Nn. 314–367

Prohibentur insuper diebus feriatis:a)actus forenses seu judiciales qui cum strepitu fiunt, ut partes citare, testes examinare; non vero actus judiciales qui sine strepitu aguntur, ut advocatum consulere; b) mercatus, seu actus commerciales consuetudinibus legitimis aut peculiaribus indultis non tolerati 4,

4 Cod., can, 1248. — Ad actus forenses reducuntur contractus solemnes qui a notariis perficiuntur.

B) De causis ab opere servili excusantibus. Quinque precipue recensentur : a) necessitas aut maxima uéti/itas que aliquando contingit pro agricolis, artificibus, sutoribus et sartoribus, pistoribus et lanionibus in magnis oppidis, famulis, uxoribus et filiis qui ab hero, viro aut parente ad laborandum coguntur, pauperibus: b) peetas ex qua aliquando cum merito aguntur opera servilia proxzme ad cultum Dei spectantia; C) carztas, que licita reddit opera quibus proximi necessitati grave subvenimus; Q) consuetudo permittens quedam opera, ceteroquin prohibita, ut barbas radere, olera rigare; €) azspensatio concessa a R. Pontifice, et etiam in casibus singularibus, pro singulis personis aut familiis, ab Episcopo aut parocho (n. 107) %

Corollarium practicum : Ratio vitandi otii potest per acctdens excusare, quando scilicet vix _ aliter abigi potest periculum peccandi proximum; quo casu consuli posset puellis et mulieribus labor pauperibus aut ecclesiis proficuus. Ita, in magnis civitatibus, opificibus permitti potest, vemzoto scandalo, ut die dominica akguod tempus insumant excolendis hortis, et ita fugiant cauponas, facilius sustentent familiam, honesto oblectamento recreentur 2, Sed totis viribus conandum est ut prius Missam audiant, et per aliquod tempus studio christianze doctrine vacent. Insuper sedulo removeri debet scandalum, et in regionibus in quibus id tolerari nequit sine aliquo scandalo, permitti non debet.

CAPINIX I: De virtutibus moralibus.

Virtutum moralium indoles. Per virtutes theologicas immediate ordinamur ad Deum ipsum, finem nostrum ultimum, eique coaptamur eum immediate amplectendo fide, spe et caritate. Per virtutem autem religionis que primatum tenet inter virtutes morales, inclinamur ad ea obseqguita quibus Deo reverentiam ac famulatum exhibemus. Unde religio prope accedit ad dignitatem virtutum theologicarum, imo et caritatem ipsam in eo emulatur ut ad suum finem proprium, Deum scilicet honore supremo prosequendum, officia ceterarum virtutum moralium possit zsperzo relerre 3]

Virtutes vero morales, que nos directe perficiunt erga nosmetipsos et proximum, reducuntur ad prudentiam, justitiam, fortitudinem et teuperantiam. Fusius postea dicemus de justitia; nunc breviter de tribus ceteris 2.

ART. I. DE PRUDENTIA 3.

A) Prudentia definitur w7rtus rationem practicam seu conscientiam perficiens et inclinans ad recte judicandum in particulari de honestate actionui, et ita nos firmiter ordinans ad finem nostrum ultimum.

Ex quo patet objectum prudentize esse amplissimum, utpote complectens omnes actiones humanas moralitatis capaces. Siquidem imperat ceteris virtutibus moralibus, eis przescribens quale sit medium inter extrema tenendum, docens non solum quid sit faciendum, sed guomodo sit

™ Cf. Jacob., 1, 27. — 2S. THOM., 2a 28, q. 117, a. 6, 3 Syn, mai.. De virtutibus moralibus, n. 1049-1060.

faciendum : unde a veteribus appellabatur prudentia “‘ moderatrix et auriga virtutum ” *.

Que vera sunt de prudentia tum acqui- Sita, tum infusa, attenta tamen hac differentia quod prior fundatur in naturali facultate recte judicandi (dom sens) et praeceptis ethice naturalis, posterior in lumine fidei. Utraque autem prudentia quasi triplici phasi procedit : consu/tat scilicet, judicat, precipit.
B) Actus prudentie : a) Primus, et quidem preeparatorius, actus prudentiz est sollicita consultatio seu investigatio qua cogitamus de variis mediis perveniendi ad finem (seu bonum) sive ultimum, sive proprium cujusque virtutis. Cui consultationi subsidium przestant preeteritorum memoria, presentium intellectio, futurorum providentia, docilitas in aliorum consilio capessendo, oratio ad Deum.

b) Secundus prudentiz actus est judicium quo firmiter pronuntiatur quid, omnibus perpensis, honestum sit et opportunum. Ad quod judicium requiritur, praeter recte judicandi facultatem, et maturam deliberationem, immunitas a preejudiciis et passionibus. :

C) Tertius actus, et principals, est preceptum, pradicto judicio coherens et conforme, quo ratio practica imperat operationem, voluntati dicens : hoc est tibi faciendum. Post hoc autem et sine mora, oportet operari. Vere enim prudens tarde consilium capit, sed cito operatur ”.

C) Prudentize opponuntur vi¢za sive per defectur, sive per falsam similitudinem. @) Prioris generis sunt :

1S, THOM., 17 22, q. 66, a. 3, ad 3. — ‘‘ Prudentia moderatur motus appetitivos ad morales virtutes pertinentes”’. 14 2#, q. 66, a. 6, ad 4.

2 “¢T] ne faut pas s'amuser a discourir quand il faut courir, ni a deviser des difficultés quand il] les faut dévider”. S, FRANGOIS DE SALES, Lettres, t. XVII, 72, 225.

precipitatio que consultationem omittit; zconsideratio quze judicio nocet ; zegligentia et inconstantia, que precepto adversantur. Hzec autem vitia sunt vemzalia, quoties ceterna salus in discrimen non adducitur. b) Posterioris generis sunt prudentia carnis, que vias querit ad vivendum secundum desideria nature corrupte; astuiia que vtitur mediis simulatis et fallacibus ad finem consequendum sive bonum sive malum ; 7a sollicitudo futurorum.

Que quidem peccata sunt gravia, quando finis ultimus constitutlur in creaturis, aut guando assumuntur media graviter deordinata.

ART. II. DE FORTITUDINE 1.

19a) Fortitudo definitur virtus qua voluntas (et irascibilis appetitus) zta roboratur ut a bono magis arduo prosequendo non desistat, neque propter difficultates, neque etiam propter periculum morits.

b) Duplex est przesertim fortitudinis actus : sustnere, id est immobiliter sistere in periculis et. invicto animo gravissima tolerare tormenta; aggredi, id est ardua et periculosa strenue agere.

€) Quatuor autem sunt gvadus fortitudinis : 1) fortiter agunt qui coercent et mortificant passiones ; 2) fortis, qui pro spirituali vel corporali proximi bono, libertatem, famam, propriam vitam probabili periculo exponunt ; 3) ford7sszme, qui in casibus repentinis horribilia mala forti et invicto animo tolerant; 4) guam fortisstme, qui libenter et amanter martyrium pro Christo subeunt (n. 872).

d) Duo sunt precipua Vitia fortitudini opposita : 1) témiditas seu ignavia (v. g. respectus humanus) que non satis intrepide szstine¢, timendo ubi timendum non est, aut plus quam oportet : cujus peccati gravitas preesertim ex gravitate officii omissi pendet; 2) emeritas, que excedit in aggvediendo bono arduo guod non convenit, aut guando non convenit, aut gvomodo non convenit : cujus peccati gravitas dijudicari debet tum ex causa ex qua ori- tur (superbia, jactantia, stoliditas), tum ex effectibus quos inducit.

DE VIRTUTIBUS MORALIBUS. ISI

2° Ad fortitudinem reducuntur :

A) Magnanimitas, que est animi promptitudo ad magnos virtutum actus aggrediendos, eos scilicet qui sunt magnis honoribus digni coram Deo. Huic virtuti opponuntur presumptio et pusillantnittas, que sunt gravia peccata, prior, quando se ingerit muneribus quibus adimplendis omnino impar est; posterior, quando officia gravia non adimplet;

B) Magnificentia, que inclinat ad res magnas faciendas per magnos sumptus, v. g. in splendidis templis exstruendis : magnificentiz opponuntur nimia sumptuosttas et parvificentia ;

C) Patientia que ita tristitiam moderatur, ex _matlis presentibus ortam, ut propter eam voluntas a bono non dimoveatur. Cum gaudio sustinere est perfecta cumulataque patientia. Patientiz opponitur zzpatientia que, plerumque peccatum veniale, gravis fieri potest;

D) Constantia seu perseverantia, que est virtus firmans mentem adversus timorem malorum zmminentium, et ad superandas difficultates que ex diuturno virtutis exercitio proveniunt. Respicit igitur difficultates /uturas, dum patientia presentia mala spectat. — Huic virtuti opponuntur : a) zzconstantza que a bono proposito facile recedit, b) pertzmacta * que in proposito persistit ubi recta ratio dictat esse desistendum.

3° Media in fortitudine proficiendi sunt, preter ovationem, a) frequens comparatio fragilitatis et inanitatis bonorum temporalium cum soliditate eternorum ; bh) prevzszo malorum : “minus enim jacula feriunt que previdentur”, ait S. Gregorius Papa; ¢€) consuetudo strenue

agendt in minoribus periculis; a) fervens tn Deum amor, nam “ fortis est ut mors dilectio ”.

ARTICULUS III. DE TEMPERANTIA.

A) Temperantia : a) definitur wzrtws za refrenans appetitum delectationum senstbilium, presertim gustus et tactus, ut propter eas, voluntas non recedat a bono honesto.

Revera non est mala zz se delectatio, cum sit medzum a Deo institutum ad operationem naturalem certius et melius exsequendam. Ad temperantiam vero spectat ita sodevari delectationem ut hzc non propter se, sed propter finem honestum appetatur ac sine ullo excessu. — Que moderatio continget, si resecentur omnes delectationes que dono honesto obsiant, et, quod est perfectius, ipsz delectationes zzzz/zles et supervacue.

b) Temperantia, quatenus moderationem servat in cibo, dicitur abstznentia ; quatenus idem servat in potu, vocatur sodvzefas; in quantum vero id preestat in rebus venereis, castz¢zas nuncupatur, de qua in articulo sequenti paulo fusius agemus (n. 332 sq.). Abstinentiz opponitur gzwz/a et sobrietati ebvzetas, de quibus nunc pauca subjungimus.

B) De gula, ebrietate et alcoolismo.

a) Gula in genere est inordinatus comedendi vel bibendi appetitus. Quz inordinatio contingit quinque presertim modis!, edendo scilicet

“ Prepropere, laute, nimis, ardenter, studtose”.

Filia autem gule sunt : zxepta letitia, multilo- guium, scurrilitas, hebetudo mentis, propensio ad libidinem.

Quod explicatur hoc textu S. GREGORIT MAGNI : ‘ Quinque modis nos gulze vitium tentat : aliquando namque indigentize tempora przevenit; aliquando lautiores (seu delicatiores) cibos quzerit; aliquando quz sumenda sunt, preeparari accuratius appetit; aliquando in ipsa quantitate swaendi mensuram refectionis excedit ;

Attendere et consentire delectationi cibi et potus, licet minus perfectum, per se non est peccaminosum; gula vero proprie dicta seu immoderatus cibi et potus appetitus aut usus est peccatum er suo genere leve.

b) Specialis deordinatio ebrietatis consistit in privatione usus rationis ex potus excessu : que potest esse completa vel incompleta.

Ebrietas voluntaria et completa, est per se peccatum mortale : siquidem, utpote “ quedam suavis amentia ” !, tollit aut saltem graviter perturbat rationem, ita ut inferiores facultates, quz sopite non sunt, ductu et regimine rationis careant, et ita homo non solum ad bonum ineptus, sed ad malum proclivis efficiatur. Quze omnia valde dedecent, preecipue si motivum grave non excuset. — Gravi vero de causa, ebrietas permitti potest, et quidem probabslius juxta S. Alphonsum?: vy. g.,ad curandum morbum, ad securius operationem chirurgicam perficiendam. Cavendum est tamen scandalum, cavendi et mali effectus qui possent sequi ex ebrietate. — Quoad morphium autem, cocainum et chloroformium, caute et moderate remediis tam periculosis uti debemus, quando videlicet necessaria aut valde utilia existimantur; difficilius in articulo mortis tolerantur, quia ita privatur homo opportunitate salutem efficacius procurandi.

Peccata in ebrietate commissa, eo modo imputantur quo previsa sunt (nn. 28,153).

ce) Ad ebrietatem reducitur alcoolismus qui est habitus frequenter bibendi varios liquores alcoolicos, etiam absque ebrietate, ex quo fit ut cupiditas potandi fere invicibilis contrahatur, aliquando ipso zestu immensi desiderii aliquis peccat". Moral, o cap. 13 (al. 18, 27). : ae D'ANNIBALE, I, 32. —? Tom. III, lib. V, n. 76, totumque corpus veneno alcoolico infectum, in dies debilitetur. Propter innumera mala que ex alcoolismo sive individuis, sive eorum proli, sive familiz et societati oriuntur, contra hoc immane vitium strenue decertandum est ope consociationum 1, legislationis et religionis.

C) De virtutibus temperantiz annexis. — Temperantia froprie dicta versatur circa delectationes sensibiles; temperantize virtutes annexee, circa delectationes spirituales. Inter has virtutes recensentur Aumzlitas et mansuetudo.

a) Humilitas est virtus que cohibet inordinatum proprize excellentize appetitum, et hominem inclinat ad propriam vilitatem secundum veritatem agnoscendam. — Humilis ergo 1) agnoscit se nihil esse coram Deo, 2) insuper se esse peccatorem, 3) indignum se reputat omnibus Dei donis et ex se ad omne opus bonum, presertim supernaturale, ineptum, 4) non inflatur in prosperis, neque in adversis deprimitur, 5) non cupit ab aliis magni fieri vel laudari, 6) immo, sincere cupit se ab aliis contemni, 7) aliunde in exéerioriéus humilitatis actibus, debitam adhibet moderationem ?.

Maximi interest assidue humilitatem colere, quz merito habetur ut fuadamentum multarum virtutum, earum mater et mutrix, quatenus est necessaria ad eas adipiscendas et retinendas.

Humilitati opponitur superbia quz est tnordinatus proprie excellentiz appetitus. Quod contingit : 1) cum quis @ semetipso, vel ex propriis meritis tantum habere gloriatur quod a Deo habet; 2) cum quis jactat se habere szajus bonum quam habet, aut ex propriz excellentize imaginatione alios contemnit ut solus laudetur.

Ex superbia magis immediate procedunt quasi jfilie : ambitio, que est inordinatus appetitus t Societates a Temperantia vel Abstinentia ab inebriante potu nuncupatze fuerunt probatze et indulgentiis ditatee a Pio X, decreto S. O. 21 maii 1914 (A. A. S., VI, 309). ae S. FRANCOIS DE SALES, Trazté de l'amour de Dieu, liv. VIII,

SOE honoris; presumptio, que opera aggreditur vires excedentia; vana gloria (cum jactantia, ostentatione, hypocrist), que est inordinatus appetitus manifestandi propriam excellentiam et captandi zstimationem laudesque hominum.

Superbia autem completa, qua scilicet homo non vult subesse Deo superioribusve legitimis, est gravisstmum peccatum; superbia autem tncompleta per se peccatum veniale non excedit.

b) Mansuetudo est virtus que iram secundum rectam rationem moderatur. Ex humilitate et fortitudine nascitur.

Huic virtuti affinis est elementia, que superiorem inclinat ad mitigandam pcenam noxiis debitam, in quantum justitia et bonum publicum patiuntur. Dzferunt ab invicem mansuetudo et clementia in quantum clementia est moderativa ex/erioris punitionis, mansuetudo autem proprie vel omnino cohibet, vel moderatur Jasstonem ire *.

Ira autem, quam sedulo sejungere debemus a justa zxdignatione, est tmmoderatus anime motus vindictam inordinate appetentis. Unde ira, qualis hic sumitur, constat duplici elemento immoderata scilicet animi et corporis passione et commotione, ac simul wixdicte appetitu inordinato. Precipui gradus ire sunt zmpatientza, excandescentta, violentia, furor, vindticta.

Ira, quatenus est passio, est peccatum ex genere suo veniale, quia inordinatio que modum agendi solum attingit, per se non est gravis. Prout est inordinatus vindicte appetitus, est peccatum er genere suo mortale, nam opponitur caritati et quandodue Jjustitie.

Hzc pauca de virtutibus cardinalibus nunc suffi- ciant. Si de ve/ativa earum perfectione inquiritur, cum S. Thoma respondemus? : “ Inter alias (i. e. morales) vir-

1 De modestia lege Syn. maj,, ibid., n. 1089 sq. 2 Og. disp., de Virt., q. 5, a. 3 tutes, drudentia est maxima, quia est moderatrix aliarum, et post hanc justitia, per quam homo bene se habet non solum in seipso, sed ad alium, et post hanc fortitudo, per quam homo propter bonum contemnit pericula mortis, et post hanc /emperantia, per quam homo propter bonum contemnit maximas delectationes corporalium ”.

ARTICULUS IV. DE CASTITATE. (VIum et [Xum Precepta Decalogt).

§ I. Ejus notio et preestantia.

332.1. Notio. 1° Castitas est virtus morals moderans aut excludens appetitum delectationis veneree, secundum cujusque statum et conditionem.

A) Deus siquidem actibus humane generationi inservientibus delectationem, quz vocatur vererea, carnalts, libtdinosa, adjunxit eo fine ut certius conjuges procreationi filiorum vacarent.

Que delectatio distinguitur a delectatione mere semsibils aut sevsualt, a) Delectatio semszbzlis ea est quee oritur ex perceptione objecti potentize sensitivee apte proportionati, qualis est quee percipitur ex auditu harmonie, ex tactu rei lenis, etc., quin necessario sequatur commotio libidinosa. b) Quze quidem sensibilis delectatio aliquando sensualis vocatur, quando scilicet oritur ex visu, tactu, colloquio persone affectu sensibil¢ amatee : tunc enim vehementius commoventur cor et sanguis ; et, licet haec delectatio ex se non sit venerea, ad voluptatem tendit. — Venerea proprie incipit cum motibus inordinatis qui generationi inserviunt.

B) Castitas moderatur appetitum delectationis veneree in conjugibus, eumque excludit apud ceélibes. Deus enim, “humane generationis ordinator ”!, sapienter voluit ut homines extra legitimum matrimonium non procrearent filios, et consequenter voluptati carnali non indulgerent que ad procreationem ordinatur.

C) Triplex igitur castitas distingui solet :

&) castitas juvenzlis, que ab omni venerea delec-

1S. THOM., 2a 2, g. 104, a. 4, ad 2, tatione abstinet usque ad tempus nuptiarum; b) castitas conjugalis, que moderatur appetitum voluptatis in conjugibus et excludit quidquid illicitum est in usu matrimonii ; @) castitas vzdualis, que, post dissolutum matrimonium, ab omni carnali voluptate se continet sive in perpetuum sive usque ad secundas nuptias. Hic agimus de castitate juvenili et viduali, cum de castitate conjugali sermo habeatur in Tr. de Matrimonio.

2° A) Virginitas autem, prout virtus t, nihil aliud est nisi perfecta castitas, i. e. abstinentia ab omni delectatione venerea, et quidem perpetuo servata; seu firmum voluntatis propositum perpetuo abstinendt ab omnibus delectationtbus venerets, etiam eis quz in matrimonio licitz sunt. Excludit proinde non solum actus externos, sed etiam internos, quibus consensus preebetur delectationi carnali imaginationi exhibite. Vera autem et formals virginitas servatur, etsi carnis integritas contra voluntatem ledatur, puta per involuntariam pollutionem, aut quando mulier invita opprimitur. — Unde virginitas a castitate distinguitur in eo quod perpetuo servatur. Attamen, juxta communem loquendi modum, sepe hzec duo promiscue sumuntur.

B) Aliquando virginitas vocatur con¢inentia. Proprie tamen heec vox designat virginitatem quatenus vehementiores carnis repellit concupiscentias. — Quandoque etiam dicitur fudicitia. Attamen pudicitia, sensu proprio, illam virtutem designat qua fugimus quee pudorem, seu verecundiam excitant, ideoque omnes actus externos qui ad delectationem veneream allicere possunt, quales sunt aspectus, tactus, oscula, aliaque ejusmodi (n. 338).

t Virginitas designat etiam integritatem carnis, quee amittitur in viris per effusionem seminis ; in /emznzs per abruptionem membrane, quze Aymen dicitur seu claustrum virginale, sive fiat per copulam carnalem, sive per tactum, — Potest igitur subsistere virginitas materialis, seu integritas carnis, amissa /ovmalz virginitate per peccata interna,

Il. De prestantia castitatis. Castitas bonum totius soctetat’s, familie et tndividur maxime promovet. Et quidem :

a)Bonum societatis. Experientiaenim compertum est eos, qui immoderate libidini indulgent, steriles esse vel saltem parum fcoecundos, aut debilem prolem gignere multisque morbis obnoxiam, simulque ineptos esse aut saltem minus idoneos ad filiorum bonam educationem.

b) Bonum familiz. Nisi enim juvenes casti maneant antequam nubant, et conjuges fidem sibi mutuo datam inviolabiliter servent, pax vix regnare potest in familiis. Ex adverso autem, quando sponsi ante nuptias sapienter se continuerunt, et nonnisi pudico ac fideli amore se invicem prosequuntur, nil ambientes nisi filios legitime procreare atque optimis moribus eosdem instruere, pacem et gaudium, Deo juvante, consequuntur.

ce) Bonum individui. Ut enim homo vitam suam recte ordinare possit, secundum rationis atque fidei principia, necesse est ut passiones edomet ac praecipue amorem delectationum venerearum quz mentem excecant et humanam dignitatem, intellectualem profectum, zeternamque animee salutem in discrimen adducunt.

§ II. De peccatis castitati oppositis.

I. Principia generaha de gravitate luxurie.

Duo sunt, prout delectatio venerea est dzrecte aut zzdzrecte volita.

1°" Principium : Delectatio venerea proprie dicta (que scilicet oritur ex effusione seminis aut ex sola commotione organorum generationi inservientium), azrecte voltta (n. 25), cum plena deliberatione (n. 30), extra legitimum matrimonium, est peccatum mortale ex toto generé suo (n. 153). Ita communiter et certunt.

a) Revera nisi sub gravi prohiberetur voluntaria effusio seminis multi homines matrimonii onera recusarent, atque voluptatem quzrerent extra conjugalem congressum *%. b) Aliunde qui delectationem veneream, etiam imperfectam, directe querit, sese exponit proximo periculo ulterius progrediendi.

2" Principium : Delectatio venerea, indtrecte tantum voluntaria (n. 65 sq.), won est semper peccatum,sed tantum quando, szne suffictenti ratiome, scienter et volenter ponitur causa ex qua oritura previdetur venerea delectatio. Etenim szepe abest periculum proximum ulterioris consensus, quando ponitur actio ex se honesta et rationabilis (v. g. equitatio) ex qua previdetur quidem, sed xox intenditur aliqua delectatio venerea.

Il. De peccatis luxurie non consummate.

Peccata ejusmodi, in quibus scilicet non adest effusio seminis 2, sunt zz¢erna aut externa.

1° De peccatis internis luxuries. Ex dictis supra (n. 166), tria sunt peccata interna in genere, nempe @e/lectatzo morosa, desiderium et gaudium, principia ibi exposita facile luxurie applicantur.

A) Delectatio morosa seu complacentia deliberata in ve venerea illicita quam reprzesentat imaginatio, est mortaliter peccaminosa, quando adest plena deliberatio plenusque consensus. Delectatio autem malitiam induit objecti, quale in mente representatur (n. 167).

Pro praxi non obliviscatur confessarius distinctionem vigere inter suggestionem, delectatio-

2In feminis non est proprie effusio seminis, sed solum alicujus liquoris mucosi qui non est prolificus; sed cum hic mucus vaginalis cum voluptate et organorum erectione emittatur, vocatur etiam pollutio, sicut in viro, et habetur ut peccatum luxuriz grave, quando fit voluntarie. Cfr. Aztone/li, t. I, n. 559-563.

160 CAPUTRXT:

nem, et consensum : non pauci enim pzenitentes anxietate laborant circa turpes cogitationes, quibus revera consensum non prebuerunt ?.

B) Desiderium pravum quo quis sibi repraesentata delectatione venerea illicita ut futura fruc _ deliberate exoptat, est peccatum mortale.

Idem in praxi dicendum est de desiderio conaditionato, ex dictis enim, n. 168, in iis que sunt intrinsece mala, prout est delectatio venerea extra matrimonium, conditio apposita non tollit malitiam actus.

Sed inter desideria illicita recenseri non debent ea que conjuges fovent legitime utendi matrimonio, dummodo absit periculum pollutionis extra legitimam copulam. Imo sfonsus potest fer se desiderare copulam futuram; sed quia in tali desiderio adest etiam periculum venerez delectationi hic et nunc consentiendi, hortandi sunt sponsi ut sedulo a se avertant hujusmodi cogitationes.

C) Gaudium malum, seu complacentia libera de wllictto actu venereo ut preterito, est graviter peccaminosum, sicut delectatio morosa, cum hoc tamen discrimine quod facilius induit malitiam circumstantiarum objecti in mente depicti, quia res preterita magis concrete sese imaginationi offerunt,

Conjuges possunt quidem gaudere de copula licite habita et delectatione ei annexa, excluso tamen pollutionis periculo; quare, si alter conjux est absens, vivida cogitatio gaudii in copula experti valde periculosa est, et in praxi vitanda.

Sedulo enim notetur, etiam in tentationibus que usque ad sensum alicujus gaudii et satisfactionis progressee sunt, nondum adfuisse voluntarium consensum (LEHMKUHL, Casus, I, 63).

2 ‘Nam satis diu mens istis rebus occupari potest, quin Alena sit advertentia plenusgwe consensus". Ibid., 31, 137.

Queestio disputata. Hic autem queritur num peccatum mortale sit Zasszve et negative se habere quoad delectationem veneream. a) Quidam theologi, ut Cajetanus, Navarrus, Otetti*, dicunt hanc agendi rationem esse quidem venzale peccatwm, quia aliquam deordinationem includit, non autem grave, modo absit periculum prestandi consensum positivum. 1b) Sed plerique alii theologi docent grave esse peccatum his concupiscentiz motibus fositive non resistere. Hzec secunda opinio probabilior est, et in praxi longe securior : ex communiter enim contingentibus, nisi strenue ac cito repellatur hujusmodi delectatio, mox crescit, et voluntatem ad consentiendum allicit. Necesse autem non est, neque opportunum dvecée his tentationibus obsistere; sed, divino auxilio breviter invocato, melius est mentem ab his rebus avertere, eam serio applicando honestee cogitationi aut actioni. — Imo non solum turpes et obscenas imaginationes, sed etiam sezsuales repellere expedit, utpote periculo plenas, ut integra servetur castitas. Attamen non est obligatio directe obsistendi hujusmodi tentationi, preecipue si diu protrahitur, sed mentem alicui occupationi honestze dare expedit.

22 De pececatis externis luxuriz non consummate. A) Principia. Actus, de quibus agitur, vel sunt ex se directe castitati oppositi, vel tantum pudicitie, que fugit id omne quod pudorem excitat et ad libidinem allicit. Quare, excluso pravo effectu, sunt aliquando potius actus zmepudice quam venerei. Horum igitur malitia ex eo procedit quod saltem aut ex affectu libidinoso oriuntur, aut perzculum plus minusve proximune inducunt consentiendi in delectationem veneream.

a) Ad judicandum de gravitate peccatorum impudicitiz, quedam sunt regulz generales :

Attendi debet zwtentzo agentis : si quis ex libtdinoso affectu agit, actus externi, etsi natura t Ozetti distinguit inter motus concupiscentie et motus carnales. De illis sententiam Cajetani amplectitur; de his vero dicit : ‘‘ Nulla adest obligatio carnalibus motibus osztive resistendi, multoque minus necessaria est resistentia materialis. Imo szepe resistentia mere indirecta per distractionem mentis consulendaest”. Synopsis rerum moralium et juris pontifictt, 32 ed., 1912, III, 3507.

sua honesti videantur, ut mulierem aspicere ejusque manus contrectare, peccata sunt mortalia.

z) Secluso pravo affectu, attendi debet etiam num actio, non solum zz se spectata, sed etiam quoad zpsum operantem, proxime et graviter moveat ad libidinem, si res ita se habet, actum externum ponere size sufficientz causa, deliberate et morose, communiter grave peccatum est, propter proximum et grave periculum delectationi venerez consentiendi. Imo si actus est ex se aptus ad graviter excitandam aliorum libidinem, erit peccatum mortale scandali.-—- Si vero adest ratio sufficiens actum ponendi, nullum est peccatum, dummodo absit consensus; ita medici et chirurgi possunt aspicere et tangere partes inhonestas personz alterius sexus, quando vera adest necessitas, etsi praeter intentionem delectatio venerea inde oriatur. — Si actus, quamvis ev se ad libidinem excitandam apti, flunt ex /evztate aut curiosztate, et quidem drvevzter, generatim non sunt peccata gravia, quia non influunt proxime et graviter in motus turpes.

Quando actus externi, neque ex intentione agentis neque ex sua natura, notabiliter tendunt ad delectationem veneream, peccata venialia sunt, si flunt absgue motivo rationabili; excusantur ab omni peccato, si propter rationem sufficientem exercentur. :
Ad judicium ferendum de malitia actuum externorum, attendendze sunt etiam consuetudines locorum, educatio, temperamentum atque psychologice dispositiones agentis. Ita juvenes in civitatibus enutriti, ubi nudz statue aut picture publice exponuntur, generatim eas aspicere possunt, secluso pravo affectu, quin peccent; dum ii qui in pagis educati nihil nudi unquam viderunt, graviter commoventur statim ac aspiciunt nudas statuas, Pari- ter, vi educationis et temperamenti, quidam multo magis quam alii afficiuntur lectione librorum romanensium (romans, novels). Quare confessarius peenitentes interrogare debet de modo quo res hujusmodi influunt in pravas imaginationes excitandas. i b) Ad dijudicandum de specie peccati commissi sequentes traduntur regule :
Aspectus et tactus sunt diverse speciet, juxta moralem prudentum estimationem, quia diverso modo suum objectum attingunt.
Aspectus personarum avers? sexus habentur pariter tanquam peccata diverse speciei, quia, ex communi zstimatione, referuntur ad actus specie diversos.
Lactus, ideoque oscula et amplexus, diverse sunt speciei secundum diversas personarum circumstantias; ideoque gery se in confessione aperiendum est num quis tetigerit' personam diversi sexus, conjugatam, consanguineam, etc., quia peccatum induit specialem malitiam ex his circumstantiis. Nonnulli tamen hanc malitiam non advertunt nisi in confuso, preesertim quando ulterius procedere minime intendunt.

B) Applicationes magis practice : a) Oscula et amplexus, 1) si ex affectu venereo fiunt, aut in partes inhonestas aut minus honestas, ut ubera, aut morose inter personas diversi sexus, — sunt peccata mortalia; 2) si vero decenter, etsi ob amorem sensibilem, venzzale peccatum non excedent si absque rationabili causa fiunt ; — si rationabili de causa, ut cognationis et urbanitatis, sunt omnino licita : cavendum est tamen a periculo declinandi in voluptatem.

b) Item taetus, sive proprii corporis sive aliorum, I) sunt peccata 7zortalza, si flunt ex affectu venereo, vel cum periculo proximo graviter peccandi aut scandalizandi; 2) siex mera curiositate aut amore sensibili et obiter, generatim peccatum veniale non excedunt*; 3) si ex necessitate aut utilitate, non adest peccatum.

c) Quoad aspectus. 1) Graviter ex se peccant qui, absque necessitate, #z0v0se ac deliberate aspiciunt pudenda alterius sexus aut etiam ubera omnino nuda mulieris,— aut pudenda ejusdem sexus, si proni sunt ad sodomiam, — aut virum et mulierem actus graviter impudicos in invicem exercentes, — aut singulas personas sese polluentes.

Aspicere partes minus honestas* persone diversi sexus aut etiam inhonestas persone ejusdem sexus, generatim non excedit veniale, quia non solet graviter passiones excitare. Idem dici potest de coitu aspiciendo animalium, sine affectu libidinoso, ex curiositate; si adsit causa, nullum erit peccatum.
Aspicere propria pudenda ex curiositate aut levitate, sine causa, sed absque libidinoso affectu, ex se veniale non excedit ; queedam vero utilitas omnino excusat a peccato.

d) Turpia loqui aut audire ex affectu libidinoso aut cum proximo periculo graviter peccandi vel scandalizandi est peccatum smortale; extra hos casus, sed absque causa rationabili, est peccatum leve.

e) Eodem modo judicandum est de lectione librorum, frequentatione theatrorum et chorearum. E

N. B. De impudicis actibus qui er se sunt levia peccata sedulo notandum est quod semper peri-

Secundum S, THOMAM et antiquiores theologos, tactus libidinosus et venereus est quando fit ex intentione actus luxuriosi vel delectationis huic actui intrinsecae, dum actus simpliciter sensibilis fit propter delectationem sensus, ut habet adjunctam mollitudinem, lenitatem... Cf. OIETTI, 3911.

? Oietti, n. 3059, notat ab antiquioribus theologis partes quasdam, ut feminze pectus, crura, habitas esse pro hovestzs, quas recentiores minus honestas dicunt.

culum graviter peccandi inducunt et quod illud periculum fit facile proximum : unde prudenter agunt quiin hac materia ab omni specie mala abstinent.

Ill. De peccatis luxurie consummatis.

Duo sunt genera, prout secundum aut contra naturam sunt.

1° De peccatis consummatis secundum naturam.

A) De fornicatione. a) Fornicatio simplex definitur copula viri solute, sea non conjugati, cunt soluta ex mutuo consensu.

b) Pornicatio est peccatum mortale, non solum Jure posttivo * sed etiam jure naturali? prohibitum, etiam in casu quo prolis educationi provideretur, quia ex se et ex communiter contingentibus tendit ad malam aut saltem imperfectam prolis educationem. “Id (autem) quod cadit sub legis determinatione judicatur secundum id quod communiter accidit, et non secundum id quod in aliquo casu potest accidere” 3. — Notandum est quod fornicatio etiam zmperfecta, seu sine seminatione, sit peccatum mortale.

e@) Quando /reguenter copula habetur cum ¢adent persona, sive heec domi retinetur sive non, adest comcubinatus : cujus malitia specialis consistit in proposito perseverandt in peccato.

Gd) Meretrictum est status mulzeris que omnibus se prostituit lucri aut libidinis causa. Ibi etiam adest prava voluntas multa peccata committendi, etiam adulteria et sacrilegia, si sese praebuerit occasio.

B) De stupro. Stuprum triplex distinguitur : a) sensu stricto seu canontco, est defloratio

1 Eiphes., V, 5. — 2 DENZINGER, n. 1198 (1065). 3S, THOMAS, 22 2®, q. 154, a. 2 virgins, ipsa invita; ) sensu minus stricto, est virginis defloratio etiamsi hec sit comsentiens; ¢) sensu lato, est copula cum quacumque muliere, ipsa invita, — Jamvero omne stuprum violentum duplicem complectitur malitiam, alteram contra castitatem, et alteram contra justztzam, cum violetur jus mulieris in proprium corpus. — Stupro affinis est vaptus, seu violenta persone abductio, libidinis explendz causa.

Mulier, cui violentia infertur, semper tenetur non solum interne delectationi resistere, sed etiam exterius dissensum manifestare, clamando et pro viribus aggressorem repellendo; non tenetur tamen eo modo exteriori resistere, qui eam exponat periculo mortis aut infamize, dummodo absit periculum proximum interni consensus !.

C) De adulterio. a) Adulterium est copula cum alterius conjuge,; est stmplex, si solutus peccat cum conjugata aut soluta cum conjugato, duplex vero, si ambo sunt conjugati. Adulterii malitiam participant actus externi etiam non consummati, necnon impura desideria cum alterius conjuge peccandi.

b) Adulterium, etiam simplex, duplicem malitiam semper includit, utramque 7zortalem, videlicet contra castzZatem, et contra justztiam, violando jus alterius conjugis. Quod quidem verum est, etiamsi alter conjux consentiat : jus enim de quo agitur, utpote oriens ex contractu ad bonum publicum necessario, alienari nequit (n. 471).

D) De incestu. a) Incestus est copula inter cognatos vel affines qui, secundum legem Ecclesiz, validum matrimonium inter se inire nequeunt, v. g. inter consanguineos usque ad ter-

tium gradum. Nomine cognationds venit etiam cognatio spzrztualzs, ex baptismo orta, et legalis, ex adoptione valida '.

_ b) Incestus dupicem malitiam includit, nempe contra castitatem et. pietatem, utramque mortalem. — Incestus ex consanguinitate vel affinitate ortus specce differt ab eo qui ex cognatione spirituali vel legali procedit; sed communiter admittitur incestum ex consanguinitate non specie differre ab eo qui ex affinitate oritur.

Probabilius incestus cum ascendente aut descendente et cum fratre aut sorore, imo et cum noverca, vivente patre, ab aliis specie differt.

E) Desacrilegio. Luxuria sacrilega est violatio persone, loct aut rez sacre per actum venereum. Malitiam sacrilegii aliquo modo participat peccatum sol/zc¢tationis, quo confessarius sacramento peenitentiz abutitur ad peccatum turpe (De Penitentia, n. 1199).
2° De peceatis consummatis contra naturam.

A) De pollutione. a) Quo nomine ¢heologz designant quamlibet seminis humani effusionem, sive voluntariam sive involuntariam, sine concubitu. J7edicz autem hoc verbo communiter intelligunt zxvoluntartam seminis effusionem, eam presertim que per somnum contingit. Voluntariam autem emissionem vocant ovmanzsmum, vitium solttartum, masturbationem (a vocibus, manu, stupratio) : quod quidem advertendum est, ne, in confessionibus audiendis aut libris medicorum legendis, damnosus incurratur error.

In mulieribus voluntaria effusio vaginalis humoris, extra copulam maritalem, etsi non sit pollutio proprie dicta, est t De quibus vide 7. de Matrimonio.

peccatum mortale, quia ad generationem ordinatur ut quid accessorium.

Pollutio viri differt a disti/latione, quze est modica effusio humoris ex prostata et uretra fluentis, affinis humori vaginal.

b) Sedulo distinguendum est inter pollutionem omnino involuntariam, de qua non est curandum nisi ejus nimia frequentia exigat recursum ad medicos; — et pollutionem zz se vel zz causa voluntariam.

c) Pollutio tn se seu adtrecte (n. 25) voluntaria est peccatum grave; si enim leviter esset illicita, finis a natura intentus frustraretur, et homines multi, hac voluptate contenti, oneribus matrimonii valedicerent.

d) Quando pollutio sine consensu voluntatis incepta est, sive in somno sive in vigilia, graviter peccat qui voluntarie et positive eam perficit ac complet, sive tactu, sive motu; non tenetur tamen eam cohibere, dummodo ei non consentiat.

e) Pollutio non directe, sed tantum zz causa voluntaria, est culpabilis vel non, graviter aut leviter, prout ratio adfuit vel non ponendi causam ex qua oritur malus effectus (n. 67).

f) Si semzsopitis accidit pollutio cum aliquo consensu dato delectationi eam comitanti, non excedit veniale peccatum, ob imperfectam cognitionem et volitionem (n. 28); In dubio num quis consenserit, judicandum est consensum non fuisse datum, saltem plene, si in statu vigilize haec omnia ei displicent.

_ &) Distillatio, quee fit cum quadam organorum excitatione, est peccatum mortale, si directe excitatur ob vene- ream delectationem; peccatum veniale, si ex curiositate aut levitate causatur absque pravo affectu et periculo consensus.

h) Idem dici potest de motidus carnalibus : si directe voluntarii, peccatum grave sunt ob delectationem vene- ream quz eos comitatur; si zwdirecte, seu in causa, quamvis sine sufficienti ratione, generatim non excedunt veniale peccatum, secluso pravo affectu et periculo consensus.

Quando hi motus sfonde oriuntur, si leves et transitorii sunt, de iis curandum non est; nam sollicitudo eos impediendi eosdem potius augere solet. Si graves ac diuturni, non Satis est passive se habere, sed ‘eis resistere oportet, ad vitandum periculum consensus. Resistentia autem directa plerumque nervos excitat atque vim tentationis auget. Quare zudirecve resistendum est, locum vel situm mutando, laborando, deambulando, scribendo, uno verbo mentem ad alia divertendo.

B) De sodomia. a) Duplex sodomia distinguitur : perfecta seu proprie dicta, que est concubitus duorum ejusdem sexus, nempe maris cum mare, vel feminz cum femina; zmperfecta, seu zmproprie dicta, que est concubitus cum persona diversi sexus, sed in vase innaturali. Sunt duze species diversee. — Ad sodomiam non sufficit simplex tactus, sed requiritur, saltem ex una parte, applicatio membri genitalis ad corpus alterius, quocumque modo fiat.

b) Sodomia est peccatum gravisstmum, gravius fornicatione et simplici pollutione, tum quia est maxime contra naturam, tum quia ambo sodemitz sibi invicem scandalum prebent, et ad alterius peccatum concurrunt.

¢e) Etsi sodomia perfecta variis modis perfici possit, de his peenitentes non sunt interrogandi ; satis est scire num fuerit consummatza per effusionem seminis.

Quando sodomia est reservatum peccatum, ut in pluribus dicecesibus, intelligitur sodomia proprie dicta, et quidem consummata, nisi aliter declaretur.

C) De bestialitate. a) Bestialitas est concubstus cum bruto; quando accedit seminis effusio in vase naturali, habetur bestialitas proprze dicta et consummata. Ubi bestialitas reservatur,

¥ Quando viri pweris abutuntur ad explendam libidinem, dicitur pederastia, prefato sensu reservatio intelligenda est, nisi aliter statuatur.

b) Bestialitas est per se gravissimum omnium luxurize peccatorum, cum per illud homo jumentis comparetur, et cum eis una caro fiat.— Crimen hoc presertim committitur a ruricolis, et quibusdam feminis, que canibus utuntur ad explendam libidinem.

De onanismo dicitur infra, n. 1354.

§ III. De mediis castitatem colendi.

Ad prefatas turpitudines vitandas nil magis prodest quam castitatem positive et assidue colere mediis tum xaturalibus, tum supernaturalibus, que breviter indicare juvat.

1° Casta educatio. Cum juvenes, sicut cera mollis, distinctius quaslibet impressiones recipiant, maximi interest ut jam a teneris annis doceantur quanta cum reverentia proprium corpus tractare debeant, nihil privatim agendo quod coram parentibus honestisque personis facere puderet; nullum scandalum patiantur a nutricibus, famulis aliisque pueris. Quando vero jam puberes facti sunt, et in seipsis pravos motus experti fuerunt, simulque anxii esse videntur de horum causa, opportunum putamus ut ipsi parentes, et eorum defectu, confessores prudenter ac decenter exponant ea quz juniores de his rebus scire legitime cupiunt, ne forte id quzrant a sociis, qui pravis consiliis pravisque exemplis ipsos ad actus venereos inducere possunt 1.

1 Cf. FONSAGRIVES, Consezls aux parents et aux maitres sur 1’ éducation de la pureté. Parentes ipsi uti possunt libris hac de re scriptis, christianoque spiritu imbutis, v. g., SURBLED, Vie de jeune homme, Paris, 1900; zd. La vie de jeune fille, Paris, 1903; STALL, What a young boy ought to know; id. What a young girl ought to know, Philadelphia; GUIBERT, La pureté, 1910.

2° Fuga occasionum. Occasiones preecipuz sunt ofzosttas, gula, vand et tlliciti amores qui ad castum matrimonium non tendunt, Zectzones turpes, chorea, etc.

3° Carnis et sensuum mortificatio. Adhibeantur assidua et fidelis officiorum status adimpletio, lectus durus, somnus moderatus, cibi et potus non excitantes, discrete corporis exercitationes, immo et castigationes ope ciliciorum, catenarum ferrearum, flagellationum. — Inter sensus autem speciatim cohibendi sunt oculi, aures, Manus, imaginatio et memoria.

4° Prompta et strenua primis tentationibus resistentia, ad quas efficaciter superandas, speciatim applicande sunt regule superius exposita de tentationibus in genere, n. 149. “In vitiis enim intemperantiz maxime nocivum est immorari in cogztatione, per quam homo ad singularia descendat, que alliciunt voluntatem ” 7.

5° Frequens sacramentorum receptio 2. Preefata media multo efficaciora evadent, si frequenter ac devote recipiuntur sacramenta, presertim penztentie, que nobis affert majorem vigilantiam, opportuna consilia, gratiam sacramentalem, — atque ewcharistig in qua caro nostra carne Christi sanctificatur.

1S, THOMAS, 72 //I Ethic. ad Nic., ep. XXII. 2 De mediis que catholica*religio snppeditat ad castitatem colendam egregie loquitur LACORDAIRE, Conf. de N. Dame, 22° et 23°.

CAPLET exit. De virtute justitie.

PROLEGOMENA.

Cum objectum justitice sit jus, ejus notionem ac species primo exponimus, quo melius ipsa notio justitize ejusque divisiones postea intelligantur.

I. De Jure. — A) Notio Juris. — Jus passive acceptum est zd quod alteri debetur; si active sumitur, est facultas moralis et inviolabilts aliquid habendi, factendt aut exigendt *.
B) Juris divisiones. a) Ratione finis, distinguitur : jus jurisdictionis, quod est in bonum szdbditorumz, et jus proprietatts (sensu lato) quod est in proprium commodum; b) Ex subjecto cui inest, habetur : jus prévatium quod est in personis privatis quatenus sunt independentes, et jus Dudlicuim seu sociale, quod viget in soczetate vel in ejus membrts quatenus sunt c7ves. @) Ex parte tituli ex quo oritur, jus est azvznum (naturale aut positivum) aut humanum, innatum vel acgutsitum, alienabile vel inalienabile.

d) Ratione perfectionis, jus est strictum vel non s¢rzctum 2. Jus strictum seu perfectum, cui respondet stricta obligatio, est zz se et guoad personas determinatum, unde via coactionis exigi potest : tale est.jus venditoris ad mercis pretium. Jus non strictum, quod dicitur etiam latum et imperfectum, non est ita sufficienter quoad rem vel personam determinatum, ut via coactionis exigi queat : tale est jus pauperis ad eleemosynam 3,

Preeter facultatem modo definitam et hujusce facultatis objectum (id quod est debitum), vox jus significat in sensu lato legem in qua fundatur haec facultas (23 2%, q. 60, a. 5), et sententiam judicis qua jus authentice alicui redditur.

DE VIRTUTE JUSTITL#&. 173

_ @) Jus autem strictum, circa quod versatur virtus justitize proprie dictze, subdividitur in jus zz re (droit réel) et jus ad rem (droit de créance)*. Jus in re illud est quod quis habet in re determinata jam sua, v. g., in hoc equo, cui jam immediate devincitur relatione juridica que cuicumque homini potest opponi, qua est. proprietarius equi et equum suum sibi vindicare potest ubicumque est et a quocumque detinetur. Jus ad rem seu inchoatum est illud quod quis habet wt ves fiat sua + sic creditor habet jus ad pecunize summam ipsi a suo debitore debitam.

Jus in re seu dominium, de quo hic preecipue tractatur, ad quod aliunde jus ad rem ordinatur, dividitur in plenum et semiplenum. Prius est jus exclusivum re fruendi in proprium commodunt, insuper et de ea disponendi (per donationem, venditionem, etc.). Posterius est jus vel cantum frend? (dominium indirectum seu utile, da jouzssance), vel tantum aisponendt (dominium directum, fa nue propriété). — Dominium autem sive plenum sive semiplenum apprime secernendum est a dominio alto principis quod exercendum est tantum Jond communts gratia, im necessitale aut magna ultilitate, et dala equivalenti compensadione : unde potius ad supremze jurisdictionis potestatem reducitur.
II. De Justitia. — A) Notio justitie. Justitia, sensu proprio ac stricto, est vzrtus moralis cardinalis voluntatem tnclinans ad reddendum altert jus suum ad equalitatem. Unde : a) supponit duas saltem personas, et dicitur esse ad alterum (prout alter est ab alio adzstznctus), b) et respicit dedztum altertus ad equalitatem, ita ut si plus vel minus reddatur, jam non sit justitia.
B) Partes justitiz. 1° Partes subjective seu species. Distingui possunt, cum S. Thoma? ; 1) justitia generalis seu legalis qua cives inclinantur ad reddendum societati quod ei debetur ad procurandum bonum commune; 2) justitia particularis que respicit domum privatum %, et subdividitur in duas species, nempe Jjusti- t PLANIOL, Traité élémentaive de droit civil, t. 1, mn. 2154 sq., 2158 sq. Ad hunc tractatum, utpote in usu apud Juris civilis Gallici professores et alumnos, perpetuo remittimus, praesertim quando de jure gallico habetur sermo. — ? 24 2®, q. 58, aa. 5, 73d: 61, a. I.

3 Etiamsi justitia particularis primo et per se in bonum privatum tendat, remote tamen procurat bonum commune.

tiam commutativam qua privatus privato reddit jus suum strictum, preesertim in commutationibus (échanges), et justitia distributiva qua presides communitatis bona et onera communia partiuntur cum debita proportione. — Justitia vindicativa, que superiores movet ad ordinem lassum per condignas pcenas reparandum, a pluribus non habetur ut specialis virtus justitize *.

Justitia etiam internationalis? qua gentes aliis nationibus vel privatis civibus aliarum nationum debitum reddunt, non differt ratione objecti ab aliis speciebus justitiz.

Probabilius videtur justitiam distributivam et legalem non esse species proprie dictas justitize, quia perfectam alteritatem et @qualitatem non servant.

2° Partes potentiales justitize, juxta S. Thomam 3, sunt : veligio, pietas, observantia, quee perfectam zequalitatem servare non possunt, et vevacitas (fidelitas), gvatttudo, vindtcalio, liberalitas, affabilitas, eguitas, que debitum strictum non respiciunt.

Divisio capitis. In duplici sectione agemus: I, de jure et justetea,; II, de contractibus, seu de modis acquirendi jus dominii; in Appendice pauca addemus de justitia legalz et destributiva.

SECTIO IF? : DE JURE ET JUSTITIA.

In triplici articulo dicemus : 1° de juve; 2° de juris vzolatione seu zmjuria, 3° de reparatione juris leesi seu de restitutione.

ART. I. DE JURE SEU DOMINIO.

Prenotanda de jure naturali et jure positivo.

1° Hominibus offictum incumbit tendendi ad Deum finem ultimum, ex quo sequitur eis inesse jus naturale illud t Apud recentiores haud raro occurrit vocabulum justz/ie socialis, quod tamen pluribus non placet; cf. MICHEL, La question sociale et les principes théologiques, Paris, 1921, pp. 214-222; sed non immerito videtur hac voce designari saltem justitiam generalem seu legalem, cujus objectum est bonum sociale; cf, GILLET, Conscience chrétienne et justice sociale, Paris, 1922, pp. 141-142.

_? Distinguitur jus internationale pudlicum et privatum, prout relationes sociales vel privatas spectat. — 3 24 2%, q. 80, a, unic.

officium adimplendi non solum vitam servando, sed etiam facultates exercendo.

2° Jure autem Zosztivo, alia homini conceduntur jura, quze certo vim habent in conscientia si agitur de jure divino et ecclesiastico. Leges etiam civiles, ex dictis in Tr. de Legibus, obligant in conscientia, etiam in materia de justitia, saltem post judicis sententiam. Jamvero censentur obligare : 1) Ante judicis sententiant, leges directe determinative proprietatis, v. g., quae domino assignant dimidiam partem thesauri; patri, usum fructum quorumdam bonorum filii suz potestati subjecti ; possessori bona fidei, quosdam fructus; heeredibus ad intestato, portionem hereditatis. 2) Post judicis sententiam, leges que respiciunt actus quibus fropriefas ab uno in alium ¢ransfertur. 3) Leges autem que denegant actionem in foro externo censentur obligare in utroque foro, quoties jus profluit ab ipsa lege positiva, et in foro tantum externo, quoties jus profluit a lege naturali, nisi certo constet leges civiles etiam obligationem naturalem sustulisse.

His preenotatis, dicemus : 1° de odjecto juris; 2° de sudbjecto juris; 3° de modis acgquirendt dominium.

§ I. De objecto juris.

Tria sunt bonorum genera circa que exerceri potest hominis dominium : a) bona hominis interna, 0) bona externa fortune; C) servztia ab aliis hominibus przstanda.

I. De bonis tnternts.

Hujusmodi bona sunt : a) bona corporis et anime; ») fama et honor; C) fetus proprit ingenit.

A) In bona interna que ab ipso non distinguuntur, qualia sunt vita, anime facultates, membra corporis, homo non habet dominium directum, quod penes Deum manet, sed tantum utile, quatenus est eorum administrator; nam ex una parte, Deus abdicare noluit dominium drectum in heec dona, et ex alia parte ei concessit dominium wzz/e, quod ad finem ultimum attingendum est necessarium.

Attamen homo plenum habet dominium bonorum internorum qu ab ipso distinguuntur. i. e., actuum et habituum sive naturalium sive supernaturalium : sunt enim hc bona vel hominis industria acquisita, vel ei a Deo donata.

B) In propriam famam et honorem ! homo habet dominium drectum et utile, quatenus bono nomine et honore uti potest in proprium commodum eique renuntiare propter bonum superius, v. g., ad humilitatem colendam, ad exquirendum consilium, etc. — Non vero licet semetipsum diffamare absgue causa, nec cum detrimento proximt, v. gr., filiorum : hoc enim esset peccatum contra caritatem aut justitiam.

358.C) Ingenii fetus dicuntur 077, picture et alia opera artzstica, vel varia zmventa quibus industriales artes promoventur.

Jam vero omnes concedunt quemlibet Lomznenz plenum dominium habere in fructus ingenit sut, saltem quamdiu ea publici juris non fecerit : unde nemini licet manuscripta, conciones, lectiones, inventa alterius vulgare absque auctoris licentia. Sufficit tamen zp/eccta licentia ex consuetudine orta : ita in ephemeridibus vulgari solent multe conciones absque auctoris explicito consensu.

Sed queritur num sit contra jus naturale, iterum edere, sine auctoris licentia, que jam typis mandata sunt? Affirmat communis et vera sententia; secus auctor invitus suo jure ac bono spo-

Fama est bona plurium existimatio de bono alterius, et onor dicitur testificatio de excellentia alicujus; fama reponitur a S. Thoma (24 2®, q. 73, a. 3) inter bona exterioria, quia formaliter spectatur, dum hic radicaliter sumitur quatenus in mezze existit.

liaretur, preecise eo instanti quo eo uti incipit; evulgatio enim non debet estimari ut alienatio queedam rei propriz, sed potius ut modus fruendi re que propria manet. Leges tamen cvz/es, si que sunt, item pacta internationalia, hac de re in conscientia valent (n. 117).

In Gallia, scriptores, qui duo exemplaria librorum ad legitimas auctoritates miserunt, jure exclusive hos vendendi gaudent per totam vitam, eorumque heeredes per quinquaginta annos.

Insuper, ex conventione internationalit, cZvzs wmnzus nmationis in aliis nationibus servat jus proprietatis litterarize vel artisticae eodem modo ac si horum subditus esset, jusque illud durat : 1° pro operibus editis ane 73 nov. 7908, quantum durat apud nationem in qua opus publici juris fit; si in pluribus simul edatur, ad eam nationem attenditur in qua duratio est minor; 2° pro operibus editis

—postea, durat per totam vitam auctoris et per quinquaginta annos post ejus mortem, nisi duratio brevior sit in natione originis.

II. De dominio in bona fortune 2.

Tria sunt agenda: a) statuenda est thesis de jure bona externa privatim possidendi; b) proponendz sunt varie partitiones horum bonorum ; c) dicendum est de quibusdam vrestrictzonzbus hujus juris.

1° DE IPSO JURE BONA EXTERNA PRIVATIM POSSIDENDI. |

Contendunt soccaliste rerum productivarum collectivam seu nationalem proprietatem esse solam legitimam, ita ut mala sit et abolenda privata possessio. Syndicaliste autem seditiosi productionis media zpszs collegizs opificum tradenda esse docent. Contra illos tenendum est

1 Huic conventioni, primum Berne, 9, sept. 1886, et postea Berolini, 13 nov. 1908, initee, adheeserunt Gad/za (leg. 28 Jun. 1910), Germania, Belgium, Dania, Anglia, Italia, Japonia, Siberia, Helvetia, Norvegia, Montenegro, Luxemburgum, Monaco, Tunes, Suecia, Resp. haitiana. — ? Sywop. M., n. 45-132.

178 CAPUT XIL jus dominit privatum, permanens et exclustvum im bona externa, etiam fundos, esse legitimum, jure naturali fundatum atque in presenti statu moraliter necessarium, quamvis limitatum.

A) Jus dominii /eg?témum est, ut aperte eruitur | ex precepto : Von furtum facies et aliunde constat ex Scriptura et Traditione’.

B) Jus dominii fundatur za¢ura et in presenti statu est moraliter necessarium, quia jus est homini a natura datum sibi et sue familiz providendi, quod efficaciter fieri nequit, saltem in presenti statu, sine quadam proprietate privata, cum, ex S. Thoma 2, res humane per homines privatos cum majore sollicitudine, ordine, ac pace tractantur quam per Statum aut aliquem catum.

C) Jus tamen illud “mztatur in casu extreme necessitatis, exigentizs bont communis et officezs carttatis, preesertim quia jus vivendi omnibus inest 3.

2° DE VARIIS BONORUM GENERIBUS.

Hzec autem bona, quorum privata possessio rationi est tam consentanea, sunt :

A) eorporalia (choses) vel ineorporalia (droits, offices, charges) : quze divisio parvi est momenti in jure civili moderno. Apud Gallos, ad fere nihil aliud inservit nisi ad explicandum art. 2279 Codicis civilis 4.

B) immobilia vel mobilia’. a) In Gala bona immobvila talia sunt : vel 1) ex zatura sua (les terrains, les végétaux adhérents au sol, les édifices) ; vel 2) destinatione

Exod. XX, 17; Matth. XIX, 18; Leo XIII, Encycl. Quod Apostolict Muneris, 28 dec. 1878, Rerum Novarum, 15 Maii 1891.

3 Hine S. THOMAS ait : ‘‘ Quantum (ad wswm) non debet homo habere res exteriores ut proprias, sed ut communes, ut scilicet de facili aliquis eas communicet in necessitate aliorum", 23 2%, q. 66, a. 2. Quee verba fecit sua LEO XIII, in Encycl. Rerum Novarum.

5 Bona dicuntur zmobiléa vel modilia prout, absque notabili leesione, de loco in locum transferri vel non transferri posse physice, moraliter vel juridice censentur,

(“ accessoires d’un immeuble auquel ils se rattachent ”); vel 3) ratione od/ecté ad quod referuntur (ita jura realia ususfructus rerum immobilium, servitutis, usus, habitationis,et plerarumque hypothecarum;ita etiam créances tmmobiliéres, actions immobiliéres*, vel 4) declaratione (les actions de la Bangue de France, \es rentes sur ’ Ftat peuvent ainsi devenir immobiliéres) vel 5) aznexzone (dans un cas : la redevance en argent dont est grevée une mine en faveur du propriétaire du sol) *.

b) Bona autem sodilia talia sunt : 1) xatura (meubles corporels), 2) per anticipationem (moissons et récoltes qui font lobjet dune sazsze ou d’une vende), 3) per determinationem legis3 (droits réels — propriété, usufruit, gage, privileges — portant sur une chose mobiliére; certains offices comme études de notaire, d’avoué...; créances de sommes exigibles, rentes, actions et intéréts dans les sociétés) 4.

Hec autem distinctio bonorum immobilium et mobilium est maxim momenii ad rite intelligendas et exsequendas multas dispositiones legis civilis, quoad testamenta, donationes, etc., etc. 5.

C) privata vel publiea. Bona frivaza sunt vel individuorum, vel liberorum ccetuum (richesses collectives privées); bona autem publica pertinent ad ccetus politicos, Statum scilicet, provincias, municipia (domaines de |’Etat, des départements, des communes, — et aussi Etablissements publics)® De his iterum agetur infra (n. 376).
D) consumptibilia vel non econsumptibilia. Bona consumptibilia sunt que primo usu sive physice, ut cibus, sive moraliter, ut pecunia, consumuntur; — non econsumptibilia sunt quze usu etiam protracto minime delentur vel immutantur, ut domus, vestes’. Utilitas practica hujus distinctionis apparet in iis que. spectant usumfructum (n. 365) et mutuum (n. 623).

E) fungibilia vel non fungibilia. Duce res dicuntur inter se fungibiles quando una alteram supplere potest in solutione debiti : quales sunt res quae numerari, mensurari aut ponderari solent, ut pecunia, oleum, frumentum.

Unde fungibilitas est relatio aquivalentiz inter duas res : quz si desit, adest non fungibilitas*. :

Generatim, sed non semper, fungibilia sunt simul consumptibilia ; et vice versa *.

(F) appropriata vel vacantia. Bona afpropriata sunt sub alicujus individui aut collectivitatis dominio; bona vacantia, sunt vel res communes, ut aer, mare; vel res private proprietatis capaces, sed hic et nunc nullius dominio subjectee %.

Notandum est quod in jure civili agitur aliquando non tantum de bonis sejunctis ab invicem, sed etiam de universitatibus bonorum (szzversalités), ut sunt patrimontum, fundus commercii +.

3° DE DOMINIO SEMI-PLENO SEU RESTRICTIONIBUS DOMINII IN BONA EXTERIORA.

Dominium restringi potest vel quoad jus disponendi, vel quoad jus fruendi, vel quoad jus alios excludendi.

A) /us atsponendi \imitatur vel necessitate altenanadt ob utilitatem publicam 5 aut privatam §; — vel prohibitione alienandi, que oriri potest vel a lege (n. 369 sq.) vel ab homine conditionem non alienandi in contractu aut testamento apponente.
B) Quoad jus fruendi, dominium ita restringitur ut nuda proprietas seu jus disponendi uni et alteri jus fruendi competat. Jus autem fruendi7, quod tum a jure’, tum ab homine9 concedi potest, duplicem formam induit : zszs- Jructus scilicet aut simplicis wszs (qui dicitur habitatio quando res de qua agitur est domus).

? [bid., n, 2183, 2184. ‘C'est sur la distinction des choses fongibles et des choses non fongibles que repose l'importante classification des obligations en detées de genres et deties de corps certains”. PLANIOL, I, 2182; II, 1004. — 3 PLANIOL., zdzd., I, n. 2185-2190.

DE VIRTUTE JUSTITIZA. 181

Usufructuarius in Gallia, habet : a) jws tum re utendi (v. g. exercendo venationem, piscationem, etc.) ', tum percipiendi omnes rei fructus (naturales, industriales, civiles seu “revenus en argent”) (n. 381), quibus thesauri, (n. 378) ac fodinze nondum exercitz non accensentur ;

b) Sed et officium : 1) preeviam bonorum descriptionem faciendi et cautionem przestandi?; 2) modicas refectiones (réparations d’entretien) exsequendi; 3) annua onera (ut tributa, census reales seu “ rentes fonciéres ”) solvendi; 4) fundum integrum et immutatum 3 servandi.

Dominus autem fundi (le nu-propriétaire) ad nihil aliud obligatur nisi ad rem tradendam usufructuario in eo statu in quo invenitur; non vero tenetur ad hanc meliorem reddendam aut reficiendam (grosses réparations).. Ususfructus cessat morte usufructuaril, interitu rei fructuarize, elapso tempore przestituto. — Jus ususfructus fertur in res voz consumptzbiles. Aliquando tali juri additur quasi-ususfructus in res consumptibiles 4.

Unde ususfructus definitur : jus reale (seu rem immediate respiciens) /ruendi rebus alienis, salva earunt sub- Stantia.

Usus aztem simplex est jus reale utendi re aliena in personale tantum commodum, ac etiam tantum fructuum percipiend: quantum requiritur ad sustentationem usuarit ejusque families, Usuario non licet jus suum locare aut cedere ©.

C) Jus alios excludendi restringitur per servitutes reales (seruztudes fonciéres) que definiuntur : overa alicud ret imposilta in commodum vet ad alium dominum pertinentis. Unde servitus est realis dupliciter. Obligatio vero incumbit tum possessori pradii servientis, jus scilicet alterius non impediendi; tum possessori predii

3 V. gr. ‘‘]'usufruitier ne peut pas changer le mode de culture des terres, transformer des vignes ou des prairies en terres labourables”’. PLANIOL, I, 2819. — 4 Cf. PLAN., I, 2749. :

5 Ideo vocatur usus ‘‘un petit usufruit’’, PLANIOL, I, 2872, qui addit : ‘‘La perception doit se faire en mature et servir directement & la consommation” (n. 2872).

dominantis, alterum scilicet ultra necessarium non gravandi?.

III. De dominio hominis tn aliorum servitia seu de servitute ?.

368, Servitus, de qua hic agitur, est erpetuus famulatus pro perpetuis alimenttis et vestitu. In se et theoretice spectata, remotis scilicet omni abusu et injustitia in servorum tractatione, hec servitus non est intrinsece mala. Etenim : a) jus de proprio labore disponendi non est homini zecessarium in ordine ad suum finem obtinendum; b) in Veteri Testamento, Moyses non damnavit servitutem ut intrinsece illicitam, sed tantum temperavit; in Novo Testamento, Apostoli jubent ut servi subditi sint dominis, non vero jubent ut domini christiani suos servos liberent.

Attamen Apostoli principia exponunt ex quibus logice fluebat servitutis abrogatio. Et quidem merito. Humanam enim et christianam dignitatem dedecet servitus qua pro solo victu ac vestitu quis integram suam activitatem per totam vitam in alterius utilitatem et ad ejus nutum impendit.

Unde Ecclesia tollende servituti strenue adlaboravit eamque paulatim exstinxit. Quod preclare edisserit Leo XIII, Encycl. Jn Dlurimis 5 mati 1888. “ Itaque Ecclesize catholice... expultrict servitutis, vereeque inter homines libertatis, fraternitatis, zequalitatis effectrici, satis nunquam... haberi potest laudis vel gratiz”. (Encycl.

cit.) Hodie enim in omnibus excultis nationibus abolita est servitus 3%,

§ II. De Subjecto juris.

Chapter 5 of 23