Nn. 608–680

608. A) Hec sunt officia operariorum : a) integre et fideliter prestare zd quod libere et ex equitate pactum est, seu aliis verbis, prefixo tempore opus determinatum peragere, et quidem ea diligentia que ex pacto, lege aut consuetudine requiritur; b) s//o modo hero nocere, sive materiis prodige utendo, sive machinas destruendo, sive vitiosas merces producendo; €) mec personam violare domitnorum, conviciis, comminationibus, saevitiis; A) zon cessare a labore ante prefixum tempus, nisi gravis sit ratio; de quo infra (n. 618 sq.) — Heec omnia ex justitza,

609. B) Officia dominorum alia ex justétéa, alia ex caritave oriuntur; “Societatis enim ratio dividitur in duas partes, justitiam et beneficentiam” 3. a) Officia ex justitia : 1) equum salavzurit tempore statuto solvere, de quo fusius infra (n. 613 sq.); 2) vererd in operarits dignitatem persone charactere christiano nobilitatam : quare dominus ex justitia tenetur idoneum temporis spatium operariis concedere, ut hi religiosis officiis vacare possint, — ab eis occasiones peccati proximas avertere, — eos nullo. pacto a cura domestica parcimonizque studio abducere; 3) item non plus tinponere operts quam vires ferre queant, — nec id genus quod cum etate sexuque dissi- tEncycl. Rerum ntovarum.

2 Motu proprio, 18 Dec. 1903; — ‘‘ Préchez hardiment leurs devoirs aux grands et aux petits; il vous appartient de former la conscience du peuple et des pouvoirs publics". Lettre Votre charge apostolique, in Actis Apost. Sedis, 31 Aug. 1910, p. 618 sq.

3S, AMBROSIUS, I, De Officcis, cap. 28.

deat ', — nec cautionibus parcere que removeant periculum imminens vite aut valetudini operariorum, — nec abstinere a compensandis damnis ex fortuito casu contingentibus 2.

610. b) Officia ex caritate : 1) operarios eorumque delegatos benigne et libenter accipere; 2) varia fovere instituta quibus opificum conditio melior evadere possit, ut scholas puerorum, societates cooperativas, etc. Ita vero caritas exerceatur ut opificum libertatem et dignitatem opprimere non videatur.

611. C) Quoad Status interventum in gratiam operariorum, hec docentur a Leone X///3 a) Status non debet civium aut familiarum jura usurpare et absorbere, sed potius servare et fovere; b) de contractu laboris leges heris et opificibus proportione equabili faventes ferre potest; €) immo hujusmodi Status zzerventus necessarius est, quoties jam illatum est aut impendet rebus communibus aut singulorum ordinum rationibus grave detrimentum, quod alia ratione, privatorum scilicet industria, sanari aut prohiberi non possit. d) Insuper, ratione concurrentiz vigentis inter ipsas varias orbis gentes, et salariorum imminutionem ac laboris aggravationem adducentis, optandum est legzslationem internationalem concinnari 4.

2° DE SALARIO.

612. 1° Errores. Ut jam diximus, preecipuum heri officium est @guum salarium solvere.

1 In Gallia, lege 2 Nov. 1892, lege 12 Junii 1893 et lege 30 Martii 1900, limitatee sunt horge quibus mulieribus et pueris laborare licet, multaque alia de salubritate et securitate officinarum statuta sunt. Cf. Pic, Zvaztlé de législation industrielle.

2In Gallia, jure cévili heec compensatio debetur, etiam quando opifices propria culpa seu incuria vulnerati sunt (Loi du g Avril 1898; loi du 30 Juin 1899; loi du 22 Mars 1902); in hoc tamen casu, lex, utpote juri naturali minus consentanea, ante judicis sententiam non obligat. —3 Encycl. Rerum novarum,

4 Jam instituta est socéelas internationalis ad tuenda opificum jura, cujus statuta legere est apud R. Jay, La protection légale des travatlleurs, p. 225-234.

Quid vero intelligatur per justum salarium? Juxta scholam liberalem, justum haberi debet stipendium quod offert herus et acceptavit opifex; socéa/iste ex adverso contendunt opificibus ex justitia deberi integrum laboris fructum, deductis ¢av¢um expensis que oriuntur ex pretio mercium, usu instrumentorum et intellectuali labore eorum qui rerum productioni praesunt; laborem vero intellectualem non esse majoris zestimandum quam opus manuum.

613. 2° Doctrina catholica. Inter hec duo extrema media incedit doctrina catholica quam Leo XIII exposuit, in Encycl. Rerum novarum * et Pius XI in Encycl. Quadragestmo anno, juxta quos : @) 2 omnz casu, heri tenentur ex justitia salarium solvere quod operis przestiti ceconomico valori respondet, juxta communem estimationem prudentum, id est dominorum et opificum : que zstimatio melius invenietur ope consiliorum mixtorum ex heris et opificibus compositorum (Consezls de pruad hommes, Conseils ad’ usine); b) zz statu normali industrie et commercit, ex justitia debetur saltem illud salarium, quod ipsi opifici necessarium est ad ejus honestam et decentem sustentationem, dummodo communi solertia atque activitate laboret; ©) immo, salarium idoneo opifici preestitum, tale esse debet ut. auctum salario quod uxor et filii labore ipsorum viribus proportionato lucrantur, ad familie honestam sustentationem suffictat,; et hoc quidem ex justitia juxta multos, ex caritate et aequitate juxta alios. .

614. Remedia contra salarii exiguitatem. De facto autem, conditio multorum opificum est valde difficilis, quando umerosam habent prolem?; et ab omnibus fere conceditur salarium esse ordinarie impar ad alendos quatuor aut quinque filios a tempore quo nati sunt usque t Vide etiam encycl. Pii XI, Quadragesimo anno, n° 29-32.

? Non pauci heri ejusdem professionis ararium commune /cazsse de compensation ) coustituunt, ut ex eo distribuantur opificibus aZlocationes familiales pro numero filiorum ; quod juste lege civili praecipi posset.

ad tempus quo jam laborandi et aliquid lucrandi sunt capaces *. Excogitata ergo sunt media ad augenda salaria. Quinque sunt precipua : @) premia quedam illis opificibus concessa qui melius laborant (primes a /a production, a Vassiduité, a Véconomie, a Vancienneté) ?,; )) participatio lucrorum, que est zequior in officinis ubi, decrescentibus lucris, minuuntur salaria; @) szdsédia operariis concessa (subventions patronales), quatenus domini partem lucri conferunt variis institutis ad juvandos opifices creatis aut assecurationibus contra fortuitos casus, v. g., involuntariam cessationem ab opere, aut scholis professionalibus, etc.; d) moderatus Reipublice interventus, non quidem taxando salaria, sed exemplum przebendo, quatenus videlicet Status, Provincia, Municipium salarium ad honestam sustentionem plene idoneum assignent aut executoribus operum publicorum imponant; e) associationes opificum, de quibus nunc paulo fusius dicendum.

3° DE COLLEGIIS OPIFICUM (Syndicats professionnels).

615. A) Diverse forme. Illa collegia possunt constitui ex opificibus solis aut ex opificibus simul et dominis.

Utrumque genus approbat Leo XIII : “ Vulgo coiri ejus generis societates, sive totas ex opificibus conflatas, sive ex utroque ordine mixtas, gratum est : optandum vero ut numero et actuosa virtute crescant”?. In Jarvis enim officinis, ubi heri et opifices majori familiaritate et concordia conversantur, #2x¢a collegia utiliter institui valent. In magnis autem officinis, attenta sensuum ac studiorum diversitate inter opifices et dominos, necnon experimentis in varlis regionibus factis, fere impossibilis evadit mixtorum collegiorum institutio : hinc hodie, apud plerasque Gentes, sive catholicas sive acatholicas, vigent collegia separata tum opificum, tum dominorum, quee tamen pacem tueri conantur Comnsilio mixto conciliationts et arbitrit.

616. B) Finis prosequendus. Sedulo tamen curandum est ut hujusmodi opificum collegia, prejudiciis politicarum partium exutis, seditioni

• Quod fatetur, v. g., THERY, qui apologiam scripsit pro heris in opere Explotteurs et salariés, p. 173. :

2 Aliquando etiam augentur vel minuuntur salaria, secundum scalam mobilem (échelle mobile, sliding scale) respondentem quantitati et pretio rei venditee. — 3 Encycl. Rerum novarum.

non indulgeant, sed potius /egztmzs medizs bonum operartorum professtonale, physicunt, tntellectuale, morale et religiosum promoveant.

Sed “ maxime probandz, aptissimeque omnium ad veram solidamque sociorum utilitatem illa (societates) sunt habende, quz przcipue religionis catholicee fundamento constitute sunt et Ecclesiam aperte sequuntur ducem... Ex quo illud consequitur ut consociationes hujusmodi confessionis, ut aiunt, catholice, in regionibus catholicorum certe, ac przterea in aliis omnibus, ubicumque per eas variis sociorum necessitatibus consuli posse videatur, institui atque omni ope adjuvari oporteat ” %

617. His collegiis jam via paratur collectivo contractut Zaboris qui, rite intellectus, dominis zeque ac operariis prodest. In magnis siquidem officinis, fere impares sunt heri contractui laboris cum singulis opificibus ineundo; aliunde ad omnia juste definienda quoad opus et pretium, nihil magis expedit quam conventio delegatorum, qui partes herorum et opificum ex officio gerant. Heec vero delegatio preerequirit collegia herorum et opificum separata.

4° DE CESSATIONE AB OPERE (g7éve, strike).

618. A) Notio. Cessatio ab opere seu ofer?stitium est communis multorume operariorum secessto ex condicto ad quedam emolumenta ab herts consequenda, scilicet ad obtinendum majus salarium, laborem minus diuturnum, reintegrationem opificis consociati, ete.

619. B) Principia de operistitio : a) Talis secessio opificum non licet nisi gravi de causa, post maturam deliberationem, et inutiles conatus ad litem pacifice dirimendam. Mala enim gravia et multa 2, que adducit operistitium, permitti non

• Littera Encycl. Pii X Singulard guadam caritate 24 Sept. 1912. * “Genus illud cessationis non heros duntaxat atque opifices affi-

DE VIRTULE- fUS2 IG Wan 289 possunt absque gravi ratione, que his malis vere proportionetur (n. 67). b) Etiam quando cessatio ab opere est legitima in se, violenta media adhiberi non debent sive ad deterrendos alios a laborando, sive ad damnum heris inferendum : illegitimis enim mediis uti non licet etiam ad bonum finem attingendum (n. 55). Attamen “si injustitia dominorum clara est et in commune damnum operariorum grave redundat, injustum non erit etiam eos operarios, qui vellent pergere pro illa mercede inferiore laborare, soralzter cogere ne faciant”*, ¢) Quando illegitima est communis cessatio ab opere, sive in se, sive ratione violentiz et tumultus, jus et officium Statui incumbit huic finem imponendi : etenim ad auctoritatem supremam spectat bonum publicum promovere eaque impedire que societatis ordinem perturbant.

620. Cum autem melius sit mala preecavere, multum expedit : a) dissidia inter dominos et opifices preeveniri consilits conciliationis et arbitriz, quorum alia auctoritate privata, alia lege instituta sunt?; b) laicos et sacerdotes studere actioni christianze populari, seu mediis meliorandi conditionem operariorum 3.

cit damno, sed mercaturis obest reique publicze utilitatibus, cumque haud procul esse a vi turbisque soleat, sazepenumero tranquillitatem publicam in discrimen adducit”. LEncycl. Perum novarum.

3 De quo lege Encycl. Graves de communz, — et etiam Epistolam Notre charge apostoligue; in qua sic alloquitur Episcopos SS. Pius X : ‘« A cette fin (l’organisation de la société dans le but de rendre abordable a toute bonne volonté sa part légitime de félicité temporelle), pendant que vos prétres se livreront avec ardeur au travail de la sanctification des Ames, de la défense de l’Eglise et aux ceuvres de charité proprement dites, vous en choisirez quelques-uns, actifs et d’esprit pondéré, munis des grades de docteurs en philosophie et en théologie, et possédant parfaitement l'histoire de la civilisation antique et moderne, et vous les appliquerez aux études moins €levées et plus pratiques de la science sociale, pour les mettre en temps opportun, a la téte de vos ceuvres d’action catholique. Toutefois que ces prétres ne se laissent pas égarer, dans le dédale des opinions contemporaines, par le mirage d'une fausse démocratie...”

5° DE MEDIIS QUIBUS MELIOR EFFICI POSSIT CONDITIO OPIFICUM.

621. Preecipua media hucusque adhibita referuntur : a) ad prestandam et complendam juniorum educationem christianam, virilem et professionalem (fatromatus, studiorum circuli, écoles ménagéres, etc.);b) ad varias consociationes inter opifices instituendas (sydicats professtonnels, syndicats agricoles, mutualités, sociétés coopératives, caisses Raiffeisen); @) ad consociationes ditiorum formatas in gratiam opificum (Aaditations a bon marché, jardins ouvriers, retraites ouvrieres, assurance contre le chimage, bureaux de placement); A) ad consociationes catholicas quibus opifices juvari possint sive in virtutibus colendis, sive in adimplendis religionis officiis (com/raternitates, Societates S. Vincentit a Paulo, instituts populatres, Societates ad temperantiam promovendam) *.

622. Notandum est pro praxi hujusmodi opera a) cooptanda esse variis circumstantiis loci, temporis, indolis civium; b) meliorem habere exitum quando, salvis cujusque juribus, una eademque /ederatione conjunguntur, et etiam Episcoporum auctoritati obsequuntur.

IV. De mutuo oneroso.

623. 1° Notio. Mutuum de quo nunc agitur est contractus quo domnium pecunie aut alius ret fungibelis altert transfertur, ea lege ut, statuto tenipore, res ejusdem specter et qualitatis cum auctarto (intérét) quod est quast ret-fructus, rependazur. — Quum in hodiernis codicibus ? permittatur talis contractus, haud parvi interest inquirere utrum sit in foro conscientiz licitus, preesertim ob historicam de hac re controversiam 3,

• Action populaire, A/anuel social pratique.

3 Usque ad seeculum XV, damnatum fuit mutuum onerosum ut justitize et caritati contrarium, sed cum ab hoc tempore mitior disciplina vigere coepisset et ortee essent controversize, Benedictus XIV celebrem promulgavit Encyclicam Vix pervenit nov. 1745, in qua edicebatur mutuum esse fer se gratuitum, sed cum hoc contractu concurrere posse titulos extrinsecos legitimi auctarii; quae tamen epistola liti finem non imposuerat ante Codicis promulgationem. Conf. Synop. Maj., nn, 867-900.

DE VIRTUTE JUSTITIZA. 291

624. 2° Mutui onerosi liceitas. Jamvero de hac questione Codex statuit : “Si res fungibilis alicui datur ut ejus fiat et postea tantumdem in eodem genere restituatur, nihil lucri, ratone ipstus contractus, percipi potest. Sed in prestatione rei fungibilis non est per se illicitum de lucro legali pacisci, nisi constet ipsum esse immoderatum, aut etiam de lucro majore, si justus ac proportionatus titulus suffragetur” 1,

Hinc nullum lucrum percipi potest vz mtd ac proinde illicita est usura?; sed auctarium percipere licet quando lege determinatur aut titulus datur justus ac proportionatus. Iste autem titulus potest esse : 1° Jucrum cessans, id est lucrum quod mutuans percepisset ex re in alio contractu licito adhibita; 2° damnum emergens, i. e. detrimentum quod mutuans occasione mutui passurus est ; 3° peréculum Sortis, scilicet timor prudens ne sors recuperari valeat ; Ac pena conventionalis, seu pactum quo mutuatarius se obligat ad auctarium solvendum si sortem non restituat tempore przefixo; 5° zwsoliti labores assumendi ad sortis recuperationem.

625. 3° Liceitas mutui pecuniarii cum fenoris stipulatione. — /xz praxz, hodie, ob virtualem facunditatem pecuni@, ex qua sequitur ejus prestationem saltem titulum /ucr7 cessantis habere, licet, salva lege carttatis, ex credita pecunia moderatum fenus accipere.

Jamvero fenus erit #zoderatum si proportionetur periculo sorts, lucro cessantt, damno emergentz, aliisque circumstantiis temporum ac locorum, juxta communem proborum estimationem. Quare, ubi adest taxa lege vel consuetudine definita, huic generatim standum est.

626. Ex dictis contractus ille quo pecunia alteri committitur, sub conditione alicujus auctarii moderati, non est v Codex, c. 1543. 2 Usura enim definitur : Lucrum vi mutut perceptum, absque alio titulo, proprie mutuum quale a veteribus intelligebatur ', sed contractus sui generis qui dici potest eontractus erediti, quo quis alteri vere wsuwm ret sue concredit ea lege ut postea reddatur res zequivalens rei commissz et aliqua merces pro usu rei virtualiter frugiferz.

V. De cambio et censu.

627. 1° Cambium, seu lucrosa pecuniz cum alia pecunia commutatio, sive manuale, sive locale *, est per se licitum, modo lucrum campsoris non excedat pretium lege vel consuetudine regionis determinatum.

628. 2° Census est contractus quo quis acquirit jus percipiendi annuam pensionem ex re frugifera vel ex persona. — Dicitur : 1) reservativus (rente fonciére) quando aliquis plenum rei frugiferee dominium in alterum transfert sibi reservando pensionem aliquam percipiendi; 2) comsignativus seu constitutus, quando quis jus emit pensionis percipiendee ex re aliena sive mobili, sive immobili, vel ex ipsa persona obligante se ad annuam pensionem ex arte sua, vel negotiatione, vel ex officio preestandam. Unde census potest esse vealis, personalis, vel mixtus 3,

Jamvero per se licitus est uterque census 4, modo serventur leges de auctario moderato et de justo pretio.

Ad census revocari possunt reditus annui in bonis Guberniorum constituti, et acéZones bancariz, commerciales, industriales, quorum venditio et emptio licita est juxta leges justi pretii; hoc autem pretium pendet proxime ex communi estimatione hominum peritorum pro locorum et temporum varietate 5.

t Veteres enim mutuum intelligebant traditionem rei primo usu consumptibilis quze nullo modo erat frugifera.

2 Cambium manuale seu minutum illud est quo permutatur pecunia queedam cum alia preesente, v. g., moneta unius regionis cum moneta alterius; cambium /oca/e, quo pecunia preesens commutatur cum pecunia in alio loco solvenda,.

3 Census potest esse etiam ¢emporarius vel perpetuus, prout constituitur ad tempus vel in perpetuum vel ad vitam hominis, ved¢mzdi- “is vel trredimzbilis, prout potest vel non potest redimi per capitalis seu pretii restitutionem.

4 Negant quidam liceitatem census consignativi personalis, que tamen communius et probabilius admittitur, quia unusquisque potest operas suas vendere, sicut potest eas locare.

5 Cod. civ,, aa. 1909-1914, 1968-1983; DALLOZ, Petit Dict. de droit : rentes constituées, rentes fonciéres, rentes sur l'Etat, rentes viageéres.

VI. De contractu soctetatis %,

629. i° Notio. Contractus societatis zs est quo duo vel plures se obligant ad rem aliquam in commune conferendam, ut lucrum quod tnde oriri potest equa proportione inter se dividant?.

Res autem in communi posita potest esse pecunia, bonum mobile aut immobile, opera, industria, creditum commerciale. Lucrum erit sive pecunia, sive usus alicujus rei, sive intellectuale aut morale beneficium. Si vero adsint damina, <eque pariter socii ea subire debent 3 (n. 376).

2° Species. Hodie innumere sunt societates, variisque reguntur regulis apud diversas gentes+. Quze magis sunt recepta summatim designamus. Societas scilicet potest esse wiversalis 5; frequentius constituitur pardicularis ° que restringitur ad certas res determinatas vel determinatam negotiationem. — Societates autem particulares aliae sunt czvzles?, v. g., ad domos eedificandas, ad collegia instituenda et administranda; alize commerciales® que negotiationi dant operam.— Lex gallica 9 agnoscit tres formas’ societatis commercialis : a) societatem sub nomine collectivo (da soctété en nom collectéf) qua adunantur duz vel plures personze sub nomine collectivo (sous wne vaison sociale), ita ut in solidum teneantur quoad obligationes etiam ab uno subscriptas sub signatione sociali (“‘ezcore gwun seul des associés ait signé, pourvu que ce soil sous la vatson sociale” art. 22 Cod. comm.) ;) societatem dictam “en commandite”, in qua duplicis generis sunt socii, alli nempe qui de omnibus debitis societatis tenentur, alii vero qui non tenentur ultra capitale subscriptum *‘; @) societatem anonymam (société anonyme) que designatur tantum ex objecto suo ” (v. g. Bangue de France), et in qua socii

r0 Attamen ‘‘le caractére civil ou commercial d'une société se détermine par son odje¢ et non par la forme qu'elle a adoptée”. §Cassation, 27 Mars 1866. J

11 “Ta société en commandite se contracte entre un ou plusieurs associés simples bailleurs de fonds que l'on nomme ¢ommanditaires ou associés en commandite”. Art. 23 Cod. comm. , 12 “Les associés ne sont passibles que de la perte du montant de leur intérét dans la société”. Cod. comm., art. 33. — La loi recon- non tenentur debita solvere ultra portionem capitalis quam subscripserunt.

630. 3° Officia sociorum (soczétacres) definiuntur tum ex lege civili, tum ex specialibus cujuslibet societatis statutis, quibus in conscientia standum est. Hzec autem principia generalia semper sunt observanda : A) Erga societatem, a) socii stricte tenentur ea omnia conferre (apforts) que fuerunt promissa; b) societatem non obligare possunt nisi sub conditionibus a lege, statuto aut consuetudine determinatis; €) nec communem pecuniam convertere in proprios usus : quare, € fundo communi ablatum restituendum est absque mora cum auctario legali, et compensanda sunt damna societati ex hoc capite illata'; d) administratores autem gerere debent res societatis tanquam proprias, communi saltem diligentia. B) Inter se, socii debent lucra partiri, item et damna, proportionate ad ea que quilibet contulit 2,

631. 4° Preeeipui modi quibus injustitia committitur in societatibus, praesertim anonymis : A) In ipsa institutione societatum : a) haud raro fundatores sibi tribuunt partem lucrorum quze valde superat ea quze societati contulerunt ; b) saepe administratores partem pecuniz a privatis ad augendum capitale subscriptee sibi retinent 3; unde reditus sociorum injuste minuuntur; @) quandoque instituitur societas cum capitali plane insufficienti, et deinde a fundatoribus nova societas. conditur quz vili pretio comparat omnes prioris societatis .opes; Q) injustitia pariter rei sunt nummularii (damguzers), item et ephemeridum directores, qui his societatibus instituendis cooperantur. B) In societatum gestione non pauce pariter committuntur fraudes : a) his societatibus, ad fiduciam nait encore les assoczations commerciales en participation (Cod. comm., art. 47 sq.), les fontznes (Loi du 17 Mars 1905).

3 peed Gicitur ‘‘ mettre de l'eau dans le capital, watering the stock”, plebis captandam, preeficiendo viros politicos aut nobiles qui rectaze administrationi studere nequeunt aut nolunt; b) injuste uni societati pre alia favendo; @) distribuendo lucra que revera facta non sunt (dividendes jictifs), ut novi socii alliciantur ad emendas fares seu actiones majori pretio.

632. Notandum. Caute igitur agant sacerdotes in his societatibus commendandis, et sedulo moneant parochianos suam pecuniam non conferre iis societatibus que religioni aut bonis moribus adversantur.

VII. De contractibus substdiarits.

633. Suwbstdiariz dicuntur contractus qui ad securitatem alterius contractus adhibentur.

1° Fidejussio seu Cautio (cautionnement) est contractus quo quis alienam obligationem suscipit implendam, si debitor principalis non solverit *.

Regul@. 1° Fidejussor esse nequit qui non habet administrationem bonorum suorum; 2° Ille non tenetur erga creditores nisi defectu debitoris principalis; 3° Illius obligatio est realis ac proinde ad heeredes transit; 4° Si solvat pro debitore, fidejussor recursum habet contra ipsum pro quantitate ejus loco soluta.

2° Pignus (gage), est contractus quo debitor rem mobilem creditori tradit in assecurationem debiti, ita ut creditor re tradita uti nequeat; si tempore debito non solvat debitor, ex pretio pignoris creditor potest sibi compensare, sed pignus reddere debet si debitor solverit *.

Antichresis est species pignoris qua debitor tradit rem tmmobilem in usum creditoris donec solvatur debitum.

3° Hypotheea est actus vel contractus quo, ad debiti alicujus assecurationem, creditori conceditur jus reale et indivisibile in rem quze manet sub potestate debitoris.

Distinguitur legalts, judicialis vel conventionalis, prout a lege, judice aut contractu statuitur 3.

III. De contractibus aleatoriis.

634. Notio et divisio. Contractus aleatorii az sunt in quibus tllud quod datur vel promittitur ab uno vel alterutro contrahente, pendet ab eventu tncerto : ita, in assecuratione, illud quod promittitur et datur ab assecurante pendet a destructione incerta rei assecurate. — Precipui contractus aleatorii sunt assecuratio, ludus et sponsio, speculationes Burse.

I. De assecuratione *.

635. 1°Notio. Assecuratio est contractus quo unus (assecurans), pro certo pretio (prime), se oblegatad compensanda damna que alter (assecuratus) ex fortuito casu pati potest.

Ita assecurari solent naves et merces contra periculum naufragii, eedificia aut mobilia contra periculum incendii, segetes contra periculum grandinis, res fragiles contra periculum fractionis, integritas membrorum contra mutilationem, vita contra periculum mortis, etc.

2° Liceitas et utilitas. Non solum licita, sed et utilissima est assecuratio. a) In se enim zzhz/ contra equalitatem et justitiam continet; b) aliunde ad bonum publicum confert ut prevideantur et precaveantur damna que ex fortuito casu occurrere possunt : secus enim industria et commercium in suo progressu sepe retardarentur, spe etiam domini et opifices ad extremum inopiz et egestatis deducerentur,

636. 3° Principia. Universe standum est legibus et specialibus statutis, quibus determinantur mutua assecurantis et assecurati officia. Quasdam tamen sunt generalia principia ad que ratio agendi, imo et leges et statuta, componenda sunt :

DE VIRTUTE JUSTITI&. 297

A) De pretio solvendo. Pretium assecurationis quantitati et probabilitati periculi proportionari debet, ita ut, ex communiter contingentibus, societas assecurationis, post omnia damna compensata, aliquod moderatum lucrum percipiat. Hzec autem proportio determinatur secundum Statisticas quze hodie satis accurate sunt; et, cum aliunde multze sint societates quze hac in re libere concurrunt, pretium currens est legitimum *.

637. B) De officiis assecuratt. Assecuratus sincere declarare debet verum rei assecuratee valorem et omnia pericula quibus exponitur : secus enim non adesset zequalitas proportionis inter pretium et periculum (entre la prime et le szsgue). Quare jure naturali : a) contractus irritus est, si 772 declarando periculo, notabilis circumstantia reticetur, et Si, re jam assecurata, periculum notabiliter augeatur, id candide declarari debet; si vero circumstantia parum notabilis silentio preeteritur, assecuratus pretium proportionate augere tenetur?; b) si assecuratus assecuratorem guoud ret valorem deceperit, invalidus est contractus quoad excessum valoris; sed stat quoad verum rei valorem, quidquid contrarium in statutis declaratur, quee tunc non obligant in foro conscientiz nisi post sententiam judicis 3; @) si mobilia quze assecurata fuerant, magna ex parte vendita fuerint, id declarari debet ut pretium et debita compensatio proportionate minuantur. — Injustus autem esset damnificator (n. 434 sq.) assecuratus qui voluntarie rem suam destruerez, aut ab incendio fortuito negligeret eripere.

C) De officio assecurantis. a) Assecurans par esse debet compensandis omnibus damnis de quibus, tenetur : — habere scilicet tantam pecunize summam quanta probabiliter requiritur ad compensanda damna que, ex communiter contingentibus, accidere possunt, vel recurrere ad soctetates reassecurationis. ) Assecurans reparare debet totum damnum revera illatum rei assecuratee, secundum conditiones in ipso contractu determinatas, et quamprimum moraliter.

t Ceteroquin, quando pretium immoderatum esse videtur, nil prohibet quominus wzu¢tue socée¢ates instituantur.

2 Si jure civili dissimulatio circumstantize etiam a7‘wm notabilis trahit rescindibilitatem contractus, et quidem ita ut pretium jam solutum non reddatur assecurato, talis dispositio non obligat nisi post sententiam judicis.

3 Si assecurator et assecuratus scienter et volenter de valoris excessu convenerint, conventio naturam induit sfonszonis de qua infra dicetur, n. 639.

Il. De ludo, sponsione et loterta'.

638. 1° De ludo. Ludus : A) definitur concertatio 7” gua ludentes conveniunt de certo pretio victori in premium tradendo, B) dividitur in aleatorium (ludus alearum), 27dustrialem (billard), et m¢xtuwm ex alea et industria (ludus chartarum).

C) Licectas lud?. Ludus honestus, in quo scilicet : a) relative modica summa in discrimen objicitur, et b) cui ec freguenter nec diu indulgetur, jure naturali omnino licet : nam ad animum relaxandum conducit. — Si vero pecunize summa immodica consumatur, et presertim frequens et diuturnus sit ludus : a) committuntur peccata prodigalitatis, imprudentiz, otiositatis ; b) leditur caritas et pietas erga uxorem et liberos; €) fovetur vana libido pecuniam lucrandi absque labore convenient.

D) Conaitiones. Ut sit ludus immunis ab injustitia, oportet : a) ut in ludentium potestate sit asponere de bonis quze exponunt : unde res alienas exponere aut retinere illicitum est; — minoribus autem et uxoribus non licet exponere et tradere pecuniam cujus administrationem non habent; b) ut ludus /dere zneatury : unde victor reddere tenetur pecuniam quam lucratus est a semiebrio, a coacto; @) ut honeste uaz leges serventur, Q) ut quedam servetur egualifas inter ludentes : si tamen mi- nus peritus cum peritiori sciens et volens ludit, conqueri nequit.

E) In plerisque regionibus, lex civilis contractum ludi nec approbat nec agnoseit ; in altis quidam ludi prohibentur : quo casu lex, utpote ad bonum commune ordinata, servanda est in conscientia.

639. 2° De sponsione (gageure, pari, betting). A) Sponsio definztur contractus aleatorius guo duo vel plures, de veritate alicujus ret aut incerti even- tus certantes, conveniunt de aliquo pretio victori cessuro, t Sym. maj., DR. 922-931,

DE VIRTUTE JUSTITIZA. 299

_ B) De Ucettate sponsionis judicandum est sicut de ludi liceitate. Imprimis cavendum est ne habitus facile spondendi contrahatur, preesertim in publicis equorum cursibus.

C) Conditiones. Ut hic contractus justitiam non ledat : a) premium utrinque zquale esse debet; b) eventus utrique parti incertus esse debet. Attamen quoad utramque conditionem una pars de jure suo cedere potest.

640. 3° Loteria est : A) contractus aleatorius guo, soluto certo pretio, jus acquiritur obtinendt aliquod premium, st sors faverit.

B) Loteria per se on est tllicita; sed ad multos abusus facile trahit, preesertim vanam spem exacerbando ditescendi : unde in multis regionibus sapienter lege civili cohibetur.

C) Ut autem loteria justa sit: a) equa proportio servanda est inter pretium solutum et spem praemium obtinendi : unde domino non licet multo plus lucrari quam in honesto negotio, nisi tamen constet loteriam esse occasionem eleemosynam faciendi ; 0) omnzs fraus vitanda est tum in schedulis educendis tum in premio victori tribuendo.

Ill. De speculationibus burse*.

641. 1° Natura harum speculationum. A) Duplex distinguitur Bursa (Bourse, Borse, Stock-E-xchange) : a) Bursa pecuniaria, locus scilicet in quo venduntur et emuntur census publici, actiones et obligationes societatum (actions, obligations, stock, bonds); b) Bursa commercialis, ubi venduntur quedam merces, ut frumentum, oleum, lanz, metalla. — Jamvero contractus in utraque Bursa initi duplicis sunt generis : vel de presenti, vel ad terminum (au comptant ou a terme). De prioribus nil speciale dicendum occurrit, cum his applicandze sint regulee superius expositee de emptione-venattione (n. 578 sq.). Nunc dicendum est de contractibus ad terminum.

642. B) In contractibus ad ¢erminum emuntur aut venduntur valores aut merces, ea lege ut post certum tempus, primo scilicet vel quintodecimo die mensis (qui des liguidationis dicitur), solvatur pretium quod illo die in Bursa vigebit : unde contractus est aleatorius. Die autem adve- s

niente, plerumque non traduntur valores aut merces, sed solum victori solvitur differentia inter pretium quod in Bursa die emptionis vigebat et illud quod viget die liquidationis.

643.C) Quando emptor damnum passurus est solvendo differentiam, expetere potest ut oferatio protrahatur ad guindecim dies (se faire reporter a la quinzaine). Ad hoc autem requiritur ut tertium contrahentem inveniat qui pro pretio currenti censum emat ea conditione ut hunc retrocedat eodem pretio post quindecim dies, mediante tamen aliquo auctario; et ita, si per illud tempus valor census augeatur, emptor poterit, etiam post solutum auctarium, aliquod lucrum facere.

D) Quandoque etiam, ut limitetur damnum, emptor contrahere valet sub conditione quod pactum sit rescindibile pridie liquidationis, dummodo quoddam premium determinatum venditori relinquatur (#arché a prime).

644. 2° Principia moralia de speculationibus Bursze: A) Operationes Bursz, etiam ad terminum, non sunt per se injuste, dummodo fraudes vitentur, nec plus pecunie periculo sortis exponatur quam quod contrahens solvere potest. He enim speculationes : a) nihil aliud sunt nisi Sponstones quedam de censuum aut mercium augmento vel decremento, b) simulque “dz aleatorit in quibus victor aliquod premium recipit : licent igitur sub conditionibus supra expositis (n. 641 sq.); aliunde ©) /abor assiduus et proportionatus requiritur in speculatoribus ne in certam ruinam ruere velint; et d) ad donum sive industri@ sive valorum commerce refert ut qui- dam sint viri qui, spe lucri, ad hunc laborem alliciantur.

B) Injustitiz rei sunt : a) qui /raude, v. g., falsis rumoribus, satagunt ut pretia valorum artificiose augeantur aut minuantur cum proprio lucro et aliorum damno; b) qui his aleatoriis negotus rem familiarem adissipant, nimium suam mentem implicant et a divinis rebus abstrahunt (vide que dicta sunt de ludo, n. 642). Unde e) clericis preeceptum est ut “ abstineant a qualibet negotiatione actionum aut titulorum mensz nummularie, et przsertim

DE VIRTUTEJUSTITIA. 301 ab omni contractu qui speciem habeat, ut vulgo dicitur, det giuocht di borsa.” (S. Off, 15 ap. 1885).

ART. III. DE CONTRACTIBUS IN SPECIE CIRCA BONA ECCLESIASTICA.

645. I. Principium. “ Que jus civile in territorio statuit de contractibus tam in genere quam in specie, sive nominatis, sive innominatis, et de solutionibus, eadem jure canonico in materia ecclesiastica iisdem cum effectibus serventur, nisi juri divino contraria sint aut aliud jure canonico caveatur ” 4,

Hinc observandum est jus cevzle proprii territorii, quoad contractus et solutzones, nisi juri divino aut carionico contradicat.

Jamvero jure canonico quedam preescribuntur specialia quando agitur de clericis qui creditoribus satisfacere coguntur 2, aut de dispositione ad causas pias 3, vel de alienationibus in genere 4 et de contractibus in specie 5.

646. II. Alienationes bonorum ecclesiasticorum.

A) Notio alienationis. — Alenatio de qua hie agitur est quodcum@que pactum quo transfertur dominium bonorum ecclestasticorum (plenum, directum aut utile) stve titulo oneroso, stve titulo gratutto,

Hinc ut alienationes habentur : venditio, permutatzo, concessio rei in wsumfructum aut emphyleusim, opbignoratio, subjectio hypothece, donatio, locatio ad diuturnum tempus (ultra novennium), non autem emptio, datio in

2 Codex, c. 122 : ‘‘ clericis qui creditoribus satisfacere coguntur, salva sint quze ad honestam sui sustentationem, prudenti ecclesiastici judicis arbitrio, sunt necessaria, firma tamen eorumdem obligatione creditoribus quamprimum satisfaciendi ",

solutionem per pecuniam numeratam *, acceptio mutui per pecuniam numeratam.

647. B) Conditiones alienationis. a) Hz conditiones non spectant nisi res que servando servari possunt, 1. €., que conservationis sunt capaces, exceptis insignibus reliquiis, pretiosis imaginibus, vel aliis reliquiis et imaginibus qu in aliqua ecclesia magna populi veneratione honorantur *.

b) Solemnitates requisite ex jure canonico sunt : 1) stimatio rei a probis peritis scripto facta ; 2) /wsta causa, i. €., urgens necessitas, vel evidens utilitas Ecclesiz, vel pietas ; 3) dicentia legitimi Superioris, ad validitatem ; 4) publica licitatio aut notificatio alienationis et concessio rei plus offerenti; 5) codlocatio pecunie ex alienatione percepte in commodum Ecclesiz; 6) alte cautele a legitimo Superiore preescribende 3.

ce) Legitimus autem Superior, pro alienandis bonis ecclesiasticis, est : 1) Sedes Apostolica, si agatur de rebus pretiosis et de rebus quz excedunt valorem triginta millium francorum (/razcs-or); 2) Ordinarius loci, audito administrationis Comszlio, si res non excedunt mille francos, ev, Sirei pretium est supra mille fr. et infra triginta millia fr., comsentientibus illo Consilio et Capitulo cathedrali, ad normam c., 1532 4.

1 VERMEERSCH, Epitome, II, 851.

3 Codex, c. 1530: ‘‘§ 1. Salvo preescripto canonis 1281, § 1, ad alienandas res ecclesiasticas immobiles aut mobiles, quae servando servari possunt, requiritur : 1) A‘stimatio rei a probis peritis scripto facta: 2) Justa causa, i. e. urgens necessitas, vel evidens utilitas Ecclesiz, vel pietas; 3) Licentia legitimi Superioris, sine qua alienatio invalida est". ‘* § 2. Alize quoque opportunee cautelze, ab ipsomet Superiore pro diversis adjunctis preescribendz, ne omittantur, ut Ecclesie damnum vitetur ’’.” Cf. 1531, § 1: ‘‘ Res alienari minore pretio non debet quam quod in eestimatione indicatur. § 2. Alienatio fiat per publicam licitationem aut saltem nota reddatur nisi aliud circumstantize suadeant; et res ei concedatur qui, omnibus perpensis, plus obtulerit. § 3. Pecunia ex alienatione percepta caute, tuto et utiliter in commodum Ecclesize collocetur "’.

4 Codex, c. 1532: ‘'§ 1. Legitimus Superior de quo in c. 1530, § 1, nh. 3, est Sedes Apostolica, si agatur : 1) de rebus pretiosis; 2) de rebus quee valorem excedunt triginta millium libellarum seu francorum. — § 2. Si vero agatur de rebus quae valorem non excedunt mille libellarum seu francorum, est loci Ordinarius, audito administrationis Consilio, nisi res minimi momenti sit, et cum eorum consensu quorum interest. — § 3. Si denique de rebus quorum pretium continetur intra mille libellas et triginta millia libellarum seu fran-

Res Zreidose dicuntur quibus, ratione artis, historize aut materiz, inest o/abz/zs valor *, qui, juxta sententiam doctorum, saltem mille libellas vel francos excedat, zestimatione facta, ut videtur, moneta aurea, independenter a cambio ”, a probis peritis .

Notandum est quod “ solemnitates ad normam Cc. I530- 1532 requiruntur non solum in alienatione proprie dicta, sed etiam in quolibet contractu quo conditio Ecclesiz pejor fieri possit ” 3,

648. C) Effectus illegitimee alienationis. C. 1354, § 1. ‘“Ecclesize competit actio personalis contra eum qui sine debitis solemnitatibus bona ecclesiastica alienaverit et contra ejus heredes; realis vero, si alienatio nulla fuerit, contra quemlibet possessorem, salvo jure emptoris contra male alienantem — § 2. Contra invalidam rerum ecclesiasticarum alienationem agere possunt qui rem alienavit, ejus Superior, utriusque successor in officio, tandem quilibet clericus illi ecclesia: adscriptus, que damnum passa est”.

Insuper illegitime alienantes diversas poenas incurrunt, quorum gravior est excommunicatio late sententize nemini reservata pro iis qui beneplacitum apostolicum requisitum scientes preetermittunt 4.

Solus S. Pontifex sanare potest alienationes invalide factas 5.

649. III. Contractus in specie. — a) Donationes, preeterquam modice et parvee, fieri nequeunt nisi justa interveniente causa remunerationis aut pretatis aut christiane caritatis, et si fiant rectoribus ecclesiarum presizmuntur ecclesiz donata®. b) Commodatum rerum sacra- corum, est loci Ordinarius, dummodo accesserit consensus tum Capituli cathedralis, tum Consilii administrationis, tun. eorum quorum interest. — § 4. Si agatur de alienanda re divisibili, in petenda licentia aut consensu pro alienatione exprimi debent partes antea alienatze, secus licentia irrita est ”.

EA COdeGMCmLEB2,ei-

2 Si indicta licitatione, offeratur pro pretio a peritis legitime taxato infra triginta millia libellarum pretium hac summa majus, non requiritur beneplacitum apostolicum, ex declaratione Em. Pres. Comm. Pontif. ad interpr. Cod., die 24 nov. 1920.

5 Ordinarius loci sanare non potest alienationes invalide factas, sine sua licentia, quoad bona ecclesiastica quorum valor non exce dit triginta millia fr. ; S. C. C., 17 maii 1919.

rum fieri nequit nisi ad usum qui earumdem nature conveniat'. ¢) Oppignoratio, hypothece subjectio, debitorum constttutio fieri non debent nisi ex legitima causa, cum licentia legitimi Superioris qui audire debet omnes quorum interest et curare ut, cum primum fieri poterit, ees alienum solvatur% 4) In venditione aut permutatione rerum sacrarum simonia vitetur; administratores /¢¢zlorum ad latorem ne eos commutent nisi de consensu Ordinarii, Consilii dicecesani administrationis et aliorum quorum intersit; bona immobilia non vendantur aut locentur propriis administratoribus eorumque conjunctis in primo aut secundo consanguinitatis vel affinitatis gradu sine speciali Ordinarii loci licentia’. e) Zocatio fundi ecclesiastici fieri debet ad normam c. 1537, § 2 (per publicam licitationem...), additis conditionibus opportunis et servatis preescriptis c. 1479 de prohibitis solutionibus anticipatis, et c. 1541, § 2, de licentiis obtinendis 4. Lmphyteusiés5 non concedatur nisi data cautione pro solutione canvmzis et conditionibus implendis, et ea lege ut forum ecclesiasticum arbiter statuatur ad dirimendas controversias et meliorationes solo cedant, nec redemptio fiat sine licentia legitimi Superioris de quo in c. 1532, et data saltem ea vi pecunize que canoni respondet.

APPENDIX DE JUSTITIA IMPERFECTA.

His expletis que pertinent ad justitiam commutativam quze perfecte rationes justitize (i. e. aléeritatem et egualtzatenz) attingit, quaedam breviter dicenda veniunt de justitia degald et adistributiva, que hanc perfectionem non consequuntur.

I, DE JUSTITIA LEGALI SEU GENERALI ®,

650. Notio. Juxta S. Thomam, justitia generalis seu legalis ea est quae actus variarum virtutuim ctvibus tmpositos vel ex lege positiva communitatis, vel ex sua necessaria connexione cum

5 Codex, c. 1542. — Emphyteusis est contractus quo rei zamobilis fruztzo alteri conceditur cum onere solvendi annuum canonem in dominii agnitionem et curandi rei meliorationem; ad tempus vel in perpetuum concedi potest, ita ut redimi possit.

' e S. THOM., 28 28, q. 58, art. 5,6; VERMEERSCH, Questiones de Justitia, nN. 43-54; POTTIER, De jure et justitia, pp. 97-165.

bono communi, imperat ut debitos propter bonum commune.

Hinc objectum formale justitiz generalis est ratio debit propter bonum commune, odjectum materiale est complexus actuum variarum virtutum qui civibus imponantur, et subjectum sunt principes “ principaliter, quasi architectonice” *. Differt igitur ab odedientia legibus debita, que movetur speciali honestate sita in conformitate cum regula, eta Pietate erga patriam que considerat patriam ut principium ortus et subsistentize.

651. Obligatio. Per se sub gravi obligat justztza legalis ad ordinandos omnium virtutum actus ad bonum commune, quando hi actus legitime civibus imponuntur; id enim exigit bonum publicum,

652. Hinc : a) princifes ex justitia legali debent promovere bonum commune, sive tuendo jura privatorum et familiarum, sive “ efficiendo ut ex ipsa conformatione atque administratione reipublica ultro prosperitas tam communitatis quam privatorum efflorescat ”, ad quam procurandam maxime faciunt? “ morum probitas, recte atque ordine constitutee familize, custodia religionis ac justitiaz, onerum publicorum cum moderata irrogatio tum zequa partitio, incrementa artium et mercaturee, florens agrorum cultura et si qua sunt alia generis ejusdem ” 3, — b) czves vero debent justas communitatis leges observare, preesertim eas que ad militiam et tributa solvenda referuntur, suffragiaque emittere, ita ut eligantur administratores ac precipue deputati honesti et capaces.. Hinc admittimus leges tributorum justas fer se* in conscientia obligare ex justitia /ega/z, ut habeantur expensze necessariz ad ordinem publicum promovendum actuendum. De conditionibus requisitis ut tributa sint justa, cf. n. 654.

1 9a 22, q. 58, a. 6; cf. MICHEL, La Question sociale et les principes théologiques, Paris, 1921, pp. 36-44.

2 Encycl. Rerum Novarum. — 3 [bidem.

4 Per accidens, obligatio legum fiscalium, etiam justarum, temperatur, imo et tollitur aliquando legitima consuetudine, ex qua, v. g. leges hujusmodi possunt evadere mere pcenales; ita declarare licet bona sive mobilia, sive immobilia, multum infra rerum valorem, — ‘In Gallia, poenales satis communiter reputantur leges de tributis indzrectis (preesertim pro jure successionis in linea recta), minime vero leges de tributis directis”. Cf. MARC, 967.

306 CAPUT XII.— DE VIRTUTE JUSTITIZ.

2. DE JUSTITIA DISTRIBUTIVA*.

653.1. Notio. /ustitia distributiva ea est qua bona communia et onera ctutbus datviduntur secundum equalitatem proportionts.

Hinc objectum formale hujus virtutis est @gualitas proportionis servanda 2, objectum materzale est distributio bonorum communium et onerum; subjectum est ille qui presidet bonis communibus 3.

654. II. Obligatio. Perse sub gravi obligat justitia distributiva ad partienda bona communia et onera civibus secundum equalitatem, quia “ quod est totius, quodammodo est partis, et ita cum ex bonis communibus aliquid in singulos distribuitur, quilibet aliquo modo recipit quod suum oS side

Hine distribui debent officia seu munera publica, honores et proemia, et praesertim onera, v. g., tributa, sine acceptione personarum.

Tributa autem sunt jws¢a quando: 1) a competente auctoritate imponuntur, 2) propter justam causam, videlicet reipublicze utilitatem aut necessitatem, 3) servata debita proportione ad subditorum facultates, (in cujus determinatione graves adsunt difficultates) 5,

2 ‘« Tn distributiva justitia tanto plus alicui de bonis communibus datur, quanto illa persona majorem habet principalitatem in com munitate... et ideo in justitia distributiva non accipitur medium secundum gzequalitatem rei ad rem, sed secundum proportionem rerum ad personas’’, 24 2®, q. 61, a. 2.

3‘* Actus distributionis, qui est communium bonorum, pertinet solum ad praesidentem communibus bonis; sed tamen justitia distributiva est etiam in subditis, quibus distribuitur, in quantum scilicet sunt contenti justa distributione...” q. 61, a. 1, ad 3,

5 VERMEERSCH, de Justitia, thes. VII; ANTOINE DU PASSAGE, Cours d' Economie sociale, p. 132-136.

CAP, XIII, — DE VARIIS STATUUM OBLIGAT. 307

CAPU T XIT1 De variis statuum obligationibus.

655. Hucusque actum est de officiis que omnibus in genere incumbunt; sed, cum varii sint vileé status, quibus diversa respondent officia, de his pauca addere necesse est. Jamvero éres sunt vitee status, ad quos alii referuntur : status /azcorum, status clericorum et status religzosorunt.

ARTICULUS I. DE OFFICIIS LAICORUM.

Officia specialia laicorum referuntur tum ad vitam domesticam, tum ad vitam civilent.

§ I. De officiis ad vitam domesticam spectantibus.

656. Cum de officiis mutuis conjugum dicturi simus in 7vactatu de Matrimonio, hic tractandum est tantum de mutuis officiis : 1° parentum filiorumque; 2° dominorum et famulorum

I. De mutuis parentum ac filiorum officizs *,

657. 1° Parentes A) jus habent propriam prolem educandi : Etenim : a) “ sanctissima nature lex est ut victu omnique cultu paterfamilias tueatur, quos ipse procrearit”2; b) nativa propensione infans inclinatur ad confidendum providentiz paterne et materne; €) experientia constat pueros domi educatos, ceteris paribus,. generatim multo magis in studiis et virtutum

2 Leo XIII, Encycl. Rerum novarum, ‘‘ Pater est principium et generationis et educationis et disciplinge, et omnium que ad perfectionem humanee vitee pertinent”. Cf, 22 2”, q. roa, a. I.

praxi proficere. — Unde cura puerorum nonnisi secundario ad Szatum pertinet, defectu nempe parentum : cui muneri rite et plene satisfacit Status providendo ut independentes schole corruptioni morum non faveant nec religioni catholicae adversentur, et promovendo speciales scholas ad rectam catholicamque civium institutionem necessarias. — Hccleste autem est moralem et religiosam educationem tradere ac providere” iis omnibus qui e catholicis parentibus orti sunt aut baptizati sunt; insuper scientias humanas docendi jus habet, eodem saltem titulo ac privati cives aut private: consociationes 2.

658.B) Parentibus officium incumbit: a) suos natos speciali amore prosequendi; b) educatzone corporali et spirituali instruendi; ¢) educatione completa, providentia quadam eis subveniendi : etenim parentes “sunt particulare principium nostri esse, sicut Deus est universale principium ” 3.

659. a) Parentum autem amor erga filios debet esse : 1) verus et itnternus quin parcat moderate castigationi; 2) recte ordinatus, nedum sit idololatricus aut iniquus; 3) gexerosus et operosus ; quod quidem presertim per optimam educationem peragitur.

660. b) Educatio est progressiva et harmonica evolutio facultatum, qua infantes pedetentim et ordinate in viros perfectos transformantur. Hzec

• Ecclesize jura ita declarat Codex, c. 1381 : “‘§ 1x. Religiosa juventutis institutio in scholis quibuslibet auctoritati et inspectioni Ecclesize subjicitur. § 2. Ordinariis locorum jus et officium est vigilandi ne in quibusvis scholis sui territorii quidquam contra fidem vel bonos mores tradatur aut fiat. § 3. Eisdem similiter jus est approbandi religionis magistros et libros ; itemque, religionis morumque causa, exigendi ut tum magistri tum libri removeantur ”,

autem educatio omne tulit punctum qua habetur mens sana in corpore sano. 1) Ut sanum sit corpus, mater prolem suam proprio lacte nutriat, quoties id fieri potest, aut saltem sollicite eligatur nutrix, — ac deinde provideatur ut filii tum bona alimentatione, tum moderata exercitatione vires suas physicas congruenter evolvant atque augeant. 2) Ut mens sit sana, educatio spiritualis temperetur secundum proprias vires ac specialem indolem pueri, semper autem sit : vzrz/7s, juniores docendo quomodo suas excolant facultates et paulatim per se ipsos cogitare, velle et operari satagant ad rectam normam moralitatis; — pracfica seu pueros puellasve preeparans ad illud vite genus ad quod destinantur ! ; — christzana, ita ut adolescentes ex intima et illuminata animi persuasione credant, fidemque operibus manifestare non erubescant; ad quod conducent tum bona exempla parentum in loquendo et agendo, tum moderata? ac benigna filiorum delinquentium correctio, tum frequentia scholarum catholicarum.

661. Tenentur enim parentes, filiorum educa- _tioni impares, eos mittere ad scholas catholicas, in quibus scilicet “ preecipuum institutio religiosa ac moralis locum obtineat” 3. “ Pueri catholici scholas acatholicas, neutras, mixtas, que nempe etiam acatholicis patent, ne frequentent. Solius autem Ordinarii loci est decernere, ad normam instructionum Sedis Apostolicz, in quibus rerum adjunctis et quibus adhibitis cautelis, ut periculum perversionis vitetur, tolerari possit ut ex Scholz celebrentur ” 4.

t Vehementer igitur optandum est ut scholze, quas dicunt professtonales, inter catholicos multiplicentur.

662. Cautele autem adhibende ut arceatur perversionis periculum quando gravibus de causis ab Episcopis permittitur frequentare scholas non catholicas, hz sunt : christianam institutionem et educationem extra scholam rite ac diligenter tradere ; — sollicite invigilare ne filii ex frequentatione scholz in fide aut in moribus aliquod detrimentum patiantur.

663. c) Educatione completa, tenentur parentes : 1) filios juvare ut statum sive laicalem, sive clericalem, sive religiosum suze conditioni et indoli convenientem amplecti valeant’ : cuique enim incumbit obligatio alicui labori vacandi; unde omnino decet ut parentes ditiores filtos moderate dotent, quo facilius hi alicui industrize vel arti vacare possint, et a fortiori jitias, ne innuptee maneant aut omnino dispar connubium ineant (cf. que diximus de hereditate, in tractatu de Justitia, n. 563 sq.); 2) filiis, etiam post matrimonium celebratum, in _necessitate corporali aut spirituali subvenire : nam filii remanent parentibus propinquiores quam alieni: in hac re tamen, maxime attendendum est moribus ac consuetudinibus uniuscujusque regionis.

664. 2° Filii parentes, sicut Deum, minori tamen gradu, prosequi debent_ammore, reverentia et obedientia : amore quidem, quia parentes Dei infinitam bonitatem finito modo participant; reverentia, quia in eis divina excellentia specialiter elucet; obedientia, cum divine auctoritatis participes efficiantur.

1S, ALPHONSUS, de vocatione ad vitam religiosam dicit ‘‘omnino tenendum cum communi Doctorum sententia, hos parentes peccare graviter qui (sine justa causa) sive fraude aut vi, sive precibus, promissionibus aut alio modo, filios a ve/égzone distrahunt”. L, IV, n. 77, d'apreés l'édition Gaudé.

665. A) Filii sane, non solum ex communi lege caritatis, sed ex pracepto speciali pietatis, parentes diligere tenentur dilectione affectiva et effectiva. Unde ex animo filii debent : a) parentibus bonum velle; b) eis amicitiz signa frequentia exhibere; €) eis subvenire in necessitate corporalit aut spirituali, ita ut lex illa de cura parentum antecedat obligationem ex voto ortam religionem ingrediendi, et etiam in religione manendi?; d) eos non impedire quominus ante mortem restituant aliena, vel testamentum faciant in gratiam piorum operun; @) eos post mortem decentibus exequiis et S. Sacrificii oblatione donare 3,

666. B) Tenentur filii parentibus “ propter participationem divine dignitatis ” 4, erhzbere Specialia reverentie et honorts signa, juxta morem patriz ac conditionis sue : parentes enim particulari modo Dei excellentiam participant quatenus cooperatores Dei fuere in filiorum procreatione et educatione. Peccant igitur filii qui: a) parentes contemnunt aut erubescunt; b) verbis contumeliosis aut irrisoriis lacessunt ; i percutiunt aut injuriose pertractant.

667. C) Filii debent parentzbus obedires in omnibus honestis et licitis ad curam paternam spectantibus, in iis scilicet que educationem moralem et religiosam familizeque gubernationem respiciunt. Hzec autem obedientia stricte ligat filios solum quamdiu sub auctoritate paterna vivunt : proinde quando jam emancipati fuerunt, vel majoritatem attigerunt, aut nupserunt, jam

312 CAPUTEXEIT.

sui juris efficiuntur'. — Ut peccatum contra obedientiam parentibus debitam grave sit, requiritur ut parentes stricte preecipiant, materia pra-— cepti sit gravis, et inobedientia plene voluntaria. — Filii parentibus obedire non tenentur quoad electionem vite status, quamvis expediat eorum consilium exquirere.

668. Praxis. Cum nostris diebus multum intersit paternam auctoritatem roborare, a confessario sedulo interrogandi sunt filii de sua agendi ratione erga parentes ac monendi de obligatione offensiones reparandi sive venize petitione sive alia sinceri amoris significatione 2.

Il. De officizs dominorum et famulorum 3.

669. 1° Notio. Famule sunt extranei qui, simul ac suas operas locant, familiam domini inerediuntur, et ideo domestict vocantur : unde distinguuntur ab oferarzzs qui non in familiam domini recipiuntur, nec ejus auctoritati subduntur nisi per illas diei horas pro quibus conducuntur.

2° Principia generalia. Extensio et vis obligatoria contractus famulatus multum pendent a consuetudinibus temporum et locorum, quibus sedulo attendendum est ad definiendas in particulari mutuas dominorum et famulorum obligationes. Hic proponimus principia generalia.

670. A) De offictts dominorum. — a) Justitia exigit ut serventur omnes legitimz conditiones in contractu famulatus inclusze : 1) quoad smercedem que debet esse justa ac plena, et insuper solvi tempore quod contractus, lex aut consuetu-

“Post Deum, maxime est homo debitor parentibus et patric”. S. THOM., 2 22, q. IoI, a. 1; q. 102, a. 3; q. 106, a. 6, ad x.

do determinant, quin minuatur brevis egritudinis causa; 2) quoad oferas que non debent augeri quin augeatur merces. b) Carztas autem postulat ut domini eo magis diligant famulos quo hi sunt illis propinquiores, eos humanissime tractando et bonum eorum spirituale prudenter promovendo.

671. B) De officits famulorum. Famuli tenentur : a) integre et fideliter suas operas prestare, prout libere et eque pactum est; b) dominis odeadientiam prestare in omnibus que ad famulatum et bonos mores spectant;¢) impedire ne wllum damnum inferatur his rebus quarum custodiam aut gestionem habent (cf. Tract. de /ustitia, n. 460); G) farzulatum non deserere ante prefixum tempus; @) reverentzam interiorem et exteriorem dominis przstare, f) speciali modo curare ne detractione aut manifestatione secretorum domino ejusve familize xoceant.

§ II. De officiis ad vitam civilem spectantibus.

672.Supreme auctoritatis civilis munera'. Quzcumque sit regiminis politici forma, suprema quzedam auctoritas necessaria est que ordinem socialem foveat : a) tuendo pacem et securitatem contra hostes externos, b) protegendo civium jura contra injustos aggressores in ipsa civitate degentes, @) creando instituta bonum commune efficacius promoventia. Singuli autem cives, presertim qui aliquod munus exercent, sub regimine supreme auctoritatis, bono reipublice adlaborare debent 2. Ad quod melius intelligendum, agemus : 1° de officiis superdorum et inferrorum in genere; 2° de guzbusdam muneribus in specte.

s

I. De offict’s superiorum et subditorum im genere*.

673. 1° Notiones. Swzperiores hic dicuntur non solum gud suprema potestate in soctetate ctvile pottuntur, ut reges, presides, Coetus legislativi; sed etiam guz partem habent in Gubernio, ut ministri, judices, provinciarum prefecti, etc. — Subdtti vero vocantur gud civile auctoritats subjictuntur. j

674. 2° Officia superiorum. Swferiores autem imperium exercere debent juxta legem naturalem et divinam, imo et juxta Constitutionem et leges suze gentis. Hinc, vi muneris sui tenentur : a) bonum commune primario intendere et procurare; b) cognoscere in quo consistat bonum commune et quibus mediis promoveri possit, attentis temporum, rerum ac personarum circumstantiis, proindeque scientize politicae, economicz et sociali sedulo incumbere; €) in distributione munerum et onerum acceptionem personarum vitare; d) bonos civium mores legibus, judiciali potestate et administratione tueri ac promovere; €) privatas consociationes quze ad civium bonum conferunt tueri ac protegere, eas vero que bonis moribus evidenter adversantur coercere (n. 377); f) speciatim deputati debent officium suum fideliter et strenue adimplere, preesertim studendo quzestionibus que in ccetu legislativo pertractandz previdentur, sessionibus interesse, ne forte lex iniqua aut inopportuna, ipsis deficientibus, condatur.

675. 3° Officia subditorum. Subditis hec sunt servanda : a) In regionibus in quibus eli- guntur deputati et senatores, primarium officium eorum qui jus eligendi habent, est prudenter et strenue adlaborare ad electionem idonei candidati procurandam. Ab hoc autem officio minime excusant cause leves, ut venatio aut honesta recreatio. Nec etiam excusat probabilis inutilitas suffragia emittendi, cum nempe vix ulla est spes bonum candidatum eligendi. Inter duos autem candidatos indignos, pro minus indigno suffragium emitti potest et plerumque expedit. Insuper permanentes consociationes instituantur, conciones habeantur, ut electores practice instruantur et fortitudine roborentur.

676. b) In omnibus autem regionibus, subditi reverentiam, obedientiam ! et fidelitatem legitimis Superioribus ? prestare debent 3. Peccant igitur qui: 1) debita honoris signa civili potestati sine justa causa denegant, 2) justis legibus obedire detrectant, 3) rebellionem excitant, 4) eos qui preesunt interficiunt aut injuste aggrediuntur.

Il. De offictts quorumdam civium in specte 4.

677. De tribus solum dicemus : de judzczbus, advocatis et medicts, quia ex modo quo munus suum adimplent, patrize et privatorum bonum maxime pendet.

678. 1° De judicibus. A) Notzones. Judex est persona publica, legitima auctoritate constituta ad jus dicendum et definiendum, seu ad rem inter partes controversam dirimendam (causa civilts), et ad delinquentes coercendos et punien- tS. THOM., 2a 2%, q. 104, a. 6. ate 2 “Sicut sub religione per quam cultus tribuitur Deo, quodam ordine invenitur pietas per quam coluntur parentes; ita sub pietate invenitur odservantia per quam cultus et honor exhibetur personis in dignitate constitutis”. Cf>23 2®, q. 102, art. 1 et 3.

3 Cf. 24 2%, q. 26, a, 2. —4 Syn. maj., n. 1003-1022, dos (causa criminalis)t. Hodie, apud_plerasque nationes, in causis criminalibus duplicis generis adhibentur judices : yuratz qui de ipso facto judicant, judices proprie dictt qui poenam decernunt.

679. B) Officia judicum. Preter jurisdictionem, quz necessaria est ad validitatem sententia, et de qua agitur in utroque Jure ubi de competentia fort, tres praesertim incumbunt judice proprie dicto obligationes : a) sctentia competente legum et jurisprudentie pollere debet, et praelucente hac scientia, cum ailigentia cognoscere et perpendere unamquamque causam particularem : unde damnum culpabiliter alicui parti illatum ex justitia compensare debet; b) zzéegrzitatem perfectam in omnibus servare, ita ut in jure dicendo, solum conscientize dictamen sequatur : unde munera a litigantibus oblata horrere debet; ¢) secundum leges procedere debet quoad ordinem et formam judicii : potest ergo judicare secundum legem civilem legi ecclesiasticee adversam, facultate a superioribus ecclesiasticis petita; nunquam vero contra legem naturalem aut divinam (n. 1345, 1346); d) sententiam ferre secundum allegata et probata : unde quando quis scientia privata tanquam reus cognoscitur, sed juridice non fuit convictus, absolvi debet; si autem adsit dubium, in causis criminalibus reo favendum est; in causis civilibus, res vel possidenti relinquitur, vel adjudicatur ei cui favet major probabilitas 2, vel instituitur amica compositio, Hodie, ut plurimum, in causis criminalibus, jurati pronuntiant de cul-

• Hic non agitur nisi de judicibus szecularibus; de judicibus ecclesiasticis fuse disseritur in Prelectionibus juris canonict.

? In multis tamen regionibus, ut in Gallia, judices hodie quamdam potestatem habent poenam delicto proportionandi: si igitur sibi persuasum est accusatum esse innocentem, minimam poenam infligere debent.

pabilitate, judices de poena huic crimini assignandat; e) damna injusta sententia culpabiliter illata debet reparare : pro mulcta vero que debuisset imponi non tenetur ad restitutionem, quia jus ad mulctam ex justitia non commutativa, sed legali oritur.

680. Notandum. Sententia autem judicialis certo gusta obligationem parit in conscientia; certo tnmgusta, nullam vim habet in conscientia; si dudze Justa sit, presumptio stat pro superiore.