fide, pauperibus vel causis piis restituenda est. Jus enim naturale propter bonum publicum precipit ut nemo injuste ditior evadat er re aliena.

Si ex errore fiat restitutio personz cui non debetur, fer se iteranda est, nisi debita diligentia ita sit adhibita ut legitime praeesumi possit dominum non esse invitum.

4° Ubinam sit restituendum? Restitutio fieri debet ubi jura creditoris integra salventur.

Unde : A) possessor bone fidei tenetur rem restituere in loco ubi ipse est quando incipit cognoscere rem non esse suam : non tenetur enim detrimentum pati ex re aliena; B) possessor vero malze fidei vel injustus damnificator restituere debet, suis sumptibus, in loco ubi dominus rem esset possessurus, si non ablata aut destructa fuisset, deductis tamen (jure #at¢wrali) expensis quas do-

2 Cf. responsum S. Pezenit., 7 feb. 1899, in Syzopsz may., n. 553. 3 Vide S. ALPH., vol. II, lib, III, n. 589.

minus fecisset rem asportando. — Si expense notabiliter superent rei valorem, (v. g. plus duplo), loco ipsius rei, valor ad dominum mitti potest, ex prassumpto domini consensu.

Hinc, si res restituenda causa vel culpa tertil perierit, antequam ad dominum pervenerit, injustus possessor damnum compensare debet, nisi dominus aut judex nuntium, cui res fuit credita, determinaverit, aut verisimiliter determinasset, (ut preesumitur probabiliter de confessario).

5° Quandonam sit restituendum? — Restitutio fieri debet guanzprimum moraliter, nist rationabilis causa excuset : dominus enim jus habet rem suam possidendi eaque plene fruendi.

Unde : a) peccat graviter qui sine causa notabiliter restitutionem differt in materia gravi; gravius peccat qui usque ad mortem differt quia timendum est ne heredes restituere omittant ; b) damna que voluntaria et culpadbili mora domino infert, injustus possessor, qui et dammnificator, debet compensare *.

6° Quomodo sit restituendum? — Restetutio eo modo fiert adebet quo justitia violata ad equalttatem reparetur. Ceterum debitor potest restituere vel per alium fide dignum, vel sub specie donationis 2, vel si agitur de damno Statui aut Civitati illato, destructione titulorum debiti a Statu vel Municipio emissorum 3.

I]. De restitutione quoad certa bona in specte.

Prenotandum. Probadbzlitery non datur obligatio compensandi damna-unius ordinis per bona alterius generis 4, quamvis aequitati et caritati

3 Rentes sur l’Etat, timbres, Obligations des Villes, etc.

4 Heec est sententia S. Alphons?, 1. 111, n. 627, cui tamen opponitur sententia probabelior S. Thome, ex quo ‘cum aliquis alicui abstulit membrum, dede/ ei recompensare vel in pecunia, vel in aliquo honore, considerata conditione utriusque personze secundum arbitrium boni viri, 28 2”, q. 62, a. 2, ad 1; unde congruum est ut con- fessarius peenitenti inponat pro pzenitentia vel ex eequitate aliquid leeso elargiri.

consona sit hec compensatio; que tamen compensatio obligat in conscientia, si a judice imponatur %,

1° Quoad bona animi. — Quicumque per media tnjusta, V. g., per fraudem, vim, metum, mendacium, alteri damnum spirituale, xaturale vel supernaturale, infert, vel eum impedit a consecutione boni ejusdem ordinis, tenetur reparare damnum quod efficaciter et culpabiliter induxit, si in eodem ordine fieri possit reparatio.

Hinc : 1° Qui alium usu memoria, rationis, libertatis, privat, aut in errorem damnosum inducit, vel faisum docet presertim circa principia moralia aut fidei dogmata, vel injuste impedit ne scientiam discat vel doceat, tenetur amovere et compensare damna reparabilia.

2° Qui injuste aliquem in peccatum letale induxit, tenetur ad tollenda media injusta et ad reparanda damna exinde secuta.

2° Quoad bona corporis. — A) Ex homicidio et vulneratione triplex damnum oriri potest : zalurale, amissio scilicet vite vel membrorum ; sfzrdéuale, quatenus occisus privatur opportunitate pzenitentiam agendi et suffragiis quze testamento potuisset sibi comparare ; temporale, quod contingit sive zpsz occ’so aut mudilato, sive e7its Jamilia, v. g.. expensee ad curandum vulnus, lucrum cessans ob mortem vel morbum.

a) Jamvero damuni naturalis reparatio, ex jam dictis de obligatione dubia compensandi damnum in alio ordine bonorum, stricte imponi nequit ex justitia, sed suadenda est ex equitate.

b) Damnum sfcrdtuale debet saltem ex caritate compensari in eodem genere, per orationes, missas, aliaque opera spiritualia.

c) Damna autem ¢emporalia que saltem in confuso praevisa fuerunt, ex justitia debent repa-

Reyera, in Gallia, vi a. 1382 Codzczs civilis, pluries nuper imposita fuit hujusmodi compensatio: Cf. Dossters.de l' Action Popularre, Réparation du préjudice moral, 10 déc. 1923.

rari; et hec obligatio, utpote vea/zs, transit ad heredes.

Restitutio fieri debet primario zpsz persone lesa, et post ejus mortem, ous parentibus, liberis et uxort*. Sed non clare constat, nec proinde urgenda est obligatio restituendi heeredibus non necessariis 2. Neque etiam constat obligatio defuncti creditoribus restituendi, nisi homicida eorum damnum preeviderit et preeterea, juxta quosdam, z7tendertt 3 (n. 435).

B) Qui alterum frovocat ad duellum, eumgue, vi, metu aut gravibus minis moraliter cogit ad acceptandum, ac tandem eum occidit aut vulnerat, ¢enetur ad vrestitutionem sicut homicida aut vulnerator : zzjust7s enim medits usus est ad consensum extorquendum. — Non vero datur jure naturalt restitutioni locus, si provocatus sponte acceptat, vel a fortiori si provocatus provocantem occidit.

470.C) De restzetutione ob stuprum aut fornicationem. a) Qui v7 vel fraude, honestam mu- “ierem oppressit vel seduxtt, tenetur wllam in uxorem ducere (preecipue si adfuerit matrimonii promissio vel ficta); aut, si graves rationes obstent, difficultatem nubendi compensare dote aut pensione proportionata. %) Qui vero puellam libere consentientem defloravit, non tenetur ad restitutionem, nisi postea occultum delictum aliis manifestaverit, vel a judice ad mulctam damnatus fuerit 4, ¢) Proli autem concepte providere debet ex jus- t Vide S. ALPH., zdzd., n. 631; NOLDIN, n. 456; cf. PLANIOL, I, n. 658 sq. —?S. ALPH., zdzd.

4Cf. S. ALPH., zd¢d., n. 641-650. In Gallia ‘‘les arréts autorisent la femme devenue mére a réclamer 4 son séducteur une indemnité fondée sur le principe de l'art. 1382. Mais il faut que la séduction ait été accompagnée de moyens déshonnétes, tels que l’abus d'un maitre sur sa domestique..."" Cf. PLANIOL, II, 1528 sq.

titia vir qui injuste seduxit; in casu quo mater libere seductori consensit, vir et mulier tenentur ambo ex pretate et 7x solidum (n. 460) ad educandam prolem.

D) De vrestitutione ob adulterium. a) Preter satisfactionem* conjugi criminis conscio debitam, adulterantes tenentur ad compensanda damna que proles cer¢o (n. 440) adulterina trahit sive marito ratione expensarum ad_ nutriendam et educandam prolem, sive filiis legitimis ratione hereditatis imminute.

b) Si vir dolo aut v2 uxorem alterius cognovit, ipse so/us tenetur ad omnia damna resarcienda; si vero uxor libere adulterio consensit, ambo adulteri tenentur zz solidum (n. 460). Probabilius (n. 440) etiam tenentur zz solzdum duo complices ejusdem uxoris, cum ipsorum facto dubia sit paternitas 2.

Sed szepe difficilis est in hac materia restitutio, cum ex una parte mulier adultera plerumque non teneatur crimen suum manifestare, et ex altera parte filius non teneatur matri sue credere nisi adsint indicia peremptoria3, Sunt autem diversi modi clam et discrete restituendi : ex parte adulterze, brephotrophio prolem concredere, legitimorum filiorum hereditatem parcimonia et labore augere ; ex parte adulteri, filiis legitimis complicis aliquid donare sive inter vivos, sive per testamentum.

3° Quoad bona fame et honoris : A) De restitutione famz. — a) Qui injuste alterius famam sive calumniis sive detractionibus leesit, ex justitza tenetur, et cum tncommodo proportionate gravi, eam restituere, stmulgue omnia damna temporalia reparare, que efficaciter et cul- t Satisfactio est reparatio honoris lesz et directe personam attingit.

2 Juxta S. ALPHONSUM, non tenentur quia nemo tenetur ad damnum, nisi cero moraliter constat ipsum fuisse causam damni. Secundus tamen adulter teneretur si advertisset suo adulterio induci incertitudinem, n. 658.

236 CAPUT EXIf:

pabiliter ex diffamatione secuta sunt. Immo et materialis detractor, quamvis non peccaverit, ex justitia tenetur famam quam primum restituere, dummodo possit sine gravi incommodo : secus enim detractio formalis et voluntaria fieret.

b) Obligatio ipsam famam restituendi est personalts, obligatio vero reparandi damna ex detractione provenientia est rea/’s ac proinde ad heeredes transit, quos tamen haud raro expedit in bona fide relinquere, si nempe praevidetur monitionem fore inutilem.

474.) Quod spectat szodum reparand famam, dicimus : 1) calumniam aperte esse retractandant, etiam cum propriz fame jactura, nisi efficaciter fama alia via reparari possit; 2) simplicem detractionem posse compensari sive restrictione mentali 1 aut zquivocatione, v. g., dicendo : guod dixt rectum non est, sive honorifica tractatione diffamati (“ hic modus communiter aptissimus existimatur”) 2 3) diffamationi autem pud/ice publicam reparationem esse afferendam, in quantum fieri potest.

A) Advertendum est seepe dari causam que a fama restituenda excuset, videlicet : 1) si diffamatio non fuerit efficax aut jam sublata sit, v. g., oblivione; 2) si reparatio sit physice aut moraliter zvzposszbzlis 3, v. g., quando non posset fieri sine damno detrahentis Jonge graviort,; 3) si lasus injuriam condonaverit aut ipse vicissim detrahentis famam lzserit 4.
B) De restitutione honoris. Qui honorem alicui debitum injuste lesit, praecipue

2S, ALPH., zb/d., n. 992. — 3 Hic lege S. ALPH., IT, n. rooo, 4S. ALPH., 7/d., n. 1003.

contumelia publica, tenetur ipsi vescctwere honorem ac damna efficaciter et culpabiliter exinde secuta, — Hec autem reparatio debet consistere in significatione honoris que judicio virl prudentis sit illate contumeliz proportionata, Plerumque sufficiet ex parte superioris amica salutatio aut aliud benevolentize signum ; ex bas equalis aut inferioris, venize petitio 1.

4° De restitutione ip impeditam consecutionem alicujus boni. Triplex distingui potest hypothesis :

A) Qui alium quocumque modo impedit a consecutione alicujus boni ad quod jus strzctum habet veram injustitiam committit et ad restitutionem tenetur : v. g., si advocatus creditorem impedit quominus solutionem debiti obtineat.

B) Siagatur de bonis ad quze mon habetur jus strictuim, sed solum legitima potestas et spes fundata, is tantum contra justitiam peccat et ad restitutionem tenetur, qui mediis utitur zzjustis : v. g., qui fraude impedit ne avunculus in gratiam nepotis testamentum condat.

479.) Si quis alterum impedit a consecutione boni, quo est zzdignus, injustitiam non agit, sed potius bono publico consulit : unde patet non esse locum restitutioni. Ita nullam injuriam committit qui beneficum virum a donatione ficto pauperi facienda avertit; immo talis pauper ex justitia teneretur ad restituendas eleemosynas hac via captatas.

5° De restitutione propter tributa defraudata. — Quidquid sit de natura obligationis solvendi tributa 2, in prarz heec statuenda ‘sunt de restitutione propter ea defraudata : elit)

A) Exactores tributorum restituere debent : a) jisco, si tributa justa non exigant, nisi de pauperibus vel de re exigui valoris agatur; b) vectovibus merctum, si ab eis tributa injusta repetant, vel eos cogant sibi dare pecuniam loco tributorum.

B) Vectores mercium restituere debent fisco, saltem secundario, si pacto illicito aut vi exactores corrumpunt ne tributa exigantur, non autem si tantum merces occultant ne tributa solvant.

C) Inquietandi non videntur, saltem in nostris regionibus, qui in conficiendis instrumentis venditionis, in solvendis juribus, successionis, reticent in declaratione partem etiam fere dimidiam valoris rerum que tributo subsunt; nam, ob praxim que hodie viget, in bona fide plerumque versantur f.

D) Ad legem militarem quod spectat, a) z/licttum est a militia se subtrahere sive corrumpendo medicos, sive sese mutilando, sive morbos fingendo; b) immo et injustum quando his artibus alii ad militiam vocantur qui secus essent immunes; et illa injustitia trahit obligationem compensandi damnum indebite vocatis causatum. — Qui autem sive lege naturali sive lege ecclesiastica eximuntur, non peccant dum /zcz¢zs utuntur mediis ad militiam vitandam.
6° Quoad bona ecclesiastica, vi legum I jul. 1901, 8 jul. 1904, 9 dec. 1905, 2 jan. 1907, 13 ap. 1908, legitimis dominis in Gad/a erepta, — ad restitutionem tenentur : 2

1 GENICOT, n. 574: ‘‘Imo nec mendacium in tali declaratione jam reperiri videtur, cum ob usum communem, satis pateat valorem declaratum illum esse qui, e recepta consuetudine, tributo subest. Quare utendo restrictione non pure mentali, licet affirmare, etiam juramento, omnia rite esse declarata ”.

2 BOUDINHON, Bzens d’ Eglise et peines canoniques, Paris, 1909.

a) Ut damnificatores, ministri legem proponentes et exsequentes, senatores et deputati hanc decernentes (quoad partes essentiales), praeses Reipublicze promulgans, — non vero liquidatores, sequestri, judices, actores (avoués), scribee (huissiers, greffiers), administratores (v. g. consiliarii, majores — maires).

b) Ut detentores, quicumque bona ecclesiastica determinata “tulo personali detinent ex toto vel ex parte, i. e., fundatores vel donatores eorumque hzredes, emptores eorumque causam habentes (hezeredes, legatarii, donatarii), locatarii, coloni, instituta publica (établissements publics), seclusa restituendi obligatione pro aliis qui bona titulo personali non detinent, v. g., consiliariis, administratoribus.

Hinc detentores debent vel reddere rem ad egualitatem, vel obtinere compositionem vi indulti Ordinariis concessi 21 sept. 1907. Damnificatores theorice debent restituere si detentores non restituant, et damna compensare; in praxi ab eis exigatur publica retractatio, eis imponatur congrua pzenitentia, obtenta etiam promissione injustas leges abrogandi, in quantum fieri potest.

Notandum est damnificatores preedictos subjacere excommunicationi speciali modo S. Pontifici reservatee *, et detentores bonorum excommunicationi simpliciter reservatee ?, a qua priores nonnisia S. Pontifice absolvi possunt, extra casus urgentiores, et posteriores ab Ordinario, vi indulti, absolutionem accipere possunt post obtentam compensationem, imposita etiam congrua pzenitentia et scandali reparatione.

§ III. De causis a restitutione excusantibus 3,

Alize cause ad tempus, aliz autem 7 perpetuum excusant,

1° Ad tempus excusant zmpotentia et damnum creditori vel tertiz persone ex restitutione secuturum.

A) Pre impossibilitate physica seu absoluta excusatur debitor qui, restituendo, se ad exrtremam

1 Const. AZ. Sedis, VII. 2 Conc. Trid., sess. XXII, cap. XI : De Reform, 3 Syn, maj., D. 599-610. > necessitatem reduceret, “nisi, addit S. A/phonsus * przcise ob subtractionem dominus in extremam necessitatem sit conjectus ”.

B) Pre impossibilitate morali seu relativa, excusatur debitor qui restituere nequit absque gravi damno sive proprio sive familiz, — nisi ex dilatione dominus similem patiatur necessitatem ”.

Hinc restitutionem differre possunt : a) debitor qui hic et nunc restituendo, excideret a proprio statu jus/e acquisito : quod probabiliter extenditur ad eos qui propria culpa, ludo, ebrietate, hoc discrimen incurrerunt 3; b) debitor qui statim restituendo, magnum dazu pateretur in bonis juste acquisitis, v. g., cogeretur possessiones suas vili pretio vendere; /ucrum vero cessans non excusaret, nisi ex dilatione creditor nullum damnum pateretur, aut debitor par fieret ad satisfaciendum altis creditoribus 4; €) debitor qui sine mora restituendo, grave damnum in bonis a//zorzs ordinis incurreret, v. g., se privaret pecunia ad sanitatem recuperandam necessaria.

Notandum est : a) possessorem malz fidei semper teneri ad damna resarcienda que domino trahit restitutionis dilatio, quia primo oriuntur ex culpabili usurpatione (437, B); b) eadem obligatione teneri possessorem bone fidei qui est in mora 5 culpabili, unde assimilatur possessori male fidei.

486.C) Si ex immediata restitutione grave damnum immineat ipsi creditori vel alteri persone, debitor potest, et quandoque ex caritate debet, restitutionem differre. Ita differri potest

= Tom. JI, libs Lilpnt zor.

5 ‘* Le débiteur est constitué e” demezze (mora), soit par une sommation ou autre acte équivalent, soit par l’effet de la convention, Tersqu’elle porte que, sans qu'il soit besoin d’acte et par la seule échéance du terme, le débiteur sera en demeure”. Cod. civ., art 1139. Cf. PLANIOL, IT, n. 167 sq.

restitutio, si praevideatur dominum re sua abusurum ad innocentem occidendum.

_ 487. 2° Precipuz autem cause que a restitutione in perpetuum excusant sunt condonatio, compensatto, donatio, sententia judicts et compositio a S. Sede concessa.

A) Condonatio, seu remissio debiti, valet ad obligationem extinguendam, dummodo: a) sit omnino libera, seu ab omni errore, fraude et vi immunis, b) et a creditore concessa qui habeat capacitatem donandi (n. 519 sq.). — /ure naturals, condonatio potest esse sive erpressa, sive facita : non vero facile presumz potest !, nisi a filiisfamilias et uxoribus pro pecuniz summa non valde magna. /ure autem cive/7, generatim ad validam condonationem requiruntur conditiones necessarize ad ipsam donationem 2 (n. 542 sq.).
B) Compensatione duo debita reciproca extinguuntur, dummodo sint equalia, certa et ex stricta justitia 3. Szepe lege civili exigitur ut fiat in eodem genere bonorum 4, — Huic accedit solutio creditort creditoris facta 5, que legitima est, quando fit ex rationabili causa : hac tamen facultas in variis regionibus lege civili restringitur ®.

ta loi francaise établit une présomption de remise de dette lorsque le créancier a rendu volontairement au débiteur le titre ou la grosse du titre qui constate sa créance. (Art. 1282, 1283 Cod. civil.)

2 Dans le droit frangais, la remise de dette est exempte des formes de la donation. Toutefois ia remise par testament est soumise aux formes testamentaires. De plus, la remise a titre gratuit est soumise 4 toutes les régles de fond des donations. Cf. PLANIOL, 1I, 604 sq., 619; art. 507 Cod. Commerc.

3 ‘‘ La compensation est un mode d’extinction spécial aux obligations réciproques, qui dispense mutuellement les deux débiteurs de l’exécution effective". PLANIOL, II, n. 562; —- Cod. czv. art. 1289.

5 C'est l'opposition a paiement par saisie-arret ; cf. PLANIOL, II, n. 456 sq.

C) Donatione rei xquivalentis, dummodo acceptet creditor, extinguitur obligatio.
D) Sententia declaratoria judicis in materia dubia extinguit obligationem : bonum enim publicum postulat ut partes sententiz acquiescant. Si tamen postea detegatur sententiam fuisse odjectzve injustam, (quia, v. g., novus titulus hucusque incognitus detegitur), licet lesz parti ea repetere que indebite soluta sunt.
E) Compositio seu debiti remissio a S. Pontifice * potest concedi non solum pro donzs ecclestasticis, sed et pro debites temporalibus tncertzs. Quandoque enim evenit ut possessor male fidei (n. 448) nesciat cuinam domino sit restituendum. In hoc casu potest decernere Summus Pontifex partem tantum debiti piis causis esse adscribendam, ita simul consulens infirmitati debitoris et Institutorum Caritatis prosperitati. — Quod si postea verus dominus comparuerit, debitor 7 consctentia non tenetur ante sententiam judicis civilis restituere quod piis operibus fuit attributum, nec etiam illud quod Summus Pontifex condonaverat 2.

SECTIO Iil?_: DE CONTRACTIBUS.

Jam supra tractavimus de tribus modis acquirendi jura (n. 377 sq.). Dicendum manet de comdvactu et de successtoné tum hereditaria tum testamentaria. WHanc autem materiam, quam, prz sua prolixitate,e suo loco

Episcopus non potest propria auctoritate componere : quod inferri potest ex Codzce, c. 256. Cf. S. ALPH., tom. II, lib. III, 591-596, n. 696. Die autem 24 Sept. 1907 per litteras ab Emo Cardinali a secretis Status missas, datee sunt Galliarum Ordinariis ampice facultates de compositionibus quoad bona ecclesiastica; et die 16 Jan. 1909, S. Penitentiaria eosdem Episcopos hortabatur ad “‘spirituali debilium bono” consulendum ‘‘ per benigniorem compositionem”’.

? In dubio probabili de facta restitutione, heec non videtur imponi posse ex Justitia, sed tantum ex zequitate prorata dubii suadenda est.

amovimus, sedulo ad § III art. I Sect. le Capitis XII (p. 189) cogitatione referendam esse monemus.

Dicemus : 1° de contractibus zz genere, 2° de contractibus zz specie ex jure naturald et civili; 3° de contractibus in specie ex jure ecclestastico.

ART. I. DE CONTRACTIBUS IN GENERE.

Post duo Jrenotanda, agemus de contractu zpso seu consensu, de. materia, subjecto et effectibus contractuum.

§ I. Preenotanda :.

I. Generalis conceptus contractus. 1° Contractus definiri potest conventio (seu consensus in unum idemque placitum) zz¢ter duas aut plures personas, qua jus aliquod transfertur et quedam productur obligatio. Jus enim subaudit 2 aut trahit quamdam od/igationem in uno saltem contrahentium, in eo scilicet qui jus alteri tradere intendit 3.
Unde in contractu tria essentialia distinguere licet : &) consensus partium, b) objectum circa quod versari possit Consensus, €) partes seu fersonas ad contrahendum habiles. — Preeterea in contractu quedam dicuntur ad ejus zaturam 4 spectare, ea nempe quze ex lege aut consuetudine in eo zmcluduntur, nisi explicita clausula excludantur, v. gr., assecuratio contra evictionem emptori a venditore preestanda °. Accidentalia autem dicuntur ea quze contractui, speciali et expresso pacto, adjungi possunt, v. &, solutionis dilatio ultra tempus a lege vel consuetudine statutum °
2° Contractuum variz species 7 : A) Ratione effectus, contractus sunt : a) dz/aterales seu synallagmatici, quando obligationem

in utroque contrahente pariunt, ut est emptiovenditio; 0) wsz/aterales, qui in uno tantum contrahentium obligationem pariunt, qualis est promissio.

B) Ratione cause seu motivi : a) alii sunt gratuit, quibus unus alteri jus transfert absque proprio emolumento, ut fit in donatione; b) alii overostz, quando uterque contrahentium aliquid commodi et aliquid oneris accipit, ut in venditione; @) alii s¢x¢z7, quando partim gratuiti et partim onerosi sunt, v. g., si donatio fiat sub onerosa conditione. — Notetur omnem contractum bilateralem esse onerosum, cum obligationem, ideoque onus in utroque contrahente pariat; non vero omnem contractum onerosum esse bilateralem, v. g¢., mutuum cum auctario in utroque contrahente onus, in solo mutuatario obligationem parit. — Contractus autem ovmerosz sunt ratione rez prestande : a) certi eventus seu commutativt, quando res prestanda est statim determinata?, v. g., si ¢a/zs res pro ¢a/z pretio hic et nunc venditur; b) aleatori? 2 seu tncerti eventus quando res prestanda, aut saltem rei guaniéztas a fortuito eventu pendet, ut in assecuratione.
C) Ratione modi quo perficiuntur, contractus sunt : &) comsensuales, si solo consensu perficiuntur, et hi quidem simplices dicuintur si valent absque speciali formalitate, solenznes vero, si ad valorem speciales formalitates exigunt 3; 3; b) vea/es 4 qui non solo consensu, sed vez tradttone perficiuntur, ut mutuum 5.

Pariter ratione 7zodi ©) contractus iniri possunt erpd7cite, verbis aut aliis signis formaliter consensum: exprimentibus, — aut implicite, seu Zacifo consensu (quasi-contractus): quando, v. gr., assumitur officium parochi, eo ipso contrahitur obligatio recte parceciam administrandi.

3 Formalitates ad contractum solemnem varize sunt apud : varias gentes. Pro Gallia, c. Cod. c#v:, a. 1102-1106; PLANIOL, II, 992 sq.

D) Tandem, preter contractus mozmdmatos, adsunt contractus ¢nominati*: &) do ut des; ) do ut facias; @) facio ut facias ; A) facio ut des?.
II. De vi legalium nullitatum in conscientia. Praesupponimus,ex Tractatu de Legibus (n. 115), potestati civili inesse jus leges condendi circa contractus mere civiles, necnon conditiones definiendi ad eorum validitatem. Jamvero lex civilis sex modis contractus attingere potest.
1° Eos mon agnoscit, quatenus jura ex eis orta coram judicibus vindicari nequeunt, ut v. g., contractus er ludo%,; 2° quosdam actus prohibel, sed eorum invaliditatem non decernit ; ita saepe proxenete (courtiers) vetantur ne pro seipsis commercium agant in lis rebus in quibus suum munus exercent 4; 3° aliquoties decernitur contractus esse rescindibiles, ita ut valeant usque dum a judice irritati fuerint; ita, v. g., quoad multos mori actus (n. 520); 4° quandoque autem contractus sunt mz£//z ipso jure, sed ita ut validi maneant in foro conscientize usque dum judicis sententia interveniat; huic autem sententiae utraque pars parere debet in conscientia; imo si una pars contractus ex jure civili evidenter nullius rescissionem petat, altera pars ex caritate sine lite acquiescere tenetur; 5° immo lex contractum zvritare potest etiam in foro consctentie et ante sententiam judicts declaratoriam, quoties bonum publicum id exigit : talis esset, v. g.,conventio qua filii cum parentibus paciscerentur de non dandis alimentis; 6° tandem a nonnullis jurisperitis agnoscuntur contractus zvexistentes 5,11 scilicet qui carent uno ex elementis ad validitatem absolute necessariis, v. g., libero consensu.

2 Alize species contractuum indicantur apud PLANIOL, II, in Indice, v° Contrat, Spéccalités.

3 Cod, civ., art. 1965. Agnoscunt enim juristee quasdam obligationes 2atur ‘ales :** On entend par obligations za/uredles certaines obligations qui, bien: que n’étant pas destituées de tout effet juridique, different des obligations _proprement dites ou czviles, notamment en ee que V'exécuttion: n’en peut étre poursuivie: en justice” DALLOZ, Petit Dict. de droit, v° Obligations, 24, 26. SE PLANIOL, 1],

CRIGIERE, Lois usuelles, pr 403; Cod. comm., art. 85. Ch DAL- LOZ, ibid., v° Courter, 20, 21, 29. — 5 PLANIOL, I, n. 345°8q.

De facto, generatim nullitas lege Gallica (et etiam Belgica, Batava, Austriaca, etc.), decreta in contractus et quoscumque actus juridicos bona fortune respicientes et aliunde jure naturali validos eo sensu intelligi potest quod hi actus, etiam in foro conscientiz, valent usquedum sententia judicis irritentur *%.

§ II. De consensu ad contractum requisito *.

I. De conditiontbus ad validitatem contractus necessarits.

Ad validitatem contractus, consensus jure naturalt debet esse:A) /nzernus, i.e., elicitus cum animo se obligandi, (sed non necessario cum intentione obligationem implendi); de/zberatus, et quidem lene, si contrahitur de materia que natura sua est gravis; ber; — qui autem ficte consentit, in foro externo presumitur vere consensisse, ac tenetur ad damna reparanda, etiam verum consensum prebendo; B) externus, id est sensibilibus signis manifestatus; seepe jure cevile preecipitur ut consensus verbis aut scrzptzs manifestetur 3, silentium autem generatim non habetur pro consensu # nisi in contractibus gratuitis, v. g., donatione 5: hinc silentium eorum qui ephemerides accipiunt et non remittunt, haberi nequit ut consensus eosque obligare ad pretium subscriptionis solvendum ; C) mztuus, seu ab utroque contrahente de eodem. objecto prestitus : quod in contractu wzzlateralt requiritur etiam ex parte donatarii, quia nemo jus acquirit nisi rem oblatam acceptet.

Cf. GENICOT, I, p..594; PLANIOL, II, 1422. DALLOz, Nudlités, * Syn. maj., n. 620-638, '

5 Ex Cod, Gallico, art. 931-932, acceptatio requiritur cum accepta- tionis aliqua notificatione etiam in donatione, Cf. PLANIOL, 986; III, 2563. oe ?

_ 504. Non requiritur autem ut uterque contrahens eodem tenipore consensum e/iciat aut significet, sed sufficit ut consensus unius moraliter perseveret quando alter suum consensum exprimit : hinc contractus inter absentes per procuratorem, litteras, vel telegraphi aut telephonii ope, potest perfici. — Consensus autem offerentis absolute datus, perdurare censetur usque dum revocetur '; et consummatur contractus vel alterius partis acceptatione; vel aliquando, ex civili lege aut consuetudine, acceptationis notificatione etiam in contractibus gratuitis *.

Il. De vitits que contractus validitati nocent.

Contractus validitati nocere possunt quedam vztza, que impediunt ne consensus liber aut saltem perfecte liber sit, ideoque contractum aut nullum aut rescindibilem efficiunt. Tria sunt : error, dolus et vis seu metus, de quibus hic tractamus ex jure naturali 3.
1° Error, seu falsum judicium de aliqua re: A) est substantialis aut accidentalts, prout versatur circa essentiam aut accessoria contractus. Essentia autem seu substantia contractus est id circa quod precipue fertur consensus.

Unde substantialis habetur error quando cadit : a) in speciem contractus (v. g., unus contrahentium putat agi de emptione dum de locatione agitur); b) in vem thsami (v. g., Titius intendit zadesm equum vendere, dum Caius vult azz equum emere); @) in gualitatem substantialem, que scilicet ex communi sensu est objectum prezecipuum et substantiale conventionis in tali materia (v. g., quis de vino novo quod putat esse ve/ws paciscitur). — E contra acczdentalis reputatur error qui versatur circa qualitates ex x Aliquando leges czvz/es aliquid hac de re definiunt, quod, utpote juris determinativum, in conscientia obligat. PLANIOL, II, 978, 81.

a Ita in Gallia pro donatione solemni (cf. PLANIOL, III, 2566);

imo et generatim pro omni contractu (PLANIOL, II, 984, 986).

3 Quoad jus civile consulantur varii Codzces. Pro Gallia, si consensus, ex quavis causa, vere non fuit datus, eo ipso contractus invalidus seu inexistens habetur; si vero datus fuit, etsi non satis libere, contractus fit tantum nullitati obnoxius seu rescindibilis.

248 CAPUD ‘XiE communi estimatione alienas ab essentia contractus. Potest tamen fieri ut quis de facto, propter speciale mottvum, tali qualitati consensum alliget.

B) Jure naturali : a) omnzs error substantialis facit contractum esse nullum* : abest enim consensus; bh) error accidentalis, etiam dans causam contractui, utpote non impediens consensum in substantiam rei, zon reddit nvalidum contractum, saltem onerosum. Si de facto qualitati accidentali unius contrahentium consensus alligaretur, contractus, deficiente qualitate, adhuc valeret in foro externo, nist ex circumstantiis vel explicita declaratione intentio hujus contrahentis probari posset : illud enim securitas commercii postulat.

Hinc : 1) error circa personam non irritat contractum, nisi consensus unius saltem e contrahentibus alligatus fuerit tali personze propter ejus speciales qualitates’,

error circa motivum extrinsecum contractus (sod7/e ou motif de fait) hunc non invalidat.

2° Quando error unius contrahentium Jraudibus aut fallacits alterius inducitur, habetur dolus. A) Dolus autem est sadstantialis si in errorem substantialem inducit ; acc¢dentalis, si in errorem accidentalem, secundum superius dicta, n. 506.
B) Dolus substantialis trahit et nullitatem contractus, et obligationem reparandt damnum (n. 435 sq.) decepto tllatum.— Dolus autem accedentalis dans causam contractui, id est alterum vere movens ad contrahendum, jure nature non invalidum reddit contractum (cum consensum non tollat), seu rescindibilem ad nutuim decepti i Codex, c. to4, rem ita declarat : ‘‘ Error actum irritum reddit, si versetur circa id quod constituit substantiam actus vel recidat in conditionem Sine qua non; secus actus yalet, nisi aliud jure caveatur; sed in contractibus error locum dare potest actioni rescissorice ad normam juris ". — ? Cod, ctv,, 1110.

DE VIRTUTE JUSTITI®. 249 cujus libertas injuste restricta fuit in paciscendo. — Dolus mere accidentalis non influit in contractum, cum nec tollat consensum nec libertatem ladat. — In quocumque autem dolo fieri debet reparatio damno proportionata ?.

3° Vis quandoque physica est, cum quis, v. g., physice cogitur contractum subscribere; et tunc jure naturali nullus est contractus. — Szpius autem est tantum morals et consistit in minis que producunt metum (n. 37).

Metus est gvav7s aut /evis, prout plus minusve mentem disturbat. Metus est gravis absolute quando provenit ex gravitate ipsius mali; ve/aé/ve quando non tam ex mali gravitate oritur quam ex infirmitate zetatis, sexus aut indo- lis? — Malum autem leve, et quandoque etiam malum grave ex se, sed non imminens, metum levem excitat.

Metus effectus : a) Metus eo usque gravis ut rations usum oninino timpediat, jure naturalt contractum zrritat. ») Metus gravis, on vero rations usum auferens, quando est a causa natuvalt ortus aut juste tncussus, contractum nec irritum nec rescindibilem facit : ita valet contractus illius qui in incendio metu correptus, alteri pecuniz summam congruam 3 offert, ut a periculo eripiatur, aut ejus qui alium offendit, et ex metu poenz, pecuniam promittit ne res ad judicem deferatur. ¢) Metus gravis 4, tnjuste tncussus 5, ad extorquendum consensum, jure nature 7777Za¢ contractus gratuitos (cum horum causa, que est liberalitas, non subsistat sine plena libertate consensus) ; contractus autem onerosos rescindibiles ©

1 Preter dolum quo destruitur omnino consensus, /ws Gallicum distinguit dolum g7?nczpalem qui coincidit cum dolo accidentali dante causam contractui, et dolum zrczdentem qui trahere potest obligationem reparandi damnum”. Cf. PLAN., II, 1060.

6 Jure ZosttZvo possunt tales contractus irritari; sic jure canonico facit,ad nutum ejus qui passus est metum (satis est enim libertatis in contrahente ut tales contractus valeant; rescindibilitas autem est injurie justa poena). — Metus gravis zmjuste tncussus, non quidem ad extorquendum consensum, sed ad alium finem, contractum facit rescindibilem, si ab altero contrahente incutiatur; si vero a tertia persona, contractus validus est*. d) Metus levis in foro externo non attenditur; sed in foro zzterno probabilius irritat contractus gratuitos; et, juxta quosdam, rescindibiles reddit onerosos quando vere causa fuit cur hi initi fuerint.

§ III. De objecto seu materia contractus’.

Ut contractus sit validus, preter consensum validum, requiritur materia : 1° posszdzlzs et extstens ; 2° determinata, 3° propria contrahentts ; 4° licitta et honesta.

Chapter 7 of 23