Nn. 369–433

Homo capax est dominii, quia habet liberum arbitrium, ex quo dominus est ac dispo-

Distinguuntur : 1) ratione modz, servitutes continue, quee absque interventu hominis durare possunt, v. g., in Gallia, servitutes prospectus (de vues), aquzeductus, jus non eedificandi.., et 20” continue, v. g., in Gallia, servitutes itineris (de passage), aquze hauriendze (de puisage), pecoris pascendi (de pacage) — apparentes, quee signa externo manifestantur, et 707 apparentes, 2) ratione originis, servitutes naturales, legales vel conventionales, — Cf. PLANIOL, I, nn. 2879-2989; Cod. civ., aa. 637-710.

sitor sui, et sue operationis, et sui laboris suique laboris fructuum*. Amens ipse et infans, utpote rationales, radzcaliter apti sunt ad possidendum bona quorum administratio sola penes tutorem est. .Unde contra justitiam simul et legem humanam peccaret qui eorum res usurparet 2. — Quibus positis, de iis agemus quorum dominium restringitur 3 vel specialibus difficultatibus obnoxium est.

I. De dominio fiiorumfamiltas 4.

1° Agitur de filiis Jegzéimzts vel legitimatis > qui adhuc sunt sub potestate paterna®.

Jamvero jure nature exigitur queedam jura in bona fillorum, competere parentibus quibus incumbunt graves obligationes erga filios adhuc sibi subjectos.

Sure gallico, filii familias, ante annum eetatis decimum octavum, nisi emancipentur, sive explicite, sive implicite per matrimonium’, habent tantum dominium direc~ tum (353) suorum bonorum; administratio® autem et generatim ususfructus 9 ad parentes pertinent. Post emancipationem, penes parentes remanet administratio sola et quidem partim *°, usquedum filii sint majores seu annum vigesimum primum expleverint ™.

2° Plenum tamen dominium repetere possunt minores tum minutorum bonorum que dederunt cum tali intentione sive parentes, sive cognati et x ‘Homo enim per suam voluntatem possidet res’. 23 2%, q. 59, a. 3, ad 1; — Cf. 2a 28, q. 66, a. x. : ‘‘ Habet homo naturale dominium exteriorum rerum, quia per rationem et voluntatem potest uti rebus exterioribus ad suam utilitatem'"’. Cf. 22 2®, q. 25, a. 3.

2Jure gallico, infantes nondum nati, sed concepti, dummodo postea vivendi capaces nascantur, possunt succedere et hzredes constitui, ac proinde heereditatem transmittere, etiamsi mox post nativitatem obeant (C. C., a. 725, 906).

3 Supra egimus (n. 364 sq.) de quibusdam restrictionibus que sunt potius olyectzve, nunc queestio est de sudjectzvis.

6 De potestate paterna juxta legem civilem lege PLANIOL, n. 1636- 1750.

amici, — tum bonorum datorum sub expressa conditione quod nec pater nec mater iis fruantur; —tum industria separata acquisitorum cum implicite id a parentibus concedatur eo ipso quod dant licentiam operandi extra paternam domum.

32 Num vero minores, praecipue emancipati, jus habeant ad stipendium proportionatum labori in communi cum patre industria impenso? Sat communiter theologi affirmant, etiam in casu quo inter patrem et filium non intercesserit contractus, — cum his tamen limitationibus : a) quod deducantur expense pro victu et vestitu; b) quod indigentibus parentibus conerue subveniatur; €) quod difficile permittatur ante factum compensatio occulta, przecipue in Gallia ubi lex denegat minori non emancipato usumfructum rei ex industria et bonis patris acquisitz *. Longe melius esset ab initio inter patrem et filium conventionem institui.

Il. De dominio uxorum 2.

Non precise propter sexum, sed maritalis causa auctoritatis, dominium uxoris legibus civilibus restringitur 3.
1° Jure Gallico. Conjuges quamlibet conventionem inire possunt, dummodo bonis moribus, auctoritati maritali et paternee, ac legi civili non adversetur 4. Hujusmodi conventionis defectu, conjugum bona constituuntur a lege, saltem Gallica 5, sub regimine communitatis ©,

CARD. GENNARI, Consultaztont morali, cons. XLIX,

5 Item hispanica et italica. De jure circa hanc materiam vigente in Austria, Germania et Anglia, cf. S. ALPHONS., Theol. mor., ed. Gaudé, t. II, p. 7-8.

2° Sub regimine ecommunitatis legalis, utrique conjugi commuunia sunt omnia mobilia, fructus omnium immobillum, etiam uniuscujusque conjugum propriorum, et omnia immobilia ex bonis communibus empta. Horum bonorum communium administrationem et usumfructum habet maritus *, item et bonorum propriorum uxoris ; uxor autem jus habet ad honéstam sustentationem secundum suam conditionem. Dissoluta communitate, uxor recuperat plenum dominium et administrationem suorum bonorum propriorum ; quoad vero bona communia, potest dimidiam partem vel sibi vindicare, vel repudiare.

3° Conventione conjuges possunt communitatem legalem vel extendere, vel restringere; possunt etiam sibi aliud regimen instituere, v. g., regimen communitatis exclusivum sine bonorum communitate, regimen communitatis exclusivum cum separatione bonorum, regimen dotale, aut aliud plus minusve accedens ad unum ex preefatis *.

Sub quolibet regimine uxor sine viri consensu nequit immobilia sua alienare, nec in judicio civili sese sistere, sed sola potest administrare bona que proprio labore acquirit et de eis disponere titulo oneroso, ex lege 13 jul. 1907 3.

4° Regula moralis. Hic generatim legi civili, utpote proprietatis determinative, standum est in conscientia, eo magis quod huic addatur contractus libere inter partes initus.

Hinc maritus contra justitiam peccat : @) si bona uxoris propria dissipet alienando, extorquendo, negligenter curando : b) si bona communia alienet modo a lege civili_ prohibito; €) caritatem saltem violat si, etiam legaliter, uxoriam partem bonorum communium dilapidet. _

Uxor autem jus habet ad honestam sustentationem vindicandam et ad bona huic necessaria clam subducenda, si vir irrationabiliter sit invitus; pro familize sustentatione et eleemosynis suze conditioni congruis, necessaria expendere

De immobilibus, vel de mobilium universalitate aut quotitate non potest disponere titulo gratuito. Cf. PLANIOL, III, 1023, 1024.

3 Cf. Syn. maz. Suppl., pp. 201-202; PLANIOL, III, 1045. RINERE, Lots usuelles, p. 1447.

potest; pro parentibus et filiis e praecedente matrimonio ortis sublevandis primum ex bonis propriis necessaria sumat, hisque deficientibus ex bonis communibus, imo, si necesse sit ad succurrendum gravi necessitati, ex bonis mariti, et quidem sine mariti consensu, si donationes, tanquam eleemosynz haberi possint, secus, cum ejus con-_ sensu, cum sit administrator bonorum communium et dominus suorum. — Idem probabiliter dici posse videtur de fratribus et sororibus in gravi necessitate versantibus.

Ill. De dominio clericorum seculartum *.

1° Quoad bona patrimonialia seu profana, ita quoad parcimonialia quz ex ecclesiasticis reditibus proveniunt, nulla est specialis difficultas : horum bonorum clerici szculares, sicut cives ceteri, habent plenum dominium.

2° Quoad bona casualia v. g. missarum stipendia, reditus stole tria sunt advertenda : a) minime constat intentionem fidelium esse ut clerici harum oblationum superfluum in usos pios expendant : unde de eo ad libitum disponere possunt cleri; b) Ecclesia posset his de bonis leges ferre; ¢) horum casualium inter parochum ejusque vicarios partitio fieri debet juxta statuta particularia, locorum consuetudines legitimas et fidelium intentionem.

3° Superflua autem bonorum ecclesiasticorum, seu reditutim qui ex ecclesiasticis beneficiis proveniunt, clerici sub gravi tenentur in pios usus impendere, saltem ex lege ecclesiastica 2 et caritate. Idem sentiendum est et de pensionibus que a Gubernio solvuntur pro bonis ecclesiasticis injuste ablatis, et de supplementis que a com- t Syn. may., N. 166-180.

? Coneil. Trid., Sess. XXV, cap. I, de Reform., cf. 2a 2%, q. 86, a. 2; q. 185, a. 7. Codex, c. 1473: ‘‘ Etsi beneficiarius alia bona non beneficialia habeat, libere uti frui potest fructibus beneficialibus qui ad ejus honestam sustentationem sunt necessarii: obligatione autem tenetur impendendi superfluos pro pauperibus aut piis causis’. Excipiuntur tamen Cardinales, c. 239, n. 19.

munitate ex auctoritate Ecclesiz in locum beneficiorum et pensionum substituuntur.

Juxta opinionem quam ipse S. A/phonsus reputat satis probabilem *, hzec obligatio in pios usus impendendi superflua bonorum ecclesiasticorum non est ex justitia stricta. Unde ad restitutionem non sunt cogendi beneficiarii qui talia bona dissiparunt, et jam non sunt ex hoc ditiores ?.

IV. De personts moralibus et proprietate collectiva 3,

1° Personarum moralium notio. Persona moralis est aggregatio plurium personarum physicarum, que efformant unum corpus juridicum 4 jure existendi perpetuo ac bona collective possidendi gaudens.

2° Species. Illz societates sunt publice vel prtvat@, prout tendunt ad bonum commune vel privatum, civiles (n. 629 sq.) aut ecclestastice, prout directe prosequuntur bonum ¢emporale aut spirttuale.

3° Liceitas et jura. A) Jamvero, omnes concedunt societates publicas civiles (ut Status, provinciz, municipia)5 posse existere ac bona possidere. B) Privatas autem societates inire, cum facultate bona possidendi, est quoddam jus naturale quod a gubernio civili neque tolli neque limitari potest, nisi in quantum id exigit bonum publicum. Etenim Status de omnibus sapienter curare non valet; et aliunde vires cujuslibet hominis valde limitantur, ita ut multa sint sibi maxime utilia, in ordine physico, intellectuali, morali, religioso, que peragere non valeat nisi ab aliis adjutus : unde “ homines sunt natura congregabiles ” ®,

4 Quod vocatur soctetas, collegium, associatio...

ut ait Leo X/JI/, et jus habent societates ad mutuum auxilium efformandi. Societas autem quzlibet certis opibus eget quibus finis intentns — attingatur.

Hoc jus naturale apud Gallos lege 1 Jul. 1901 sancitum est ', zwigue tamen exceptis religiosis Congregationibus.

V. De dominio ecclesia et ecclesiarum.

Ecclesia jus habet divinitus sibi commissum, proindeque independenter a Statu, bona temporalia possidendi et administrandi2. Et hic intelligimus non solum Ecclesiam universalem, sed et ecclesias particulares seu diceceses, parcecias, consociationes religiosas ab auctoritate ecclesiastica erectas 3. Bona autem ecclesiastica impendi debent in usus a donatoribus prefinitos, nisi Summus Pontifex, donatorum voluntatem authentice interpretando, aliter judicaverit4. Papa enim

™ Consule LUCIEN CROUZIL, La Liberté d' association, commentaire théorique et pratique de la loi du ret Juillet r901; — Cf. PLANIOL, I, 3035-3044. — ‘‘ Les historiens de l’avenir n’en reviendront pas de constater que (la bourgeoisie francaise) ait pu avoir, au service de la stabilité morale du pays, un outil aussi efficace, que les Congrégations religieuses et qu'elle l’ait volontairement brisé "’ (Paul Bourget).

? Codex, c. 1495: ‘‘§ 1. Ecclesia catholica et Apostolica Sedes nativum jus habent libere et independenter a civili potestate acquirendi, retinendi.et administrandi bona temporalia ad fines sibi proprios prosequendos.

§ 2. Etiam ecclesiis singularibus aliisque personis moralibus que ab ecclesiastica auctoritate in juridicam personam erectee sint, jus est, ad normam sacrorum canonum, bona temporalia acquirendi, retinendi et administrandi.

C. 1499, § 1 : Ecclesia acquirere bona temporalia potest omnibus justis modis juris sive naturalis sive positivi, quibus id aliis licet.

§ 2. Dominium bonorum, sub suprema auctoritate Sedis Apostolicze, ad eam pertinet moralem personam, quz eadem bona legitime acquisiverit ".

3 ‘‘ Catholica Ecclesia et Apostolica Sedes moralis personze rationem habent ex ipsa ordinatione divina; ceterze inferiores personze morales in Ecclesia eam sortiuntur sive ex ipso juris preescripto sive ex speciali cornpetentis superioris ecclesiastici concessione data per formale decretum ad finem religiosum vel caritativum ”, (Codex, c, 100, § 1.)

| 4 Codex, c. 1514 — Unde qui injuste acquisiverunt aut detinent bona ecclesiastica, ad restituendum tenentur, etiamsi illorum cupidi- jure pollet supreme dispensationis horum bonorum, eaque alienare vel transferre valet ob bonum Ecclesiz, sicuti egerunt Clemens V, Martinus V, Benedictus XIV, Pius VII.

Corollarium. Ex dictis (n. 358 sq.) apparet quasi duplex esse regimen proprietatis rerum exteriorum. Habetur enim : a) proprietas A77va¢a que, etiam indivisa (ut est inter conjuges sub regimine matrimoniali communitatis; et inter haeredes qui successionem non sunt partiti) est individuorum * ;b) proprietas collectiva, quae non pertinet ad societatis membra sigillatim sumpta, sed ad collectioment seu societatem, et “quoad dispositionem et quoad usum. — In utraque proprietate justitia exigit ut jura sive individuorum sive societatum serventur, qualia definita fuerunt tum legibus, tum conventionibus.

§ ILI. De variis modis acquirendi dominium.

Quinque recensentur modi quibus acquiri possit dominium ex jure zatural et civil : occupatio, accessto, successio hereditaria, contractus, prescriptio; alii etiam dantur ex jure canonico, unde, omissa inquisitione de successione et contractibus *, dicemus de occupatione, accessione, prescriptione, et de modis acquirendi dominium ex jure canonico.

I. De occupatione 3,

Notio. Occupatio est apprehensio ret que nullius est, antmo, et quidem exterzus manifestato, eam faciendt suam 4.

1° De occupatione animalium. — A) Fere seu bestize que nativa libertate fruuntur, per occupationem acquiri possunt, et quidem omnino licite extra fundum alienum, tempore non prohibito et cum debita licentia (permis de chasse). In fundo autem alieno, precipue c/auso, etiam tempore non prohibito, venatio est illicita, tati leges civiles faveant. Cf. BoURDINHON, Biens d' Liglise.et peines canoniques. —* PLANIOL, I, 3005 sq.

2 De hereditaria successione et contractu agitur infra, ubi de Contractibus. — 3 Syn. maj., Q. 211-233.

imo et injusta ratione prede aut damnorum. Sed de hoc consulantur leges cujusque gentis, sicut et de piscatione !.

B) Animalia cécurata (columbe, apes, etc.) tamdiu sunt sub dominio detinentis, quamdiu sub ejus custodia permanserint, aut consuetudinem revertendi retinuerint, sed fraudibus uti, ad trahendum ad se talia animalia, est injustum 2.

C) Animalia domestica sunt objectum dominii permanentis ; unde, si amissa fuerint, domino restitui debent, salvis tamen exceptionibus a lege civili sancitis 3,

Nota. Qui piscatur aut venatur contra legis prohibitionem frobabiliter nullo modo peccat, nisi per accidens jus alteri acquisitum ladat aut damna inferat privatis aut noceat rei publica, v. g., animalia notabiliter minuendo ; lex enim videtur esse mere pcenalis.

2° De occupatione seu inventione thesauri. Thesaurus est ves mobilis pretiosa et absconadita, cujus dominus invenire nequeat. Ergo nullius est, ac proinde, si 7ws naturale tantum spectetur, Zotus est primi occupantis. Attendendum est tamen determinationibus legis civilis que in hac materia juste precipit.

Sic vult lex Gallica, thesaurum in a/zeno fundo inventum inter inventorem et dominum fundi equaliter dividi4; immo thesaurum ex industria et absque consensu domini queesitum huic totum attribuit. Sed heec ultima dispositio est tantum #enalis, nec proinde vim habet in conscientia ante sententiam judicis.

3° De occupatione rerum amissarum. — In hoc res amisse a thesauro distinguuntur quod non fuerint ex industria abscondite, sed ex zmscit ac nolentis domint possessione exciderint.

Vide Synopsim cum Supplemento. — PLANIOL, I, 2568-2576. 2 Cf. PLANIOL, I, 2718.

DE VIRTUTE JUSTITIZ. IQ!

Inventori obligatio inest diligenter rem servandi, et dominum inquirendi (saltem probabilius), Si compareat dominus ante tempus ad prescriptionem requisitum vel a lege civili statutum, res ipsi reddi debet, deductis tamen expensis. Si dominus non compareat, aut compareat tempore indebito (elapso tempore a lege civili statuto vel ad preescriptionem requisito), ille qui rem abscondit habendus est ut possessor male fidet; ac proinde domino quocumque tempore comparenti rem restituere debet, damnis.etiam compensatis, et, domino non comparente, rem erogare in pios usus; sed qui rem non abscondit et a fortiori dominum inquisivit, juxta probabilem sententiam, rem retinere potest. Aliunde serventur decreta juris civilis.

Jure gallico, preter casus speciales de quibus statuunt leges* videtur quod, positis aa. 2279-2280, inventor bone fidei probabiliter rem servare potest post tres annos, et certo tertius detentor bone fidei.

4° De occupatione bonorum derelictorum et vacantium 2. — a) Bona derelicta fiunt nullius, cum voluntarie a domino abdicata fuerint. b) Bona autem vacantia, per mortem domini qui nec legatarios nec heredes habet, jure naturali essent primi occupantis, nisi in plerisque regionibus ea ad Statum esse devolvendi statuisset lex civilis 3, cui standum est in conscientia.

Il. De accessione 4.

Accessione dominus alicujus rei ea omnia legitime acquirit que ve sua producuntur vel erdent uniuntur. Scilicet :

1° Qui plenum dominium aut usumfructum t Pro Gallia, cf. PLANIOL, I, 2583-2588, Acguisition des épaves, 2576-2577, Récolte des produits de la mer. 6;

2 Hzec bona dicuntur choses sans maitre, et accurate sunt distinguenda a rebus amissis quee dicuntur ¢faves. Cf. PLANIOL, I, 2188.

alicujus rei obtinet, jus habet ad omnes fructus hujusce rei, sive xaturales, ut fenum ; sive zzdustriales, ut segetes, vinum; sive ccvz/es, ut pretium locationis ; quibus annumerantur etiam fetus animalium?:. Ita fit accessio via productionis.

In Gallia, possessor bone fidei suos facit fructus jam perceptos (Cod. czv., a. 549).

2° Via autem unionis accessio contingit et quoad res mobiles et quoad immobiles.

a) Quando res mobiles wnzuntur (adjunctione scilicet, aut speczficatzone, aut commixtione) , ille fit dominus totius rei qui jam erat dominus partis principalis, sed ea conditione ut reddat indemnem dominum partis accessoriz; quod si res unitze aque essent principales, partitio fit ad eequalitatem inter dominos 3.

b) Quoad immobilia, habetur accessio artificialis et naturals. Vi prioris, dominium fundi trahit et dominium eorum que hic edificantur, plantantur aut seruntur, salva tamen eqguitate natural que postulat ut indemnis reddatur ille qui bona fide edificavit aut plantavit, salvis etiam dispositionibus legis civilis 4. — Quoad posteriorem autem que contingit in alluvione, alvei mutatione, formatione insularum, attendantur leges pulusaue seeigu es

2 Adjunctione gemma unitur annulo aureo; ; Spectficatione statua fit ex marmore; commzxtione uniuntur duo acervi tritici. — Cod. czv. art. 565-577. ; ;

3 Hzec autem preescripta juris romani in Gallia cedunt huic novee regulze : ‘‘ En fait de meubles, la possession vaut titre”. Vide Synopsim cam Supplemento; PLANIOL, I, 2739. — Ad hanc autem novam regulam apprime et juste applicandam lege ac perpende Syn. maj. Suppl., p. 61; PLANIOL, I, n. 2476 sq. ; unde erues requiri bonam fidem, quze proinde practice adesse non potest nisi in tertio detentore.

Ill. De prescriptione *.

1° Notio, species et valor. A) Prascriptio est modus acquirendi dominium, vel se liberandt ab obligatione, per certum temports lapsum et sub conattiontbus lege vel consuetudine determinatts.

_B) Duplex ergo distinguitur preescriptio; acguesidzva, que vocatur usu capio, et leberativa.

C) Jamvero valde expedit bono publico, ad vitanda nempe dissidia civium, eorumque negli- ‘gentiam in juribus servandis vel exigendis pracavendam, preescriptioni vim inesse ad transferendum dominium in conscientia sub certis conditionibus, ideoque hanc ut legitimam agnoscunt nationes et Ecclesia.

2° Conditiones. Quia jus nature tempus modosque prescriptionis non determinavit, multum in hac re attendendum est ad leges posttivas.

A) Pro prescriptione acquisitiva, requiruntur ves apta, fides, titulus, possessto, tempus. a) Res apta, quam scilicet natura sua aut jus positivum sive canonicum 2, sive civile 3 non excludunt: a dominio privato (n. 358) vel etiam collectivo (n. 376); b) bona fides, sive theologica (qua nempe possessor prudenter existimat rem esse suam aut juste ab eo possideri) pro zo¢o tempore prescrip-

2 Codex, c. 1509 : ‘‘ Preescriptioni obnoxia non sunt : 1) Quee sunt juris divini, sive naturalis, sive positivi; 2) quze obtineri possunt ex solo privilegio apostolico; 3) jura spiritualia, quorum laici non sunt capaces, si agatur de przescriptione in commodum laicorum; 4) fines certi et indubii provinciarum écclesiasticarum, dicecesium, paroeciarum, vicariatuum apostolicorum, preefecturarum apostolicarum, abbatiarum vel prelaturarum nullius; 5) eleemosynz et onera missarum; 6) beneficium ecclesiasticum sine titulo; 7) jus visitationis et obedientize ita ut subditi a nullo Prelato visitari possint et nulli przelato jam subsint; 8) solutio cathedratici.

tionis 1, sive juridica, si queedam requiritur pro foro externo civili2; @) éz¢a/ws, non sane verus aut vittosus, sed coloratus aut putativus 3, imo et presumptus, quoad preescriptionem longissimi temporis 4 (i. e. saltem triginta annorum); d) possessio, per se vel per alium, animo domini, pacifica et continua 5, €) tempus, quod non lege naturali, sed lege posttiva, canonica © aut civili determinatur. Jure gallico, deficiente titulo vel bona fide juridica : 1) res zmmodzles preescribuntur per triginta annos’; s1 vero adest titulus et bona fides juridica saltem in initio possessionis®, preescribuntur res immobiles decennio inter preesentes, et vicennio inter absentes 9, dummodo titulus non sit nullus vitio formze ®; in omni casu prescriptio impeditur a titulo vitioso ™.

Quoad res mobiles, possessio pro titulo habetur, ac proinde nullum tempus requiritur ad przescribendum, nisi agatur de re nuper amissa vel furtiva quam vindicare potest dominus infra triennium a die amissionis vel furti ”,

1 Codex, c. 1512 : ‘‘ Nulla valet preescriptio, nisi bona fide nitatur, non solum initio possessionis, sed toto possessionis tempore ad preescriptionem requisito”’. Quze quidem directe edicuntur pro bonis ecclesiasticis, sed valent etiam pro fvo/anzs, utpote juris naturalis explicativa,

2 Pro Gallia, cf. Cod. ¢. aa. 550, 2262, 2265-2269, 2275; PLANIOL, 1, 2290 sq. ; 2267-2659.

3 In Gallia non sufficit titulus putativus. PLANIOL, I, n. 2664, 2295.

4 Titulus est ratio propter quam possessor putat rem esse suam, v. g. emptio, donatio. ‘Titulus est verws quando valide dominium transfert ; vz¢zosws, quando ex natura sua non est proprietatis translativus, ut locatio; — coloratus quando speciem veri tituli habet, ut emptio rei furtivee; patatzvus quando existimatur esse et valere, ut testamentum revocatum; sreswmpias qui lege existere supponitur. Notandum est quod PLANIOL, I, 2290, wzéosem vocat titulum coloratum.

5 Cod. civ., nN. 2228-2235; 2242-2259; PLANIOL, I, 2275, 2276; 2649-2650; 2673-2706.

°** Res immobiles, mobiles pretiosze, jura et actiones sive personales sive reales, quee pertinent ad Sedem Apostolicam, spatio centum annorum preescribuntur. Quze ad aliam personam moralem ecclesiasticam, spatio triginta annorum’”, Cod., can, 1511.

_ 9 Cod. civ., aa. 2265-2266; preesentes dicuntur qui degunt sub jurisdictione Curize (Cour d’Appel) in cujus territorio situs est fundus de cujus preescriptione agitur. — 7° Cod. civ., a. 2267.

sed bona fides requiritur, que practice nonnisi in tertio detentore inveniri potest ".

B) Pro prescriptione liberativa requiruntur et sufficiunt dona fides theologica 2 (et aliquando jurtatca), debstum-prescriptibile et tempus a lege prefixum, ac proinde non exigitur possessio, cum sufficiat non-exercitium juris creditoris; nec titulus, cum potius contra titulum creditoris przscribatur. Sed sedulo videndum est utrum lex civilis, de tempore quo solvenda sunt debita statuens, debitum extinguere an tantum actionem in foro externo denegare intendat.

Jure gallico, distingui possunt preescriptiones temporis longissimt, 1. e. : triginta annorum, /ozgz, scilicet decem annorum, dvevis, nempe quinque annorum, ef dbrevissimz, i. e. trilum vel pauciorum annorum; sed in conscientia non valent preescriptiones brevissimi temporis, siquidem legislator non intendit nisi negare actionem in foro externo, ut eruitur ex jure creditorum deferendi juramentum lis qui asserunt se debitum solvisse; alize vero preescriptiones in conscientia vim habent si adsit bona fides theologica 3,

X Quoad quzestionem utrum preescribat successor done fidez cujus antecessor erat in mala fide, concedunt omnes legitime preescribere successorem ex titulo particulari, vel successorem mediatum, et quidam idem admittunt de successore etiam immediato quicumque sit, ita VERMEERSCH., De /ust., n. 277, GENICOT, [, n. 491.

2 Bona fides potest esse aliquando mere negativa, v. g., si pre scribatur contra servitutem, si quis non solvat pecuniam quam cre ditor non poscit cum ad id tenetur.

3 In prescriptione liberativa, preescribuntur (jure gallico) :

I.. Actiones reales vel personales per 30 annos, ex a. 2262 Cod, civ. II. Actiones contra architectos et conductores — 10 — 2270 — — III. Ea quze solvi debent perio- ; dices. —->5 — 2277 — —

IV. Ea que debentur medicis, pharmacopolis, mercatori- bus (a), actoribus (avoués) — 2 — 2272-2273. V. Ea quee debentur pro actione apparitorum, pro discipulo- rum pensione, tirocinio, sa- lario annuo OS Bas 2272 — — VI. Ea que debentur preeceptoribus, cauponibus, operarlis — 4% — 2271 — —

(a) Quoad merces venditas non mercatoribus.

IV. De modis acquirendi dominium ex jure. canonico.

1° In genere “ Ecclesia acquirere bona temporalia potest omnibus justis modis juris sive naturalis, sive positivi, quibus id aliis licet” tv. ¢. occupatione, accessione, contractibus, testamentis, servitutibus, praescriptione.
2° In specie. Sunt tamen modi proprit (juris positivi ecclesiastici) quibus acquiritur dominium ab Ecclesia, i. e. decime, primitie, oblationes, tributa, legata pia, pie fundationes, mode communes cum juribus civilibus, sed specialibus clausulis muniti, ut habetur pro prescriptione et contractibus.

Hinc legitimi sunt modi sequentes acquirendi bona ecclesiastica ;

a) Decime. “ Ad decimarum et primitiarum solutionem quod attinet peculiaria statuta ac laudabiles consuetudines in unaquaque regione serventur” %, b) Od/ationes, seu largitiones spontanesze, sive in collectis, sive extra collectas factze, firmis praescriptis de quzstuationibus que a privatis fieri non debent sine debitis licentiis 3,

C) Tributa, sive ordinaria seu census 4 (v. g. cathedraticum) 5; sive extraordinaria (v. g. tributum seminaristicum °, pensio beneficialis 7, subsidium caritativum 8, tributa in actu fundationis vel consecrationis imposita) 9; sive taxattva (Vv. g. taxee funerarize*®, judiciales ", perceptze ex rescriptorum executione vel occasione ministrationis sacramentorum) ”,

? Codex, c. 1502. — Decimee sunt decima vel alia quota pars fructuum vel lucrorum Deo in recognitionem dominii et ejus ministris in sustentationem debita; primitize sunt primi fructus terree vel animalium, — 3 Codex, c. 1503.

4 Census nomine intelligitur quidquid annuatim in certa quantitate preestatur,

d) Prescriptio*, cujus conditiones sunt : res apta 2, tempus certum 3, bona fides toto tempore preescriptionis 4, titulus 5, possessio ©.

_ ©&) Disposttiones fidelium ad pias causas (per donationem inter vivos aut causa mortis, testamenta et legata) ad quas habiles sunt qui ex jure nature et ecclesiastico libere valent de suis bonis statuere ’, servatis, si fieri possit, solemnitatibus juris civilis, quibus tamen omissis, heredes moneantur ut testatoris voluntatem adimpleant 8.

ART. I]. DE VIOLATIONE JURIS SEU INJURIA.

Principia generalia de injuria : a) Ad judicandum de gravitate injuria, attendendum est ad guantitatem seu gravitatem nocumenti tum singults hominibus, tum socze¢aiz ipsi illati; b) sczendz et consentienti non fit tnjurza, seu nulla injuria committitur erga eum qui juri suo renuntiare potest ac pleno consensu renuntiat 9; €) domzno zrrattonabiliter invito non fit tnjuria, A) zntentio nocendt tnjustum reddere potest actum externum ex se indifferentem, ut usum et retentionem libri alieni, non vero actum externum ex se justum ac licitum, nec etiam actum externum illicitum sed non injustum.

Quibus pranotatis, agemus de injuriis circa bona corporis et anime, famam et honorem, et bona fortune.

3 Codex, c, 1511, § 1. Res immobiles, mobiles pretiosze, jura et actiones sive personales sive reales, quee pertinent ad Sedem Apostolicam, spatio centum annorum preescribuntur. — § 2. Que ad aliam personam moralem ecclesiasticam, spatio triginta annorum.

5 In Codice expressa deest mentio de titulo, sed hujus necessitas implicite agnoscitur in c, 1512, vi cujus requiritur bona fides in initio possessionis, quze sine titulo haberi nequit.

8 Ibid., c. 1513, § 2, — Lege Codicem de obligatione fideliter implendi pias fidelium voluntates (c. 1514), de officio Ordinariorum (c. 1515), de obligatione clerici vel religiosi cui bona fiduciarie donata sint (c. 1516), de ultimarum voluntatum mutatione (c. 1517).

§ I. De injuriis circa bona corporis *. (Ven Preceptum Decalogt).

Dicendum est : 1° de suiipsius occisione seu sutctdio,; 2° de proximi occisione seu Lomzcidio ; 3° de duello quod nature utriusque participat; 4° de dello, in quo multa homicidia perpetrantur.

I. De suzctdio.

1° Suicidium, dzrecte 2 et propria auctortfate patratum, Deo, individuo et societati graviter nocet : unde ex se est peccatum grave; et nonnisi subjective et ex bona fide excusari possunt qui se interimunt, etiam ad castitatem serv andam (n. 355).

2° Nec licet seipsum indirecte occzdere, seu aliquid facere aut omittere ex quo preevidetur mors secutura, nisi ex causa proportionate gravi. Ut sit proportionate gravis, eo major esse debet causa quo periculum mortis proximius ac certius est.

Corollaria. a) Bonum publicum; adimpletio officiorum status; bonum ordinis superioris, etiam individualis, sicuti est exercitium virtutum christianarum, — sunt causa sufficiens ut quis seipsum exponere possit periculo etiam proximo et certo mortis (n. 355);

b) Ad vitandum mortis periculum certius aut mortis genus crudelius, licet periculo vitee moraliter certo se exponere ; .

€) Quando agitur de periculo vite non certo, sed plus minusve probabili, minor causa sufficit : sic artifices possunt periculosam artem exercere ;

d) Ad aliquid agendum vel omittendum, ex quo vita pluribus annis abbrevietur, adhuc minor ratio sufficit : unde licet operariis vitrum conflare ;

e) Regulariter nemo tenetur mediis uti extraordinariis, Vv. &., difficili operatione chirurgica, ad diutius vivendum.

3° Similiter secpswm mutilare non licet propria auctoritate, nisi id necessarium sit ad vitam aut sanitatem servandam (n. 355). Imo, officium cuique incumbit de proprio corpore curandi, media saltem ordinaria adhibendo ad sanitatem servandam, salvis tamen juribus sublimioribus mortificationis christiane.

Il. De homicidio.

1° Directa innocentis occisio est vravissimum peccatum, utpote gravissime Deo, proximo ac societati injuriosum. Hine interimere nefas est /efaliter vulneratos, furiosos, matrem in cujus partu vita et salus eterna pueri periclitantur, zzfantes, dubte mortuos.

2° Nec lécet actionem ponere ex qua certo vel probabiliter sequetur indireecte mors innocentis, nisi ex causa proportionate gravi (n. 65 sq.).

Hinc in bello justo licet, saltem przehabita monitione, bellicorum tormentorum ictibus urbem lacessere; — non vero licet medico, solius experimenti causa, remedium periculosum adhibere; nec patrono industrialibus materiis aut machinis nimis periculosis uti, praecipue contra przescriptum legis civilis; nec venatori sine diligentia debita sclopetum explodere *.

3° Hinc : a) illicitum est craniotomiam seu embryotomiam peragere qua vivus fetus destruitur ad salvandam matrem. Hanc praxim, que est verum homicidium, ¢uto doceri non posse iterum atque iterum declaravit S. Ove. (die 28 Maiti 1884 et die 14 Aug. 1889) 2, b) item illicitum est abortum immaturum 3 avecze procurare, eadem x De homicidio casuali vide Cod. pén., a. 319-320.

3 Abortus immaturus est ejectio fetus immaturi, qui scilicet extra uterum nondum vivere potest (regulariter ante septimum mensem). Quoad peenas, ef. Cod., c. 2350. — Abortus constituit irregularitem,

de causa, et ex declaratione S. Officii (die 24 Jul. 1895) 1, etiamsi conceptus sit ectopecus, seu extra uterum evolvatur. — Sed licitum est : a) indirecte procurare abortum ad vitam matris servandam, dummodo scilicet haz conditiones concurrant : I, morbus sit vere letalis; 2, remedium directe adhibeatur ad morbum curandum; 3, quam efficacissime provideatur baptismo fetus; b) aecelerationem partus? directe procurare, quando previdetur infantem vivere posse, dummodo gravis adsit causa (S. Offictum, die 4 Maii 1898, et 5 Martti 1902).

Hine non licet puellze gravidee, ad famam salvandam, pharmacum sumere ad expellendum fetum, nec repetitos conatus adhibere ad abortum procurandum, v. g. potiones, saltus ; nec licet mulieri semen virile expellere vel sterile reddere etiam statim post copulam, nisi (probabiliter) vi aut dolo fuerit oppressa, dummodo id fiat sine mora, 1. e.

primis horis post copulam, quia in casu adest defensio ab Injusto aggressore.

Sed licitum est sumere medicinam vel operationem chirurgicam subire, quando necessarize sunt et directe tendunt ad matrem sanandam, quamvis sequi possit abortus vel mors fetus; ita licet excidere uterum morbo affectum qui matrem in vitee discrimen adducit, tumorem vel cystim matri letalem resecare.

4° Malefactores, on quidem privata auctorttate, sed publica potestate civili licet pena capttalt plectere, dummodo id requirat bonum publicum ob gravissimum crimen, et certo et judicialiter constet illud crimen 3, reoque detur copia sacramenta necessaria suscipiendi.

Unde privatis non licet exercere vindictam popularem, nec militibus qui malefactorem custodiunt illum aufugien- tA. S. S., XXVIII, 383 sq.

Acceleratio partus est ejectio fetus praematuri, qui nempe extra uterum vivere potest, sed nondum plene maturus est (inter septimum et nonum mensem).

3S. THOM., 12 1%, q. of, a. 4; 222%, q. 64, a. 2; q, 66, a, 6,ad 2; qg. 108, a. 1; a. 2, ad 2; a. 3, ad 2, ad 3.

DE VIRTUTE JUSTITLE. 201 tem occidere sine speciali principis mandato, nec marito uxorem in adulterio deprehensam interficere.

5° Licet cuique vitam propriam aut aliorum, vel etiam membrorum integritatem defendere, etiam cum occisione injusti aggressoris, servato tamen moderamine inculpate tutele 1, — Immo, cum eodem moderamine licet mulieri (et etiam probabiliter ejus marito aut patri) invasorem pudicitize occidendo repellere. — Quoad bona fortune, si sint magni momenti et actu possessa, probabilius ea licet defendere, etiam cum periculo injustum aggressorem occidendi?. — Si autem honor aut fama impetitur, non licet injustum agressorem occidere 3. Item si agitur de bonis nondum possessis 4, aut minoris momenti 5, vel de falso accusatore, de falsis testibus, de judice iniquo 6, vel de uxore in adulterio deprehensa 7; et generatim, quando injuria jam fuit illata, sive verbis, sive factis, non licet de ea vindictam sumere, sed ad judices recurrendum est.

Sufficit tamen damnum imminens madertalzter injustum ut liceat occidere aggressorem, v. g. ebvium, amentem, nisi certo notum esset (quod vix unquam continget) eum in statu peccati mortalis constitui e¢ spes prudens affulgeat illum, si el parcatur, salutem consecuturum, quia in hoc casu servandee sunt regulee caritatis.

Nota. — Justitia etiam vetat ne grave nocumentum valetudinis proximo inferatur, unde syffzlide* infectes t Moderamen inculpatze tutelee postulat id tantum fieri quod: requiritur ad propriam defensionem, ac proinde vetat ne mere ming defensione occisiva repellantur (nisi certo constet prava aggressoris voluntas et nulla sit alia via periculum removend)), et ne aggressio transacta occisione puniatur, unde puellee, transacta oppressione, non licet occidere oppressorem, — Cf. 2a 2®, q. 41, a. 1; q. 64, a. 3, ad 2; q. 62, a. 7; q. 69, a. 4. — Cod. pénal, a. 328.

8 Syphilis est morbus teterrimus qui difficillime sanari potest, facillime propagatur per copulam, per hzereditatem, per contactum, et causa est plurium infirmitatum, et speciatim abortus et sterilitatis.

202 CAPUT EXIT:

non licet . 1° alios hac lue inficere; 2° matrimonium contrahere, et uti matrimonio jam contracto, saltem non monita comparte de periculo infectionis, salvo jure compartis non reddendi debitum.

III. De duello.

1° Duellum, quale hodie intelligitur, est singulare certamen inter duos vel plures, cum armis ad occidendum vel graviter vulnerandum aptis, ex pacto privato tnitum de loco, tempore et probabilius armts. Differt proinde a duello ex auctoritate publica inito, quod licitum est si fiat propter donum commune.
Duellum vero, przvata auctoritate initum, est graviter illicttum. Hoc enim, post Tridentinum’, Benedictum XIV 2, Pium IX 3, Leonem XIII 4, gravibus verbis reprobavit Codex, imo et diversis poenis(infamia juris,excommunicatione S. Pontifici simpliciter reservata, privatione sepulture ecclesiastica, irregularitate ex defectu sanwit) Gs 2351,,084,-50.. Praterea 5. Gc Opcind acile 9g Aug. 1890, respondit irregularitatem ex infamia juris, et consequenter ceteras poenas modo descriptas incurri propter duellum academicum 5.
2° Notanda pro praxi. 1) Ficte offerre, acceptare, inire duellum, p/erumague graviter est illicitum ratione scandali, sed non subjacet peenis ecclesiasticis. — 2) Fieri potest ut milites, propter bonam fidem, a censuris aut peccato gravi excusentur; nec semper "expedit ab iisdem explicite exigere propositum determinatum deinceps dueljum detrectandi, dummodo ratio habeatur scandali. 3) Non excusat a culpa -propositum duellandi tantum usque ad primam sanguinis effusionem vel ad certum ictuum nume- t Sess. XXV, cap. 19, De Reformatione.

3 Const. Agostolice Sedzs.

$ In quo scilicet academiarum scholares parvo quodam cultro sibi

‘in facie vulnus inferre conantur, ceteris partibus corporis bene tectis.

rum, aut desiderium removendi gravem fortunze vel famze jacturam.

IV. De bello et seditione.

1° Bellum definitur contentio duarum vel plurtum nationum per vim inter se adimicantium, ad jura vera vel pretensa vindicanda. — Ut autem bellum /egzézme suscipiatur, triplex conditio requiritur et sufficit : a) auctoritas supreme civilis potestatis ex matura deliberatione agentis; b) causa justa, seu proportionate gravis, aut potius gravissima, imo vera necessitas; €) recta intentio, qua sedulo via inquiratur litem pacifice componendi. — Cum enim in bellis, praesertim hodiernis, multi homines occidantur ac innumere opes destruantur, optandum est instituatur zz¢ernationale tribunal coram quo se sistere teneantur nationes de re gravis momenti dissidentes, et tandem efficaciter organizetur unio statuum (O. N. U.) ad bellum eliminandum et bonum internationale positive promovendum.

2° Quid autem sit licitum vel illicitum Zezpore belli, tum jure natural, tum jure gentium determinatur. Precipue necesse est : ‘a) belli declarationem praecedat ultimatum ,; )) pre mente habeatur bellum geri non contra ‘privatos cives, sed contra gentem ; ©) nec fontes, nec arma veneno inficiantur; ) repressalibus preeligatur reclamatio contra apertam juris internationalis violationem; €) victor parta victoria moderate utatur, reclamando scilicet sua jura et damnorum belli reparationem tantum.

3° Ducum ac militum officia: a) Utrique militiam nec respuant nec deserant, nisi bellum sit certo et evidenter injustum ; hostibus nunquam auxilium prestent; b) duces autem victoriam sedulo procurent; militibus provideant sive quoad corporis sanitatem, sive quoad anime salutem; legum internationalium observationi invigilent; quze necessaria sunt ad exercitus sustentationem exigant, sed pro pretio soluto aut solvendo; @) mzzlites vero ducibus obediant, vitent depraedationes.
4° Quod vero ad seditionem spectat, id unum monemus rebellionem contra legitimam auctoritatem -civilem semper in Ecclesia fuisse reprobatam. — Sub con- -ditionibus raro simul occurrentibus, usurpatorem tyranmice agentem interimere olim licitum reputabatur. Hodie vero, medium ad tyrannidem excutiendam ordinatius et efficacius przebent civium suffragia simul cum proborum consociationibus.

§ II. De injuriis circa bona animi.

Inter animi bona, alia sunt homini interna, ut facultates eorumque legitimus usus; alia autem externa, etsi in animum redundantia, prout sunt fama, honor et veritas ?.

De priorzdbus pauca tantum preenotamus. Cum homo jus habeat suis facultatibus legitime utendi, gravis injuriz reus est: I) qui proximum legitime invitum privat usu rationis, v. g. quadam potione; 2) qui vi, metu aut fraude alium avertit a studio litterarum aut artium, vel scientia aut arte acquisitis uti non sinit; 3) qui viis injustis alium inducit ad peccatum formale, imo etiam ad peccatum materiale, propter periculum inducendi pravum habitum.

Paulo fusius autem dicemus de injuriis 1° circa famam, nempe judicio temerario et detractione ; 2° circa honorem, qui per contumeliam offenditur ;

3° circa veritatem, cui Pe bie teenies mendacium ? et volatio secrett.

De judtcio temerarto.
1° Notio. In judicio temerario varil uae pranus : iA a Susp ITO, ner et firma adhesio ced Se

“t WAPPELAERT, 'De justétia, U1, ny 19-23. (170149 22 Os 0 ake .? Etsi non,omne mendacium sit ‘contra justitiant,. de eo tamen hig agimus, cum plerisque, Auctoribus, ne. bis de eodem | , USSrieme cogamur, ” ee :

quz est judicium temerarium proprie dictum. Hoc autem est firmus mentis assensus de peccato aut vitio proxime sine ratione sufficient? conceptus *. — Tres sunt cause a quibus procedere potest : pravitas ipsius judicantis; odium et invidia; expertentia humane fragilitatis 2. :

2° Malitia. /udictum temerarium proprie dictum in re gravt, est peccatum mortale (“ in quantum non est sine contemptu proximi ”)3, et quidem contra justitiam 4. — Dudbztatio, suspicto et opinio temeraria de probitate proximi, genera- Zzm non sunt nisi peccata venialia : quia gravem non inferunt injuriam.

Optima autem est regula S. Thome : “ In judicio personarum (debet aliquis niti ad hoc) ut interpretetur in melius ”5. Quod commentario valde notando prosequitur Cajetanus : “* Et ex ista regula przelati debent subditos subditasque ex dubiis factis non malitiz arguere aut punire, sed bonam de eis opinionem ut prius habere, et tamen cautelas °, custodias remediaque adhibere ac si mali essent; provide tamen, ne aliquid fiat quod fame proximi deroget ; hoc enim esset injuriari illi, quod in dubiis vitandum esse dictum est ”. — Non est necessarium in confessione exponere objectume judicil.

Il. De detractione seu diffamatione.

1° Detractio definitur zxjusta fame proaimt denigratio, sive occultum vitium sine causa manifestando (detractio simplex, médzsance), sive falsum crimen vel defectum alii imputando (calumnia). — Varii modi quibus diffamatio fieri potest, his versibus exprimuntur :

Imponens, augens, manifestans, in mala vertens, Qui negat aut minuit, reticet laudatve remisse.

2° Malitia. Quz privata auctoritate absque suffictenté ratione, occulta altorum vitia detegtt, peccat et per se graviter ; a) contra proxtmum cujus famam zzjuste aufert,b) contra Deum cujus judicariam potestatem usurpat, ¢) contra Societatem cujus pacem ac tranquilitatem perturbat. Qui vero proximo calumuiatur, simplicem detractionem mendacio pernicioso cumulat.
3° Principium generale est gravitatem detractionis desumendam esse ex gravitate damnit quod lesus patitur in fama. Et ad gravitatem damni zstimandam respiciendum est tum ad defectum qui manifestatur, tum ad personam lest, ejusque condttionem et dignitatem, tum ad fersonam detractoris et affectum quem ejus verba ostendunt*, tum ad xumerum et qualitatem audientzum. — Confessarius inquirere non tenetur de ipsa materia detractionis, nisi ad rectius perpendendam ejus gravitatem.
4° Quando accedit ratio proportionate gravis (n. 67.) licitum est oecultos detegere proximi defectus. Jamvero hujusmodi ratio potest esse : a) donune publicum : ita ephemeridum scriptores vitia detegere possunt candidatorum qui munera publica ambiunt ; b) dozzm privatum sive delinquentis (ad correctionem) sive reve- Jantis (ad consilium aut solatium) ; @) donum etiam privatum proximi (v. gr., ad preecavendam seductionem innocentium). In his autem casibus, revelatio fieri debet cum minimo nocentis damno. — Numquam vero licet falszm alicui imponere ad vitandum proprium vel aliorum damnum?. Przeterea, probabilius non licet occultum crimen manifestare, quando ejus notitia zzjuste acquisita fuit;

nam bonum publicum exigit ut nemini fraus sua patrocinetur 3.

5° Si autem delictum notorium sit seu publicum sive xotorietate juris, sive notortetate aCe DENZINGER, BAM ernie Cf, S. ALPH., IV, p. 954. 3 Cf. S. ALPH., tom. IT, lib. LI, n. 969.

jactt, enarrari potest etiam sine causa, zzs¢ emendatum sit et oblivione jam deletum. Notorium vero, notorietate facti in «zo loco, probabilius non licet in alio loco dissito manifestare.

6° Inter audientes detractionem, alii ingutrendo, approbando, inducunt detractorem ad denigrandum proximum, et hi formaliter cooperantur injuste actioni et detrahendi scandalum prebent; — alii de detractione gaudendé, et hi contra caritatem peccant, graviter quidem si in materia gravi et simul ex affectione graviter deordinata, v. g., ex odio; — alii solum eam xox zmpediunt, et caritatem ledunt aut justitiam, nisi aliqua ratione excusentur (n. 231).
7° Cum detractione non est confundenda susurratio (rapport, délation) que est manifestatio alicujus dicti aut facti alieni ad pacem et amicitiam inter familias vel amicos turbandam. — Swsurratio est peccatum grave ex genere suo, directe contra carttatem, indirecte contra justttiam quando detractionem aut calumniam invol- vit. — Eo autem gravius est hoc peccatum quo intimior ac magis necessaria amicitia que dissolvitur, et quo pejores effectus exinde preevideri possunt. — Ami- citiam autem perniciosam dissolvere bonum est ac laudandum.

Ill. De contumelia seu lestone honoris.

1° Notio. Sicut fama per judicium temerarium et diffamationem leeditur, ita honor? per contumeliam, que est zmjusta honoris lesto presenti et sctentt trrogata, aut saltem ea intentione ut nota fiat injuriato, sive per nuntium sive per litteras. — Ad contumeliam refertur zrrzszo aut subsannatio, qua defectus proximi in risum ver- t Fama est bona existimatio qua apud alios fruimur, dum honor consistit in recognitione nostrze excellentize cujuscumque (intellectualis, moralis, professionalis, hierarchicze, etc.) — Cf. 23 2%, q. 63, a. 3} Gg. 109; q. 129, a. I.

tuntur; necnon convictum seu tmproperium, quo vitium probrose ei objicitur.

414, 2° Malitia. Contumelia (sive positive irrogata dictis vel factis, sive negative omissione honoris debiti) est peccatum ex genere suo mortale contra justitiam ; siquidem honor, ex communi hominum estimatione, bonis fortune anteponitur !.— Ut recte judicetur de gravitate contumeliz, attendendum est tum ad adignitatem persone offense zmjurieque gravitatem, tum ad personam offendentem ejusque aisposztiones, tum ad effectus inde secuturos. — Convicium et exprobratio lau- dabilia sunt, quando moderate fiunt ex intentione corripiendi 2.

IV. De falso testimontio.

Triplicem ledit virtutem falsum testimonium : a) ve/zgtonem, ex perjurio, quum testes non admittantur nisi jurati; b) justctzam, tum legalem, ex inobedientia erga magistratum legitime interrogantem; tum commutativam, ex damno innocenti illato; @) veracztatem, ex mendacio et quidem pernicioso 3.
Per accidens falsum testimonium potest esse veniale peccatum :@) ex levitate materie; b) ex defectu sufficientis advertentia. — Qui autem voluntarte et efficaciter falso testimonto tnnocentt nocutt, damnum tenetur réparare, cam pari aut etiam paulo majori suo incommodo.

V. De mendacio.

1° Mendactum in genere definitur : Zocutio contra mentem, sive verbis, sive aliis signis

expressa*, — Jocosum est, aut officiosum, vel perniciosum. — Ad mendacium revocantur sémufatio, qua facto externo proximus fallitur ; Zypoevists quee externa virtutis specie internam improbitatem tegit ; actantia, qua quis seipsum aut suos ultra veritatis limites laudat; adu/atio, que alterum ultra veritatis limites animo ‘blandiendi extollit. — Mendacium autem, cum vite socialis securitatem subvertat, est intrinsece malum; nempe peccatum grave quando versatur circa res divinas vel grave damnum infert proximo; peccatum leve, si leve nocumentum inferatur, aut si mendacium sit officiosum aut jocosum.

2° A mendacio distinguitur : a) tum zequivocatio, que est verbum aliudve signum ex natura sua et communi hominum usu, non ad unum significandum determinatum, sed ad plura significanda indifferens; b) tum restrictio mentalis qua loquens verba sua ad alium sensum quam naturalem et obvium mente determinat 2. Duplex est restrictio mentalis : una est pure aut stricte mentalis in qua sensus loquentis nullo modo percipi potest : ita, v. gr. si interroganti “ num Romam videris ”, respondeas affirmative, subintelligens 2” pectura, — altera est late mentalzs, in qua sensus intentus ex contextu vel adjunctis a viro prudente perspici potest : ita, si quis de secreto interrogatus quod celare debet, respondeat nescto.

Atquivocatio et restrictio late mentalts stc intellecte, lictte sunt, dummodo adsit causa proportionate gravis eas usurpandi. Ad rem Noldin 3 Hujus rei difficultas non est in restrictionis men-

2Cf. BossuET, Correspond., 11, 157 (‘‘ l'affaire des Fictions ”’); S. THOM., 23 2%, q. 69, a. 2, — 3 Vol, II, n. 630.

210 CARUT> XE talis liceitate*, quam omnes concedere debent qui intelligunt quid ea significetur; sed difficultas est in discernenda restrictione pure et late mentali” 2. Unde his subterfugiis frequenter uti, nec opportunum est nec licitum, quia ita mendacio proprie dicto via sternitur, et minuitur mufwa . fiducta qua nititur societas 3,

3° Cum theoria modo exposita de zequivocatione et mentali restrictione multis hodiernis displiceat, et aliunde non desint casus in quibus veritatem tegere, imo et falsum dicere necesse sit ad majus malum vitandum, quidam catholici theologi rem aliter exponunt. Dicunt scilicet illicitum esse et quidem intrinsece omne mendacium proprie dictum, seu negationem debite’ veritatis; falstloguium autem seu enuntiationem alicujus falsi, quando veritas proximo non debetur, esse illicitum extra casum necessitatis, sed cere in casu necessttatis, quando nempe grave damnum sive temporale sive spirituale ex veritatis declaratione preevidetur oriturum. Quod enim intenditur in hoc casu non est deceptio proximi, sed bonus effectus qui ex deceptione sequitur; aliunde error mmaterialis et accidentalis qui in ejus mente causatur, minus est malum quam id quod ex manifestatione veritatis sequeretur ; praeterea, in hoc casu, locutio szzul cum adjunctis sumpta prae se non fert proprie dictum mendacium. — In praxi, haec theoria non multum differt ab ea quee zsuim moderatum eequivocationis et restrictionis mentalis permittit 5.

VI. De violatione secrett.

1° Secretum Gefinitur : res, hucusque publict juris non facta, que occulta servari debet. — Triplex distinguitur : a) zaturale, quod ex ipsa natura rei custodiri debet; b) promzssum, et t “ Licet veritatem occultare prudenter sub aliqua dissimulatione”’. 28 2%, q. I10, a..3, ad 4.

2 Unde utile erit perpendere tum propositiones ab Innocentio XI damnatas, apud DENZINGER, n. 1174-1178 (1041-1045); tum regulas S. ALPHONSI, tom. I, lib. III, n. 153 sq.

5 BossuET, Corresp,, VII, Lettre 1321.

quidem fostguam cognitum est; ©) commissum, quando revelatum est sub previa promissione, sive expressa sive tacita, rem servandi secretam : promissio autem est tacita quando res occulta committitur alicui qui ex officzo, vi muneris quod gerit (secret professtonne/) aut speciali propinguttaiis vel amicttié titulo rem secretam servare tenetur". Quibus adjungitur secretum sacramentale, ratione confessionis sacramentalis.

2° Malitia. Contra justitiam peccant qui violant secretum, a) sive naturale, cum ex hoc damnum proximo inferant in bonis corporis, animi aut fortunz; Db) sive commissum, cam ex contractu adhuc strictius erga proximum et societatem obligentur : gravitas autem peccati gravitati damni preevisicommensuratur. €).Secretum mere promissum sine causa violantes, contra justitiam aut fidelitatem peccant, secundum promittentis intentionem.

Unde graviter fer se contra justitiam peccant qui in sui vel in suorum utilitatem secreto commisso illegitime utuntur, v. g., si advocatus tali secreto utatur ad monendum amicum de proxima decoctione clientis.

3° Cause excusantes a revelatione secreti eo majores esse debent quo strictior est obligatio illud servandi; hec autem pendet tum a specie et indole secreti, tum a damno quod traheret divulgatio. Unde secreti revelationem postulare potest bonum proportionatum sive societatis civilis aut ecclesiasticz, sive illius qui secretum tradidit, sive tertii innocentis, sive illius qui secretum accepit 2. Advertendum est tamen secretum commissum ac precipue professtonale, multo strictius obligare. Ita bonum publicum exigit :a) ut impedimentum secretum matrimonii t De secreto medicorum, cf. ‘‘ ¢udes"’, 20 Mars 1973, p. 816. 2S, THOM., 22 2, q. 68, a. 1, ad 3; q. 70, a. I, ad 2,

212 CARUSE Ty non reveletur a medico, advocato, parocho, qui id noverint tantum in exercitio muneris sui; b) ut secretum commissum non reveletur ad precavendum grave damnum innocentis nisi insidie a committente parentur, etc. . — Sed licet revelare secretum mere promissum quoties de eo legztzme interrogant judex aut superior.

4° Peccant etiam contra justitiam, et quidem ex se graviter : a) qui sine legitima auctoritate et justa causa aliena secreta malitiose erplorant aut extorquent,b) qué litteras altenas aperiunt et legunt sine consensu illius ad quem pertinet secretum. — Qui autem zzjuste alterius secretum detegit eo uti nequit in illius damnum, nisi ab eo ita vexetur ut jam pro defensione juste posset secretum invadere; si jus¢e detegitur secretum, servari debet ut secretum naturale.

§ III. De injuriis circa bona fortune, seu de furto?.

Jus hominis circa fortune bona ledi potest tum damno injuste tllato, quo res proximi destruitur aut deterior efficitur, tum /w7Zo, quo res aliena injuste rapitur cum intentione re utendi ac fruendi. Dedamnotractaturi ubi de Restitutione (n. 431 sq.), nunc agimus de furto.
1° Furtum, si generice spectatur, definitur : acceptio ret aliene,. domino rationabiliter znvito. — Tres autem furti species moraltter 3 distingui possunt :a) furtum simpliciter, videlicet occulta rei alienes usurpatio; b) rapzna, quee est aperta et violenta, unde et probrosa; acceptio rei

3 Alize species a jurisperitis distinguuntur, sed moralem acts speciem non immutant. Cf. Code pénal frangats, art. 379-409.- -- aliene; €) sacrilegium, quo aufertur res Deo dicata.

2° Principium generale de gravitate furti. Purtum est peccatum contra justitiam ex genere suo mortale. -Unde parvitatem materie admittit : “Tlle qui in parvis facit injustitiam, deficit a perfecta ratione ejus quod est injustum facere, in quantum potest reputari non esse omnino contra voluntatem ejus qui hoc patitur”

427, 3° Quenam materia sit gravis in furto? A) In se et absolute, quoad omnes, etiam ditissimos, z/la quantitas est gravis ac sufficiens ad peccaium mortale, que omnino tolerari nequit quin zn periculum adducatur bonum soctetatis, Juxta Arendt (N. R. T., 1926, p. 132) materia absolute gravis dici potest ea que respondet hebdomadario salario eorum que mediz sunt conditionis.

B) Infra hanc quantitatem absolutate gravem, datur materia relative gravts, cujus scilicet ablatio grave nocumentum affert. Ha autem materta in furto censetur relative gravis que respondet salario diurno.

Respectu vere pauperum, minima summa, secundum gradum paupertatis, materia gravis esse potest. :

Preterea, ad recte judicandum de gravitate furti, attendendum est ad azsposztionemn persone lese : furtum enim est eo gravius vel levius quo dominus est magis vel minus invitus.

Hinc major requiritur materia ad peccatum mortale pro conjugibus (dplo major, juxta S. Alphonsum)?%, pro filiisfamilias 4, pro iis qui furantur a A/wrzbus dominis aut a t Sun, th., 22 28, g. 59, a. 4, ad 2.

2 Qui surripit ab operario quodlibet instrumentum necessarium laboris, gravem injuriam committit. ; ;

3 Homo Apostolicus, tr. X,n. 32. — ‘‘ Raro (filii et uxores) tenentur sub gravi obligatione ad restitutionem”, §, ALPH., IV, p. 551.

4 Hodie ex mutato pecunize valore, dicendum est filtumfamilias”

communitate non omnino indigente. Famuli sibi appropriantes alimenta communia ad comedendum, venialiter tantum peccant.

4° Minuta autem furta coalescunt in materiam gravem quadruplict modo : a) per previam intentionem ad summam notabilem perveniendi sive ex eadem persona, sive ex diversis furando : que intentio si revocata iterum concipiatur, iteratur et peccatum grave (n. 163); b) ratione cumulationts, si varia furtula jam commissa quis novo cumulet, simul advertens se ita materiam gravem moralzter unitam* complere; C) ratione ve¢entzonzs, quando res aliena, ex furtulis etiam non moraliter unitis proveniens, in magna quantitate retinetur : retinere enim est moraliter idem ac auferre; Q) ratione cooperationis, quando communi consz/io et conspiratione plures notabilem summam surripiunt, quamvis singuli levem tantum materiam furentur.

Notetur in furtis minutis requiri majorem quantitatem ut materia fiat gravis; scilicet, contra eamdem personam materia est gravis que dmidia parte summam normalem excedit (v. g., si materia gravis habeatur 30 fr., 45 fr.

requiruntur); contra diversas personas, que est duplo major (proinde 60 fr. in eadem hypothesi).

5° Occupatio rei alienz nullo modo est furtum in duplici casu : mecessitatis scilicet et occulte compensationts.

A) Quoad necessitatem : a) qui versatur in extrema vel quasi extrema necessitate (seu in periculo certo aut valde probabili amittendi bonum multo excellentius quam bona fortunze) jus habet e bonis alienis per se vel per alium tan- non peccare graviter furando patri diviti 20 vel 30 francos; vel etiam 50 vel 60 francos, si pater est valdedives"”. Ita GAUDE, Theol. mor. S. Alph., tom. I], lib. III, n. 543, ofa.

1 Heec unio moralis adest quando furtula committuntur brevi temporis intervallo, v. g., infra bimensem.

tum accipiendi quantum ipsi ad hanc necessitatem evadendam necessarium est, nisi tamen dominus in eadem necessitate sit'; cui juri respondet in divite obligatio justté@ non impediendi indigentem hoc jure utendi, et obligatio caritatis illius necessitati subveniendi. Res autem accipi nequit nisi guoad usum, si sufficiat usus; et, si necessitate sublata, adhuc exstat, domino restituenda est; si consumpta fuerit, ad nihil tenetur indigens, nisi ditior evadat.

b) In necessitate simpliciter gravi vel communi, rem alienam auferre non licet : secus enim illusionibus ansa preeberetur 2, et societatis ordo perturbaretur.

430.B) Occulta compensatio est actus extralegalis quo creditor clam, ex bonis debitoris, aufert guod stibi debetur 3. — Hec compensatio, utpote periculis plena, generatim illicita est. — Attamen, quando recursus ad judices vix moraliter possibilis est, colerart potest occulta compensatio, dummodo : a) debitum sit ex stricta justitia 4, b) moraliter certum, €) non possit aliter recuperari absque gravi incommodo, ad) damnum debitoris vel tertii preecaveatur, €) res quz sumitur sit ejusdem valoris ac res debita, imo, si commode fieri possit, ejusdem nature ac speciei.

Hinc occulta compensatione uti potest qui a judice damnatur ad solvendum debitum quod cerfo non contraxit aut cui cer¢o satisfecit; qui se compensat quin prius recurrat ad judicem, prodadbilius leviter tantum peccat contra obedientiam, et nullo modo peccat si recursus sit difficilis.

4 Hine famuli et operarii, qui /zdere de aliqua mercede pacti sunt, vel sfonde operas debitas augent, item mercatores qui /zdeve intra legitimum pretium vendunt,.compensatione uti nequeunt. Cf. DEN- ZINGER 1187 (1054).

Et hec de lesione juris sufficiant : de ejusdem reparatione nunc agendum est.

ART. III. DE REPARATIONE JURIS LASSI SEU DE RESTITUTIONE.

Paucis prenotatis de xotione et obligatione restitutionis, dicemus de radzczbus restitutionis, de modo restituendi, de causzs excusantibus a restitutione.

PRENOTANDA DE NOTIONE ET OBLIGATIONE RESTITUTIONIS.

1°Notio. Restztutio est actus justitie quo injurta (seu actus injustitie) ad egualitatem reparatur, stve per compensationeme nampa ellatt, sive per redditionem rei alien.
2° Obligatio. Quoties violatur justitia commutative ita ut damnum proximo inferatur, obligatio adest restituendi zz ve vel zx voto : justitia enim zaturalzs precipit ne injuria alicui illata continuetur, que jure positivo divino ? confirmatur. Que obligatio gravis vel /evzs est secundum gravitatem materiz; et impleri debet guamprzmum moraliter.

Hinc : 1) qui non potest hic et nunc restituere, tenetur curare, V. g., Expensas minuendo, ut quamprimum suce obligationi satisfaciat ; 2) qui diuturno tempore rem alie- nam servat, 27227 miwmero comniittit peccatum, nisi propositum injustitize interruptum renovet (n. 163).

Chapter 6 of 23