Nn. 68–144

68. 8° Ad cooperationem in actu malo. A) Noto. Potest quis dupliciter alterius peccato cooperari : &) #ovendo ipsam voluntatem consiliis, exemplis, etc. quod est scandalum (n. 245 sq.); b) juvando alterum, jam ad peccatum determinatum, in perpetratione peccati : et hec est proprie cooperatio, de qua nunc dicimus. — Hec autem cooperatio potest esse zwtentionalis seu formalis, vel material’s tantum. 1) Prior adest quando cooperans scienter ac volenter ad actionem concurrit, guatenus mala est : quod est directe malum velle et peccare et exinde est sem- per illicitum. 2) Materials est, quando:concurrit ad actionem alterius, guatenus physica est, sine intentione cooperandi peccato : que reincidit in casum voluntarii indirecti (n. 65 sq.). Que quidem materialis cooperatio, de qua nunc agitur, est zmmediata, si quis partem habet in ipsa actione prava; aut #edzata, si cooperans concurrit tantum ad illos actus qui plus minusve proxime connectuntur cum actione prava.

69. B) Regule de cooperatione. Cum cooperatio non sit nisi unus ex variis modis ponendi causam ex quo sequitur effectus malus, idem valet principium supra allatum (n. 67), ad declarandam illius moralitatem.

Unde ut cooperatio sit licita : @) requiritur ententio recta, ita ut cooperatio formals nunquam fieri possit sine culpa; b) exigitur etiam ut bonus effectus ex cooperatione sequendus non oriatur ab effectu malo; €) actio cooperantis debet esse in se bona aut saltem indifferens.

Hinc cooperatio z#zmediata non est semper ac necessario illicita, sed aliquando permittitur, nempe quoties non est intrinsece mala, modo adsit ratio proportionate gravis. Ita probabilius contra Billuart*. Cooperatio enim immediata, v. g., ad pecuniam alienam auferendam, non est €0 ipso intrinsece mala, si quis illam renuens incurrit periculum mortis :; irrationabiliter dominus rei ablate repugnaret, saltem quando cooperans ad rem custodiendam speciali pacto non obligatur (Vide n. 459) ?.

d) Requiritur tamen ratio proportionate gravis, in qua estimanda attendendum est : 1) ad gvavztatem peccati cui cooperatur; 2) ad propinguttatem cooperationis : ita cooperatio remota excusatur propter leve incommodum; fpropenqua, ob grave incommodum; proxima, ex causa valde gravi; zmmediata, ex causa gravissima; 3) ad

influxume cooperationts : v. g., minor requiritur ratio ad vendenda arma ei qui previdetur eisdem abusurus, si praesto sunt multi alii mercatores; 4) ad obligationem tmpediend: peccatum, ut est in patre, magistratu '; 5) in praxi multum etiam est attendendum ad scandalum quod oriri possit.

70. 4° Ad actum indifferentem. Queritur num detur actus qui neque bonus, neque malus sit, sed indifferens respectu morum.

A) Certum est: a) dari posse aliquos actus indifferentes 2” sfecze, si nempe objectum inspiceretur 77” abstracto, sepositis circumstantiis et fine operantis, ut ambulare, ludere; b) dari actus neque meritorios, neque demeritorios in ordine supernaturali, v. g., eleemosynas factas in statu infidelitatis aut peccati mortalis, sed ex affectu moraliter bono misericordiz; @) dari actus indeliberatos, etiam in individuo indifferentes, ut fricare barbam.

B) Controveriitur inter Thomistas et Scotistas num dentur actus deliberati in individuo qui in ordine moralitatis naturalis sint indifferentes. Affirmant Scotiste, ob hanc. rationem, quod homo, nature spiritualis simul et corporalis, aliquando potest agere propter bonum corporale seu delectationem, dummodo malum finem non appetat. Negant vero Thomistz, quia actus a ratione deliberativa procedens, debet fieri ordinate; est autem inordinatum, ultimo quiescere in delectatione que est medium ad finem honestum, immo et ultimum seu Deum. “Est enim debitum ut ad finem ultimum omnes _ actus referantur ” 2, t De specialibus cooperationis casibus quoad fidem, religionem, caritatem, justitiam, temperantiam, in locis respectivis agemus. 2S. THOM., 14 2%, q. 21, a. 4.

40 CAPUT II.— DE ACTIBUS HUMANIS.

ArT. III. DE SUPERNATURALITATE ET MERITO ACTUUM HUMANORUM 1}.

71. 1° De supernaturalitate actuum. Cum finis ad quem tendimus supernaturalis sit et per modum remunerationis, requirit ex parte nostri actus non tantum liberos et honestos, sed et supernaturales ac meritorios 2.

72. Actus sunt supernaturales quando procedunt a facultate per gratiam sive habitualem sive actualem elevata et ex motivo per revelationem cognito.

73. 2° De merito actuum. A) Ut tales actus sint de condigno meritorii vite eterne, requiritur insuper : a) quod peragantur in vita presenti ; b) non tantum ex gratia actuali, sed etiam in gratia habitual et ex caritate 3 sive eliciente, sive imperante, et ita ad finem ultimum referente; €) et quidem post promissum a Deo premium : secus enim Deus nullo modo esset debitor erga creaturam suam. Hujusmodi meritum, utpote fundatum simul in valore proportionato actus et in promissione remunerantis, apte vocatur de condigno.

B) Meritum autem de congruo est cui non debetur preemium ex justitia aut fidelitate, sed ex quadam congruitate et decentia, fundata non in sola remuneratoris msericordia ac venia (alioquin nulla ratione esset meritum), sed in liberalitate ac benignitate Dei simul et in aliquali valore et proportione actus cum remuneratione. Unde huic merito imperfecto non rependitur directe vita zterna.

• Syn. maj., ibid., n. 196-205; Syn. Theol. dogm., Tr. de Gratia. 2S. THOM., 12 2%, q. 7, a. 2; q. 21, a. 2.

3S. THOM., 22 28, q. 108, a. 1, ad 3; a. 2, ad 2, Cf. BossuET, Correspondance, III, 44.

CAPUT III. — DE LEGIBUS. 4I

74. E contra actus discordantes a ratione et lege, seu inhonesti, sunt demeritorii et, ad restituendum ordinem justitiz, poena proportionata plectendi.

CAP Ul, ail Te De legibus.

75. Ad finem ultimum attingendum per actus liberos, homini opus est norma qua dirigantur ejus actiones. Huic necessitati providit Deus per /egem qua instruimur simul et obligamur ad congruenter agendum. Dicendum est ergo a) de lege tn communi, ac deinde de ejus partitionibus, de J/ege scilicet b) dzvina, ©) ecclestastica, d) czvelz. Unde quatuor articuli.

ART. I. DE CONCEPTU LEGIS IN GENERE.

76. Legis notio. Cum nos ordinet ad finem, lex pertinet ad rationem, cujus est ordinare, et simul ex influxu voluntatis movere : “ex hoc enim quod aliquis vult finem, ratio imperat de his que sunt ad finem”* Sed finis ad quem per legem dirigimur est preecipue finis ultimus qui est omnium hominum commune bonum, — ordinare autem in bonum commune, est vel totius multitudinis, vel ejus qui vices gerit aut curam habet multitudinis : unde “lex est dictamen practice rationis in principe qui gubernat aliquam communitatem perfectam” 2, et quidem cum vi coactiva, sine qua non esset efficax gubernatio. Ut vero lex exerceat vim suam obligandi, applicanda est hominibus, seu in eorum notitiam per promulgationem deducenda.

77. Unde definirt potest lex : gquedam rationts ordinatio ad bonum commune ab €0 qui curam communtitatis habet promulgata, ac proinde subdttos obligans ad aliquid faciendum vel ommittendum. Lex enim obligat vetando, precipiendo, puntendo *,

78. Hinc apparet quomodo a lege differant praeceptum et consiliune.

Preceptum proprie dictum uni vel pluribus personis privatis imponitur ob donum particulare, dum lex toti societati et in bonum commune; preceptum constitul potest ab azuctoritate privata, dum lex ab auctoritate publica tantum; lex ex se est ferpetua, dum preeceptum expirat morte precipientis, “nisi per legitimum documentum aut coram duobus testibus impositum fuerit” *. Lex plerumque @vecte afficit territorium, et per territorium subditos, dum. preeceptum est fersonale et directe ad subditos dirigitur. -

Consilium 3, a quocumque datur, non obligat, sed tantum monitione aut suasione inducit ad melius, semper vero in ordine ad finem ultimum 4,

ArT. II. DE LEGE DIVINA.

Omissa lege eterna, que lex non dicitur nisi lato sensu, quia ab eterno deest communitas cui imponatur, duplex datur lex divina stricte dicta : naturalis et positiva.

§ I. De lege divina naturalis.

79. 1° De conceptu et existentia legis naturalis. A) Ad mentem S. Thome, lex natu-

3 Ita mandata legis veteris quatenus a preeceptis distincta (14 2%, q. 99, a. 5); et consilia legis novee, (ibid., q. 100, a. 2.)

aa Queedam, sine quibus ordo virtutis, qui est ordo rationis, observari non potest, cadunt sub obligatione preecepti; queedam vero, quze pertinent ad bene esse virtutis perfectee, cadunt sub admonitione consilii”. 18 2®, q. 100, a. 2; q. 108, a. 4. — Cf. S. FRANG. DE SALES, Tvazté de l'amour de Dieu, livre VIII, chap. VI, VIII et IX. — 5 Syn. may., ibid., n, 212-233. :

ralis potest definirt : divina ordinatio creature vationalis in finem ultimum, in ipsa natura fundata, et naturali lumine rationis seu consctentia percepta. — Hinc : a) lex naturalis est naturalis ratione oljectt et cognition?s; 0) prescripta legis naturalis non pendent a mero Dei arbitrio, ut dicunt. Nominaliste, sed ab ejus immutabili sapientia; intimantur tamen a voluntate Dei, non a voluntate hominis autonoma, ut contendunt Kantiste. B) Hujus legis naturalis exzstentiam adstruunt

1. S. Paulus dicens de gentibus : “ /psd sbi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis” *;— 2) magisterium ordinarium Ecclesze edicens per Leonem XIII:

“Talis est princeps omnium lex naturalis quee scripta est et insculpta in hominum animis singulorum, quia ipsa est humana ratio recte facere jubens et peccare vetans” ?; — 3) testimonium inlimum cujusque conscientiz, sive preescribat, sive remordeat; — 4) unanimis populoruim consensus, Cicerone aiente legem hujusmodi esse ezeternum quoddam quod universum mundum regit%.

80. 2° De objecto seu preceptis legis naturalis. Jamvero, A) respectu logict nexus quo ad invicem connectuntur, praecepta legis naturalis triplicis sunt generis :

a) Quaedam enim sunt universalissima, ita ut ab eis cetera dimanent, quale est precipue bonum est prosequendum et malum vitandunt; 4 b) Secundo loco veniunt pracepta Decalogi que, excepta lege sabbati, ex universalissimis immediate et facile deducuntur;

c) Tertio loco sunt conclustones remote que difficilius deducuntur ex primis principiis, et consequenter indigent declarari lege positiva aut sapientum consultatione.

B) Respectu necessttatis, preecepta legis naturalis sunt vel przmaria, sine quibus ordo moralis est impossibilis; vel secundaria, sine quibus ordo moralis minus perfecte subsisteret.

C) Ratione object, preecepta naturalia obligant sive ad Deum colendum et amandum, sive ad proximum prosequendum justitia et caritate, sive ad ordinandum xosmetipsos in nobismetipsis et ad Deum.

81. 3° De indole hujus legis. Satis apparet legem naturalem esse : a) wxzversalem, quatenus eos omnes in actu secundo adstringit qui usu rationis gaudent, et etiam in actu primo omnes qui rationem habent; b) z7zmutabzlem, eo sensu quod zz se mutari nequit, etiam quoad precepta secundaria, contra qu tamen aliquid toleratur ad vitandos pejores abusus; @) consequenter non esse proprie azspensabzlem, sed tantum declarationi et interpretationi Ecclesiz obnoxiam.

82. 4° De promulgatione et cognitione legis naturalis: A) Ler xaturalis in ipsa natura rationalt promulgatur, sed non obligat nisi sufficienter cognita sit: quod fit tum per dictamen rationis, tum per doctrinam eorum qui potentiori ingenio pollent, tum per adminiculum divine revelationis qua ab omnibus, expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possunt norme recte vivendi 1.

83. B) Ex parte vero hominis, ad cognitionem juris naturalis adipiscendam, necessaria sunt veritatis studium sincerum, — recursus ad sapientiores, — oratio ad Deum, — a levitate animi, prejudiciis et pravis consuetudinibus libertas.

• Vatic. Conezl, sess, III, cap. 2.

DE LEGIBUS. AS

84. His munitus przsidiis, homo rationis plene compos, a) prima et universalissima princopia legis naturalis invincibiliter ignorare nequit; b) cognoscet mox et facile etiam consectarta zmmedtata horum principiorum ; €) quoad autem conclustones remotas, ignorantia invincibilis non raro accidit in rudibus et mediocriter doctis, immo aliquando et in doctissimis (n. 33).

§ II. De lege divina positiva *.

85. 1° De triplici stadio hujus legis 2. Deus, per revelationem, promulgavit quaedam precepta juris naturalis, simul cum preceptis positiva ejus voluntate superadditis. Quz revelatio quasi triplici stadio increvit, successive apparentibus : /ege primeva ad totum genus humanum directa; — lege vederz seu mosaica, per Moysen populo Israelitico imposita; — lege tandem ova seu evangelica quam Christus omnibus hominibus largitus est. De lege veteri et nova breviter dicendum est.

86. 2° De lege veteri. In lege veteri formaliter cozéznentur decem Decalogi preecepta; ab illa presupponuntur preecepta fidei et dilectionis ; ex illa conseguuntur et satis facile eruuntur cetera moralia, ut prohibitio mendacii, injusti odii... His autem preeceptis moralibus addita sunt ceremonialia et judicialia que simul speciali Hebreeorum conditioni congruebant et moralium observationi pleniori favebant. Insuper Israelitze, cum essent dure cervicis et ad temporalia maxime proclives, per temporales promissiones et comminationes ad exsequenda mandata facilius manuducebantur3, Finis hujus legis erat Christus * ad cujus legem intelligendam et amplectendam disponebantur Judzi. Unde per Christum abrogata sunt czeremonialia et judicialia preecepta; preecepta vero moralia semper vigent, non ex Moysis auctoritate, sed vi juris naturalis et legis nove.

1S, THOM., 2? 2%, q. 140, a. T et 2. 2 2a 2%, q. 57, a. 2, ad 3}.q. 60, a. 5. 3S. THOM., 14 2%, q. 99, a. 6. —4 Rom., X, 4.

87. 3° De lege nova. Lex Christiana, per ipsum Christum promulgata, “in cordibus fidelium” scripta merito dicitur%. Scilicet id quod est principale in lege novi Testamenti et in quo tota virtus ejus consistit, est gratia Spiritus Sancti, que datur per fidem Christi. Secundario autem ad legem novam pertinent documenta fidet quibus manifestatur Paternitas divina, ac divinitas et humanitas Christi; documenta morui quibus precipue inculcatur contemptus mundi, suiipsius abnegatio ac dilectio proximi, ac rectificatur affectus hominis. Hzec autem documenta speculativa et practica contenta in libris Evangeliorum et scriptorum Apostolicorum sunt “littera” quee occideret, nisi “spiritus ” seu gratia Spiritus Sancti vivificaret 2. Hac autem gratia interna quedam anime electe inclinantur non tantum ad precepia moralia et evangelica servanda, sed etiam ad amplectenda et complenda consilia (n. 78) paupertatis, castitatis et obedientiz, quibus melius instauratur vita supernaturalis. Quam gratiam ministrat Sancta Ecclesia, dum simul preeceptorum et consiliorum doctrix authentica, adminiculo suze propriz legislationis legem divinam exponit et ampliat.

ART...1TT. DE ULEGE, EECLESEASTICA >

88. In TZvactatu-de Ecclesia probatum est Christum Ecclesiae potestatem contulisse leges ferendi, et reipsa, jam a Concilio Wzerosolymitano, Ecclesia leges condere non cessavit, de quarum auctore, objecto, promulgatione, obligatione, interpretatione et cessatione dicemus ac deinde de consuetudine,

• Jerem., XXI, 33; Heb., VIII, 10; X, 16. ACE GOR MO Os KG Sum. th., 14 2®, q. 106 sq. 3 Syn. maj., ibid, n. 257-331; Codex, c. 8-30.

§ I. De auctore legis ecclesiastice.

89. a) Pro universa Ecclesia \eges condere potest Romanus Pontifex ', sive solus (per se vel per Congregationes), sive cum Concilio cecumenico, sive sua faciendo decreta Concilii particularis ac extendendo ad totam Ecclesiam. b) Episcopus item pro sua diecest 2, sive in Synodo, sive extra Synodum, sub auctoritate tamen Summi Pontificis. Item Concilium sive plenarium sive provinciale pro natione vel provincia, accedente tamen recognitione sive S. Congregationis Concilii 3 sive S. Congreg. de Propaganda Fide 4. C) Item, vicarii apostolici, preefecti, prelati nullius, capitula generalia religionum clericalium exemptarum, potestate legislativa gaudent 5.

§ II. De objecto legis ecclesiastice.

90. A) Lex ecclesiastica aut zlerum proponit ea que lege divina jam precepta erant, — aut determinat que lex divina indeterminata reliquerat, — aut quedam de novo tmponit que hucusque libera erant, sed semper in ordine ad Dei cultum promovendum hominisque ’ sanctificationem.

t Ita Codex, c. 218 : ‘‘§ 1. R. Pontifex... habet non solum primatum honoris, sed supremam et plenam potestatem jurisdictionis in universam Ecclesiam tum in rebus quee ad fidem et mores, tum in iis quee ad disciplinam et regimen Ecclesize per totum orbem diffusze pertinent. § 2. Hzec potestas est vere episcopalis, ordinaria et immediata tum in omnes et singulas ecclesias, tum in omnes et singulos pastores et fideles, a quavis humana auctoritate independens ”

2 Codex, c. 335, § 1 : ‘‘ Jus ipsis (episcopis) et officium est gubernandi dicecesim tum in spiritualibus tum in temporalibus cum potestate legislativa, judiciaria, coactiva ad normam sacrorum canonum exercenda ”’. ‘ i

3 Codex, c. 291, § 1: ‘‘ Absoluto Concilio plenario aut provinciali, preeses acta et decreta omnia ad S. Sedem transmittat, nec eadem antea promulgentur, quam a S. Cong. Concilii expensa et recognita fuerint...”’ zs

B) Propter bonum publicum abstinet Ecclesia a precipiendis rebus nimis arduzs ; — potest sane - praescribere actus zzdernos qui necessario conjunguntur cum actibus erfernis; actus vero mere internos, juxta communem sententiam, non posset efficaciter praescribere, cum non judicet de occultis*. “ Leges respiciunt fwtwra, non preterita, nisi nominatim in eis de preteritis caveatur” 2. Quod ita intelligi potest : lex non attingit actus preteritos qui jam regulari non possunt; actus vero contra legem prohibentem jam commissos potest poena sancire; item actus, antea positos et irritabiles, potest irritare gravi de causa; item potest actus preeteritos gravissima de causa attingere lex statuens inhabilitates, incapacitates et irregularitates.

§ III. De promulgatione legis ecclesiastice.

91. Lex vim obligandi non obtinet nisi fuerit promulgata : leges instituuntur cum promulgantur 3. Promulgatio autem est actus quo legislator suam legem authentice communitati intimat, sive per se, sive per alium. Et sane, lex voluntatem dirigere nequit nisi prius cognoscatur.

92. A) Quoad leges pontificias, non idem semper fuit modus eas promulgandi. Juxta Codicem c. 9, “leges ab Apostolica Sede promulgantur per editionem in Actorium Apost. Sedis commentario officiali, nisi in casibus particularibus alius promulgandi modus fuerit preescriptus ; et vim suam exserunt tantum expletis tribus mensibus a die qui Actorum numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse statuta fuerit ”.

93. B) Quoad promulgationem /egum episcopalium, res rationabtlt judicio episcopi relinquitur 4, t Innocentius ITI, Cap. Sicut, 33, de Simonia (lib. V, tit. 3). 2 Codex, c. 10. — 3 Codex, c. 8, § 1.

• COdex FOE 335) 9 2105 Leges episcopales statim a promulgatione qui uti potest vel publica lectione, vel insertione in folio dicecesano, vel etiam simplici publicatione in synodo quando agitur de legibus solum clerum respicientibus. Lex autem episcopalis statim obligat ac est promulgata, nisi aliter declaretur.

94. C) Ut lex ecclesiastica obliget, zon zndiget communttatis acceptatione, nam potestas ecclesiastica non a communitate provenit, sed ab ipso Christo. Potest tamen, imo debet Episcopus R. Pontifici repreesentare effectum noxium quem in sua dicecesi inducere posset caput aliquod disciplinze. Item non indiget lex ecclesiastica azctoritatis civilis acceptatione seu regio placito, cum Ecclesia sit societas perfecta, zz rebus spiritualibus suprema et independente pollens auctoritate.

§ IV. De obligatione legis ecclesiastice.

95. 1° Principium generale. A) Lex ecclesiastica certa et promulgata vim habet in conscientia obligandi, ut constatex 7vact. de Ecclesia. Gravitas hujus obligationis pendet tum a materia legis, tum a voluntate legislatoris. Scilicet legislator sub gravi imponere nequit nisi materiam gravem, sed sub levi preecipere potest rem ex se gravem, Vv. er., jejunium.

B) Si agitur de lege dudza, “leges, etiam irritantes et inhabilitantes, in dubio jurzs non urgent; in dubio autem /actz, potest Ordinarius in eis dispensare, dummodo agatur de legibus in quibus R. Pontifex dispensare solet ” %.

96. 2° Regule practice quoad diversas legum species: a) Lex fundata in presumptione obligare incipiunt nisi aliud in ipsis caveatur; modus autem promulgationis ab ipsomet Episcopo determinatur... ” ™ Codex, Cc. 15.

facti (v. g. lex ad servanda omnia Ecclesia mandata obligans natum et educatum inter Catholicos) in foro externo obligat donec probetur juridice falsitas facti preesumpti, scilicet in casu presenti, baptismi; in foro vero interno, si factum vevera non existit, lex non obligat nisi ratione scandalit. b) Lex fundata zz presumptione pericult, seu, ut dicitur in Codzce, lata ad praecavendum periculum generale, v. g., lex prohibens lectionem pravorum librorum, semper obligat, etsi in casu particulari non adsit periculum 2. c) Lex actum, v. g., contractum, z7r7zZams, si ipso jure irritat, statim obligat; si vero mediante sententia judicis irritat, obligat tantum post sententiam. Et sic in foro externo, seu coram Ecclesia. In foro autem interno seu conscientiz, actus rescindibilis item valet usque dum rescindatur; actus vero zpso jure nullus, si est ex illis actibus qui ex solo jure canonico esse et vim accipiunt, probabilius est habendus ut invalidus ante quamlibet sententiam judicis declaratoriam (v. g. professio religiosa). Actus vero esse et vim a jure naturali accipiens, probabiliter valet in conscientia usquedum canonice nullus declaretur; nisi tamen legislator expresse intenderit irritare actum etiam in foro interno et coram Deo.

97. 3° De subjecto legis ecclesiastice. a) Bapiizatz omnes, etiam heretici et schismatici, dummodo usum rationis sufficientem habeant, ecclesiasticis legibus per se subjacent, si tamen septimum etatis annum expleverint 3. Attamen leges jura concedentes vel aliquem actum irri-

• Preesumptio facti potest esse sive juris simpliciter, sive juris et de jure : contra hanc in foro externo non admittitur probatio directa, nisi sit omnino manifesta (n. 1304).

? Codex, c, 21: ‘‘ Leges lateze ad preecavendum periculum generale, urgent, etiamsi in casu peculiari periculum non adsit”’.

3 Codex, c. 12 : ‘‘ Legibus mere ecclesiasticis non tenentur qui tantes, afficere possunt etiam eos qui rationis usum habitualiter non habent. /izpuberes excusantur a poenis latz sententia '.

b) Alize sunt conditiones ex parte serritoriz, videlicet :

1. “ Lex non preesumitur personalis, sed ¢errztorialts, nisi aliud constet” 2; id est, non afficit subditos nisi mediante ¢erritorzo.

2. Legibus generalibus tenentur ubique terrarum omnes pro quibus latz sunt 3.

3. Leges conditz pro peculiari territorio non adstringunt nisi illos qui ibidem habent domici- Jium aut quasi-domicilium et insuper act commorantur4. Juxta Codzcemt, c. 14, “peregrint 1° non adstringuntur legibus particularibus sui territorii quandiu ab eo absunt, nisi aut earum transgressio in proprio territorio noceat, aut leges sint personales; 2° neque legibus territorii in quo versantur, lis exceptis que ordini publico consulunt, vel actuum sollemnia determinant; 3° at legibus generalibus tenentur, etiamsi hz suo in territorio non vigeant, minime vero si in loco in quo versantur non obligent. — Vagz obligantur legibus baptismum non receperunt, nec baptizati qui sufficienti rationis usu non gaudent, nec qui, licet rationis usum assecuti, septimum zetatis annum nondum expleverunt nisi aliud jure expresse caveatur "’.

1 Quinam sint majores, impuberes, infantes, ita declarat Codex, c. 8, § 1 : ‘‘ Persona que vicesimum primum ztatis annum explevit, major est; infra hance ztatem, mzzor. § 2. Minor, si masculus, censetur pubes a decimoquarto, si femina, a duodecimo anno completo. § 3. Impubes ante plenum septennium, dicitur zz/fans seu puer vel parvulus et censetur non sui compos; expleto autem septennio, usum rationis habere preesumitur. Infanti assimilantur quotquot rationis sunt habitu destituti”’.

4 Codex, c. 92 : ‘'§ 1. Domicilium acquiritur commoratione in aliqua paroecia aut quasi-parcecia, aut saltem in dicecesi, vicariatu apostolico, preefectura apostolica; quze commoratio vel conjuncta sit cum animo ibi perpetuo. manendi, si nihil inde avocet, vel sit protracta ad decennium completum. § 2. Quast-domicilium acquiritur commoratione uti. supra, quee vel conjuncta sit cum animo ibi manendi saltem ad majorem anni partem ”.

52 CAPUT Ill.

tam generalibus quam particularibus que vigent in loco in quo versantur ” 7.

©) Quoad /egislatorem ipsum, is ¢ndirecte suis le- _ gibus tenetur quatenus legem pro bono totius communitatis statutam servare debet ad exemplum.

98. 4° De modo implendi legem. Lex zmplert debet modo a legislatore sive explicite sive tmplicite determinato ; scilicet : modo humano et honesto, prefixo tempore vel quamprimum moraliter.

Jamvero legislator :

1. Generatim non precipit nist substantiam actus et non requirit statum gratia, unde qui missam audit in statu peccati mortalis praecepto satisfacit, non vero qui confessionem aut communionem annuam sacrilege facit ;

2. Non requirit intentionem obtinendi finemt legis, v. g. mortificationem in jejunio, aut e/tam adimplendi legem, unde legem observat qui missam audit ignorans illam esse illo die preescriptam ;

3. Von vetat generatim satisfiert eodem tempore duplici preceplo diversis actibus, aut etiam zzico actu, unde qui tempore paschali viaticum recipit duplici preecepto satisfacit ; si vero eleemosyna preescribatur pro /wzdz/@o et alia debeatur ex vofo, una non sufficit ad utramque obligationem implendam ;

4. Ad servandam substantiam actus reguirit, quoad legem affirmativam, intentionem faciendi rem preeceptam, etsi non qua talem: ita qui missze adest wice ut musicam audiat praecepto non satisfacit, sed pro lege negativa sufficit nuda omissio rei prohibite.

5. Obligatio toto tempore utili impleri potest, non autem ante tempus, nisi fuerit obligatio justitize, nec elapso tempore, nisi dies ad urgendam obligationem fuerit appositus. Si quid s¢adim faciendum precipitur, intelligitur intra spatium trium dierum; si vero guamprimum fieri debeat, major per se datur optio ex arbitrio boni viri astimanda.

• Codex, c. 91: ‘ Persona dicitur : zzcola, in loco ubi domicilium; advena, in loco ubi quasi-domicilium habet; seregrinus, si versetur extra domicilium et quasi-domicilium quod adhuc retinet; vagzs, si oullibi domicilium habeat vel quasi-domicilium ”’,

6. Tempus autem supputari debet ad normam canonum 31-35 Codicis.

Controvertitur utrum, vi can. 33, § 1', liceat szmul sequi tempus diversum pro sacro celebrando, breviario recitando, communione recipienda et lege jejunii et abstinentiz servanda, ita ut quis possit, v. g. carnibus vesci sequendo tempus /ega/e ex quo media nox jam advenit, et postea communicare vel celebrare quia tempore quo carnes comedit nondum advenerat media nox juxta tempus Zoca/e. Sat probabiliter non videtur illicitus ille agendi modus ”.

§ V. De interpretatione legis ecclesize.

99. Lex scripta sepe zxterpretatione indiget, sive mere declarativa seu comprehensiva qua obscura elucidantur, sive suppletiva qua prescripta extenduntur vel restringuntur. Hec autem interpretatio potest esse authentica, usualis, doctrinalis.

100. 1° Interpres authenticus est ipse legislator vel ejus successor, “et is cui potestas interpretandi fuerit ab eisdem concessa”. Ita, Motu proprio 15 sept. 1917,a S. P. Benedicto X V instituta est specialis Commzssto ad Codicis canones authentice interpretandos. Que _ interpretatio authentica fit per modum /eg7s, vel rescripti, vel sententiz sudiczalis, a) “ Interpretatio authentzca, per modum iegis exhibita, eandem vim habet ac lex ipsa; et si verba legis in se certa declaret tantum, promulgatione non eget et valet retrorsum; si legem t Can. 33, § 1: ‘‘In supputandis horis diei standum est communi loci usui; sed in privata Missze celebratione, in privata horarum canonicarum recitatione, in sacra communione recipienda et in jejunii vel abstinentize lege servanda, licet alia sit usualis loci supputatio, potest quis sequi loci tempus aut locale sive verum sive medium, aut legale sive regionale sive aliud extraordinarium ”,

2Ita VERMEERSCH, Zpztome J. C. 1, 94, Theol. Mor., I, 371; CREUSEN, Minuzt canonigue (Nouvelle Revue Théol., 1923, pp. 464-474). Aliter sentit Az du Clergé, mars 1923, pp. 200s8.

coarctet vel extendat aut dubiam explicet, non retrotrahitur et debet promulgari ”.

101. b) “ Data autem per modum sententie judicialis aut rescriptt in re peculiari, vim legis non habet et ligat tantum personas atque afficit res pro quibus data est” %.

102. 2° Usual’s interpretatio ea est que habetur ex generali communitatis observantia. Notum est axioma : Consuetudo optima legis tnterpres. Et sane consuetudo antecedens mentem legislatoris patefacit, consuetudo concomitans verba legis illustrat, consuetudo subsequens determinat extensionem obligationis. Que _ interpretatio vim habet legis, si verificantur conditiones ad consuetudinis valorem requisite.

103. 3° Interpretatio doctrinalzs fit a privatis doctoribus, canonistis et moralistis, et quidem utiliter, quando conformantur sequentibus regulis : a) “ Leges ecclesiastice intelligendz sunt secundum proprzam verborum significationem in textu et contextu consideratam; quz si dubia et obscura manserit, ad locos Codicis parallelos, si qui sint, ad legis finem ac circumstantias, et ad mentem legislatoris est recurrendum” 2, b) Item ni adjuncta vetent, verba generalia generaliter sunt intelligenda, juxta axioma: Uz lex non distingutt, nec nos distinguere debemus. @) Lex continetur in parte dispositiva, non autem in ratione assignata. d) “ Leges que pzenam statuunt, aut libe?tomm jurium exercitium coarctant aut exceptionem a lege continent strictee subsunt interpretationi ” 3.

e) In obscuris minimum (seu minus subditos gravans) est sequendum. f) Lex specialis legi

• Codex, c. 17. —S. Pontifex hoc munus exsequitur non tantum per seipsum, sed etiam per Rom. Congregationes. 2 Codex, can. 18, — 3 Codex, c. 19.

generali, etiam postea late, derogat : ita lex de testamentis ad causas pias est specialis relative ad legem de testamentis 2% genere. g)“ Si certa de re desit expressum preescriptum legis sive generalis sive particularis, norma sumenda est, nisi agatur de poenis applicandis, a legibus latis in similibus ”.

104. De epikeia. In casu quo litteralis observatio legis esset evidenter contra zequalitatem justitie aut bonum commune, aut alia de causa contra mentem legislatoris, legitimum est et bonum, “ praetermissis verbis legis, sequi id quod poscit justitia ratio et communis utilitas” 3. Quod efzkeza audit.

§ VI. De cessatione legis ecclesiastice.

105. Lex ecclesiastica triplici ex causa cessare potest : sunt enim cause extmentes a lege, deoblgantes a lege, et causze quibus lex zpsa cessat.

1° Cause preecipue a lege eximentes, sunt : a) mutata conditio subjecti, qua lex eum ligare cessat, v. g., quia extra territorium versatur ubi lex obligat, — quia religiosus fit laicus.

b) Privilegium 2, quod definitur : jus particulare certis personis intentione benevola permanenter concessum. Duplex esse potest : preter jus, quando nulli legi opponitur; contra jus, quando alicui legi derogat, v. g. facultas recitandi Matutinum diei sequentis ab hora meridiana. In hoc ultimo casu, privilegiatus eximitur a lege.

106. 2° Cause a lege deobligantes sunt z7Zerne vel externe. A) Inter causas zudernas recensentur 7enorantia et tmpotentia - a) Lenorantia (n. 33), cum his tamen limitibus

1S, THOM., 23 2®, q. 120, a. 1; ibid., q. 60, a. 5, ad 2. 2 A, VAN Hove, De la notion du privilege, N. Rev. théol., janv., fév., mars 1920.

56 CAPUT TIN a Codice,c. 16, prefinitis. “§ 1. Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur. — § 2. Ignorantia vel error circa legem et peenam aut circa factum proprium aut circa factum alienum notorium generatim non preesumitur; circa factum alienum non notorium presumitur, donec contrarium probetur”.

b) /mpotentia scilicet, non tantum absoluta sed et moralis, proveniens, v. g., ex concursu legis superioris (n. 354), ex gravi incommodo; — non tantum involuntaria, sed etiam voluntaria, dummodo non sit volita et przstita directe ut lex impleri nequeat. Ita potest quis, cum ratione proportionata, z¢er velle et facere, preevidens, sed non volens directe omissionem sacri.

Insuper, ex can. 2205, § 2: “ metus quoque gravis, etiam relative tantum, necessitas, imo et grave incommodum, plerumque delictum, si agatur de legibus mere ecclesiasticis, penitus tollunt. — Si vero actus sit intrinsece malus aut vergat in contemptum fidei vel ecclesiasticze auctoritatis vel in animarum damnum, cause de quibus in § 2, delicti imputabilitatem minuunt quidem, sed non auferunt.

107. B) Causa externa preecipua est aéspensatio, que est relaxatio legis a superiore facta in aliquo casu particulari in quo lex secus obligaret. Sunt enim casus in quibus expedit ut lex relaxetur, sed ex auctoritate Superioris, quia non est evidens et subitum periculum *.

a) Dispensare autem valent J/egislator, ejus successor, vel supertor, et omnes ab wisdem delegat?. Jamvero expresse a jure communi conceduntur plures dispensandi facultates.

Ita Ordinarit locorum dispensare valent in dubiis facti ad normam c. 15, a jejunio, abstinentia et observantia festorum ad norm. c. 1245, a votis non reservatis ad norm. Cc. 1313, a juramentis promissoriis ad norm. c. 1320, ab interstitiis inter ordinationes ex c. 978, a bannis (c. 1028-1030), a quibusdam Papyements matrimoniali- bus (1489-1496), cf. cc. 990, 459, § 3. 3, 291, § 2. — Parocht dispensare possunt in lege jejunz et abstinentie, et in lege de observantia festorum pro casibus particularibus et justa de causa (c. 1245, § I) et in casibus urgentibus in impedimentis matrimonii de quibus in Cc. 1044-1045.

• Confessaril possunt commutare pia opera ad lucrandas indulgentias (c. 935), dispensare ab irregularitatibus ex delicto occulto ad normam c. 990, § 2, dispensare super queedam impedimenta matrimenii ecclesiastica ad norm. C. 1044, 1045, suspendere in foro sacramentali obligationem observandze poenz ad norm. c. 2290.

b) Conditiones in dispensationibus servande : “A lege ecclesiastica ne dispensetur sine justa et rationabili causa, habita ratione gravitatis legis a qua dispensatur; alias ab inferiore data illicita et invalida est”, (c. 84, § 1). “ Dispensatio in dubio de sufficientia cause licite petitur et potest licite et valide concedi” (c. 84, § 2).

c) /nterpretatio : “ Stricte subest interpretationi non solum dispensatio ad normam c. 50 (que nempe ad lites refertur, vel jura aliis quasita ledit, vel legi adversatur in commodum privatorum, aut impetrata fuerit ad beneficii ecclesiasti assecutionem), sed ipsamet facultas dispensandi ad certum casum concessa ”, (c. 85).

108. 3° Lex ipsa cessare potest: a) per abrogationem seu totalem abolitionem legis ab ipso legislatore factam : “ Lex posterior a competenti auctoritate lata, obrogat priori, si id expresse edicat, aut sit illi directe contraria, aut totam de integro ordinet legis, prioris materiam; sed lex generalis nullatenus derogat locorum specialium

58 ' CAPUT IIL et personarum singularium statutis nisi aliud in ipsa expresse caveatur” *. b) per derogationem seu partialem legis abolitionem; @) per cessationem finis seu rationis que Superiorem movit ad legem ferendam; d) per consuetudinem, de qua paulo fusius.

§ VII. De consuetudine.

109. 1° Notio et divisio. a) Consuetudo seu potius jus consuetudinarium est jus zuductum moribus communitatis tn toto vel in majort parte sumpte, et quidem agentis cum intentione jus inducendt, accedente tamen consensu 2 superiorts. Hic consensus precipue requiritur in Ecclesia Christi, in qua populus legislativa potestate non gaudet : “ Consuetudo in Ecclesia vim legis a consensu. competentis Superioris ecclesiastici unice obtinet ” 3.

b) Alia est consuetudo secundum legem quam confirmat aut interpretatur; alia preter legem, novam obligationem inducens; alia contra legem cul derogat in toto vel in parte.

110. 2° Objectum. Consuetudo debet esse rationabizs et proinde “juri divino sive naturali sive positivo... non derogare”, nec expresse reprobari in Codzce. Nam “consuetudo que in jure expresse reprobatur non est rationabilis ” 4.

111. 3° Subjectum. Quelibet communztas capax legis accipiend@, capax est et consuetudinis x Codex, C, 22. Attamen, ex c. 23 ‘‘z2 dubéo revocatio legis preeexistentis non preesumitur, sed leges posteriores ad priores trahendze sunt et his, quantum fieri possit, conciliandze”’.

? Ille consensus potest esse mere /egadis seu datus per modum legis generalis, uti res se habet in Juve canonico, juxta celebrem declarationem Gregorii IX, in Decretal., c. Cum tanto, 11, De consuetud., lib. I, tit. 4. — Cfr, 18 28, q. 97, a. 3.

statuendz? : universalis scilicet Ecclesia, provincia, dicecesis, civitas, oppidum, probabilius parochia, ordo religiosus, communitas religiosa, capitulum, seminarium, confraternitas.

112. 40 Tempus requisitum. Codex rem ita definit: C. 27. “§ 1. Juri dévino sive naturalt sive positivo nulla consuetudo potest aliquatenus derogare : sed neque juri ecclestastico prejudicium affert nisi fuerit rationabilis et legitime per annos guadraginta continuos et completos prezscripta; contra legem vero ecclesiasticam qux clausulam contineat futuras consuetudines prohibentem, sola przescribere potest rationabilis consuetudo centenaria aut zmmemorabilis. C. 28. “ Consuetudo preter legem, quz scienter a communitate cum animo se obligandi servata sit, legem inducit, si pariter fuerit rationabilis et legitime per annos guadraginfa continuos et completos preescripta ”.

113. 5° Cessatio consuetudinis. a) Quoad consuetudines axte Codicem vigentes, advertatur vigentes in praesens contra novi Codzczs canones consuetudines sive universales sive particulares, si quidem ipsis canonibus expresse reprobentur, tanquam juris corruptelas haberi debere; alias, quz quidem centenariz sint et immemorabiles, tolerari posse, si Ordinarii existiment illas prudenter submoveri non posse; ceteras supressas haberi, nisiexpresse Codex aliud caveat. b) Quoad consuetudines Codict posteriores, salvo eo quod modo adnotavimus, consuetudo contra legem vel preter legem per contrariam consuetudinem aut legem revocatur; sed, sine expressa legis dispositione, nec lege revocantur consuetudines centenariz aut immemorabiles, nec lege s

60 CAPUT TIM:

generali consuetudines particulares. Ita Codces GPhcetasgo:

114. Scholion : de Codice juris canonict. A) Ecclesiastica legislatio, quee olim in Corpore juris canonict multisque aliis documentis subsequioris vi continebatur, hodie invenitur in Codice juris canonict, Pii X Pontificis M. jussu digesto, et Benedicti P. XV auctoritate promulgato, qui vim obligandi ex integro* habuit a die Pentecostes 1918, die 19? Maii. Scopus Codicis fuit “ universas Ecclesiz leges, ad haec usque tempora editas, lucido ordine digestas in unum colligendi; amotis inde que abrogates jam essent aut obsolete; aliis, ubi opus esset, ad nostros preesentes mores opportunius accommodatis ; aliis etiam, si quando necesse aut expedire videretur, ex novo constitutis” *. a) Solam respicit Latimam Ecclesiam, neque Orientalem obligat, nisi de iis agatur, quae ex ipsa rei natura etiam Orientalem afficiunt (Can. 1). b) Plerumque nil decernit de ritibus et ceremoniis ; quare omnes liturgicee leges vim suam retinent, nisi earum aliqua in Codice expresse corrigatur (c. 2). @) Codice minime abrogantur comventiones ab Apostolica Sede cum variis Nationibus inite, neque privilegia atgue indulta personis sive physicis sive moralibus concessa, nisi expresse Codicis canonibus revocentur.

B) Quoad leges anzea latas hzec decernit Codex (c. 6) :

“1° Leges quezelibet, sive universales sive particulares, preescriptis hujus Codicis opposite, abrogantur, nisi de particularibus legibus aliud expresse caveatur ;

2° Canones qui jus vetus ex integro referunt, ex veteris juris auctoritate, atque ideo ex receptis apud probatos auctores interpretationibus, sunt zstimandi ;

3° Canones qui ex parte tantum cum veteri jure congruunt, qua congruunt, ex jure antiquo zestimandi sunt; qua discrepant, sunt ex sua ipsorum sententia dijudicandi;

4° in dubio num aliquod canonum prescriptum cum veteri jure discrepet, a veteri jure non est recedendum ;

5° Quod ad peenas attinet, quarum in Codice nulla fit mentio, spirituales sint vel temporales, medicinales vel, ut

• x declaratione Secret. Status, 20 aug. 1917, quidam canones Codicis statim vim legis habuerunt, preesertim, circa communionem paschalem, nuptialem benedictionem, dies festos, abstinentiam et jejunium, privilegia Cardinalium. 4. A. S., IX, 475.

2S. S. Benedictus XV, Providentissima Mater.

DE LEGIBUS. 6I vocant, vindicativee, late vel ferendze sententic, ez tanquam abrogatae habeantur ;

6° Si qua ex ceteris disciplinaribus legibus, quae usque adhuc viguerunt, nec explicite nec implicite in Codice contineatur, ea vim omnem amisisse dicenda est, nisi in probatis liturgicis libris reperiatur, aut lex sit juris divini Sive positivi, sive naturalis”.

C) Ad Codicis canones authentice interpretandos specialis Commissio a S. P. Benedicto XV instituta est Motu proprio die 15% septembris 1918".

ART. IV, DE LEGE ‘CIVILI 2.

115. 1° Auctor hujus legis. Sicut societas ecclesiastica leges ferre potest ad bonum sfe77?twale fidelium, ita pariter auctoritas civilis ad promovendam immediate felicitatem ‘¢esporalem (mediate autem virtutum praxim et eternam beatitudinem).

116. 2° Objectum et ambitus. Ut lex civilis justa sit et consequenter od/zged, necesse est feratur et promulgetur ab eis qui preesunt, et insuper contineatur intra objectum suum. Quod objectum est quidquid pertinet ad bona temporalia, sive individualia (fortunze scilicet, corporis, intellectus ac voluntatis), sive proprie socialia. In qua materia Status est legem naturalem positivis preescriptionibus sancire 3, determinare 4, complere 5, non vero offendere; preterea in rebus mzxtzs © cum Ecclesia amice conspirare, ut sepe fit in Concordatis.

117. 3° Obligatio. Lex autem civilis justa, in

3 V. g. filios cogendo ad alimenta parentibus preebenda.

4. g. conditiones statuendo ad validitatem contractuum.

5 V. g. relate ad vias, piscationem, venationem. s

6 Imo et in vedus mere spiritualibus Status Ecclesiam debet juvare, ut exposuimus in 77acz. de Ecclesia, n. 922, edit. 19, 1922. — Cf. 22 2%, q. 60, a. 5. ad I.

conscientia ac per se sub gravi, obligat?; a) ez cives non tantum in proprio morantes territorio, sed et aliquando extra patriam peregrinantes; b) e¢ exteros quoad aliqua prescripta, que, Vv. g., respiciunt tranquillitatem publicam et bona fortune.

In specie, leges determinative proprietatis obligant in conscientia, etiam ante sententiam judicis ; — leges zrritantes quosdam subditorum actus qui ceteroquin jure nature sunt validi, per se obligant tantum post sententiam judicis; imo possunt aliquando haberi ut mere prohibentes; — leges etiam penales obligant et ad rem praescriptam (est enim principium generale \eges civiles non esse mere pcenales, nisi contrarium probetur) 2 et, preescripto violato, ad poenam subeundam post judicis sententiam 3.

CAPCS at ve De conscientia ‘.

118. Ad finem ultimum prosequendum, non sufficiunt leges quibus modo tantum generali ostenditur via terenda; requiritur insuper ut leges cuzque actiont nostre in particulart applicentur. Quod fit» per ratéonem practicam seu conscientiam moralem, que vere est proxima morum regula,

1 WAFFELAERT, Etude de théologie morale sur l'obligation en conscience des lots civiles.

? Unde, in casibus particularibus, ad judicandum utrum sit lex mere peenalis necne, attendi debet voluntas legislatoris, prout dignosci potest ex ipsius declaratione, ex natura legis et poene, allisque adjunctis.

3 De quo fusius in Tvact. de Justitia et Contractibus.

4S. THOM., 14 2®, q. 19, a. 5-6; P. NOBLE, La Conscience morale, Synop. maj., De Conscientia,

119. Notio conseientiz. Preter sensum intimum et conscientiam psychologicam, quibus conscil sumus operationum nostrarum sive sensibilium sive spiritualium, inest nobis conscientia morals, que nihil aliud est nisi ratio quatenus de moralitate actuum judicat. Ut actus, definitur judictum seu dictamen practicum de moralitate acttonts hic et nunc ponende. Non est judicium speculativum quod respicit liceitatem acttonis tx genereé, nec judicium remote practicum quod refertur ad actiones mostras quascuimque, nec etiam judicium de moralitate actus nostri prezeritt, sed judicium proxime practicum quod fertur circa actionem nostram hic et nunc ponendam, in sua relatione cum regula morum. — Quatenus habitus, est ¢nclinatio ad idem judicium practicum proferendum.

Dicemus itaque : I de Conscientia actual, II. de Conscientia hadbztualz.

ART. I. DE CONSCIENTIA ACTUALI.

120. Conscientia actualis potest esse certa vel incerta seu dubia, vera vel erronea (sive vincibiliter, sive invincibiliter) recta vel temeraria, .\Cum vero, ex dicendis, ad prudenter et licite operandum, requiritur et sufficet conscientia certa,agendum est : 1° De consctentia certa; 2° De conscientia dubia et mediis eam excutiendi.

§ I. De Conscientia certa.

121. 1° Ejus notio. Conscientia certa ea est qua absque rationabili errandi formidine homo pronuntiat de liceitate aut illiceitate talis vel talis actionis hic et nunc ponende, in talibus circumstantiis, ita ut excludatur salem dubium prudens. Hinc conscientia certa non est necessario vera, sed potest esse zavencibiliter erronea, non tamen vincibiliter, quia eo ipso non esse! firma seu certa.

122. 2° Thesis: Certuim est conscientiam mora: liter et practice certam, et quidem solant, esse proxt mam morum regulam, etiamst sit invincebiletes erronea. “ Omne enim quod non est ex fide pecca: tum est” 1, ait S. Paulus, ac proinde illud nor est peccatum quod ex fide est, id est, ex contextu ex persuasione firma seu conscientia certa. E revera, ut animadvertit S. Thomas 2, “ objectur voluntatis est bonum apprehensum”, et idec voluntas amplecti debet quod firmiter, licet falso apprehenditur et judicatur bonum, quin error e imputari possit.

Ergo semper /zce¢ sequi conscientiam certan permittentem aut consulentem, et nunquam lice agere contra conscientiam certam prescribenten aut prohibentem.

Hinc, ut verum judicium efformetur de actio num moralitate, necesse est explorare qualis si conscientia ipso instanti quo perficiuntur actiones

§ II. De Conscientia dubia.

I. De obligatione excutiendi dubium practicum.

1238. 1° Conscientia aliquando heret suspens circa honestatem_alicujus actionis particularis hi et nunc ponendz, quia ex utraque parte argv menta videntur esse zque probabilia : tunc con scientia dicitur esse in audio stricto practico; ve de honestate actionis pronuntiat cum pruden. errand formidine, quia rationes pro una part non videntur elidere alterius argumenta : tun dicitur esse in dubio practico lato.

t Rom., XIV, 23. 2S. THOM., Quodlibet., a. 27; cf. 1a 28, q. 19, a. 73 q. 76, a 3

2° Jamvero, ex dictis, nunquam licet agere cui conscientia practice dubia; quia in periculum contra legem peccandi voluntarie sese immittere nefas est; qui autem sic agit, peccatum admittit ejusdem speciei ac peccatum de quo dubitat.

Hine, in dudbzo practico, vel abstinendum est ab actione que non est preecepta et forsan est illicita, vel ante actionem dubium practicum est deponendum, dummodo tamen sit foszzvume, seu ratione solida innixum.

Il, De modo directo dubtum practicum excutiends,

124. 1° Ad dubium practicum directe solvendum, quisque conari debet legem sedulo investigare, de ejus genuino sensu inquirere, ac simul omnes circumstantias in quibus zfse versatur attente considerare, ut revera videat num lex existat, num ei subdatur; hzec autem investigatio plus minusve diligens esse debet pro rei gravitate, et qualitate et officiis persone.

2° Illud vero examen requirit : a) tum prudentiam, in omnibus circumstantiis recte expendendis; b) tum scentiaim principrorum theologie moralis in iis qui studio incumbere valent; ¢) tum, in allis, recursum ad viros prudentes *.

Ill. De modo indirecto dubtum practicum excuttendt.

125. Haud raro evenit excuti non posse dubium practicum, etiam post maturam rei investigationem, ita ut, ad conscientiam certam acquirendam, recurrendum sit ad principium quoddam vi cujus mmatrecte dubium solvi possit’ et quod vocant tS, THOM.,17)2%; q, 100, a. 13/122 2%, qu. 31, as 3 jinclD Sen, dist. 9, q. I, a..2.

reflexum. Jamvero plura sunt principia reflera particularia:v.g.in dubio judicandum est ex ordtnarié contingentibus, in adubio standum est pro valore actus,in dubio nemo malus nisi probetur, in dubio presumptio stat pro superiore, in dubio favores sunt ampliand: et odiosa restringenda, in obscuris quod minimum est tenendum, in dubto factum non presumttur, sed demonstrari debet, in dubto presumitur recte factum quod de jure faciendum erat, in dubto melior est conditio possidentis (saltem in materia justitie).

Sed jam a pluribus seculis queritur num sit principium generale ac moraliter certum, Cujus Ope solvi possit dubium practicum, quando directa inquisitione excuti nequit.

1° DE TUTIORISMO IN CERTIS CASIBUS SEQUENDO.

126. Primum, juxta omnes, guoties agitur de valido, vel aliquts effectus vel fints est absolute proseguendus, aut datur periculum spiritualis aut temporalts damnt, sive proprit, sive alient, quod certo vitart vel tinpediri debet ex justitia, caritate aut alia virtute, sequenda est pars tutior, ea nempe gue legt seu obligation favet, etsi minus sit probabilis, quia, parte tutiore relicta, inducitur periculum non obtinendi effectum qui ceteroquin consequendus. est,. vel aliquod. damnum _infe- rendi quod avertere tenemur, et ita violatur certa obligatio.

Hinc tutiorismo standum est : a) quando agitur de medio necessario ad salutem zternam consequendam?'; b) de valore sacramenti conficiendi 2, nisi urgeat necessitas aut defectus ab Ecclesia suppleatur; e) de periculo damni certo praecavendi seu de jure cero alterius.

• Propos. 4 ex damnatis ab Inn. XI, D. B. 1154 (102r). ? Propos. x ex damn. ab Inn. XI, D. B. rrr (1018)

2° DE PRINCIPIO REFLEXO AD DUBIUM PRACTICUM INDI- RECTE SOLVENDUM IDONEO IN CASIBUS DE SOLO LICITO.

127. A) Varia systemata. Extra casus predictos, seu, ut aiunt, quando agitur de solo liczto, aut, juxta alios, de probabilitate juris, si res historice inspiciatur, septem numerantur systemata, quorum ope indirecte solvi potest in omni casu dubium practicum, nempe ¢utcorismus absolutus, tuliorismus mitigatus seu rigorismus, laxtsmus, probabthorismus, equiprobabilismus, probabilismus et compensationismus.

128. Sed damnatus est tutiorismus absolutus, juxta quem pars tutior semper sequenda est, nisi pars pro libertate s¢¢ certa; pariter lax¢smmus, vi cujus sequi licet opiniones libertati faventes etiam tenuiter aut dude probabiles*; reprobandus est etiam 72gorzsmus, ex quo standum est pro lege, nisi sententia pro libertate sit probadbilissima, quia reincidit in tutiorismum absolutum. Hinc hodie nonnisi quatuor vigent systemata moralia, inter que preevalent equiprobabilismus et probabilismus.

129. B) Systemata hodie vigentia. a) Juxta pvobabilioristas *, standum est pro lege, nisi sententia pro libertate sit Arobabilior, quia si rationes pro lege et libertate sunt @guales, mutuo se elidunt, et sequenda est pars tutior; si vero rationes sunt zzeguales, prudentia postulat ut probabiliori sententize assentiamus. Quod tamen argumentum non est apodicticum : siquidem motiva mere et vere probabilia vim suam retinere possunt, preesertim si ex diversis fontibus hauriantur.

130. b) Juxta eguiprobabilistas 3, standum est pro lege, nisi sententia pro libertate sz¢ @que aut

1 Propos. 3 ex damn. ab Inn. XI, D. B. 1153 (1020), et 3 ex damn. ab Alexandro VIII, D. B. 1293 (1160).

2 Probabiliorismus floruit preesertim a mediante szeculo XVII usque ad medium circiter seeculum XVIII, preesertim apud Fratres Preedicatores.

3 Aquiprobabilismus auctorem habuit S. Alphonsum de Ligorio, de cujus doctrina cf. Gaudé, De morali systemate S. Alphonsi de Ligorio historico-theologica dissertatio, 1894, p. 87-91, et S. ALPHONSI Theologia Mor., ed. Gaudé, 1905, t. I. Pref., pp. XIX, XX...

fere eque probabilis in dubio de legis extstenta: in dubio enim meltor est conditio possidentis, ideoque non datur verum dubium nisi quando sententiz opposite sunt zque probabiles; libertas autem non possidet nisi quando dubitatur de legis existentia. Sed juxta multos, non valet hoc principium nisi in materia justitie.

131. ec) Probabiliste* autem docent ecztz772 esse, in ont dubio, sive juris, sive facti, et quoad qualemcumque legem, guando agitur de solo ltezto, sequi opinionem minus tutam et minus probabilem, modo certa et solida probabilitate gaudeat; nam lex dubia aut incerta non obligat, et non est obligatio imponenda nisi de ea certo constet.

132. A) Compensationiste? tandem usum opinionis probabilis non admittunt nisi quando adest causa proportionata gravitati et probabilitati legis : lex enim incerta non caret omni obligatione.

133. Conclusiones. a) S. Penztentiaria interrogata “utrum sacre theologiz professor opiniones quas in sua Theologia Morali profitetur Beatus Alphonsus a Ligorio, sequi tuto possit ac profiteri”, die 5 julii 1831, respondendum censuit : “ Affirmative, quin tamen inde reprehendi censeantur qui opiniones ab aliis probatis auctoribus traditas sequuntur ”.

Hinc tuto sequi licet zquiprobabilismum, presertim quoad leges ecclesiasticas, juxta c. Codicis 15. In dudio juris, leges, etiam irritantes aut inhabilitantes non urgent; in dubio autem fact, potest Ordinarius in eis dispensare.

Exinde autem non reprobatur Jvodadilismus, qui sane non est admittendus ut perfectionis aut vitee christianee norma,

• Probabilismus anno 1577, duce Medina, profess, Salm., vigere ccepit et apud plerosque theologos Societatis Jesu et alios fuit receptus.

2 Porron, O. P., De theoria probabilitatis, Parisiis, 1874; PRUM- MER, O. P., Manuale theologie moralis, Friburg, Br., 1915, I, N. 351-352. ;

sed. proponi potest tanquam systema ex quo dignosci possit 22727007 quod requiritur ad peccatum vitandum.

Aliunde prope accedunt hodie moderati probabilistz eequiprobabilistis, sive quia opinionem solide probabilem non zestimant nisi talis sit, etiam comparata cum contraria Opinione, sive quia zequiprobabilistae notant libertatem possidere multo freguentius quam legem., Unde in praxi casus conscientize simili fere modo szepe solvuntur a probabilistis et aequiprobabilistis.

134. b) Zz pratt, 1) Confessario non licet suum systema imponere pzenitenti, qui suam conscientiam efformavit juxta unum e systematibus non reprobatis, quia regula morum proxima est unius cujusque conscientia; paenitenti zzterroganti respondebit confessarius juxta systema quod bono interrogantis magis expedire judicabit, quin ei possit zwponere strictam obligationem de qua certo non constat 1.

2. Qui solide judicat se obligationem aliquam, ez/amm justiti@, non contraxisse vel ei satisfecisse, ea non obstringitur, nisi dubium de solutione facta in materia justitice e culpabili debitoris negligentia oriatur. 3) E duabus opinionibus oppositis simul vere probabilibus nunc una et nunc altera licet uti in duobus casibus, etiam numerice tantum djstinctis; sed non in actu soraliter uno; ita licet pro uno testamento legali forma destituto sequi opinionem que tenet illum esse invalidum, et pro altero uti opinione contraria; sed non licet czvca idem testamentum duplici uti opinione, altera ut hzereditas occupetur, altera ut legatum non solvatur.

Scholion de conscientia perplexa et recta.

135. a) Conscientia dicitur perplexa quando quis, inter duo precepta constitutus, credit se peccaturum esse, quamlibet partem eligat. In hoc casu, qui anceps heret virum prudentem consulat, si res dilationem patitur; si vero statim

' Attamen LEHMK,, I, n. 208, non obligat ad restitutionem confessarium qui imponit restitutionem juxta opinionem quee communis vel communiter ut practice sequenda statuitur.

necesse sit agere, eligat quod ei minus malum esse videtur, et, si minus malum discerni nequit, quamlibet partem eligat, nec peccabit, quia non datur peccandi necessitas. Si reputet se peccare, rem tamen debebit pandere confessario qui errorem fuisse docebit, non peccatum.

186. b) Conscientia recta a quibusdam non distinguitur @ vera, sed quia conscientia recta videtur esse dicenda ea que quovis modo dirigit efficaciter ad finem ultimum, merito vocatur recta etiam conscientia invincibiliter erronea dummodo sit prudens et moraliter certa, dum e contra conscientia imprudenter formata, etsi vera, non esset recta, sed zemerarza.

ArT. IJ. DE CONSCIENTIA HABITUALI.

137. Conscientia proprie dicta est actus zntellectus, nempe judicium practicum, sed dari possunt habitus quibus inclinamus ad judicandum tali vel tali modo in practicis. Jamvero conscientia habitualis forme tres preecipuz distinguuntur, nempe conscientia ¢enera seu wtmorata vel etiam recta, laxa et scrupulosa *. .

§ I. De Conscientia timorata.

138. Conscientia “2:orata, que tenera, vel delicata, aut etiam recta dicitur, est. animi dispositio qua quis inclinatur ad prudenter dignoscendas etiam leves honestatis vel inhonestatis rationes. Plene est timorata, si actiones suadet vel dissuadet secundum intellectus dictamen, atque omnino est perfecta si secundum veritatem pronuntiet et

• Si considerantur judicia que vi conscientize laxze et scrupulosze feruntur, eestimandi sunt juxta regulas jam in tuto positas, ita ut sint culpabiles vel non prout e conscientia incerta vel certa procedunt, ad actionem impellat. Ut ex ipsius notione constat, maximi facienda est talis conscientia, presertim quando secundum veritatem pronuntiat.

§ II. De Conscientia laxa.

139. A) Notio. Conscientia Java est habitus rationemt tnclinans ad minuendas aut negandas obligationes morales, ad reputandum licitum quod revera prohibetur, leve peccatum quod est grave, et etiam ad parvi aut nihili pendendum quod est facinus gravissimum : in quo ultimo casu conscientia dicitur cauzerzata*.

B) Cause preecipuze que laxam reddunt conscientiam sunt: a) prava educatio, b) defectus considerationis et consilii, ©) cupiditatum impetus quo ratio obnubilatur, d) habitus malum faciendi ex quo hebetatur sensus moralis 2, €) pressumptuosa in Deum fiducia.

C) Remedia. Conscientia laxa, etiam zzvznctbilitey erronea, est periculis plena, quia sape scandalum prebet, et vitiosos generat habitus, qui haud facile eradicantur quando, evigilata conscientia, eorum apparet malitia.. Unde, statim ac quis conscius esse incipit se vzam latam ingressum fuisse, serio conari debet, duce prudente confessario, suam conscientiam reformare remedia sequentia adhibendo : oratzonem ad obtinendam practicam cognitionem regule morum; — adtentam considerattonem ante agendum cum sincera voluntate cognoscendi et faciendi quod omestuim est, non autem quod flacet; — virilem znpugnationem passtonum ac vitiorun quibus conscientia excecatur,

17 Tim., IVjr2: % 4 2 BOURDALOUE, Sermon, 3™¢ Dim. de l’Avent, sas Ja fausse con- SCIENCE.

§ III. De Conscientia scrupulosa.

140. A) Conscientia scrupulosa definitur habitualis dispositio, vi cujus agens ex futilc fundamento quod solidum putat, dubstat* aliquid esse allicttum quod revera non est, ideoque cum azxzetate et etiam senszbili commotione timet ne frequenter peccet, et quidem mortaliter.

B) Cause secrupulorum. Scrupuli qui versantur aliquando circa ommnza et quandoque circa unum aut alterum objectum, oriuntur: a) a melancholica dispositione, 0) ab excessu in laboribus et austeritatibus, ¢) ab animi imbecillitate et inconstantia, d) a defectu scientiz speculative et psychologicae, €) ab occulta superbia, f) a damone, @) a Deo ipso qui ea permittit ut animam probet.

144. C) Effectus exitiales scrupulorum. Scrupuli, quibus consensus preebetur, ex quacumque causa oriantur, maxima damna inducere possunt tum Zemporalza : cerebri nervosique systematis debilitationem, —- neurastheniam, hysteriam aliosque morbos de quibus supra n° 45, — immo monomaniam aut dementiam totalem ; tum spirttuaha : diffidentiam erga Deum, — orandi incapacitatem, — pusillanimitatem, — periculum voluptatibus, solatii causa, indulgendi 2. Qua- propter sedulo debent scrupulosi: recurrere ad reniedia. :

145. D) Remedia. a) Primarium et efficactssiinune remedium, cue cetera subordinantur, est perfecta obedtentia prestanda prudent: confessario,

• Hic igitur est quzestio de conscientia scrupulis agitata procedente a judicio dudzo, non de conscientia scrupulis 77formata, quee procedit a judicio certo, et consequenter est ceréa.

2S. Thomas frequenter observat bominem non posse diu sine consolatione aliqua vivere. Unde Deus ipsorum sanctorum fletibus gaudia miscet, cujus ope gradatim vana dubia erroneaque judicia deponet scrupulosus.

Confessarius autem: 1) a principio paterna benignitate scrupulosi fiduciam captabit, eique promittet anime pacem, dummodo simpliciter obediat ; 2) una vice sinet scrupulosum integre sua dubia exponere, aut confessionem generalem instituere, dummodo paulo ante alteri confessionem hujusmodi non fecerit ; 3) causam et objectum scrupulorum cognoscere conabitur; 4) ad medicum sapientem remittet, si Causa sit physiologica ; 5) inculcabit regulam : dex dubia, lex nulla; ©) non permittet accusationem preeteritorum peccatorum, nisi scrupulosus jurare possit se certo ea commisisse et non confessum esse; 7) prohibebit protrahere examen conscientiz aut actum contritionis; 8) tandem in his omnibus aget et loquetur cum auctoritate, nihil heesitans, nullas aut breves rationes afferens.

b) Ala remedia, preter obedientiam adhibenda, sunt: 1) oratio fervens ad Deum, ut benienum et misericordem Patrem preecipue contemplatum; 2) contemptus scrupulorum, ad quem confessarius pzenitentem incitabit ei dicendo : Quando agis contra scrupulum, non judices te agere contra conscientiam, sed potius secundum conscientiam, et contra morbidam impressionem ; 3) christiana mortificatio quae consistet praecipue in strenue abdicandis anxietatibus, in status officiis adimplendis, in consiliis confessarii datis aut presumptis sensui proprio anteponendis; 4) conscientiam gradatim efformare, de proprizs actionibus judicando quasi essent alterzus actiones.

Scholion de conscientia pharisatca.