Capitulum I

' Ex E G K addidimus praeberi, A pcr Christum et quibus, qui etiam subinde posl per David adiungit idestperliumilitatem David. — Glossa interlinearis apud Lyranum: qui per David patrem, Christi vel Nathan, venientibus ite)-, ad he,n, praebebat, id est, praeberi oslendebat. Card. Hugo: Qui, scilicet Lucas, praebebat iter, id est, praeberi ostendebat, in Christo, id est per Christum iter ascendendi in Deum. Et quibus? Venientibus per David, id est per humilitatem David, dico, patrem, Christi vel Nathan.

ulile fuerat; sciens tamen, r/uod operantem agricolam oportet primum de fructibus edere, vitavimus publicam curiositatem, id est superfluatn loquacilatem sive praeler necessitatem scientiae ostensionem; ne non tam volenlibus Deum demonstrarc videremur quam fastidientibus prodidisse. Hoc est dicere, quod quia doctor et e.positor sicut agricola debet de fructibus suis edere, non debet quaerere curiosa, sed fructuosa, non aliorum laudem, sed testimonium conscientiae, non ostensionem vanitatis.

PrOLOGUS EVANGELISTAE.

1. Quoniam quidem multi etc. Hic est secundus prologus, auctoris scilicet beati Lucae, quem suo praemittit Evangelio, in quo suam manifestat intentionem quanlum ad quatuor, scilicet quantum ad molivum, promotlvum, directiuum et consummativum, in quibus suflicienter manifestatur principale intenlum.

2. (Vers. J.). Primo ergo manifestat intentionem suam quantum ad motivum, quod quidem fuit aliorum exemplum; et hoc notat, cum dicit: Quoniam multi conati sunt ordinare narrationem. Inter quos quidam fuerunt boni, sicut Matthaeus et Marcus, qui ante scripserunt, sicut habilum est in prologo Hieronymi; quidain vero mali, sicut dicit Glossa Bedae, « ut Basilides et Appelles, et qui sub nomine Thomae et Mathiae et aliorum Apostolorum falsa scripserunt»; quia, sicut dicitur secundae ad Corinthios undecimo, « huiusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, Iransfigurantes se in Apostolos Chrised aedificationem caritatis -. Et liaec est ratio, quare opus est frequenler a pluribus superseJere et dicere necessaria, vitando non opportuna. — Vel aiiter potest exponi: quia noluit omnia exponere, ut daret aliis causam laiwrandi et de suis fructibus nianducandi; et hoc figuratum fuit in Lege, ubi dicitur Levitici decimo nono messoribus, qurxJ non roiligerent remanenles spicas, quia primi doclores dotx;nt posteris relinquere occasionem exercitii. Et utrofjue modo satis sane potest exponi. sti ». Primi conati sunt et perfecerunt, secundi conati sunt et defecerunt. Primi moverunt e.emplo boni et veri, secundi moverunt odio maii. Ad ordinandum. narrationem, earum scilicet rerum, quae complelae sunt in nobis, id est inter nos et propler nos, sicut mysterium incarnationis, passionis et resurrectionis. Unde loannis primo: «Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis; et vidimus gloriam eius » etc.

3. (Vers. 2.). Secundo, quantum ad promotiv«m, quod quidem fui Apostobrum documcnlum; et hoc notat, cum dicit: Sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt, scilicet Apostoli; unde primae loannis primo: « Quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt » etc.; et loannis decimo nono: « Qui vidit testimonium perhibuit, et veruin est testimonium eius. Et ille scit, quia vera dicit, ut et vos credatis ». Et quia viderant, ideo testificabantur; unde et subdit: Et ministri fuerunt sermonis; Actuum primo: « Oportet ergo ex his viris. sunt enim donationes et gratia Dei, quae ubi se infuderil, rigare consuevit, ut non egeat, sed redundet scriptoris ingeniimi. Non conatus est Matthaeus... non conatus est Lucas, sed divino Spiritu libertatem diclorum rerumque omnium ministrantc, sine ullo molimine coepta complerunt.

qui nobiscum sunt congregati in omni tempore, quo inlravit et exivit inter nos Dominus Lesus, incipiens a baptismate loannis usque in diem, qua assumtus est a nobis, testem resurrectionis eius nobiscum fieri unum ex istis». Et tales erant Apostoli; unde primae ad Corinthios quarto: « Sic nos existimel homo ut niinistros Christi et dispensatores mysteriorum Dei; hic iam quaeritur » etc.

4. (Vers. 3.). Tertio, quaiitum ad direclivum, quod fuit ordinatus, sufficiens et diliijens processus; el hoc notat, cum subdit: Visum est el mihi, Spiritu sancto scilicet instigante; sicut dicit Hieronymus S « sacro instigante Spiritu, hoc scripsit Evangelium». Assecuto, id est perfecte secuto, quia a principio usque in finem; unde et subdit: Omnia diligenter ex ordine tibi scribei-e, optime Theopliile; nbi simul sufficientia, ordo et diligentia; et haec quidem competunt historico narratori. Unde secundi Machabaeorum secundo: « Inlellectum coliigere et ordinare sermonem et curiosius partes singulas quasque inqnirere, historiae competit auctori ».

5. (Vers. 4.). Quarto, quantum ad consummativum, ouod fuit veritatis intellectus, subdit: Ut cognoscas eorum verborum de quibus eruditus es veritatem, cognoscas scihcet magis plene. Et hoc fuit, in quo quievit intentio Evangelistae scribenlis; unde secundae ad Timotheum terlio: « Omnis Scriptura divinitus inspirata utihs est ad docendum, ad argnendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instruclus »; et hunc finem ponit Lucas respectu omnium, quos intelligit in persona Theophili, cui scribit. « Theophilus interpretatur amans Deum, vel amatus a Deo*», et talibus manifestatur veritas; unde loannis decimo quarto: « Qui autem diligit me diligetur a Patre meo; et ego diligam eum et manifestabo ei me ipsum »; et decimo quinto: « Vos autem dixi amicos,quia omnia, quaecumque audivi a Patre meo, nola feci vobis ». — Et sic patet, quam plene et plane aperit Evangelista intentionem suam.

6. Et quod Lucas evangelista praemitlit suo Evangelio prologum, quod non fecit aliquis aliorum Evangelistarum, hoc fuit ratione specialis personae cui scribit, cum omnes alu scnbant generaliter sine ratione specialis causae; suntque ad hoc tres causae, quarum prima est, quia liber suus posset videri superfluus, cum iam duo Evangelistae scripsissent, et « in ore duorum testium stet omne verbum ». Unde ut hoc removeat, primo assignat primam causam, quia non est superfluus, cum sit ad vana, falsa et superflua resecanda, quae scripta erant per pseudoevangelistas. — Secunda est, quia liber suus posset videri minus authenticus, utpote eius qui non fuit Apostolus; et ideo ostendit, se scripsisse secundum Apostolorum documentum et testimonium et aliorum, qui viderunt. — Tertia causa est, quia liber eius, cum sit historicus et narrativus diversarum parabolarum, posset videri inordinatus et quasi casualiter conscriptus; et ideo ad hoc removendum ostendit, processum in prologo esse suflicientem, diligentem et ordinatum. — Et sic patet, quod non est curiosum inquirere et perscrulari ordinem, distinctionem et sufficientiam in prosecutione eorum quae in hoc Evangelio conscribuntur; pari ralione nec in aliis. Si ordo attestatur sapientiae et bonilati, illi scripturae potissime debet competere, quae procedit a fonte sapientiae et ducit ad fineni bonitatis completae. Et haec est Scriptura evangelica; et ideo non est curiositas, sed utilitas, si describantur in sequentibus divisio, ordo et sufficientia, quia hoc intenditur ab Evangelista.

DlVlSIO GENERALIS »

7. Fuit in diebus Herodis regis etc. IIoc Evangehum Lucae, sicut supra dictum est, habet quaunquani a Vat. diHcrt, immo exeniplar cst, quod Vat. denuo typis cxpressit.

Secundo observandum cst, S. Doctorem in cilandis s. Scripturae locis, ut brcvitati studeat, maiori quam in aliis suis scriptis libertate uti, ita ut passim aliqua verba s. tcxliis, quae ad rem ab ipso tractatam non spectant, omittat, interdum propositlonein conlraliat et saepius etiam per verba etc. Id quod sequitur, a bona lcclorum memoria supplendum esse indicet. Antiqui nostri codices in locis sic allegandis mire consentiunt, quo satis ostendilur, ipsum auctorem ita scripsisse. In editionibus vero isti textus communiler suppleti sunt et integri transcrlptl ex antiqua Vulgala. Licet lioc factum sit in commodum lectoris, tamen non dubilnvimus, sequendam nobis esse lectionem codicum. Cuiii autem tantus sit numerus locorum s. Scripturae, nimis fuisset molestum, lacunas istas in notis semper supplere. Sullicerc plerumque videbatur indicare versiculos Vulgatae, qui, ut notum est, medio nevo nondum erant in usu. Tamen, quando ipsa sententia adlmc deflcere videbatur, vel non satis clare expressa, praesertim ubi ipse auctor per 11- lud etc. Iioc inslnuabat; tunc ex Vulgata lacunas supplevimus. Nec omisimus notarc lectiones variantes alicuius momenti, quae a textu Vulgatae discrepare videbanlur.

tuor partes principales, in quarum prima agitur de incarnationis mysterio usque ad tertium capitulum; in secunda vero, de erudilionis magislerio usque ad vjgesimum secundum; in tertia, de passionu medicamento sive remedio usque ad vigesimum quartum; in quarta de resurrectionis tropaeo usque in finem libri.

Prima pars, quae prosequitur incarnationis mysterium, tres liabet partes. Explicat enim Cliristi nativitatem temporalem, quae fuit triplex, scilicet in ulero quantuin ad conceptum, ex utero quantum ad partum, extra uterum quantum ad baptismum Primam explicat in primo capitulo, secundam in secundo et tertiam in terlio.

Primo, de nativitate in utero dupliciter.

Intendit igitur in primo capitulo agere de conceptione Salvatoris; sed quia conceptum Virginis praecessit conceptus sterilis, et ante regis conceptum praecessit praecursoris exordium, et utrumque divinum est, et de utroque laudandns est Deus; ideo praesens capitulum duas habet partes, in quarum prima agitur de sterilis et Virginis fecundatione; in secunda vero, de gratiarum actione, ibi: Exsurgens Maria abiit in montana.

Prima pars habet duas, in quarum prima agitur de conceptu praecursoris; in secunda, de conceptu Salvatoris, ibi: In mense autem sexlo missus esl etc.

Tria dicantur de oonoeptn piaecnrsoris.

Describens autem Evangehsta joraecwrsom conceptum, ut ostendat, ipsum esse mirificum, primo ostendit parentum conditionem; secundo explicat angelicam annuntiationem, ibi: Factum est, cum sacerdolio etc.; tertio, denuntiationis ministerialem confirmalionem, ibi: El dixit Zacharias ad Angelum: Unde hoc sciam; quarto, mirabilem promissionis impletionem, ibi: Et factum est, uL impleri svnt dies ofjicii sui elc.

Primo desoribitar p&rentam conditio qoadrapliciter.

Describens autem parentum ipsius condilionmn, quatuor explicat: primo, dignilatis officium; secundo, honestatis coniugium; tertio, sanctitatis merilum sive privilegium; quarto, sterilitatis oppruhrium.

8. (Vers. 3.). Primo igitur dignilatis ofpcium ostendit, cum dicit: Fuit in diebus Herodis, regis ludaeae, sacerdos quidam nomine Zacharias. Sacerdotale ofhcium explicat, adiungendo regale dominium, ut insinuet, quod loannes praenuntiare debebat Christum, qui erat sacerdos secundum ordinem Melchisedech, id est simul rex et sacerdos. ad Hebraeos septimo: « Melchisedech, rex Salem, sacerdos Dei summi » etc. — Vel ideo explicat regnum, ut ostendat, tempore Legis regiarn polestatem praeire sacerdotium, sed nunc est econtra. Unde primae Petri secundo: « Vos autem estis genus electum, regale sacerdotium » etc.; sed Exodi decimo nono dicitur: « Vos eritis milii in regnum sacerdotale et gens sancta ». — Vel ideo explicat regnum Herodis alienigenae, qui primus inter alienos imperavit ludaeis, ut ostendat, advenisse lempus adventus Christi, et impietam esse illam prophetiam, Genesis penultimo: « Non auferetur sceptrum de luda et dux » etc. — Vel ideo nomi.nat Herodem, ut ostendat, ipsum in malilia fuisse insignem. Fuit enim triplex Her-odes, scilicet paler, filius et nepos; primus Ascalonila, qui interfecit pueros, Matthaei secundo; seouiidus.ntipas, qui loannem decapitavit, Matlhaei decimo quarto; tertius Agrippa, qui occidit lacobum, claudens in carcere Petrum, Actuum drrodecimo; sed primus infamior et inter omnes crudelior. Ideo, quia « contra malum bonum», econtra nominatur sacerdos Zachai'ias, ut ostendat, ipsuru farnosum in bono et Dei amicum, secundum illud E.xodi trigesimo tertio: «Invenisti gratiam coram me, et novi te ex nomine »; nec tanlum ex nomine ipsum ostendit sacrdotem, sed etiam ex gener-e; unde dicit: De vice.bia, id est de gener-e, secundum quod exponit Beda in Glossa '<> dicens: « Cum David cullum Dci ampliar-et, sicut di- — Superius pro inter alienos Vat. aUoplojlornm faXXov i. c. aliud, uXov i. e. genus, vel (fuXT, i. e. Iribus); cfr. Ps. 55, 1, ct.'Vugust., Qq. in.um. q. 3.

citur primi Paralipomenon vigesimo quarto, ministeria sacerdotum in viginti quatuor sortes divisit; in quibus familiam Abia, de qua Zacharias, sors octava contigit, ut praeco novi testamenti in octavae fortis vice nascatur; quia per octo novum testamentum intelligitur, sicut per septem vetus ».

9. Secundo explicat honestatis coniugium in hoc quod dicit: Et uxor illius de filiabus Aaron;. uterque erat de genere sacerdotali, ac per hoc ad coniugium apli secundum mandalum Domini; Numerorum trigesimo sexto: « Omnes viri de eadem tribu et cognatione uxores accipiant, sed et cunctae feminae maritos». Quam explicat nomine, quia ita de ea frequenter erat facturus sermonem: Et nomen eius Elisabelh, et in conceptu et salutatione et partu; unde: « Elisabeth impletum est » etc. Explicat autem honestatis coniugium iuxta dignitatis offlcium, ut ex utroque commendabilior fiat conceptus; Sapientiae quarto »: « 0 quam pulcra est casta generatio cum claritate » etc.

10. (Vers. %.).le.vioAe?,cviisanclitatisprivilegium 'tt hoc quod dicit: Erant autem ambo iusti ante Deum, id est interius in ocuhs Dei; Sapienliae quinto: « lusli in perpetuum vivent »; et sequitur: « Cogitatio eorum apud Altissimum ». Non erant de genere iiiorum, de quibus dicitur infra decimo sexto: « Vos estis, qui iustificatis vos » etc.; sed similes Noe, de quo Genesis sexto: « Noe, vir iustus atque perfectus in generationibus suis, cum Deo ambulavit», et Ezechiae, de quo quarti Regum vigesimo: « Memento, Domine, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto ». Secundum enim quod dicitur primi Regum decimo sexto: « Deus intuetur cor ». — Erant et iusti exteriicS in conspectu hominum; et propterea dicit: Incedentes in omnibus mandatis et iustificationibus Domini sine querela; ad Philippenses secundo: « Omnia facite sine murmurationibus et haesitationibus, ut sitis sine quereia et simplices filii Dei, sine reprehensione in medio nationis.pravae et perversae ». Et recte dicit: in omnibus; quia, secundum quod dicitur lacobi secundo, « quicumque autem totam Legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus ». Et ideo dicebat Propheta: « Ad omnia mandata tua saepe numero propter Sabbatum eius testamentum, sic novum aliquolies octonario propter sacramentum vel dominicae, vel nostrae resurrectionis exprimitur. Cfr. tom. IV. pag. iO, nola I. dirigebar»; et ibidem: « Dirigantur viae meae ad custodiendas iustificationes tuas ».

11. (Vers. 7.). Quarto adiungit sterilitatis opprobrium in hoc quod dicit: Et non erat illis filius; et in hoc erat magnus defectus; unde Genesis decimo quinto dicebat Abraham: « Domine Deus, quid dabis mihi? Ecce, ego vadam sine liberis ». Et ratio huius defectus redditur in matre, cum dicitur: Eo quod esset Elisabeth sterilis; quod erat opprobrium in Israel; unde polerat dicere illud Isaiae quadragesimo nono: « Ego sterihs et non pariens». Et ut maius ostendatur miraculum, subiungitur defectus in utroque parente: Et ambo processerant in diebus suis, secundum quod Abraham et Sara; Genesis decimo octavo: « Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo»? quasi dicat: hoc non est naturale, sed rairabile. Unde Genesis vigesimo primo: « Quis auditurus crederet Abraham, quod Sara lactaret fihum, quem peperit ei iam sent »? Hoc autem sterilitatis opprobrium non fuit in peccati poenam, sed ad manifestandam Dei gloriam, secundum quod dicitur loannis nono de caeco nato.

Secundo desciibitai angelica annantiatio.

12. Factum est autem etc. Postquam descripta est parentum conditio, describitur hic secundo angelica denuntialio, et primo, quantum ad circumstantias adiacentes denunliationi angelicae; secundo, quantum ad circumslantias adiacentes proli denuntiatae, ibi: Erit enim magnus coram Domino etc.

Tria autem fuerunt adiacentia promissioni, scilicet cxsecutio sacerdotalis officii, apparitio caelestis nuntii, denuntiatio conceptus futuri. De primo, ibi: Factum est autem, cum sacerdotio etc.; de secundo, ibi: Apparuit autem illi Angelus Domini; de tertio, ibi: Ait autem ad illum Angelus.

Primo ergo describitur exsecutio sacerdotalis ofjicii debito modo, quia secundum congruentiam ordinis, exigentiam consuetudinis et assistentiam devotae multitudinis.

13. (Vers. 8.). Insinuans ergo exsecutionem debitam secundum congruenliam ordinis, dicit: Factum est autem, cum sacerdotio etc.; unde sibi competit illud quod de Aaron dicitur Ecclesiastici

quadragesimo quinto: « Dedit iili Dominus fungi sacerdolio et haiJere laudem, et glorificare populum in nomine ipsius » etc. Et dicit: In ordine, quia illud maxime debet fieri ordinate; primae ad Corinthios decimo quarto: « Omnia honeste et secundum ordinem fiant in vobis». Tunc autem recte servatur ordo, quando mens sacerdotis digne assistit conspectui divino; et ideo dicit: In ordino, secundum quod de Christo dicitur ad hebraeos nono, quod « introivit in caelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis ».

14. (Vers. 9.). Insinuat eliam eam debitam secuiidum exioentiam consuetudinis, cum dicit: Secunpatione, sed forte vel electione pontife.x. introiret, est recta; quia dicitur ad Hebraeos quinto: « Nec quisquam sibi sumit honorem » etc. Quocontra dicitur de Ozia secundi Paralipomenon vigesimo sexto, quod volens incensum ponere, percussus est lepra; et filii Core consumti sunt igne, Numerorum decimo sexto. Hic autem forte exiit; unde illud Sapientiae tertio: « Dabitur enin"» jlli fidei donum eiectum et sors in templo Dei acceptissima ». Exiit, inquam, ut poneret incensum, ingressus in lemplum Domini; Levitici decimo sexto: « Assumto thuribulo, hauriens manu incensum,, ultra velum intrabit in sancta, ut, positis super ignem aromatibus, vapor operiat oraculum, quod est super testimonium, et non moriatur ».

lo. (Vers. 10.). Terlio insinuat eam debito modo factam propter assistentiam multiludinis, cum dicit:

om?us multitudo populi erat foris, orans hora incensi. Omnes debebant assistere et pariter orare, secundum quod dicitur Acluum primo: » Omnes erant perseverantes unanimiter in oratione». Et /bris stabant propter reverentiam, secundum quod ille publicanus; Lucae decimo octavo: « Publicanus, a longe stans, non audebat» etc. Et hoc hora incensi, quia illa erat hora apta; secundi Machabaeorum priiiio: « Orationem faciebant omnes sacerdotes, dum consummaretur sacrificium »; in quo significatur, quod omnis nostra oratio deljet ofTerri per Christum, qui « exaudilur in omnibus pro sua reverentia », ad Hebraeos quinto.

10. (Vers. 11.). Apparuil autem iUi Angelus etc. Tangitur liic secundo apparitio caelestis nuntii, et hoc ut venerabilis, ut admirabilis et terrilnlis. — Ostenditur autem venerabilis ia situ; propter quo(J dicit: Apparuit aulem illi Angelus Domini, stans a dextris altaris incensi, qui scilicet erat locus magnae reverentiae; unde, Levitici decimo inlerfecti sunt Nadab et Abiu propter loci irreverentiam; et statim sulxlitur: « Sanctificabor in his qui appropinquant mihi ». Et a dextris stabat, ut significetur, quod de caelestibus civibus erat; Proverbiorum terlio: « Longitudo dierum in dextera eius»; et in Psalmo: « Dixit Dominus Doriiino me<j: Sede adextris meis». Et ideo stabat, non sedebat, ut ostendatur, quod nuntius eral; unde infra dicit: « Ego sum Gabriel, qui assislo ante Deum ».

11. (Vers. 12.). Ostenditur admirabilis in aspe clu; et propterea dicit: Et. Zacharias turbalus est videns, scilicet ex admiratione; Esther decimo quinto: « Vidi te, domine, quasi Angelum Dei, el turbatum est cor meum prae timore gloriae tuae. Valde enim es mirabilis, domine, et facies tua plena gratiarum ». Aspectus namque angelicus carnalibus admirabilis est, quia insolitus; unde.ngelus ad Manue, ludicum decimo lertio: « Cur quaeris nomen meum, quod est mirabile »?

12. Ostenditur terribilis ex occursu; et propterea dicit: Et timor irruit super eum, in quo significatur vehementia timoris, sicut Danielis decimo: « Vidi autem ego Daniel solus visionem. Porro viri, qui erant mecum, non viderunt, sed terror nimius irruit super eos, et fugerunt in abscondituni; ego autem relictus solus vidi visionem grandem hanc, et non remansit in me fortitudo». Adhuc Angeli terribiles apparebant, quia nondum erant nobis reconciliati; unde superiores nobis erant et ut superiores apparebant, et ideo timorem incutiebant; Ambrosius - « Solemus turbari et a sensu nostro alienari, quando praestringimur superioris i)otestatis occursu».

13. (Vers. 13.). Ait autem ad illum Angelus. Tangitur hic tertio denuntiatio conceptus futuri, ut confortativa irascibilis, ut instructiva rationalis et ut consolativa concupiscibilis — Ostendilur confoTtativa in hoc quo<l dicit: Ne timeas, Zacharia,.. f-,- r» quomam exaudita est deprecatio tua. Si Deus exaudit homines, tunc sperandum est in ipso, et ideo confitendum, non formidandum; Genesis decimo quinto: « Noli timere, Abram; ego protector tuus sum». Et quod omnino sit exaudita, signum est missio nuntii; Tobiae tertio: « In illo tempore exauditae sunt preces amborum. Et missus est Angelus Raphael » etc. Simile dixit Angehis Danieh decimo: « Noh metuere, Daniel, quia ex die primo, quo posuisti cor tuum ad intehigendum, ut te affligeres in conspectu Dei tui, exaudita sunt verba tua ».

14. Describitur instructiva, unde praenuntiat prolem et praedicit nomen. Et uxor tua Elisabeth pariet tibi filiuni, et vocabis nomen eius loannem; pariet, inquam, tibi, quia de te et ad tuam consolationem, iuxta quod promissum est Abrahae Genesis decimo quinto: « Qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis heredem ». Et subiungit nomen ipsius, secundum illud Isaiae quadragesimo nono, quod dicitur in persona ipsius loannis: « Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis niei ».

15. (Vers. 14.). Describitur postremo nt consolativa in hoc quod dicitur: Et erit tibi gaudium et exsultalio; Proverbiorum vigesimo tertio: « Exsultat gaudio paler iusti », id est Zacharias, pater loannis; et « qui sapientem genuit filium iaelabitur in eo », quia Proverbiorum decimo: « Fihus sapiens laetificat patrem ». — Nec erit illud gaudium singulare, sed commune. Et propterea dicit: Multi in nativitate eius gaudebunt; Proverbiorum vigesimo nono: « In multitudine iustorum laetabitur vulgus»; leremiae trigesimo tertio: « Erit mihi in nomen et in gaudium et in laudem et in exsultationem cunctis gentibus terrae ». Ambrosius: « Habet Sanctorum editio laetitiam plurimorum, quia commune bonum est. lustitia enim communis est virtus». « Exsultate ergo iusti in Domino, rectos decet coUaudatio ».

16. (Vers. Ib.). Erit enim magnus coram mino. Supra notificata est denuntiatio angelica quantum ad circumstantias adiacentes ex parte sui; hic nolificatur quantum ad circumstantias ex parte promissi. Commendatur enim filius nasciturus in scilicet m vita, gratia et doctrina. Et primum respicit actum, secundum respicit affectum, tertium respicit intellectum; primum, ibi: Eril magnus coram Domino; secundum, ibi: Et Spiritu sancto replebitur; tertium, ibi: Et multos filiorum Israel etc.

17. Nasciturum igitur fihum, quem patris dixit esse gaudium, primo commendat in vita quantum ad existentiam virtutis et quantum ad sanctitatis. — Existentiam virtutis tangit, cum dicit: Erit magnus coram Domino, sicut lob primo: « Erat vir ihe magnus inter omnes Orientales », non inter peccatores, qui sunt magni in conspectu hominum, sed inter iustos, ita ut in eius ortu possit dici illud infra septimo: « Propheta magnus surrexit in nobis » etc. Vere magnus Propheta, quia secundum laudem Salvatoris, Matthaei undecimo, ipse Propheta, « et plus quam Propheta », et adeo magnus, ut dicat ibidem Salvator: « Inter natos muherum » elc.

18. Evidentiam sanctilatis tangit in hoc quod dicit: Et vinum et siceram non bibet; in quo designatur vitae austeritas, quae signum est sanctitatis interioris, secundum illud ad Galatas quinto: «Qui autem sunt Christi carnem suam crucifixerunt » etc. Per istaautem duo excludit omnem potum, qui potest inebriare. « Decet enim vas caelesti gratiae mancipatum a saeculi illecebris abstinere »; unde dicitur Aaron et fihis eius Levitici decimo: « Vinum et omne, quod inebriare potest, non bibetis, quando intrabitis tabernaculum testimonii, nemoriamini ». Hoc etiam prohibebatur Nazaraeis a tempore consecrationis suae, Numerorum sexto. Magnum erat hoc in beato loanne, ut cum multa innocentia esset tanta abstinentia. de ipso possit dici illud Ecclesiastici decimo quinto: 9. et II. — Superius pro existentiam virtutis, quod in A secunda manus posuit, alii codd. et cdd. existentiam veritatis. B. Albert., Postilla super Luc. 1, 15: Ilic tangit, qualis futurus erat in vita et ad Deuin. Lt tangit tria: qualis sit futurus quantitate virtutis, qualis austeritate victus et conversationis, ct qualis in mente et in miraculis. Dc primo autem dicit duo: quantitatem scilicet virtutis et sinceritatem veritatis. De piimodicit: Erit enim magnus, non quantitate molis, sed quantitate virtutis... Sic ergo erat magnus sincera et vera magnitudino virtutis, quae cst, quando sic est coram Domino etc.

« Et jmplebit cum Spiritu sapientiae et intellectus » etc. Solus enim Spiritus sanctus replet aniniae capacitatem, secundum illud Sapientiae primo: « Spiritus Domini replevit orbem terrarum ». Et lioc est, quod orabat Apostolus, ad Ephesios tertio: « Ut impleamini in omneni plenitudinem Dei ».

26. Propter aecelerationem dicit: Adhuc ex utero matris suae. In cuius rei testimonium dicitur infra eodem: « Exsuitavit in gaudio infans in utero meo ». Unde Ambrosius: « Nondum erat in eo spiritus vitfie, et iam eral spiritus gratiae »; non, inquam, erat secundum apparentiam, erat lamen spiritus vitalis secundum existentiam. Simile praecessit in leremia, primo: « Priusquam te formarem in ulero, novi te, et antequam exires de vulva, sanctificavi te ».

27. (Vers. 16.). Tertio commendat um in doctrina quantum ad efficaciam uiiUlatis et quanlum caciam dicit: Et multos fdiorum Israel convertet ad Dominum Deum ipsorum. Et hoc est uiaxima utilitas; lacobi ultimo: « Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam eius a morte et operiet multitudinem peccatorum ». Hoc est quod maxime Dominus petit, ut ad se convertantur; Zachariae primo: « Convertimini ad me, ait Dominus exercituum, et ego convertar ad vos, dicit Dominus exercituum ». Convertimini ad me, per poenitentiam scilicet, et ego convertar ad vos, per indulgentiam; leremiae tertio: « Convertimini, filii revertentes, et sanabo aversiones vestras».

28. (Vers. 17.). Propter excellentiam auctoritatis subdit: Et praecedct anle illum in spiritu -et virtute Eliae. Spiritus et virtus Eliae describitur Ecolesiastici quadragesimo octavo: « Surrexit Elias quasj ignis, et vrTjum ipsius sicut facula ardebat »; et de loanne dicitur loannis quinto: « Ille erat lucerna ardens et lucens»: et ideo propter nimiam conformitatem dicitur Elias; Matthaei undecimo: « Et si vultis recipere, ipse est Elias »; et etiam derimo septimo: « Elias iam venit» etc. Et subditur cxsecutio auctoritatis in hoc quod dicitur: Ul convertat corda patrum in fdios, id est inlelligentiam Patriarcharum in imitatores ipsorum. Beda: « Corda patrum in filios convertit, dum spiritualem Sanctorum intelligentiam populis praedicando infundit ». IIoc praedictum erat de Elia Malachiae ultimo: « Ecce, mittam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus et borribilis. Et convertet cor patrum in filios, et cor filiorum ad patres eorum, ne forte veniam et perculiiim terram anatliemate ». Et ut per omnia ostendatur conformis Eliae, sulxlit: Et incredulos ad prudentiam iustorum, id esl ad fidein, quae est ipsorum prudentia, per quam credunt sc iuslificari; ad Homanos tertio: « Arbilramur, hominem iustificari pcr fidem sine operibus Legis »; unde Habacuc secundo: «Qui incredulus est non erit recta anima eius in semetipso, iustu? autem in fide sua vivet ». — Et quia haec ronversio praeparabat ad Christi adventum susripiendnm, ideo addit: Parare Domino plebem perfeclam. Sic enim de ipso fuerat praedictum Isaiae quadragesimo: « Vox clamantis in deserto: Parate viam iJomini, reclas facite in solitudine semitas Dei nostri ». Quando semita recla est, tunc facit perfectum; Proverbiorum quarto: « iustorum autem semita, quasi lux spjendens, procedit et crescit usque ad perfectam diem »; loaimes autem quasi lucerna lucebal et manuducebat populum ad videndam luceni veram et perfectain. Auctoritas igitur loannis et olficium erat praecurrere et praenuntiare Christuni; unde de ipso intelligitur illud Malachiae tertio: «Ecce, ego niitto Angelum iiieum, et praeparabit viam ante faciem meam ». Unde dicatio eius praefigurata fuit in praedicatione Moysi Exodi decimo nono: « Estote parati in diem tertium », ut accipiamus diem pro anno, quia tertio anno post praedicationem loannjs Christus aperte praedicavif. Sic exorsus est Samuel primi Regum septimo: « Praeparare corda vestra Domino » etc; sic et omnis praedicator; unde Beda: « Qui fidem et opera praedicat, quid aliud quam venienti Domino ad corda audiei:- tium viam parat »?

Tertio describitur promissionis confirmatio qnadrnplioiter.

21). Ei dixit Zacharias elc. Descripsit superius Evangelista conceptionem praecursoris quantum ad parentum conditionem et angelicam promissionem; hic describit quantum ad promissionis confirmationem, quam describit hoc ordine. Primo eniin introducitur duhielas sacerdotis; secundo, auctoritas nuntii, ibi: Et respondens Angelus; tertio, signum auctoritatis, ibi: Ei ecce, eris tacens; quarto, ecideniia signi, ibi: Ei erat plebs exspccians.

runt propter publicationem divini pi-omissi, sicut Abraham; Genesis decimo quinto: <f Domine Deus, unde scire possum, quod possessurus sim terram »? — Quidam recusant propter obstinationem delicti proprii, sicut Achaz; Isaiae septimo; « Pete tibi signum a ea Domioo Dco tuo ». — Quidam vero requirunt propter /jfjgjjojjgjjj animi, sicut Zacharias; unde subiungit rationem dubitandi: Ego enim sum senex, et uxor mea processit in diebus suis; et ita impotestas est ex parte utriusque parentis, et ita iam non est tempus generandi, sed potius, secundum iiiud Ecclesiastae tertio, « lempus est longe fieri ab amplexibus »; et ideo dubitabat et haesitabat. At non sic Abraham, de quo ad Romanos quarto: « Non est infirmatus in fide neque consideravit corpus suum emortuum, cum fere centum annorum esset, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit dilTidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens, quiaquaecumque promisit, Deus potens est et facere». Unde Abraham credidit, quia consideravit divinam potentiam; sed Zacharias haesitavit, quia consideravit humanam impotentiam. In quo instruimur, quod in rairaculis aspiciendum est ad causas superiores.

31. (Vers. 19.). Et respondens Angelus etc. Hic notatur nuntii auctoritas quantum ad virtutem contemplativam et quantum ad administrativam. Qygjfjjj jj contemplativam dicit: Ego sum Gabriel, qui asfo ante Deum; Danielis septimo: « Decies millies centena millia assistebant ei »; et inter hos erat Gabriel. Et ideo tertii Regum decimo dixit regina Saba in figura Salomoni: « Beati viri tui, et beati"servi tui hi, qui stant coram te et audiunt sapientiam tuam ». Hoc vidit Michaeas, tertii Regum ultimo: « Vidi, inquit, Dominum sedentem super sohum suum et omnem exercitum caeli assistentem ei a-dextris et a sinistris». Notatur ergo dignitas in assistendo, et notatur etiam in hoc auctoritas in deuuntiando. — Quantum ad ministerium missionis dicit: Et missus sum loqui ad te et haec tibi evangelizarh. Unde de numero illorum erat, de quibus ad Hebraeos primo: « Nonne omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi » etc.; missus, inquam, et loqui et evangelizare. In loquela enim est intelligenda expressio veritatis; Danielis nono: « Ecce, vir Gabriel, quem videram in visione a principio, cito vdans tetigit me in tempore sacrificii vespertini et docuit me et locutus est mihi ». In evangelizatione vero intelligenda est denuntiatio bonitatis. Evangelium enim est bona nunliatio; Zachariae primo: « Et respondit Dominus Angelo, qui loquebatur in me verba bona, verba consolatoria ». Unde debebat ei dicere illud tertii Regum primo: « Ingredere, quia vir fortis es et bona annuntians ». Gabriel enim fortitudo Dei interpretatur, et ideo missus fuit confortare pavidum sacerdotem.

32. (Vers. 20.). Et ecce, eris tacens etc. Hic......,!. tangitur signum auctontatis, et dal signum poena- Utatis propter vitium incredulitatis. Praemittit ergo taciturnitatis signum usque ad tempus statutum, usque in diem, quo haec fiant; ut sic posset dicere illud Psalmi: « Ego autem tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens» etc. Nec mirum, si mutus factus est propter increduUtatem propriam, cum Ezechielem mutum fecerit increduhtas aliena; Ezechiehs tertio: « Eris mutus nec quasi vir obiurgans, quia domus exasperans est ». — Et ideo subdit rationem taciturnilatis, vitmm scihcet incredulitatis: Pro eo quod non credidisti verbis meis, quae implebuntur in tempore suo. Econtra dicitur infra eodem de Maria: « Beala, quae credidisti, quoniam perficientur ea quae dicta sunt tibi a Domino ». Ante poenam non credidit, sed post, quia, sicut dicitur Isaiae vigesimo octavo, « tantummodo vexatio intellectum dabit auditui ». Non ergo contemnenda sunt verba nuntiorum Dei, quia Deus incredulos punit; Exodi vigesimo tertio: « Ecce, ego milto Angelum »; et sequitur: « Observa eum et audi vocem eius, nec contemnendum putes, quia non dimittet, cura peccaveris»; ad Hebraeos secundo: « Si enim qui per Angelos dictus est sermo factus est firmus, et omnis praevaricatio et inoberon., Comment. in Dan. 8, 16. seq.: Gabriel enim in linguam nostram vertitur forlitudo, vel robustus Dei. Cfr. Gregor., II. Homil. in Evang. Iiomil. 34. n. 9. Respiciuntur verba Bernard., Homil. I. super Missus est, n. 2, in quibus dicitur, ideo Gabrielem missum fuisse ad B. Mariam Virg., « quia virginem nalura pavidam... confortare debcretu. Vide tom. V. pag. 62, notam 1. et pag. 435, notam 1.

dientia accepit iustam mercedis retribulioriem; quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? Quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audierunt, in tios confirmata est, contestante Deo signis et portentis et variis virtutibus et Spiritus sancti distributionibus secundum suam Yoiunlatem ». Et ideo non est locus incredulitatis.

33. (Vers. 21.). Et e)-al plebs etc. Hic tangitur quarto evidentia signi propter praesentiam mulli-,..,,,. r> - i tudmis et aosentiam sermonis. Praesentiam nmltitudinis exspectantis et admirantis tangit dicens: Et erat plebs exspectans Zachariam, et mirabantur, quod tardarel in templo. Ad populum enim pertinet exspectare; unde Moyses, cum ascenderet in montem, dixit senioribus, Exodi vigesimo quarto: « Exspectare hic,'donec revertamur ad vos», quia, secundum quod dicitur Threnorum tertio, « bonum est praestolarl cum silenlio salutare Dei ». Plebis etiani est admirari dWinB. secrela,non perscrulari; Ecclesiastici undecimo dicitur de iusto, et potest exponi de Zacharia: «Oculus Dei respexit illum in bono et erexit illum ab humililale ipsius, et exallavit caput, et mirati sunt in illo multi ».

34. (Vers. 22.). Quanlum ad absentiam sermo- 7iis subdit: Egressus autem. non poterat loqui ad tuos. Hoc enim solet accidere his qui elevantur ih apicem contemplationis; Exodi quarto: « Ex quo locutus es ad servum tuum, impedilioris et tardioris linguae sum »; et Daniehs decimo: « Domine mi, in visione tua dissoiutae sunt compages meae, et nihil in me remansit virium; et quomodo poterit ser- Aus Domini raei eloqui cum Domino meo? Nihil enim in me reraansit virium, sed et hahtus meus intercluditur ». Et ideo ex hoc tanquam ex signo venerunt in notitiam veritatis. — Propter quod sequitur: Et cognoverunt, quod visionem vidisset in templo, et ita, quod esset verus Propheta, sicut Sarauel, de quo primi Regum terlio: « Cognovit universus Israel a Dan usque Bersabee, quod fidelis Samuel Prophota esset Domini ». — Ad perfectam autem signi evidentiam notatur loquendi im[X)Ssibiiitas et diuturnitas, in hoc quod addit: Et ipse erat innuen-s illis ei per mansit mulus. Ambrosius: « Sine voce cor[X)tales actus moliens nec exprimens voluntateui », permansit mutus, in signum, quod in adventu Chrisli silentium debebat imponi sacerdotio legali; Mallhaei undecimo: « Lex et Prophetae usque ad loannem prophelaverunt ». Ideo dicit Chrysostomus de loanne, quod est « Apostolorum vox, silenlium Pro[)hetiirum ».

Quarto describitur promisaionis impletio qa&drapliuiter.

35. Et factum est, ut impleti sunt etc. Descripsit supra praecursoris conceptionem quantum ad parentum conditionem, angelicam denuntiationem et denuntiationis confirmationem; hic postremo describit quanlum ad denuntiationis consummationem sive impletionem. Circa quod qualuor nobis breviter explicantur, scilicet mutua cohabilalio, secunda conceptio, verecunda occuUatio et tuelabunda exsuUatio. Vnmvim respicit legem coniugii; secundum, virtutem miraculi; tertium, recordalionem praecedentis opprobrii; quartum, recognitionem praesentis beneficii.

36. (Vers. 23.). Insinuatur ergo primo

....,.. /. =... cohabitatio, cum dicit: Et jactum est, ul impkli sunt dies officii eius, abiit in donium suam, scilicet ad cohabitandum et reddenduni debiluin uxori; unde Chrysostomus dicit, quod eadem nocte (llium genuit; hoc autera fecit coniugii lege; [jrimae ad Corinthios septirao: « Nolite fraudare invicera nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum revertiraini in id ipsuin ». Et ideo, quaradiu Zacharias dies oflicii implebat, ad uxorem non accedebat; Exodi decimo nono: « Sacerdotes, qui acce- Ed. Operum Chrysost., Venetiis 1583, coniiiict diversas homilias in loca quaedam sancti Lucaeetc, inler quas iirinius sermo esl de Nativitate sancti loannis Baplistae. In ipso dicitur, quod apparitio Angeli etc, facta sit « ante primuni annum imperii Tiberii Caesaris, mense Seplenibri, octavo (alcndas Octobris [2i Sept.], incipiente kina 'Undecima... et invenlum est ipsa die octava calendaruin Octobrium esse aequinoctiuni, in quo est inchoatio noctis maior quam lucis; illum enim oportel crescm-e, inquit [loan. 3, 30.], me aulem minui. Minorata autem fuerat lux a tenebris, cum ludaei secundum Legem ot proplietiam sacrificia Deo olTerebant, in qua ci loanne-s comcptus est » etc. (Cfr. Bcda, 1. in Luc 1, 21, qui haeo sub nomine Chrysoslomi aflert, et Glossa ordinnria). Ilaec crba Card. Hugo, in Luc. 1, 25. sic explicat: « Ex hoc clicitiir, quod decima dies Septembris fuit ultima dies administraiionis Zachariae, qua completa, in ipsa vespera dccimae diei rediit Zacharias in donium suam, et in ipsa nocte.. et iia undccima Iiiiia conceptus est loannes Baptista in ieiunio scenopegiac ». B. Albert,, Postilla in Luc I, 23, vero dicit: Nec credo, quod slatim abierit; sed de templo abiens et dc minislratione ivit cclcbrarc festum tabernaculorum, quod ultiniis septem diebus Seplcmbris celebrabatur etc — Subinde allegantur i. Cor. 7, 5; Exod. 1 9, 22. et II. Reg. 6, 7. seq. (de quo vide tom. IV. pag. 210, notam 1.)

"20 cJunt ad me, sanclificentnr, ne percutiam eos»; et ex hac causa dicunt Hebraei Ozam percussum, secundi Regum sexto, quia nocte uxorem cognoverat, quando tetigit arcam. Non enim licebat ab amplexu Liae ad Rachelem immediale transire, sicut Genesis vigesimo nono dicitur ad lacob: « Imple hebdomadam dierum huius copulae».

37. (Vers. 24.). Secundo insinuatur secunda circulum dierum concepit Anna ». Postdies, officii; in quo ostenditur, quod carnaha postponenda sunt spiriluahbus; et ideo infra decimo: «Maria oplimam partem elegit ».

38. Tertio describitur verecunila occultatio, sicut.Vgar anciha, de qua dicitur Genesis decimo sexto, quod « concepisse se videns, despexit dominam suam ». Ratio huius bene redditur in Glossa Ambrosii. — Sed spintualiter erudimur, quod sancti propositi conceptio est ia principio occultanda, sicdt dicitur Matthaei decimo tertio

Siinile est regnum caelorum thesauro abscondito in agro »; ubi Gregorius: « Inventus thesaurus absconditur, ut servetur, quia studium caelestis desiderii a mahgnis spiritibus custodire non sufficit, qui hoc ab humana laude non abscondit ».

39. (Vers. 2b.). Quarto tangitur laetabunda exsidtatio in recognitionem beneOcii, ibi: Dicens, l'-'''-'' /' Dominus. Simile (Jenesis vigesimo primo: « Risum fecit mihi Dominus; quicumque audierit, corridebit mihi ». — Jn diebus, quibus respexit auferre opprobrium meum inter homines, opprobrium scihcet stcrihtatis; Genesis trigesimo: « Concepit Rachel etpeperit, dicens: Abstuht Deus opiirobrium meum ». Iloc erat opprobrium inter homines, propter illud Deuteronomii septimo: « Non erit sterihs apud te utriusque sexus ». Unde dicitur primi Regum primo, quod « aemula Annae atlhgeijat eam in tantum, ut exprolnarct, quod conclusisset Dominus vulvam eius ». Et propter hoc gaudebat, secundum illud Psalmi: « Qui habitare facit sterilem in domo, matrem fihorum laetantem ».

Tria dicantur etiam de conceptu Salvatoris.

40. In mense autem sexto etc. Egit auctor supra de conceptione praecursoris, quae fuit in fecundatione sterilis; in hac parte agit de conceptione Salvatoris, quae fuit in fecundatione Virginis. Haec autem fecundatio est facta, Deo efficiente, Angelo nuntiante et Virgine consentiente, ut reparatio lapsui responderet, sicut dicit Bernardus: « Placuit Deo eodem modo et ordine sibi reconciliare hominem, quo noverat cecidisse ». Ideo pars ista habet tres partes; in prima insinuatur destinatio nuntii a Deo; in secunda, exsecutio ministerii ab Angelo, ibi: Et ingressus Angelus ad eam; in tertia, asecutio propositi, mediante consensu virgineo, ibi: Dixit autem Maria ad Angelum: Ecce ancilla etc.

Primo describitur destinatio nantii quoad quatuor.

Destinatio autem nuntii describitur debito modo facta ex parte temporis, legati, loci et personae, ad quam mittitur nuntius Dei.

41. (Vers. 2G.). Congruentiam temporis insinuat, cum dicit: In mense autem sexto, scilicet a conceptione loannis, qui fuit Martius, in quo mense homo et mundus fuerat conditus, in quo etiam per Chrisli incarnationem erat renovandus, ut sic reparatio responderet primae conditioni, ut impleri videatur illud Isaiae sexagesimo sexto: « Sicut caeli novi et terra nova, quae ego facio stare coram me, dicit Dominus; sic stabit semen vestrum ct nomen vestrum. Et erit mensis ex niense, et Sabbatum ex Sabbato ». Nec etiam senarius numerus vacat a mysterio; quia enim perfectus est, ideo homo, inter cetera opera Dei perfectus, sexta die est conditus. Ideo et Christus venit sexta aetate et sexto millenario annorum et sexto mense conceptus et sexta.feria 66, 22. seq. — In libello de Argumentis lunae, quod habetur intor opera Bedae, dicitur: « In illo mense [lIartio] faclus est mundus, et ille mensis fuit principium anni apud antiquos Homanos in tempore Uoniuli ». Cfr. Glossa ordinaria in Gen. 1, II. (ex Beda, I. Ilexaom.): i Patet in liis verbis, quod verno tempore mundus perfectus est » elc. Ibid. Lyranus observat, apud Ilebraeos duplicem hac de re esse opinionem, scil. mundum factum esse vel in mense Martio, vel in mense Septembri. — August., IV. de Trin. c. 5. n. 9: Octavo enim Calendas Aprilis [2.5 Martii] conceptus creditur [Christus], quo et passus.

passus et sexta hora in cruce suspensus, ut sic signiflcetur advenire in plenitudine temporum et perfectione, qui conceptus est sexto mense; ad Galatas quarto: « At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum » etc.

42. Congruentiam legati notat, cum dicit: Missus est Angelus Gabriel a Deo, ut sic rcspondeat reparatio lapsui, et, quemadmodum homo lapsus est per suggestionem angeli mali, sic resurgat per ministerium boni; Proverbiorum decimo tertio: « Nuntius impii corruet in malum; legatus fidelis, sanitas »; respondeat etiam impletio promissioni, ut, sicut per Gabrielem mysterium illud praedictum fuit Danieli, sic apertum fuit Virgini; Danielis nono: « Ecce, vir Gabriel, quem videram in visione, a principio, citovolans, tetigit me in tempore sacrificii vespertini et docuit me »; et post: « Septuaginta bebdomadae abbreviatae sunt super popuhmi tuum et super urbem sanctam tuam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et addncatur iustitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus Sanctoruni». Et nota, quod missus dicitur a Deo. Bernardus -: « Ab ipso Deo mitti perhibetur »; in quo notatur, quod « nuUi beatorum spirituum suum ante quam Virgini revelasse putetur consilium, excepto dumlaxat Archangelo Gabrieie »; et quia a Deo erat, denuntiationi divini mysterii congruebat.

43. Congruentiam loci notat in Iioc quod ait: jn civitateni Galilaeae, cui nomen Nazareth, iuxta quod praedixerat Dominus per Isaiam, nono: « Aggravata est via niaris trans lordanem Galilaeae gentium, populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam ». In hoc ergo, quod in civitatem Galilaeae missus est, quae erat confinium ludaeorum et gentiuin, significatur, quod illum venit annuntiare, qui promissus fuerat Abrahae Genesis vigesimo secundo: « In semine luo benedicentur universae cognationes terrae »; et illud lacob, Genesis penultimo: « Ipse erit exspectatio gentium». In hoc, quod civilas illa Nazareth yocainv, quae /Zos interpretatur, significatur, quod illum veniebat praenuntiare, qui est « flos campi et lilium convallium », Canticorum secundo; et Isaiae undecimo: « Egredietur virga de radice lesse, et flos de radice eius ascendet»; ubi dicit Hieronymus, qufjd secundum llebraicam veritatem habetur: « Nazareus de radice lesse ascendet». Igitur a Nazareth potest aliquid boni esse, immo flos omnis boni. Congruebal enim, florem in flore concipi, in flore nutriri, in florum lempore, id est in vere et Martio, nuntiari. Unde Bernardus: « Florigeram amat patriam flos de radice lesse ». Et ideo iam poterat decantare: « Flores apparuerunt in terra noslra », Canticornni secundo.

44. (Vers. 27.). Congruentiam personae insinuat in hoc quod dicit: Aa virginem desponsalam; cuius congruentia ostenditur pudica, cuin dicit: Virginem; primae ad Corinthios septimo: «.Mulier innupta et virgo cogitat quae Dei sunt, quomodo sit sancta corpore et spiritu». Bernardus: « Missus est ad Virginem, virginem carne, virgineni niente, virginem professione, virginem, qualem describit Aposlolus, mente et corpore sanctam ». — Ostenditur eliam probala, cumdicit: Desponsatam viro, cui nomen erat loseph etc., ut scilicet « loseph, vir iustus», secundum quod dicitur Alatthaei primo, esset testis castitatis ipsius, secundum illud 1'roverbiorum ultimo: « Et vir eius laudabit eam». Bernardus: « Virum nominat, non quia maritus, sed quia homo virtutis et iustus erat »; et ideo fuit testis legitimus. Bernardus: « Ino tali consilio secretis caeleslibus el admittitur testis, et exluditur hostis, et integra servalur fama Virginis Matris; alioquin, quomodo pepercisset iustus adulterae »? « Quia zelus et furor viri non parcet », Proverbiorum sexto. — Ostenditur eliam promissa in hoc quod dicit: De domo David; quod refertur ad Virginem et loseph, quia uterque de semine David, cui facta erat repromissio in Psalmo: « luravit Dominus David veritatem et non frustrabilur eam; de fructu ventris tui » etc. Bernardus: « Ambo erant de domo et familia David; sed in altera completa cst veritas, quam iuravit Dominus David, altero tantum teste et conscio », scilicet ipso loseph. — Ostenditur etiam praenominata in hoc quod dicit: Et nomen Virginis Maria..Maria enim stella maris interpretatur, et sic ostenditur impleta illa prophetia Balaam; Numerorum vigesimo quarto: « Orietur stella ex lacob, et conin liunc locum (n. 'Xi.), ubi cliam scnlontia Hioronymi niodo allala profcrtur.

° Serm. 3. in Annunliat. B. Mariae, n. 7. Cfr. sermo 2. dc Adventu Domini, n. 3. — Seiiuitur Canl. 2, 12.

surget virga de Israel »; Ecclesiastici quinquagesimo: « Quasi stella niatutina in medio nebulae»; Apocalypsis ultimo: « Ego sum radix et genus David, slella splendida et matutina ».

43. Ideo ergo nominat Virginera, ut ostendatur, ipsam fuisse praeparatam, non casu inventam. Ber-,. jj ggj jjoviter, aut forluito inventa, sed a saeculo electa, ab AUissimo praecognita, sibi praeparata, sibi et servata, a Patribus praesignata, a Prophetis promissa ». Quod enim Moysi monstratum est in rubo et igne, Aaron in virga et flore, Gedeoni in vellere et rore, hoC Salomon praevidit in forti muliere et eius pretio, leremias praececinit de femina et viro, aperlissime declarat Isaias de virgine et domo, Gabriel tandem exhibuit ipsam Virginem salutando. — Vel ideo nominat Virginem, ut nos doceat nomen ipsius in necessitatibus invocare; unde Bernardus in Homilia- « 0 quisquis te intelligis in huius saecuU profluvio magis inter procellas et tempestates fluctuare quam super terram ambulare; respice stellam, voca Mariam! Si iactaris superbiae undis, si ambitionis, si detractionis, si aemulationis; respice stellam, voca Mariam. Si ira, aut avaritia, aut carnis illecebra naviculam concusserit mentis; respice stellam, voca Mariam. Si criminum immanitate turbatus, si conscientiae foeditate confusus, barathro desperationis incipias absorberi; respice ad Mariam ». Unde. et dicit: « Ipsa tenente, non corruis; ipsa protegente, non metuis; ipsa duce, 3. non fatigaris; ipsa propitia, pervenis». — Vel ideo nominat, ut insinuet nomen eius mysterio plenum secundum triplicem interpretationem, per quam triplicem statum intelligimus salvandorum: activos per mare amarum, contemplativos per stellam, pmelalos per dominium.

Secnndo descTibitar execatio miniBteTii qaoad tria.

46. Et ingressus Angelus etc. Postquam descripta est destinatio nuntii, hic describitur exseculio ministerii, quae quidem fuit in denuntiatione conceptus futuri, in qua procedit Angelus, tanquam bonus rhetor, valde ordinate, et Evangelista explicat perfecte. Praemittitur enim primo salutationis ingressus; secundo additur narrationis processus. Matthaeo: Mariam plerique aestimant interpretari: illuminant me isti, vel illnminatrix, vel smyrna [myrrha] maris; sed mihi slellam maris, sive amarum mare; sciendumque, quod Maria super Missus est, n. 17. ibi: El ait ei Angelus: Ne timeas; subiungitur tertio conclusionis terminus, ibi: Ideoque et quod nascelur ex te sanctum. Istae enim sunt partes principaliores orationis rhetoricae, scilicet exordium, narratio el conclusio, secundum Tullium.

Primo ergo praemittitur salutationis ingressus, secundo additur narrationis processus, in quo introducitur primo Angelus salutans, et deinde Virgo auscuUans, ibi ®: Quae cum audisset etc. — Inlroducit ergo Evangelista, Angelum in suo ingressu a salutatione sumsisse exordium; in qua salutatione ipsius captat benevolentiam, erigit conftdenliam et exhibet reverentiam. Ostendit enim eam commendabilem a bonitatis plenitudine, et ideo amabilem; a dignitatis allitudine, et ideo venerabilem; a laudis amplitudine, et ideo praedicabilem. Et propter haec tria designata fuit per arcam foederis, de qua dicitur ad Hebraeos nono quod continebat tria, scilicet « virgam Aaron, tabu-' las Legis et manna »; ut sic ostendatur, quod ipsa erat dulcis et amabilis per manna, venerabilis per virgam, praedicabiUs et commendabilis per legem divinam. Et secundum hoc fuit in ipsa triplex excellentia, scilicet dignitatis, virtutis et caritatis; Ecclesiastici vigesimo quarto: « Ego mater pulcrae dilectionis et timoris et agniUonis et sanctae spei ».

47. (Vers. 28.). Ul ergo ostendat eam amabilem gratiositate, dicit: Ingressus Angelus ad eam, dixit: Ave, grutia plena. Et ideo bene per Esther designata est, de qua Esther secundo dicitur, quod erat formosa valde et incredibili pulcritudine, omnium oculis gratiosa et amabilis videbatur. Unde de ipsa potest dici illud Ecclesiastici vigesimo quarto: « In me omnis gratia vitae et veritatis, in me omnis spes vitae et virtutis». Nec mirum, quia illum erat conceptura, de quo dicitur loannis primo: « Vidimus gloriam eius, gloriam quasi UnigeniU a Patre, plenum gratiae et veritaUs»; et ideo post subditur: « De plenitudine eius nos omnes accepimus».

48. Ut autem ostendat venerabilem ex dignitate, addit: Dominus tecum; discretive dictum est, quia excellenU et singulari modo, tanquam in proprio tabernaculo; EcclesiasUci vigesimo quarto: « Qui creavit me requievit in tabernaculo meo »; Psalmus: « Dominus in templo sancto suo », hoc est in Virginis utero; et rursus: « Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus, Deus in medio eius, non commovebitur». Bernardus: « DommM.9 «ecwm; illius eris mater, cuius est Deus pater; Filius paternae caritatis erit corona tuae castilatis»; ex quo super omnes sortiris inaestimabiiem dignitatem, et propterea regina dicitur in Psalmo: « Astitit regina a dextris tuis ».

49. Ut etiam ostendat ipsam laudabikm ex benedictione, subiungit: Benedicla tu in mulieribus, propler universale remedium; primi Regum vigesimo quinto: « Dixit David ad Abigail: Benedicta tu, quae prohibuisti, ne ulciscerer me manu mea ». Benedicta, inquam, in mulieribus, id est inter mulieres; ludicum quinto: « Benedicta inter mulieres lahel, benedicatur in tabernaculo ». Vel: benedicta in niulieribus, id esl super omnes mulieres; ludilh decimo tertio: « Benedicta es, filia, a Domino Deo excelso prae omnibus mulieribus super terram »; et ilerum decimo quinto: « Benedixerunt illam omnes una voce dicentes: Tu gloria lerusalem, tu Jaetitia Israel, tu honorificentia populi nostri, quia fecisti viriliter, et confortatum est cor tuum, eo quod castitatem amaveris, et post virum tuum alterum nescieris; ideo et manus Domini confortavit te, et ideo eris benedicta ». Vel: benedicta a mulieiHbus; Canticorum sexto: « Viderunt eam filiae Sion et beatissimam praedicaverunt, et reginae et concubinae laudaverunt eam ».

50. (Vers. 29.). Quae cum audisset etc. Introse ginem auscultantem, in qua auscultatione ostendit, Virginem commendabilem esse tripliciter, in auditu scilicet, affectu et cogitatu. — In auditu comraendatur modeslia, cum dicitur: Quae cum audisset, in silentio et taciturnitate auscultasset, secundum iiiud Ecclesiastici trigesimo secundo: « Audi. lacens, et pro reverentia accedet tibi bona gratia». Sic prompta fuit ad audiendum, licet non ad loquendum, secundum illud lacobi primo: « Sit omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum ». Et propterea dicit: audisset, id est perfecte audientiam praebuisset; « auris enim bona cum omni concupiscentia audiet sapientiam», Ecclesiastici tertio.

51. In affectu commendalur verecundia, cum dicitur: Turbata est in sermone eius, scilicet ex verecundia. Beda: « Trepidare virginum est et ad omnis viri ingressus pavere, omnis viri aspectus veteri»; Habacuc terlio: «Audivi, et conlurbatus est venler meus, a voce conlremuerunt labia mea »; ut possel dicere spiritus eius illud lob vige.simo tertio: 1 A facie eius turbatus suin, et considerans eum, timore sollicitor ». Exemplum huius Esther, penultimo: « Vidi te, domine, quasi Angelum Dei, et turbatum est cor meum prae timore gloriae tuae».

52. In cogitatu laudatur prudentia, cum dicitur: Et cogitabal, qualis esset ista salutalio; et hoc erat magna prudentia. Continebat enim profunditatem sapientiae, de qua Sapientiae s<3xto: « Cogitare de illa sensus est consummatus »; unde Danielis quarto: «Daniel, cuius nomen Balthassjir, coepit intra semetipsum tacitus cogitare quasi una hora, et cogitationes eius conturbabant eum ». Cogitationes autem Virginis, etsi turbarent propter pudorem innocentiae, non tamen perturbabant propter splendorem intelligentiae. Bernardus: « Turbata est, sed non perliirbata; immo secundum illud Fsaimi: Turbatus sum et non sum locutus, sed cogitavi dies antiquos » etc.

53. Et ait Angelus ei etc. Postquam praemissus est salutationis ingressus, hic secundo loco sequilur narrationis tractatus sive processus, in quo primo introducit Evangelista Angelum narrantem; secundo, Virginem inlerrogantem, ibi: Dixit autem Maria ad Angelum: Quomodo fiet istud etc.

Narrans autem Angelus, denuntiat id, propter quod venerat, et hoc quidem facit hoc ordine. Primo exprimit divinae acceptionis beneplacilum; secundo, salutiferae fecundationis beneficium: Ecce, concipies; tertio, nasciturae prolis fastigium: Hic erit magnus et Filius Altissimi vocabilur etc.

54. (Vers. 30.). Exprimens igitur Angelus divinae acceptionis bencplacitum, confortat Virginis animum et nominat: Ne timea-s, Maria. Ne timeas, inquam, sed gaudeas, quia nomen tuuni scriplum est in caelo, secundum quod infra dicitur ad Apostolos, decimo: « Gaudete, quod nomina vestra scripta sunt in caelis ». Et rationem reddit: Invenisti enim graliam apud Deum, gratiam scilicet electionis, sicut Moyses; Exodi trigesimo tertio: « Invenisti gratiam apud me, et te ipsum novi ex nomine »; sic dicitur Virgini Mariae. Gratiam etiani perfectionis, sicut Noe; Genesis sexto: « Noe invenit gratiam coram Deo »; et paulo post: « Noe vir iustus atque perfectus cum Deo ambulavit ». Gratiam desponsationis, ut fieret sponsa Dei et mater Filii Dei; Esther secundo: « Habuit Eslher gratiam et misericordiam coram Assuero super omnes mulieres.

et posuit diadema regni in capite eius ». Invenit autem gratiam propter nimiam humilitatem et mansuetudinem; lacobi quarto: « Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam »; et Ecclesiastici tertio: « Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam ».

0. (Vers. 31.). Exprimens etiam salutiferae ("''('Ponis seu fecundationis beneficium, ostendit, ipsum esse proximum, cum dicit: Ecce, concipies in utero et partes filium; ut sic impleatur in te illud Isaiae septimo: « Ecce, virgo concipiet et pariet fjlium ». Et signanter dicit: Ecce, concipies in utero, ut ostendat, hoc ipsum esse magnum et mirum et novum, ut concipiat intra, nihil recipiendo ab extra; leremiae trigesimo primo: « Novum fecit Dominus super terram: femina circumdabit virum». Et quia conceptum sine libidine sequitur partus sine parturitione et dolore, ideo addit: Et partes filium, secundum illud Isaiae ultimo: « Antequam parturiret, peperit. Quis audivit unquam tate, aut quis vidit huic simile »? Et quia partum sine dolore sequitur fructus uteri cum salute, ideo subdit: Vocabis nomen eius lesum; quia, secundum quod dicitur Actuum quarto, « nec aliud nomen est sub caelo datum honiinibus, in quo oporteat nos salvos fieri ». Huius nominis praefiguratio praecessit in Iesu, fiUo Nave; Ecclesiastici quadragesimo sexto: « Fortis in bello Lesus Nave, qui fuit magnus secundum nomen suum, maximus in salutem electorum Dei ». -Huius etiam praefigUratio praecessit in loseph, de quo dicitur Genesis quadragesimo primo, quod « Pharao vertit nomen eius et vocavit eum lingua Aegyptiaca Salvatorem mundi ».

S6. (Vers. 32.). Postremo exprimens nasciturae prolis fastigium, ostendit ipsum magnum, cum dicit: Hic erit magnus. Ostendit autem, magnitudinem eius excellentissimam esse propter gratiam singularem, propter excellentiam regalem, propter poten- Ham aetemalem. — Singularem gratiam tangit, cum dicit: Et FiHus AUissimi vocabitur,?,dWc&, )QV vd.- tiam uriionis; Filius, inquam,.unigenilus, secundum illud loannis primo: « Vidimus gloriam eius, gionam quasi Unigeniti a Patre ». Et ita aequafis erit Altissimo, secundum illud Psalmi: « Tu Dominus altissimus super omnem terram ». Quis est hic nisi Christus Dominus? de quo ad Philippenses secundo: « Dedit iili nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectalur » elc. Hoc autem nuUi alii dedit, quia in solo Filio Virginis est gratia unionis. eius, id est regale solium, secundum quod David erat promissum: « De fructu ventris tui ponam super sedem tuam »; et secundum quod per leremiam Prophetam, leremiae vigesimo tertio, promissum fuit: « Ecce, dies veniunt, dicit Dominus. Et suscitabo David germen iustum, et regnabit rex et sapiens erit ». Hoc etiam primo ostensum fuit DanieU septimo, de FiUo hominis, de quo dicit, quod « antiquus dierum dedit ei potestatem et honorem et regnum, et omnes popuU et tribus et Unguae servient ei ».

58. Aeternalem potentiam notat, cum dicit: Et regnabit in domo lacob in aeternum, secundum quod promissum erat David, secundum illud secundi Regum septimo: « Suscitabo semen, quod egredietur de utero tuo, et firmabo regnum eius; et stabiliam th.'onum regni eius usque in sempiternum ». Hoc ipsum ait Daniel septimo: « Potestas eius, potestas aeterna, uae non auferetur, et regnum eius, quod non corrumpetur ».

59. (Vers. 33.). Ut autem ostendat, quod aeternitas ista est proprie dicta per carentiam finis, addit: Et regni eius non erit /inis; ut sic impleatur ilhid Isaiae nono: « Super soUum David et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum ». Et ideo recte dicit Psalmista: « Regnum tuum regnum omnium saeculorum, et dominatio tua in omni generatione et generationem ».

60. (Vers. 34.). Dixit autem MaiHa ad Angelum. Introduxit prius Evangelista Angelum narrantem; subiungit hic prudentissimam Virginem jpercunctantem; in qua percunctatione tria nobis explicantur, scilicet dubitatio conveniens, ratio movens et solutio satisfaciens. — Conveniens dubitatio notatur, cum dicitur: Quomodo fiet istud? Cum enim triplex sit concipiendi modus: unus carnalis, aUus spiritualis et tertius admirabilis et singularis; quaero, quo istorum modorum fiat? Nicodemus sic quaerebat a Domino, cum audiret, quod oporteret, eum renasei denuo; loannis tertio: « Quomodo, inquit, possunt haec fieri »? Et nota, quod non quaerit modum sciendi sive signum, quod fidem faciat, sicut Zacharias, qui punitus fuit, supra eodem: « Unde hoc sciam? Ego enim sum senex,etuxor mea processit in diebus suis»; sed quaerit modum fiendi, ni consentiat, secundum illud Proverbiorum quarto: « Palpebrae tuae praecedant gressus tuos».

61. Rationem moventem tangit, cum dicit: Quoniam virum non cognosco, id est, non cognoscituram propono, et ita sum virgo mente et carne et proposilo, ut sibi recte competat illud Rebeccae, Genesis vigesimo quarto, quod eral « pueiia decora niinis virgoque pulcherrima et incognita viro ». Et secuqdum Apostolum, primae ad Corinthios septimo, iam non cogitabat, quae carnis erant, sed « quae Domini sunt, quomodo esset sancla et corpore et spiritu»; et ideo non irrationaljiliter quaerebat, quomodo debeat prolem concipere, quae non proponebat virum cognoscere, ut, si posset esse, quod haberet simul virginitatem et fecunditatem, tunc consensum praeberet.

62. (Vers. 33.). Et quoniam dubitatio sua rationem habebat recte movenlem; ideo meruit responsionem satisfacientem, quae notatur ibi: Et respondens Angelus dixit ci: Spiritus sanclus superveniet in te, ct virlus Altissimi obumbrabit tibi; quasi dicat Angelus: quaeris, quoniodo concipies? Ad hoc respondeo, quod fecundaberis sine corruptione, concipies sine libidine, partes sine dolore, quia non ex, virili semine, sed ex Spiritus sancti virtute. Ita dictum est Matlhaei primo: « Quod in ea natum est de Spirilu sancto est». Et recte dicit: Spiritus sanctus superveniet, id cst, desursum veniet; lacobi primo: « Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a PatFe luminum ». Propler hoc dicilur Actuum primo: (t Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos »; et ita non erit corruplio, quia de Spiritu sancto. Non etiam erit libido, quia virtus Allissimi obumlrrabit tibi, scilicet ne sentias aestum concupiscentiae, secundum illud Canticorum secundo: « Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi ».

63. Et nota, trium praecedentium triplicem praecesslsse figuram: qtiia sine virili semine, in virga quae floruit, Numerorum decimo septimo; Isaiae undecimo: « Flos de radice eius ascendet » etc.; quia sine libidine, in rubo et igne, Exodi tertio, quia rubus ardebat et non comburebatur; quia partus sine dolore designatur in rore et vellere Gedeonis, ludicum sexto. « Vellus enim, ut dicit Hieronymus, cum sit de corpore, nescit tamen corporis passionem »; et ideo in Psalmo: « Descendet sicut pluvia in vellus ».

64. Ideoque et quod nascetur ex te sanclum ctc. Postquam descriptus est ingressus salu- Maria concipiat, et ex ea nascatur Filius Dei. In hac autem illatione primo praemittit Angelus suam conclusionem, et deinde approbutionem, et [)Ostremo utriusque subiungit ralionem.

(j)nchmonem infert, cuiii dirjl: Idc.imie el (luod,.,./. r.. nascetur ex tn sanclum vocabitur Filius Dei. Quia enim fecundaris virtute Spiritus sancti, non prolem viri generabis, sed proli'iii Dei,iion ijecralorein, sed sanctum; Danielis notio: « linpleatur visio et prophetia, et ungatur Sariftiis Sanctorum ». Si enim, quemadmodum dicitur loannis lertio, « quod natum est ex carne caro est, et quod natum esl de spiritu spirilus est»: ergo quod nascitur de Spirilu s;aucto necessario sequitur esse sanrtiiin. Hernanliis: « Si diceret: sancta caro, vel sanclus lioiiio, paruiii dixisse Yideretur; posuit erga iiidefiuite sanclum, ipiia quidquid fuil, quod Virgo 'iMiiiil, sancliiiii [jroriil dubio ac singulariter.sriiictiiiii fuit». Et quia iilii hominum nascuntur poliiiti,;iil Ephosios secundo: « Omnes nascimur natura filii irae»; ideo iain non filius viri, sed Filius Dei vocabitur; Isniac notio: « Et vocabilur nomen cins adiiiirabilis, consiliariiis, Dciis, fortis » etc. Vocabilur ab ipso Deo;.Marci nono « Hic est rilius meus carissimiis »; ct Malthaei decimo septimo: « Hic cst Filius meus dilectus, in qio mihi bcnc complaciii, ipsuiii audite». Vocabitur;dt ipsis credentibus; Matlhaei decimo sexlo: « Tu cs Christus, Filius Dci vivi »; ct ad Honiaiios prinio: « Qui praedestinatus est Filius Dei invirlulc». Vooabitur ab omnibus; Matthaei pcnultiino dixil ccfitiirio: « Vere Fihus Dei erat isle ».

(55. (Vers. M.). Apnrobalioneni aiitciii sive r.....,., connrm;itionem adiungit, cum dicit: Ecce, Elisabelh, cognata tua, et ipsa coiKcpit /llium in seneclute sua. Si ergo Deus dedit conceptum scni, dare potest et inveni, licet istud novum, illud iam factum; Genesis vigesiino primo: « Concepit Sara et peperit filiuin in senectnte sua ». — Vt melius constet Virgini, additur: Et hic mensis est sextus illi quae vocatur sterilis. Et ila cnm maiiifcsta fuerit eius sterilitas, iani cst inanifesla eius fecunditas. lam ergo incipiunt signa et mirabilia fieri in lerra, secundum illud Ecclesiastici trigesimo sexto: « Innova signa et immuta inirahilia ». Et ideo lirinum ct certum est, quod et tu, Virgo, iain concipias supra naturam; et hoc cst quod dicit licda in Glos.s;i: « Ne Virgo desperet de partu, accipit excmpluin sterilis et anus pariturae, utdiscat, omnia Dco esse mil. 2. super ilissus esl, n. 7: Quid illud Oedeonis vollu.; significat, quod ulique de carne lonsum, scd sine vulnere c.nrnis iu arca ponilur... nisi carnem assuinlam do inrnc Virginis ct alsqiie dclrimenlo virginilatis? — Subinde allegalur Ps. 71, fi.

possibilia, quae ordini nalurae videntur esse contraria ». Et ideo Dominus tot steriliuni conceptus praemisit, ut istum conceptum figurarent et figurando praenuntiarent et praenuntiando testimonium darent et credibilem facerenl.

66. (Vers. 37.). Rationem autem huius subiuncum dicit: Quia non eril impossibile apud Deum omne verbum; EcceS:Istae ()Cla.o: «Omne, quod voluerit, faciet, et sermo illius potestate plenus est»; Matthaei decimo nono: « Apud Deum omnia possibilia sunt », sicut dictum est Sarae, Genesis decimo octavo: « Nunquid Deo quidquam est difficile »? Bernardus: « Apud Dominum idem est facere quod loqui, et loqui quod velle. Merito ergo noveris, non esse impossibile omne verbum »; et ideo, cum aliquid promitlit Deus, sine dubitatione credendum est, quia, cum omnia possit et mentiri non possit, necesse est, ut fiat ila, sicul promitlit; Numerorum vigesimo terlio: « Non est Deus quasi homo, ut mentiatur; nec ut filius hoininis, ul mutelur. Dixit ergo, et non faciet? Locutus est, et non implebit »? — Et sic ostendit Angelus suam conclusionem necessariam, ut iam Virgo nec dubitare possit nec valeat dissenlire.

Tertio describitur assecDtio propositi quoad tria.

7. (Vers. 38.). Dixit autem Maria etc. Hic ultimo ponitur assecutio propositi, quod fuit in conf sensu Virginis, per quem mox concepit Filium Dei. Hunc autem consensum describit debite et ordinate factum: quia ex humilitate prneilisponenlc el caritate per/iciente et creduliiate pronunlianle.

Introducitur ergo primo pronuniinlio ex creduUtate, cum dicitur: Dixit autem Maria ad Angelum. Quia enim Angeli dictum credidit esse verum, ideo dat expresse responsum consentaneum; ad Romanos decimo: « Corde creditur ad iuslitiam, ore autem confessio fit ad salutem »; et in Psalmo: « Credidi, propter quod locutus Sum ». Dixit; de hoc verbo fidei dicitur ad Romanos decimo: « Prope est verbiun in ore tuo et in corde tuo, hoc est verbum fidei, quod praedicamus ». Quia ergo corde concepit verbum fidei, ventre concepit Filium Dei; infra eodem: « Beata, quae credidisti » etc.; et undecimo: « Beatus venter, qui te porlavit, et ubera, quae suxisti ».

8. Bemih seqiiilur praeparatio ex humilitate, cum dicitur: Ecce, ancilla Domini. Simile responsum dedit Abigail, mulier prudens, cum David vellet eam uxorem accipere; primi Regum vigesimo quinto: « Ecce, famula tua sit in ancillain, ut lavet pedes servorum domini mei »; et illa Ruth, quae designat beatam Virginem, Ruth secundo: « Unde hoc mihi, ut invenirem gratiam anle oculos tuos »? quoniam « locutus es ad cor ancillae tuae, quae non sum similis unius puellarum tuarum». Et quia se virgo Maria humiliavit, se ad graliam praeparavit. Bernardus: « Ilumiliter respondetur, ut sedes praeparetur ». Et quia singularis humilitas, ideo et singularis fuit gratia; unde Bernardus: « Non est magnum, esse huniilem in abiectione; magna prorsus et rara virtus humilitas honorata»; hoc « est luminare, quod minuitur in consummalione », Ecclesiastici quadragesimo terlio.

9. Postremo subditur consensus perfeclus ex carilale, cum dicilur: Fiat mihi secundum verbum tuum. « Fiat, ut dicit Bernardus, est desiderii signum, non (lubilationis indicium »; eliam est signum asserlionis, sicut in Psalnio dicitur: « Dicet omnis populus: Fiat, fiat »; et iterum affectionis, ut in Psalmo: « Fiat inanus tua, ut salvet nie » — idem enim est verbum et manus Patris — et potest esse orationis verbum, ut sic sit desideratorium, quia ex carilate; ornlorium, quia ex humilitate; asseriorium, quia ex credulitate. — Haec est vox dulcissima hominibus, Angelis et ipsi Sponso. Hanc petebat in Canticorum secundo: « Sonet vox tua in auribus meis; vox enim tua dulcis, et facies tua decora »; quod facit, cum dixit Angelo: Fiat mihi secundum verbum tuum. « Verbum, quod erat in principio apud Deum, fiat caro de carne mea, secundum verbum tuum"». Unde Bernardus: « Fial mihi, obsecro, verbuin non prolatum, ut transeat, sed conceptum, nt maneat. Fiat verbum non tantum audibile auribus, sed et visibile oculis, palpabile manibus, gesta- 4. cx Vig;ncrianis) n. 2: Clirislus enim nianus Domini, Filius Dei inanus Dci, Verbum Dei inanus Dei. Quae est enim manus Dei, nisi per quam facta sunt omnia [loan. I, 3.].

' Bernard,, loc. cit.: Et in hoc quod dicit: Fial mihi secundum verbum tuum, mngis intelligenda est afTectura exprimere desiderantis, quani effecluin requirere more dubitantis. Quamquam nil obslat intelligi, ftat esse verbum orantis. Nemo quippe orat, nisi quod credil ct sperat. Vull autem a se requiri Deus etiam quod pollicetur. Et ideo forte multa, quae dare disposuit, prius pollicctur, ut ex promissione devotio excitelur, sicque quod gratis daturiis erat devota oratio promcreatur elc. — Sequitur Cant. 2, 14.

bile humeris», ut verbo virlutis suae me porlet. « Porro miiUifanam muUisqm modis olim- locutus est Deus Palribus in Prophelis, et aliis in corde, aliis in aure, aliis in ore, aliis in visu, aliis in manu; mihi, oro, ut fiat iuxta verbum tuum; nec volo, ut liat mihi aut declamatorie praedicatum, aut figuraliler signatum, aut imaginaliler soiuniatum, sed silenter inspiratum, personaliter incarnatum, corporaliter invisceratum » « Verbum caro faclum » *. Et si ila fiet, tunc potero dicere tibi, quod dixit mulier Sarephlana Eliae tertii Regum decimo seplimo: « Nunc cognovi, quoniam vir Dei es tu, et verbum Dei verum iu ore luo esl ».

70. Et quoniam in tali consensu conceptus est Filius, et propositum suum asseculus est Angelus; ideo sequitur: Et ducessil ab iUa Angehis. Hoc enim ostendebal faclo, quod Raphael Tobiae dicebat verbo, Tobiae duodeciino: « Tempus est, ut revertar ad euni qui me misit»; et de Petro dicilur Acluuiii duodecimo, quod ipso educlo de carcere, « continuo disccssit Angelus ab eo ». Recessit ab ea.Angelus, sed remansit cum ea Dei Filius; discessit quantum ad apparentiam, sed remanserunl niulti quantum ad custodiam; Canticorum tertio: « En, lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel». Isti sunt Angeli beatissimi, qui cuslodiebant eam lanquam « locum divinae habitalionis » electissimuni; unde etsi beneficium cuslodiae sibi impenderent propter infirinitalem carnis, cultum tamen reve!'entiae exhibebant propter dignitjUem Matris,et ideo quodam modo per ipsam ascendebant et descendebaut. Unde designata fuit per illam scalam, cui Dominus erat innixus, et Angeli per illam ascendebant, quam vidit lacob, Genesis vigesimo octavo; -«t post sequitur: « Non est hic aliud nisi domus Dei ct porta Ccaeli », quia nuUus potest iam caelum intrare, nisi per Mariam transeat tanquam per portam. Sicut enim -Deus ad nos venit per ipsam, ita per ipsam nos oportet redire in Deum. Et ideo dicitur domus, porla et scala: domus propter Christi conceptionem, po/7a propter Christi partum el scala propter ascensum ad Deum. — Non ergo discedamus ab ea, sed eius pedibus provoluti, semper eam salutemus: Ave, (jratia plena, ut per eam quae invenit gratiam et misericordiam super omnes mulieres in conspectu illius magni Assueri, nos «gratiam inveniamus et misericordiam consequamur in auxilio opportuno ».

Secundo, de gratiarum actione pro utraque conceptione.

71. ExsurQens aulcm Maria etc. Terminata parte illa, in qua egit de sterilis et Virginis fecundalione, hic sequilur pars secunda, in qua agit de gratiarum actione. Et iuxta hunc duplicem modum pars ista habet duas, in quarum prima fit gratiarum actio et laudis decantatio propter conceptum Saloatoris; in secunda, propler conceptum et parlum praecursoris, ibi: Elisabelh implelum est tempus elc.

De prima grati&ram aotione dicaotar tris.

Ad hoc autem, quod decanlatio laudis sit ex integro et perfecto alTectu, exigilur cerlificatio veritatis in inlellectu et exhibilio carilalis in alTectu et elTeclu, unum sicut praecedens, alterum sicut consequens. Ideo prima pars habet tres, in quarum prima praemillilur testimonium prophetiae; in secunda subditur canticum laetitiae, ibi: Et ait Maria: Magnificat etc.; in tertia subiungitur obsequium benepcentiae, ibi: Mansit autem Maria cum iUa etc. Primum aslruit fidem, secundum erigit spem, tertium oslenJit caritatem.

Primo praemittitor testimoniom prophetiae.

In descriptione autem testimonii prophetiae procedit Evangelista hoc ordine. Nam primo introducit teslificandi opporlunitatcm; secundo, testimonii veritalem, ibi: El unde hoc mihi etc. — Ad testificandi a.nlem opporlunitatem tria concurrunt, scilicet Virginis salutantis occursus et virgineae salulationis effeclus et Elisabeth resalutaniis affectwi; primum, ibi: Exsurgens Maria etc.; secundum, ibi: Factum est, ut audivit etc.; tertium, ibi: Et replela est Spiritu sancto etc. Propter festinationem ait: Exsurgens autem Maria in diebus illis, abiit in montuna cum festinalione

-2S m 'civikUem. luda; quasi dicat: non tardavit, sed diluciilo surrexit, secundum illud Canticorum secundo: « Surge, propera, amica niea, columba mea, fctrmosa mea, et veni ». Unde sibi competit illud Proverbiorum trigesimo primo, quod dicitur de muliere Ibrti, quae « de nocte surrexit dedilque praedam domesticis suis et cibaria ancillis suis»; surrexit enim, ut ministraret Elisabeth sent et debili. Unde « uec eam retardavit asperilas ilineris », secunduni quod dicitur in Glossa, et littera designat, quia abiit in montana, scilicet cum festinatione, ad veritatem explorandam, sicut illi exploratores, losue secundo: « Ad monlana conscendite »; vel etiam cum ipso sponso, Canticorum secundo: « Ecce, iste venit saliens in montibus et transiliens colles». Non etiam retardavit viae prolixitas, quod notat ibi: In civitateni luda, id est lerusalem, ut iam possil ipsa clamare cum Isaia, secundo: «Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei lacob ». Nec in itinere fecitmoram, quia cimh feslinalione, sicut Rachel, Genesis vigesimo nono, quae, viso lacob, « festinavit, ut nuntiaret patri suo ».

73. Spiritualiler auterp datur ex hoc nobis intelligi, quod necessaria est ei festinatio, qui vult ad.. i n,. k n. perfectionem attmgere; ad Ilebraeos quarto: « Festinemus ingredi in illam requiem »; ideo primae ad Corinthios nono: «Siccurrite, ut comprehendatis». Quocontra dicitur de fatuis virginibus Matlhaei vigesimo quinto, quod «novissime venerunt»; et Ecclesiastici quinto: « Ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem ».

74. (Vers. 40.). Fuit occursus Virginis festinus, fuit eliam familiaris; propter quod dicit: Etinlrary; r-i»* i i r vit in domum Zo.cnariae et salutavit Elisabelh. fntravit, inquam, ut familiariter cohabitaret; Sapientiae octavo: « Inlrans in domum meam, conquiescam cum illa». Inlravil, non foris stabat, sicut illa « mulier vaga, quietis impatiens nec valens in domo consistere pedibus suis », Proverbiorum septimo. Intravit iim, non ut htigaret, sed ut salutaret, secundum quod moris est Sanctis; ad Romanos decimo sexto: « Salutare invicem in osculo sancto». Salutavit, inquam, non solum optando, sed etiam salutem in lerusalem apportando, ut adimplealur illud Isaiae sexagesimo secundo: « Propter Sion non tacebo et propter lerusalem non quiescam, donec egrediatur ut splendor iustus eius, et Salvator eius ut lampas accendatur »; et post: « Dicite filiae Sion: Ecce, Salvator tuus venit; ecce, merces eius cum eo, et opus illius coram illo ». — Et nota, quod Virgo prius domum intravit et postea salutavit, quia iam incipiebat Virgo mandatis evangelicis consentire; nam infra decimo dicilur: « Neminem per viam salutaveritis»; et postea subditur: « In quamcumque domum intraveritis, primum dicite: Pax huic domui». Quod et fecit Virgo beala.

7b. (Vers. 41.). Secundo vero introducitur virgineae salutationis effeclus, qui fuit excitatio matris et laetificatio prolis. — Propter matris excitaizonem dicitur: Et factum esl, ut audivit salutationem Mariae Elisabelh. Salutationem namque Virginis Elisabeth audiverat, quia eam amabat; Canticorum oclavo: « Quae habitas in hortis, amici auscultant te, fac me audire vocem tuam »; et loannis octavo: « Qui ex Deo est verba Dei audit »; unde primae ad Thessalonicenses secundo: « Cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed, sicut est vere, verbum Dei ». Audivit utique verbuin salulis ab ea quae conceperat Verbum incarnatum, in quo solo salus est, secundum illud lacobi primo: « In mansuetudine suscipite insitum verbum, quodpolestsalvareanimas vestras».

76. Fuit ergo mater verbo Virginis excitata, fuit etiam proles laetificata; unde dicit: Exsultavit, in gaudio, infans in utero eius. In quo ostenditur, quod loannes erat amicus Sponsi praecipuus, secundum quod de ipso scribitur loannis lertio: « Amicus sponsi, qui stat et audit vocem eius, gaudio gaudet propter vocem sponsi». Exsultavit, inquam, prae desiderio, sicut Patres; loannis octavo: « Abraham exsultavit, ut videret diem meum;vidit el ga- visus est». Exsullavit, ad praesentiam Domini Sal-- vatoris, quasi gestiens salutare el assurgere Domino suo, cuius erat praecursor. Unde dicitur in Glossa Bedae, « quia lingua non poterat, animo exsultante salutat et suae praecursionis officium inchoat. Ecce, apparet quod Angelus dixerat: Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae ». — Ex quo datur spiritualiler intelligi, quod propositum sanctum non potest latere, quin se manifestet, et amor interior prorumpat in opus; unde Gregorius: « Nunquam amor Dei est otiosus ».

77. (Vers. 42.). Tertio subiungitur Elisabeth salutantis affectus magnus et benignus. — Propter

magniludinem dicilur: Et repleta est Spiritu sancto Elisabeth et exclamavit voce magna. Magnitudo namque vocis signum est magnae affectionis, quia.« voces sunt notae passionum »; Ecclesiasticidecimo quinto: «Adimplebit eum Dominus spiritu sapientiae et intellectus »; et: « Ipse tanquam imbres mittet eloquia sapientiae suae, et in oratione confitebitur Domino ». Ideo autem voce magna clamavit, quia jllum continebat in utero, qui erat vox Verbi, secundum quod de ipso dicitur Isaiae quadragesimo: « Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini ». Cui etiam dicitur ibidem: « Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion; exalla in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas lerusalem, exalta, noli timere. Dic civitatibus ludae: Ecce, Deus vester, ecce, Dominus Dens in fortitudine veniet ».

78. Nec tam fuit vox eius clamosa quam etiam devota; unde ad exprimendum benignitalem affectus subdit dicens: Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui. Benedicit Elisabeth Virginem simul et prolem, ut compleat angelicam salutationem. Benedictionem sibi optat et iam benedictam annuntiat ea benedictione, quam Dominus Abrahae promiserat Genesis duodecimo: « Benedicam tibi et magnificabo nomen tuum, erisque benedictus. Benedicam benedicentibus tibi et irialedicam maledicentibus tibi, atque in semine tuo benedicentur universae cognationes terrae ». Hanc benedictionem praedixit,. „. „.. Isaac iti ngura agri, Genesis vigesimo septimo: « Ecce, odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus ». Hanc confirmavit lacob, Genesis penultimo: « Omnipotens benedicet tibi benedictionibus caeli desuper, benedictionibus abyssi iacentis deorsum, benedictionibus uberum et vulvae; benedicliones patris tui confortatae sunt benedictionibus patrum eius, donec veniret desiderium collium aeternorum ». Hanc desiderabat et hanc imprecabatur Moyses, Deuteronomii vigesimo octHvo: « benedictus fructus ventris tui et fmctus terrae luae ». Et ideo cantemus cum David: « Benedixisli, Domine, terram tuam ».

79. Completum est etiam in Maria illud Ecclesiastici vigesimo quarto «: « In multitudine elecloruni habebit laudem et inter Ijenedictos benedicetur ». Benedicta quidem fuit.Iahol, ludicum quinlo: « Ifcnodicla in mulieribus laliel ». Benedicta fuil Hulti, Kutli tertio: « Benedicta es a Domino, filia». Benedicta Abigail, primi Regum vigesimo quinto: « Benedicta tu, quae prohibuisti me hodie, ne me mea manu ulciscerer». Benedicla ludilh, deciino tertio: « Benedicta es tu, filia, a Domino Deo e.xcelso prae omriihus mulieribus super terram». Inter has mulieres et super has mulieres benedicta est virgo Maria, quia iljae benedictiones impletae sunt in hac.

80. El unde Jioc mihi, ut veniat etc. Praemissa opportunitate testificandi, subditur hic veritas leslimonii, ad cuius explicationem tria introducit Evangelista. Primum est praeconium admirativum; secundum est signum approbativum; tertium vero, testimonium afprmativum.. Primum tenet ralionem propositionis, secundum assumtionis, et tertium conclusionis.

81. (Vers. 43.). Introducit ergo praeco/iJMm admirativum, cuni dicit Ehsabeth: Et unde hoc ut veniat Mater Domini mei ad me? Hoc enim est valde laudabile et etiam admirabile, quod mulier sit Mater Dei, et quod Mater Dei visitet ancillam Dei. Unde poterat dicere, sicut dixit Areuna regi David secundi Regum ultimo: « Quid causae est, ut veniat dominus meus rex ad servum suum »? Maius enim est esse Matrem Dei; unde dignatio fuit Matris Domini omnium suis pedibus visitare alienum hospitium. Unde Virgo gloriatur Ecclesiastici vigesimo quarto: « Ego mater pulcrae dilectionis et timoris et sanctae spei »; quia propter dignitatem maternam gnus es, te in omnibus humilia, mox... surgit.. gestansquc in utero Deum, servorum Dei habitacula petit» clc. Theophylart, in hunc loc, ait: a Sicut postea loannes Christum, cum venisset, ut baptizaretur, prohibuit propter reverentiam, dicens [Mattl;. 3, H. seqq.]: Ego non mm dignus; sic et nunc per matrem suani loquitur: Unde mihi Iwc, ut tentat Ualer Dominimeiadme? priusquam pariat Dominum, mcitrem vocans eam, quae in utero gerebat..-Vlias enim, priusquam pariant, non solemus matres vocare propter metum abortiendi; in Virgine autem nihil tale suspicari oporlebat. Et idcirco, priusquam — Vat. hic legit: Ex qiio enim facta est mater Dei, summa Domini omnium eluxil dignatio, ut qui suis pedibus alienum hospitium visitare non abliorruit. De quo quidem Virgo gloriatur elc. (Voci dignalio G adiungit imgm, DH maximaj. Eadem ed. omittit supra et quod mater Dei visitet ancillam Dei.

est virgo Maria diligemla, veneranda et cum oinni fiducia adeunda tanquam summae misericordiae mater.

82. (Vers. 44.). Secundo subdit indiciim approbaliuum, cum dicit: Ecce enim, ut facla est salulationis tuae in auribus meis, exsullavit in gaudio infans in utero meo; et hoc est signum, quod « diffusa est gralia in labiis tuis»; et propterea certum est, quod « benedixit te Deus in aelernum», in Psalmo Et ex quo infans supra naturam exsultavit, certum est, quod Dominus naturae sibi occurrerit. Et ex quo infantulus respondet ex utero, certum est, te concepisse illum qui vocat ab utero, secundum illud Isaiae quadragesimo nono: « Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei » elc. Et rursus, ex quo puer exsultavit, certum est, iam consummatum esse veraciter quod in Isaia dicitur: «Exsulta et lauda, habitatio Sion, quia magnus in medio tui Sanctus Israel »; et illud Zachariae nono: « Exsulta satis, filia Sion, iubila, filia lerusalem; ecce, rex tuus venit tibi iustus et salvator ».

83. (Vers. 45.). Ex quo igitur rairabiliter exsultavit praecursor, iam certum habebat indicium, quod venerit Salvator; et quoniam iam cerlum habebat indicium, ideo tertio veritati subditur testimonium, oraculum affirmativum, cum dicitur: Beata,...... ».,. quae credidisli, fjuomam pcrfmenlur ea quae dicta sunt tibi a Domino. Fides enim beatam facit; Matthaei decimo sexto: « Beatus es, Simon Bariona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est»; et loannis vigesimo: «Beati, qui nou viderunt et crediderunt ». — Facit autem fides beatos, quia inchoando in merito disponit ad consummationem in praemio; ad Philippenses primo: « Confidens hoc ipsum, quia qui coepit in vobis opus bonum perficiet », et hoc merito Gdei; unde Matthaei octavo: « Vade, et sicut credidisti, fiat tibi »; et sic factum est Mariae.

84. Nola, quod beatificantur in Scriptura non solum credentes,?,&! etiam «peranto; Psalmus: ggjyg jr cuius est nomen Domini spes eius». — Item, diligentes; Ecclesiastici quadragesimo octavo: «Beati, qui te viderunt et in amicitia tua decorati sunt ». — Item, timentes; Ecclesiastici vigesimo quinto: «Beatus, cui datum est habere timorem Dei »; rursus Psalmus: « Beatus vir, qui timet Dominum ». — Item, operantes; loannis decimo tertio: « Si haec scitis, beati eritis, si feceritis ea »; et infra undecimo: « Beati, qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud ». — Item, sustinentes; primae Petri tertio: «Sed et si quid patimini propter iustitiam, beati »; et Matthaei quinto: «Beatiestis, cum ma ledixerint vobis homines et persecuti vos fuerint et dixerint omne malum adversum vos, menlientes, propter me». — Item, contemplantes; lertWRegvim. decimo: « Beali viri lui, et beati servi lui hi, qui stant coram te semper et audiunt sapientiam tuam ».

8o. Ex omnibus his causis beata fuit virgo Maria, ex causa etiam singulari fuit beatissima, quia concepit Filium Dei; infra undecimo: « Beatus venter, qui te portavit, et ubera, quae suxisti ». Et propterea ipsamet dicit infra eodem: « Ecce enim, ex hoc beatam me dicent omnes generationes ». Beata ergo, quae credidisli, quia credendo concepisti et concipiendo beatitudinem omnibus gentibus quantum ad sufficientiam protulisli. In huius figura, Genesis trigesimo « dixit Lia: Hoc pro beatitudine mea, beatam quippe me dicent omnes mulieres».

Secando snbditQi casticam laetitiae.

86. Et ait Maria elc. Post testimonium prophetiae sequitur cantus laetitiae, in quo beatissima virgo Maria laudat divinam clementiam propler excellentissimam graliam sibi collatam. In hoc autem cantico tria notantur. Primum est landantis affectio, quam nolat ibi: Magnificat anima mea etc. Secundum est laudandi ratio, quam notat, cum subdit: Quia respexit elc. Tertium, divinae laudis amplificalio, quam notat ibi: Et misericordia eius a progenie. Non enim est perfecta laus, nisi adsit debitus ajfeclus, debita causa et debitus modus.

87. (Vers. 46.). Insinuatur ergo primo

,,,...„,,.... tts aijectio, ut grata, magnificando divinam virtulem, cum dicit: Ail Maria: Magnifical animamea Dominum, id est divinam virtutem. « Magnus enim Dominus noster, et magna virlus eius»; et ideo magno affeclu debel collaudari, quia magna operatur; Danielis quarto: « Ego laudo et magnifico et glorifico Regem caeli, quia omnia opera eius vera»; et ad hoc invitat anima devota in Psalmo: « Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen eius in id ipsum». Tunc anima nostra vere magnificat Dominum, quando sub ipso se ipsam captivat et humiliat; Ecclesiastici tertio: « Quam magna potentia Dei solius, et a solis humilibus honoratur ». Unde virgo Maria, quia prae ceteris se ipsam humiliavit, ceteris altius Dominum magnificavit. Et ideo a magnificatione incepit, quia hoc compelehSit humilitali Virginis de- « Vers. 27. — Sequilur Luc. 1, 48.

cantantis. — Compelebat eliam dignitali Dei, cuius summa dignatio non cognoscitur, nisi dignitas praecognoscatur; unde Apostolus: « Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens ». — Competebat etiam inientioni cuntici, quae est Deum perfecte laudare; Ecclesiastici quadragesimo lerlio: « Glorificantes Dominum, quantumcumque potueritis; supervaiebit adliuc,et admirabilis magnificentia eius ». — Competebat etiam Mariae cantico, quia de magnis, immo de maximis benenciis erat; unde Proverbiorum octavo: « Audite, quoniam de rebus magnis locutura sum »; et infra: « Quia fecit mihi magna» etc. — Compelebat et ordiaato progressui, qui est a timore inchoando; unde Psalmus: « Initium sapientiae timor Domini ». Timor aulem reverenliae Dominum magnificat.

88. (Vers. A7.). Insinuatur eliam laudantis afut fectio non solum ut grata, sed ut iucunda, exsultando in divina salute, cum subditur: Et e.tsullavit spiritus meus in Deo salutari meo, id est in Deo salvatore, ut possit dicere ilind Psalmi: « Anima mea exsultabit in Domino et delectabitur super salutari suo»; et rursum: «Cor meum et caro mea exsullaverunt in Deum vivum ». Vere iam dicere polerat illud Canticorum primo: « Introduxit nie rex in cellaria sua; exsultabimus et laetabimur in te » elc. lam verilicatum est in Maria, quod optabat Psalmista: « Exsullent et laetenlur in te omnes qnaerentes te et dicant semper: Magnificetur Dominus, qui diligunt salulare tuum ». Quoniam ergo virgo Maria Dominum quaesioit et salulare dilexit; ideo anima eius Dominum magnipcavit, et spiritus eius in salutari Dei exmllavit. Ideo sibi competit illud Annae, primi Regum secundo: « Exsiiltavit cor meum in Domino, et exaltatum est cornu meum in Deo meo; quia laetata sum in saiutari tuo ».

89. Et nota, quod spirilus accipitur pro substanlia animae; Ecclesiastae tertio: « Quis novit, si spiritus » etc.; pro superiori parle; Malachiae secundo: « Custodite spiritum vestrum »; et ad Womanos octavo: « Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus »; pro imaginalionc; primae ad Corinlhios decimo quarlo: «Nam si orem lingua, spiritus meus orat » elc. Hic autem accipilur pro anima secundum suum suprenium, et anima accipitur iri comparatione ad corpus, sicut illud primae ad Thessalonicenses quinto: « Ut inleger spiritus vester et anima et corpus sine querela in adventu Domini nostri Iesu Christi servetur ». Quia enim spiritus interius exsullaverat, ideo unima voce magnilicxibat; et ideo exsullatioiiem de praeterilo et magnificationein de praesenti pfjnit, quia exsullalio est natura prior.

i)0. (Vers. 48.). Quia respexit humililatem etc. Postquam descripta est laudantis affeclio sive devotio, suMitur hic laudandi ratio, quae sumitar ex duplici causa. Prima est beneficium gratiae, (juod fecit ipsam amabilem Deo et laudabilern hoininibus. Quia amahilem Deo, dicit: Quia respexil humilitatem ancillae suae. Genesis vigesimo nono praecessit hniiis figura in Lia, quae, concepta prole, dixil: « Vidit Dominus humilitatem meam; nunc amahit ine vir meus ». El humilitas fuit disposilio ad respectum gratiae; Isaiae ultimo: «.d quem respiciam nisi ad panperculum et contritum spiritu et tremenlem sermones meos»? quia, sicut dicitur in Psalnio, « excelsus Dominus et humilia respicit et alta a longe cognoscit». Unde de viro iusto, Ecclesiastici undecimo: « Oculus Dei respexit illum in bono et erexit ab humilitate sua »; et ideo orabat Prophela in Psalmo: « Respice in me et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego».

91. Fecit etiam laudiibilcm hominibus illud gratiae beneficium, et propterea addit: Ecce enim, ex hoc beatam me dicent omnes gcncrationcs, taui viri quam mulieres; Proverbiorum ullimo: « Surrexerunt filii eius et beatissimam praedicaverunl; vir eius et laudavit eam ». Fuit autem virgo Maria 6cato propter meritum castitatis; Psalmus: « Reati immaculati in via»; et Apocalypsis deciino sexlo: « Beatus, qui custodit veslimenta sua, ne nudus ambnlet, et videant turpitudinem eius»; et Sapientiae terlio: « Felix est sterilis et incoinquinata, quae nescivit torum in delicto». — Fuit oliam beatior propler consilium virginitatis; priinae ad Corinlhios Fide ct symbolo, c. 10. n. 23: El quoniam tria sunt, quibus honio constat, spiritus, anima ct corpus, quae rursus duo dicunlur, quia saepe anima simul cum spirilu nomin;itur: pars enini quaedam eiusdem ralionalis, qua carent lK'sliao, spii-itus dicitur; principale nostrum spirilus esl; dcinde vita, qua couiungimur corpori, anima dicitur; posireiiio ipsuin corpus, quoniam visibile esl, uUiinum noslnim cit. Cfr. II. Sont. d. 8. p. II. q. 2. in corp., ubi dc animae supremo.

seplimo: « Beatior autem erit, si sic permanserit 3. secundum meum consilium ». — Fuit etiam beatissima propter privilegium fecunditatis, propter quam ceterae mulieres bealissimam eam praedicant, Canticorum sexto: « Viderunt eam filiae Sion et beatissimam praedicaverunt ».

92. (Vers. 49.). Secunda ratio laudandi est miroculum potentioe, quod fuit niagnum et pium. Quia magnum, dicit: Quia fecit mihi magna qui jjp refertur ad incarnationis mysterium, sicut dicit Beda in Glossa; et de hoc lob quinto: « Qui facit magna et inscrutabilia et mirabilia absque numero ». Incarnationis mysterium est magnum et imperscrutabile, et ideo admirabile; et hoc fecit (jui potens est, quia «in rebus mirabihbus, ut dicit Augustinus, tota ratio facti est potentia facientis»; Ecclesiastae octavo: « Onine, quod voluerit; faciet, quia.sermo illius potestate plenus est,nec dicere ei quisquam potest: Quare ita facis»?

93. Fuit etiam pium, et propterea dicit: Sanctum nomen eius. Unde sancla et pia facit, ut sanctitatem ostendat nominis sui; Danielis tertio: «Benedictum nomen gloriae tuae, quod est sanctum »; et Psalmus: « Sanctum et terribile nomen eius ». Et ratio huius praemittitur: « Redemptionem misit populo suo». Et quia nomen eius decet sanctitudo, ideo oramus: « Sanctificetur nomen tuum », Matthaei sexto; et rursus Psalmus: « Domum tuam decet sanctitudo, Domine, in longitudine dierum ». De his duobus, scihcet magnitudine et pietate, primae ad Timotheum tertio: « Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, apparuit Angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumtum esl in gloria »; magnum quippe ratione Divinitatis, sanctum ratione assumtae hijmanitatis; supra eodem: « Quod nascetur ex te sanctum vocabitur Fihus Dei». Et ideo Virgo in conceptione fuit magnificata et sanctificata; Psalmus: « Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus». Et haec duo respondent duobus praemissis, quia magnificata et sanctificata, jdeo magnificavit et exsultavit; ideo optime rationem reddit.

94. El mise7'icordia eius elc. Postquam descripta est laudantis affectio el laudandi ratio, subditar hic tertio dmme laudis ampli/icatio. Et haec consistit in commendatione divinae misericordiae quantum ad opus redemptionis humanae, iam in conceptione Virginis inchoatae. Opus autem nostrae redemptionis est declarativum misericordiae et potentiae, estque manifestativum largilalis et veritatis: misericordiae, in relevatione hominis lapsi; potentiae, in prostratione diaix)h; laj-gitatis, in diffusione Spiritus sancti; et Oeritatis, in adimpletiqne promissi.

95. (Vers. 50.). Primo igitur laudat Dominum suum in opere redemptionis, secundum quod est manifestativum misericordiae, ibi: Et misericordia eius a progenie in progenies timentibus eum; ad Ephesios secundo: « Deus, qui dives est in misericordia, propter nimiam caritatem suam, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Cliristo »; et in Psalmo: « Misericordia autem Domini ab aeterno et usque in aeternum super timentes eum ». Hoc enim fit super omnes quantum ad beneficium conservationis, secundum illud Ecclesiastici decimo octavo: « Miseratio hominis circa proximum suum, misericordia autem Dei super omnem carnem ». Misericordia tamen liberans et salvans ad solos timentes se extendit, sicut in Psalmo scriptum est: « Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisli timentibus te»! Ideo Ecclesiastici secundo: « Qui timetis Dominum, sperate in eum ».

96. (Vers. ol.). Secundo laudat eum in lioc opere, secundum quod est manifestativum potentiae in deiectione daemonum superborum et divitum iniquorum. Propter primum dicit: Fecit potentiam in brachio suo, dispersit superbos mente cordis sui. In hoc est laus Dei specialis; lob quadragesimo: « Disperge superbos furore tuo, et respiciens omnem arrogantem humilia ». Et sic impletum est ilUid Ecclesiastici decimo: « Sedes ducum superborum desciebat... Quae sequentibus quoque verbis, quam vilia de se ipsa senserit [v. 48: Quia respexit humilitatem etc.], edocel, et quod omne, quidquid boni meriti habuit, hoc superna gratia largiente perceperit [v. 49: Quia fecit mihi magna ctc.]. Cfr. Ilug. a S. Vict., Explanat. in Cantic. B. Mariae. — Subinde allegatur lob 5, 9.

struxit Deus et sedere fecit mites pro eis». Et dicitur hoc fecisse m braehio, id est in Filio; Isaiae quadragesimo: « Ecce, Dorainus Deus in fortitudine veniet, et brachium eius dominabitur ». Superboi autem mente cordis vocat illos qui superbiunt in intellectu per praesumtionem et in affectu per amhitionem., sicut bicifer et eius sequaces; lob penultimo: « Omne sublime videt, et ipse est rex super omnes filios superbiae». Et sic est sensus: ffcpersii eos Qui supcrbiunt mente cordis. — Vel aliter: Superbos dispersit mente cordis sm, secundum quod dicitur, quia superbi iusto Dei iudicio habent cor dispersum; Sapienliae decimo septimo: « Dum putant, se latere in obscuris peccatis, tenebroso oblivionis velameuto dispersi sunt». — Vel: Dispersit superbos mente cordis sui, id est definitione consilii sui; lob quadragesimo: « Si habes J)rachium sicut Deus et si voce simili tonas? Disperge superbos in furore tuo, et respiciens omnem arrogantem humilia».

97. (Vers. 52.). Daemones superbientes definitive proiecit, sed non sic homines; unde Threnoruni ler.- tio: « Non enim humiliavit ex corde suo et abiecil fiUos hominum ». Laudatur ergo potentia in deiesuperborum daemonum et etiam lijrannoru7n potentium, cum subdit: Deposuit polentes de sede et exaltavit humiles; Danielis quinto dicitur de Nabuchodonosor: « Quos volebat interficiebat, et quos volebat percutiebat, et quos volebat exaltabat, et quos volebat humiliabat. Sed quando elevatum est cor eius, et spiritus illius obfirmatus est ad superbiam; depositus est de folio regni sui, et gloria eius ablata est »; et Ecclesiastici decimo: « Radices gentium superbarum arefecit Deus et plantavit humiles ex ipsis gentibus ». Et ratio huius infra decimo octavo redditur: «Quiaomnis, qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat exallabitur ». Et in hoc est laus divinae potentiae; primi Regum secundo: « Dominus pauperem facit et ditat, humiliat et sublevat. Suscitat de pulvere egenum et de stercore elevat pauperem, ut sedeat cum principibus et solium gloriae teneat ». Exemplum in Saul et David, Vasthi et Esther.

98. (Vers. 53.). Tertio laudat Doniinum in praedicto opere, secundum quod est manifestativum la?-- gitatis, cum dicit: Esurientes implevit bonis et divites dimisit inanes; quia vera largitas est dare pauperibus, non divitibus; Proverbiorum decimo tertio: « lustus comedit et replet animam suam, venter autem impiorum insaturabiiis »; et rur.sus in Psalmo: « Divites eguerunt et esurierunt, inquirenles autem Dominum non deficient omni bono »; et Isaiae sexagesimo quinto: « Ecce, sfirvi mei comedenl, et vos esurietis; ecce, servi mei bibent, et vos silietis; ecce, servi mei laetabunlur, et vos confundf;mini »; fpji.-i, sicut dicitur primae ad Corinthios primo « non mulli sapientes.secundum carnem, non multi potentes, non mulli nobiles, sed quae stulta sunt luundi elegit Deus, ut confundat.sapientes; el infirma mundi «legit Deus, ut confunrlat fortia, et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus; et ea quae non sunt, ut ea quae sunt, destrueret, ut non glorielur omnis caro in conspectu eius»; et Hsalmus: « Non.salvatur rex per multam virtutem, et gigas non salvabitur in mulliludine virtutis suae».

99. (Vers. 54.). Quarlo laudat Deum in praedicto opere, secundum quod est manifestativum veritatis promissi, cum dicit: Suscepit Israel puenim suum, recordatus misericordine suae; ubi prinio praienniiityir pivmissionis impletio, fiu;mi promis.<io- „..,..,.. nem fecit divina benigmtas, et implevit (livina veritas; unde Psalmus: « Misericonha et veritas obviaveruntsibi, iustilia et pax osculatae sunt ». Et hoc factum est, quando carnem noslram suscepit; ad Hebraeos secundo: « Nusquam enim Angelos apprehendit, sed semen Abrahae »; Isaiae quadragesimo secundo: « Ecce, servus meus, suscipiam oum; eleclus meus, complacuit sibi in illo anima mea»; et Osee undecimo: « Puer Israel, et dilexi eum et ex Aegypto vocavi filium meum ». — Et hoc: Recordalus misericordiae suae, cuius non potest oblivisci; Psalmus: «.ut obliviscetur misereri Deus? Aut continebit in ira sua misericordias suas »? et Isaiae quadragesimo nono: « Nunquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non miserealur filio uteri sui? Et si illa obhta fuerit, ego tamen non obliviscar tui ».

100. (Vers. 55.). Deinde sulxlitur rmt wro»iw-,..,.,. „ sio, cum dicitur: Sicut locutus est ad Palres nostros, Abraham el semini eius in saecula. Et debet ista littera construi sic: Sicut bcutus est a/l Patres, et sicut locutus est Abrahae specialiter, e semini eius, ubi tangit statum nalurae et legis scriptae. — Vel aliter, ut conslruatur oum praecedenti: Suscepit Israel, recordatus misericordiae, et hoc, dico, Abrahae et semini eius, sicut locutus est ad Patres. Simile liabetur in Psalmo: « Recordalus est misericordiae suae et veritalis suae domui Israel ». Inter Patres specialiter nominat Abraham, quia sibi primo facta est repromissio; Genesis duodecimo et vigesimo secundo: « Benedicam benedicentibus tibi et maiedicam maledicentibus tibi, atque in le benedicentur universae cognaliones terrae »; « Benedicam tibi et multiplicabo semen tuum sicut stellas caeli et velut arenam, quae est in littore maris; possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obedisti voci meae»; et ad Galatas tertio: « Abrahae dictae sunt promissiones et semini eius ». Semen autem Abrahae sunt credentes; ad Romanosnono: « Non qui fihi carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis aestimantur in semine »; unde infra tertio: « Potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae ». Usque in saecula, id est in aeternum; Psalmus-: « A saeculo et usque in saeculum tu es Deus ». — Unde Virgo beata canticuni incipit a magnitudine summi principii et canticum fmil in aeternitate finis; laudat enim eum qui « alpha est et omega, principium et finis », Apocalypsis primo; et quidem satis recle, quia in hoc cantico oslendit, consummationem esse factam onmium ieneliciorum promissorum, et ideo consummalivum est omnium laudum et canticorum et etiam Scripturarum.

Tertio aubditur obsequiuin benevolentiae.

101. (Vers. oC). Mansit autem Maria etc. Post testimonium prophetiae et canticum laetitiae subditur obsequium benevolentiae, quod exhibuit virgo Maria Elisabelh, cognatae suae; in quo commenda- Ppopter seduUtatcm obsequii dicit: Mansit autem Maria cum illa, scilicet cum cognata praegnante. Non statim abscessit, sed fecit, secundum quod Dominus discipulis suis praecipit Matthaei decimo: « In eadem autem domo manere, donec exeatis ». Manebat autem Maria, non egrediebatur sicut Dina, de qua Genesis trigesimo quarto: « Egressa est, ut videret mulieres regionis illius »; et sequitur post, qod oppressa fuit. Manebat sicut sedula obsecutrix, non circuibat sicut curiosa investigatrix; primae ad Timotheum quinto, de viduis adolescentibus: « Otiosae discunt circuire domos, non solum autem otiosae, sed et verbosae et curiosae, loquentes quae non oportet ». Quocontra Seneca: « Indicium mentis bene constitutae est, secum posse morari et secum posse consistere ».

102. Propter longanimitatem propositi subdit: Quasi mensibus tribus, id est usque ad tempus partus, secundum quod dicit Beda in Glossa: « Tamdiu mansit Maria, donec, Elisabeth partus tempore completo, praecursoris Domini sui, propter quam maxime veneral, nativitatem videret»; el hoc significatum est secundi Regum sexto, ubi dicitur, quod « arca Domini mansit in domo Obededom tribus mensibus ». — Mystice vero tribus mensibus profectus trium virtutum, secundum quod in Glossa dicitur. Nam « anima casta, quae spiritualis verbi desiderium concipit, necesse est, ut alta exercitus caelestis iuga subeat et quasi trium mensium dies ibidem demorata, quousque fidei, spei et caritalis luce radietur, perseverare non desistat».

103. Propter honeslatem contubernii subditur: Et reversa est in domum suam, ut habitaret cum sponso, virginitatis suae custode; unde dicere poterat illud Genesis trigesimo: « Benedixit tibi Dominus ad introitum meum. iustum est igitur, ut aliquando provideam etiam domui meae ». Reversa est in domum suam, quia sponsus et familia sua reditum desiderabat, secundum illud Canticorum sexto: « Revertere, revertere Sulamitis, revertere ». Sic ergo virgo Maria dat e"xemplum omnibus imitandum, secundum quod dicit Ambrosius: « Discite, inquit, a Maria religiositatem, longanimitatem el honestatem».

De giatiaiam aotione pro orta pTaecnrsoiis dicuntur tria, 104. Elisabelh impletum est tempus etc. Post gratiarum actionem de conceptu Salvatoris sequitur hic gratiarum actio pro ortu praecursoris. Agitur autem laus Deo do praecursoris ortu magis quam de conceptu, quia conceptus fuit in peccato,.sed natus fuit plenus Spiritu sancto; Christus autem tam in conceptu quam in ortu fuit sanctissimus, ideo ante ortum et post ortum ipsius laudes decantantur. — Habet autem haec pars tres partes, in quarum prima describitur praecursoris origo; secundo vero pro ipsa subditur laus et gratiarum actio, ibi ®: Et Zacharias, pater eius, impletus est Spiritu sancto, ubi ponitur canticum Zachariae; tertio vero ad materiam maioris laudis subditur praecursoris educatio, ibi: Puer autem crescebat etc. bet). — Sequilur II. Rcg. 6, II, ubi pro mansit Vulgata habitavit.

' Nempe ordinaria, sumta cx Beda (in luinc locum), qui pro exercitiis substituit exercilii (ita etiam D a secunda nianu).

De praeoDisoiig origine iteiain tii&.

Ad describendnm auteni orlum praecursoris tria concurrunt, quae ab Angelo praenunliala fuerunt. Primum esl parto sto77<5; secundum est ci/-- cumcisio infantis, quae describitur ibi: Et factum est iii die oclauo; terlium est aperlio oris sacerdotalis, ibi: Apertum esl autem illico os eius. — Parlus autem oslenditur fuisse opportunus in matre, perfectus in prole, iucundus in vicinilate.

105. (Vers. 57.). Opportunus, inquam, fuit tn matre ratione temporis; propler quod dicit: EUsabelh impletum esl tempus patiendi, et ita opportunum erat, ut pareret, quia, Ecclesiastae lertio, « omnia tempus habent, et suiS spatiis transeunt universa sub caelo ». Implelum est, inquam, secundum implelionem verbi angelici, ut dictum est supra eodem: « Ecce, eris tacens usque in diem, quo haec fient; quia non credidisti verbis meis, quae implebuntur in tempore suo ». Vere impleluni, quia iam venerat plenitudo lemporis, in quo debebat venire Christus; ad Galatas quarto: « At ubi venit plenitudo tempoi"is, niisit Deus Filium suum » etc.

106. Perfectus etiam fuit inprole ratione sexus primo: «Domine, si recordatus mei fueris, dederisque servae tuae sexum virilem; dabo eum Domino omnibus diebus vitae eius ». — Peperit eliani virtule perfecta, nullo sibi praestante impedimenlo; quocontra dicitur Isaiae trigesimo septimo: « Venerunt filii usque ad partum, et non est virtus paiMendi». — Peperit etiam filium perfectum superna gratia, ita ut competeret ei illud Sapientiae quarto: « Consummatus in brevi complevit tempora multa ».

107. (Vers. 58.). lucumlus etiam fuit in vicinitate ratione famae celebris et communis; propter quod dicit: Et audierunt vicini et cognati eius, quia magnificavit Domimis misericordiam suam cum illa, et congratulabantur ei. Et sic impletum est illud quod praedixerat Angelus: « Et in nativitate eius multi gaudebunt », scilicet vicini et cognati, quia talium maxime est congratulari; infra decimo quinto: « Mulier, quae invenit drachmam perditam, convocat amicas et vicinas, dicens: Congratulamini mihi, quia inveni drachmam, quam perdideram ». Et ei congralulabaiitur; aam el ipsa pariler gaudebat, secundum illud loannis decimo sexto: « Cum autem mulier pepererit puerum, iam non meminit pressurae propter gaudium, quia nalus est homo in mundum »; et ideo congratuiabantur. — Quia mugnificauit Dominus misericordiam suam cum illa, id est, misericordiam magnam fecit; unde fwterat dicere illud Psalmi - « Confilelxjr tibi, Domine Deus meus, in toto corde meo et glorificabo nomen tuura in aeternum, quia misericordia tria magna est super me». Magnificat enim Doininus eos quos diligit; Sapientiae ullimo: « In omnibus magnificasti populum tuum, Domine, et non despexisti».

108. (Vers. 50.). El factum est in die octavo. Posl partum senis sequitur c»rumci.sw infantis, in qua secundum consuetudinem facta est impositio nominis, primo secundum appellationem humanam a consanguinitale; secundo vero, secundum reoelationem propheticam a matre; terlio, secundum affirmalionem. autheniicam ab ipso patre. — Introducitur ergo circumcisio cum appellatione humana, cum dicitur: Octavo die venerunt circumcidcre puerum, ut scilicet implerent Legis praeceptum; Genesis decimo septirao: « Iiifans octo dierum circumcidetur in vobis », quia « masculus, cuius caro praeputii non fuerit circumcisii, peribit de popnloeius». — Et vocabant cum Txomine patris sui Zachariam, secundum consuetnm modum, auia filii con.ueverunt appellari nomine suorum patrum; Tobiae primo: « Tobias genuit filium, nomen suum imponens ei », ut in hoc significaret, patrem in tam nobili filio vivere, secundum illud Ecclesiastici trigesirao: «.Mortiras est pater eius et quasi non est morluus; similem enim sibi reliquit. In vita sua vidit et laetatus est in illo ».

109. (Vers. 60.). Sed quoniam in loanne non habebat locum denominatio secundum appellationera humanam, ideo sequilur denominatio secundum revelationem propheticam in Elisabeih, cum dicitur: Et respondens mater eius dixit: Nequaquam, seil vocabitur loannes. Et hoc quidem dicebat, edocta a Spiritu sancto; unde Ambrosius: « Spirilu propheliae didicit quod non didicerat a raarito». Quia enim non in virtute naturae conceptus fuerat, sed virtute gratiae; non debebat vocari Zacharias a patre, sed Joannes a dono gratiae, ut novo modo natus novo nomine nuncupetur; Isaiae sexagesimo secundo: « Vocabitur tibi nomen novnni, quod os Domiiii nominavit ».

110. (Vers. 61.). Et quia cognatj carnaliter sapiebant, nomen graliae non acceptabant; ideo subditur: Et dixerunt ad illam: Quia nemo esl in cognatione tua, qui vocetur hoc nomine. Sed eorum instantia nulla erat, quia, secundum quod dicit AmbrosiusS « hoc nomen non est generis, sed vatis. Habent enim lioc merita Sanctorum, ut a Deo nomen accipiant, sicut lacob Israel vocatus est, Genesis trigesimo secundo, quia vidit Deum »; sic de Salomone, secundi Regum duodecimo: « Vocavit nomen eius amabilis Domino ». Et quoniam contentio erat hic inter gratiam et naturam, inter appeilationem humanam et revelationem propheticam; ideo requirebant opinionem paternam, ut ipse proferret assertionem authenticam.

111. (Vers. 62.). Propterea sequitur: Innuebant aulem patri eius, quem vellet vocari eum; innuebant, inquam, surdo et muto, quia, sicut dicit Ambrosius, « increduiitas affatum ei surripuerat et auditum »; et tamen ab eo requirebant, quia penes ipsuiii residet)at auctoritas nominandi, tum quia paler, tum quia sacerdos, tnm quia ortum fihi divina revelatione praesciverat.

112. (Vers. 63.). Et quia iion polerat voce respondere, manu et litleris est locutus; et ideo subditur: Et postulans pugillarem, scripsit dicens: loannes est nomen eius; quasi dicat: nomen non impono, sed impositum declaro; supra eodem: « Vocabis nomeri eius loannem », secundum illud Isaiae quadragesimo nono: « Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei ». Et recte dicitur scriplum propler firmitatcm indelebilem, ut ostendatur nomen eius scriplum in libro vilae, sicut discipulorum Christi; infra deciiiio: « Gaudete, quia nomina vestra scripta sant in caelis ». De hac scriplura dicitur Apocalypsis terlio: « Qui vicerit, scribam super eum nomen Dei mei et nomen civitatis Dei mei novae lerusalem »; et rursus secundo: « Dabo ei calculum candidum, et in cafculo nomen scriptum, quod nemo scit, nisi qui accipit ». — Et quia causam huius denominalionis nescierunt, ideo sequitur: Et mirati sunt universi; Glossa: « Propter consonantiam inter patrem et matrem », ut iam « ia ore duorum testium staret illud verbum ». Vel etiam mirati sunt in puero tantam praerogativam; Ecclesiastici undecimo dicitur de viro iusto: « Deus exaltavit illum, et mirati sunt in illo multi et honoraverunt Deum ». Unde ipse poterat dicere illud Sapientiae octavo: « Facies principum mirabuntur me ». In quo docemur, quod divinorum privilegiorum praerogativae magis sunt humiliter et sobrie admirandae, quam procaciter perscrutandae.

113. Spiritualiler nota, quod per Zachariam et quia vetus et novum differunt sicut memoriale muneris et ipsum munus; ideo recte ille denominatur a memoriali, iste vero a munere graliae; et hoc quidem satis recte, quia memoria Dei in nobis generat affectiones virtutis et gratiae. Nam qui vult esse loannes per gratiam, oportet, quod sit Zacharias prius per divinam memoriam. Zacharias enim memor Dei interpretatur; Psalmus: « Memomoriam fecit mirabihum suorum »; Exodi vigesimo: « Altare de terra facietis mihi, et oiTeretis super eo holocausta et pacifica vestra, oves vestras et boves in omni loco, in quo memoria fuerit nominis mei; veniam ad te et benedicam tibi ».

114. Debet autem quilibet esse memor sacramentorum Dei ad credendum et confitendum; Exodi decimo tertio dicilur de agno paschali: « Erit quasi signum in manu tua et quasi memoriale ante oculos tuos »; sequitur: « Custodies huiuscemodi cultum statuto tempore a diebus in dies ». — Bene/iciorum ad regratiandum; Deuteronomii decimo sexto: « Septem diebus comedes absque fermento afflictionis panem, quoniam in pavore egressus es de Aegypto, ut memineris diei egressionis tuae de Aegypto omnibus diebus vitae tuae »; Psalmus: « Memoriam fecit » etc. — ludiciorum ad formidandum; Ecclesiastici decimo octavo: « Memento irae in die consummationis, et tempus relribulionis in conversatione faciei »; Psalmus: « Memor fui iudiciorum tuorum a saeculo, Domine». — Promissorum ad cxspectandum; Ecclesiastici undecimo: « In die malorum ne immemor sis bonorum ». — Mandatorum ad faciendum; Psalallcgantur Dcut. 19, 13; Eccli. 11, 13. ct Sap. 8, M. — Aliquanto inferius pro admirandae, quod habet D, alii codd. et Vat. anmmliandne.

« Psalm. 110, lir. — Sequitur Exod. 20, 24. — Ilieron., de Nomin. Ilcbraicis, novi testamenti, do Matthaeo: Zacharia, memoria Domini, vcl memor Domini. Ibid. de Act. Apost. dc loanne: loannes, in qiio cst gratia, vel Domini gratia. — Expositio haec mystica insinuatur a Glossa ordinaria in Lnc. 1, 59, quao sumla cst ex beda, Sect. I. Ilomil. lib. H. homil. 14, in nativitate S. loan. Bapt. Cfr. etiam Comment. in Luc. 1, 64.

mus: « lustitia illius in filios filiorum, his qui servant testamentum eius et toemores sunt manclatorum ipsius ad faciendum ea». — Exemplorum ad imitnndum; loannis decimo quinto: « Mementote sermonis mei, quem dixi vobis: Non est discipulus supra magistrum ». — Suppliciorum ad compatiendum-; Threnorum terlio: « Recordare paupertatis et transgressionis »; et sequitur: « Memoria memor ero, et tabescet in me anima mea». — Solatiorum ad congaudendum; Q,dJiiiovi.m primo: « Exsultabimus et laetabimur in te, memores uberum tuorum super vinum ». — Operum ad laudandum; Psalmus: « Memor fui operum Dei, quia memor ero ab initio mirabilium tuorum, et meditabor in omnibus operibus tuis et in adinventionibus tuis exercebor »; item: « Mementote mirabihum eius, quae fecit ». — Charismatum ad postulandum; Isaiae vigesimo sexto: wDomine, sustinuimus te; nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animae. Anima mea desideravit te in nocte »; et sexagesimo secundo: « Qui reminiscemini Domini, ne laceatis et ne detis silentium ei, donec stabiliat et donec ponat lerusalem laudem in terra ».

115. Apertum est autem illico os eius etc. Post sterilis et circumcisionem et denominationem infantis sequitur aperiio oris sacerdolalis, secundum dictum nuntii caelestis. IIoc autem miraculum erat ostensivum praerogativae et excellentis magnificentiae in loanne, ut merito ostendatur, ipsum vocari hoc nomine. In huius autem miraculi descriptione insinuantur tria, scilicet miraculi euidentia ei iiwi reverentia et eiusdem intelligenlia. Nam apparitio miraculi parit admirationem, admiratio cognitionem sive inquisitionem.

116. (Vers. 64.). Praemittit igitur primo miVacM« evidentiam, cum dicit: Apertmn est aulem illico os Zachariae et lingua eius, et loquebatur benedicens Deum; apertum, inquam, non virtute naturae, sed supernae potentiae; Sapientiae decimo®: « Sapientia aperuit os mutorum et linguas infantium fecit disertas ». Ille, inquam, fecit, de quo admirabantur turbae, dicentes: « Bene omnia fecit, et surdos fecit audire et mutos loqui », scilicet Christi Dei virtus et Dei sapientia, Marci septimo. Et ut ostenmiraculum uerwm, dicitur illico; ut enim dicit Ambrosius: « Nescit tarda molimina Spiritus sangratia ». — Ut ostendatur jofe/mm et perfectum, subditur: Et loquebatur benedicens Deum, recognoscens beneficium, sicut Tobiae decimo terlio: « Aperiens autem Tobias senior os suum, benedixit Deum ». In quo instruimur, quod debemus os apertum ha- Ijere ad divinam laudem; quod orainus in Psalmo: «Domine, labia mea aperies, et os meuin annunliabit laudem tuam »; et maxime post beneficium nostrae redemptionis; Isaiae trigesimo quinlo: « Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum ». Sed econtra dicitur de malis lob decimo sexto: « Aperuerunl super me ora sua exprobrantes »; quia, secundum quod dicilur in Psalmo, « sepulcrum patens esl quitur eoiuiii, linguis suis dolose agebant ».

117. (Vers. 6..). Secundo subdit miruculi reverentiam, cum dicit: El faclus est timor super omnes vicinos eorum, et super omnia montana ludaeae divulgabanlur omnia verba haec; Psalmus: « Timebunt omnes, qui hahitant terminos, a signis tuis »; unde poterant decanlare illud Exodi decimo quinto: « Quis similis tui in fortihus, Domine? Quis similis tui, magnificus in.'anclilale »? Et quia reverentiam miraculi consequitur magnificenlia praeconii, ideo dicil: Super omnia montana ludaeae divulgabantur etc. Et recte, quia, Tobiae duodecimo, « sacramentum regis abscondere bonum est, opera Dei revelare et confileri honorificum est »; et ideo Psalmus: « Confitemini Domino ct invocale nomen eius»; et post: « Narrale omnia inirahilia eius».

118. (Vers. 66.). Tertio subiungit miracidi intelligenliam, cum dicit: Et posuerwnt omnes, qui audierunt, in corde suo, dicentes: Quis, putas, puer iste erit? Ecclesiaslici quinquagesimo *-: « beatus, qui in istis ver.satur bonis; qui iwnit illa in corde suo, sapiens erit semper »; et Proverbiorum vigesimo quarto: « Per agrum homiois pigri Iransivi ct per vineam viri stulti; et ecce, totum repleverant urticae, operuerunt supcrficiem eius spinae, et maceria lapidum destrucla erat. Quod cum vidissem, posui in corde meo et didici disciplinam ». Posuerunt, scilicet per attentionem, intelligentiam et memoriam; ct per magnitudinem miraculi cognoscehant magnitudinem pueri; unde dicebant: Quis, putas, puer isle erit? quasi dicant: magnus orit, secundum illud Angeli, supra eodem: « Erit enim magnus coram Domino ». Sic dicebant de Chrislo; Marci quarto: «Quis, putas, iste est »? Recle de Vers. 21. — Subinde allegatur Marc. 7, 37.

Christo (Iic6bant est, tanquam de Creatore, cuius est manere; de loanne vero erit, tanquam de praecnrsore, cuius erat pertramire. — Et rationem reddunt: Etenim manus Domini erat cum illo; Ezechielis tertio: « Manus Domini erat mecum confortans me »; sic et cum loanne erat manus Domini dextera conservans et confortans eum; Psalmus: « Fiat manus tua super virum dexterae tuae et super filium hominis, quem confirmasti tibi ». Et sic intelligebant illum, de quo scribitur Isaiae quadragesimo nono: « Posuit os meum quasi gladium acutum, sub tegumento manus suae protexit me ».

De laude et gTatiaiQin actiftne ponnntai dno.

119. (Vers. G7.). Et Zacharias pater eius eic. Poslquam descripta est loannis origo, subiungitur hic gratiarum aclio pro redemplionis beneficio iam inchoato in ortu praecursoris et consummando in ortu Salvatoris. Hanc igitur gratiarum actionem dupliciter describit: primo, ex parte »wo<iuj; secundo, ex parte modi, ibi: Benedictus Dominus.

Circa molivum nota, quod illud quod movit Zachariam ad iaudandum, fuit Spiritus divinus, non o

..,,.. „..., pletur? scilicet Zacharias, qui fuit vir lustus, de quo supra eodem, quod erat « incedens in omnibus mandatis et iustificationibus Domini sine querela», et in hoc innuitur, quod memoria Dei impletur; Tobiae primo: « Quia memor fuit Domini in toto corde suo, dedit illi Deus gratiam in conspectu Salmanasar regis». — sita-e irapletur? Quiapaer eius, scilicet loannis; unde sicut mater spiritum prophetiae habuit propter filium, supra eodem, sic et pater; Proverbiorum vigesimo tertio: « Exsultat gaudio pater iusti, qui sapientem genuit filium laetabitur in ipso ». In quo intelligitur allegorice, quod lex vetus el sacerdotium non habebat Spiritum nisi ratipnc novi testamenti, quod praefigurabat. — Quomodo impletur? Propter quod dicit: El impletus est Spiritu sancto; Genesis quadragesimo primo: « Nunquid invenire poterimus talem virum, qui spiritu Dei plenus sit»? Et Ecclesiastici decimo quinto: « Implevit eum spiritu sapientiae et intellectus ». In quo instruimur, quo debemus impleri; ad Ephesios quinto: « Implearaini Spirilu sancto, loquentes vobismelipsis in psalmis et hymnis » etc. — Ad quid impletur? Et prophetavit, iaudando et praedicando; Actuum secundo: « Repleti sunt omnes Spiritu sancto et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis »; et Amos tertio: « Dominus locutus est, quis non prophetabit »? et secundae Petri prirao: « Non enim voluntate huraana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati loculi sunt sancti Dei homines ».

1 20. Benedictus Dominus Deus Israel etc. Hic prima fit gratiarum actio et laudis decantatio pro beneficio nostrae rederaplionis, secundum quod consummanda erat per Chrislum. dispensatio remediativa. Secundo, in quanlum iara promissa per Prophetas Spiritus sancti vaticinio, ibi: Sicut locutus est per os sanctorum. Tertio, in quantum promissa Patriarchis, veritatis iuraraento firmata, ibi: Ad faciendam misericordiam cum Patribus nostris etc. Quarto, secundum quod iam inchoata in praecursore prophetali praeconio, ibi: Et tu puer, Propheta A Uissimi vocaberis.

Agens autem gratias pro beneficio consummando in Christo ponit praeteritum pro futuro, more prophetico; in quo tangitur mysterium incarnalionii, prelium redemptionis, tropaeum resurrectionis; in quibus est remediura nostrae salutis.

121. (Vers. 68.). Introducit ergo primo Zacha-.. r. riain in gratiarum actione per Spiritum sanctum prophetantera, quia agit gratias de futuro beneficio, cum dicit: Benedictus Dominus Deus Israel. Similiter dicitur Tobiae octavo: « Benediciraus te, Doraine Deus Israel, quia fecisti nobiscura raisericordiara tuam »; et primi Paraliporaenon ultimo: « Benedictus es, Domine Deus Israel, patris noslri ab aeterno in aeternum ».

Et nota, quod Dominus norainat maiestatem bcnedicendara cum timore; Malachiae primo: « Si ego Dorainus sum, ubi est tiraor raeus»? Et ideo dicitur Deuteronomii decinio: « Dorainum Deum tuum timebis »; et Psahnus: « Domine Dominus noster, quam admirabile est nomen tuum in universa terra »! — Deus Jsrael nominat benignitatem benedicendam cum amore; Isaiae quadragesimo quinto: « Ego

Dominus, qui voco nomen tuum, Deus Israel propter lacob servum meum et Israel electum meum »; et Exodi tertio: « Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac et Deus lacob. Hoc nomen meum, et iioc memoriale». Ideo autem Israel hic polius nominalur, quia est nomen eiectionis et gratiae.

122. Huius autem benedictionis primum motivum Bst incamationis mysterium, quod nolat, cnm dicit: Quia visitavit, scihcet per incarnalionem; Exodi lertio: « Visitans visitavit nos Dominus et vidit omnia mala, quae acciderunt nobis in Aegypto, et educet nos de afflictione Aegypti » etc. Hoc petebat Propheta in Psalmo: « Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui, visila nos in salutari tuo ». Hoc autem fuit, quando carnem sumsit ex Virgine; Psalmus: « Visitasti terram et inebriasli eam, multipiicasli locuplelare eam ».

123. Secundum molivum est rcdeniptionis pretium, quod tangit, cum dicit: Et fecil redemptionem plebiss uae; ul impleatur illud Psalmi -: « Redemptionem misit Dominus populo suo »; et vere, « quia apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio »; et primae Pelri primo: « Non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed prelioso sanguine quasi Agni immacuiati et incontaminati » etc. Et hoc est, quod dicitur Isaiae quinquagesimo secundo: « Gratis venundati estis et sine argento redimemini »; Psahnus: « Redemisli in brachio tuo populum tuum ».

124. (Vcrs. G9.). Tertium motivum est resurrectionis tropaeum, quod tangit, cum dicit: Et erexit cornu salutis nobis in domo David, pueri sui; in quo intelligitur potestas Christi resurgentis; primi Regum secundo: « Dominus dabit imperium regi suo et sublimabit cornu Christi sui ». Et hoc fuit in resurrectione; Matthaei ultimo: « Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra ». Et quia illa potestas erat durabilis, ideo per cornu significatur; in cuius rei figuram vas, quo inunclus fuit Salomon, cornu fuit, tertii Regum priino; vas, quo inunctus fuit Saul, fuit lenticula, scilicet vas fragile, primi Regum decimo. El dicitur: Cornu salutis, quia per illud « salvatus est Israel salute aeterna », Isaiae quadragesimo quinto. — Et addit: In domo David, pueri sui; secundum illud Psalmi: « Illuc producam cornu David, paravi lucernam Christo nieo»; ct secundi Regum vigesimo secundo: « Scutum meum et cornu lacob] ulique benediclio fui(. Inlcrprelatiir auleni Israel vir iidem Deum, vel privceps ctim Deo, quod erit in flne praemium iuslonim omnium. salulis meae, elevator meus et susceplor meus, ab iniquitate mea lil>erabis me ». Ww autem dicitur propter incarnationem; infra secundo dicitur, quwj loseph et Maria erant « de familia David ».

12iJ. (Vers. 70.). Sicul locutus cst per os sanctorum. Hic agit laudes et gratias pro noslra reparatione, secundum quod fuit per Prophetas pramissa Spirilus sancli vaticinio. Et primo praemittit vaticinium propheticum; secundo vero subiungit vaticinalum beneficium; et tertio, beneficii complementum. Haec enim tria excitant ad benedicendum.

Primo igitur praemittit vaticinium in hoc quod dicit: Sicut locutus cst per os sanctorum qui saeculo sunt Prophetarum eius. Et debet ilerari: « Benediclus Dominus Deus, quia erexit » elc. Sicvt locutus est; primi Paralipomenon decimo septimo: « Nunc, Domine, sermo, quem locutus es, confirmetur in perpetuum, et fac, sicut locutus es ». Hoc optabant Sancti praecedentes Christi adventum; Ecclesiastici trigesimo sexto: « Suscita precationes, quas loculi sunt in nomine tuo Prophetae priores; et da mercedem sustinenlibus te, ut Prophetae tui fideles inveniantur ». Quod et factum est; infra decimo octavo: « Ecce, ascendimus lerosolymam, et consummabunlur omnia, quae dicla sunt per Prophetas de Filio hominis»; Amos tertio: « Quia non faciet Dominus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos Prophetas ».

12G. (Vcrs. 71.). Secundo subiungit beneficium, quod Prophetae promiserunt, cum dicit: Sa/«to?i ex inimicis nostris; et debet repeti verbum hoc fecit, vel erexit. De hac enim loculi sunt Prophetae; primae Petri primo: « De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt Prophetae, qui de futura in vobis gratia prophelaverunt ». Haec autem salus est in liberatione ab inimicis, id est a daemonibus; Psalmus: « Eripe me de inimicis meis »; ad Colossenses primo: « Eruit nos de potestate tenebrarum ».

127. Et subdit tertio beneficii complementum,,.. _ 7. I cum dicit: Et de manu omnium, qui oderunt id est de manu sive poteslale omnium persequentium, sive daemonum, sive hominum; Isaiae decimo nono: « Clamabunt ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvalorem et propugnatorem, qui liberet eos»; lob quinto: « Dissipat cogitationes malignorum, ne possint implere manus eoruin quod coeperant ». Et de tanto beneficio laudandus cst Deus-; I, 39. et I. Reg. 10, 1; Vat. ibi: lenticula, hoc est vas figuli, proin ct fragile.

secundi Machabaeorum primo: « De magnis periculis a Deo liberati, magnifice gratias agimus ipsi »; et in Psalmo: <f Eripuit me de inimicis meis fortissimis, et ab tiis qui oderunt me ».

128. (Vers. 72.). Ad faciendam misericordiam elc. llaec est tertia pars principalis cantici, in ar gratias agit pro nostra reparatione, secundum quod Patribus promissa sub iureiurando. Et in hac parte primo praemittit principium ad pnmittendum movens; secundo, iuramentum stabiliens; et tertio, remedium subsequens.

Principium aulem movens ad promittendum fuit divina misericordia, ex qua promissione ortum habuit testimonmm Patrum; et lioc tangit, cum dicit: Ad faciendam misericordiam cum Patribus nostris. Et debet iterari verbum prius positum, scilicet benedictionis et erectionis: benedictus scilicet Deus, qui erexit cornu, ut faceret misericordiam; Exodi vigesimo: « Faciet misericordiam in millia his qui diligunt illum »; et Tobiae tertio: « Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum, qui, cum iratus fueris, misericordiam facis »; Psalmus: « Magnificans salutes regis eius et faciens misericordiam Christo suo David et semini eius in sempiternum ». Et quia misericordiam promittendo quasi fecit debitum per pactum, ideo subdit: Et memorari testamenti sui sancti; Psalmus: « Memor fuit in saeculum testanienti sui, verbi, quod mandavit in mille generationes ».

129. Et nota, quod testamenum vetus fuit sancat testamentum novum, quod sanctificavit sanguine suo; Zachariae nono: « Tu autem in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos de lacu»; et ad Hebraeos nono; « Si sanguis hircorum et cinis vitulae aspersus inquinatos sanctificat ad emundationem carnis; quanto magis sanguis Christi, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo, emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviehdum Deo viventi? Et ideo novi testamenti mediator est, ut, morte intercedente, in redemptionem earum praevaricationum, quae erant sub priori testamento, repromissionem accipiant, qui vocati sunt, aeternae hereditatis ». Et hoc est quod ante promiserat, sicut dicitur ad Hebraeos octavo: « Consummabo super domum Israel et domum luda testamentum novum ».

130. (Vers. 73.). Secundo subdit iuramentum stabiliens, cum ait: lusiurandum, quod iuravit ad Abraham, patrem nostrum; et debet semper iterari verbum praemissum, scilicet fecit; Genesis vigesimo secundo: « Per memetipsum iuravi, dicit Dominus, quia fecisti rem hanc et non pepercisti unigenito filio tuo propter me, et benedicens benedicam te ». Quod introducens Apostolus ad Hebraeos sexto inquit: « Abrahae namque promitlens Deus, cum neminem haberet, per quem iuraret, maiorem, per semetipsum iuravit»; et sic, ut « ostenderet abundanlius heredibus polhcitationis immobihtatem consilii sui, interposuit iusiurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum haberemus solatium ». A brahae, promisit, scilicet daturum se nobis, fihis eius, scilicet per promissioniem, Unigenitum suum; loannis tertio: « Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigpnitum daret»; et: « Qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non omnia nobis cum illo donavit »? ad Romanos octavo. Huius autem figura Genesis decimo quinto: « Semini tuo dabo terrara hanc a fluvio Aegypti usque ad fluvium magnum Euphraten ».

131. (Vers. 74.). Deinde subiungit beneficium sive remedium subsequens, cum ait: Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi. Istud enim est remedium, quod assecuti sumus per Christum nobis donatum; ad Romanos sexto: « Nunc liberati a peccato, servi autem facti Deo, habemus fruclum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam »; Sapientiae decimo sexto: « Ostendisti inimicis nostris, quia tu es, qui liberas ab omni malo », illos scilicet, qui te audiunt credendo et obediendo; Proverbiorum primo: « Qui autem me audierit absque terrore erit et abundantia perfruetur, malorum timore sublato ». Et isti sunt, qyi serviunt Domino; primi Regum septimo: « Praeparare corda vestra Domino et servire illi soh »; et liberabit nos de manibus inimicorum nostrorum.

132. (Vers. 75.). Et quia non omnis modus serviendi est Deo acceptus: ideo subdit modum, scilicet sancte quoad se ipsum, iuste quoad proximum, simpliciter quoad Deum, perseveranter respectu omnium praedictorum. — Propter sanctitatem dicit: Fn sanctitate autem serviamus ilh, quia, secundum <juod dicitur in Psalmo, « ambulans in via immaculata, hic mihi ministrabat »; ideo Exodi vigesimo seq. — Super'ius pro cum ait codd. cum subdit. Subinde ex k D osi praem,issum supplevimus scilicet fecit; cfc. tamen paulo superius n. 125. seqq.

octavo: « Sanclificabis Aaron et filios eius, nt sacerdotio fungantur mihi », et « ministrent in sanctuario, ne iniquilatis rei morianlur»; primae Petri primo: « Secundum eum qui vocavit vos sanctum, ut et ipsi in omni conversatione sancti sitis, quoniam scriptum est: Sancli eritis, quoniam ego sanctus sum ».

133. Propter iusliliam quoad proximum dicit: Et iuslilia; ad Romanos sexto: « Sicut exiiibuistis membra vestra servire iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibere membra vestra servire iustiliae in sanctificationem»; ut sic possitis dicere illud Psalmi: « Ego autem in iustitia apparebo conspectui tuo ».

134. Propter simplicilalem dicit: Coram ipso, sciiicct Dco; quod fil per simplicem intentionem, sicut Ezechias, quarti Regum vigesimo: « Obsecro, Domine, memento, quomodo ambulaverim coram te in veritate et corde perfecto, et quod placitum est coram te fecerim ». Sic «puer Samuel ministrabat in conspectu Domini ante faciem Heli », primi Regum tertio et primi Paralipomenon ultimo: « Scio, Domine, quod proljcs corda et simi)licitatem diligas».

135. Propter perseveranliam subdit: Omnilms diebus noslris, sicut Apostolus, Actuum vigesinio: « Vos scitis, qualiter per omne tempus fuerim vobiscum, serviens Domino cum omni humililale et lacrymiset tentationibus»; et losue vigesimo secimdo: « Adhaereatis Deo et serviatis ei in omni corde et in omni anima vestra».

13G. (Vers. 70.). Et tu, puer, propheta Allissimi vocaberis etc. Haec est quarta pars cantici, in... _.... qua recolit beneficium nostrae redemptionis, secundum quod iam inchoala erat in praecursore; et hoc prophetali praeconio, quod commendat tripliciter, scilicet ab auctoritate propheliae, ab utilitale cloctrinae et a proximitate divinae praesentiae.

Commendat igitur loannis praeconium nostrae reparationis inchoativum ab auctorilate propheliae, phcta AUissvmi; tu puer et aetate et puritate; primae ad Corinthios decimo quarto: « Malitia parvuli estote, sensibus autem perfecti estote ». Vocaberis propheta; Matthaei undecimo: « Etiam dico vobis, et plus quam prophetam »; et propheta Altissimi, id est Christi, ratione Divinitatis; Psalmus: « Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus ». — Praeibis enim ante faciem Domini, ratione humanitatis; Psalmus: « Ostende faciem tuam, et salvi erimus »; et Malachiae tertio: «Ecce, ego mitto Angelum meum, et praeparabit viam anle faciem meam ». — Parare vias eius, pluraliter dicit vias, id est viam cognitionis in fide et alTeclioiiis in carilate. De prima lob deciino septimo: « Tenebit iustus viani suain et iniindis manibus;iddet forliliidinem »; ad Homanos primo: « lustus autem ex fide vivit». De via carilalis; primae ad Corinthios duodecimo: « Adliuc excellentiorem viam vobis demonstro ». 'iam fidei praeparavit loannes, secundum quod vox; infi;i tertio: « Vox cl;unaiitis in de.serto: Parate viam Domini »; viam carilatis, senmdum quod lucerna; loaniiis quinto: « Ille enit liKfrna ardens et lucens ».

137. (Vers. 77.). Commendat etiaiii secundo ali utilitate doctrinae, cum dicil: Ad dandam tiam salutis plebi eius; dandam, scilicet gratis; Matthaei decimo: « Gratis accepistis, gratis date»; et Proverbiorum secundo: « Dominus dat sapienliam, et ex ore eius pnidentia et scientia ». Dandam, inquam, scienliam, iion quamcumque, sed salulis; quia sine scientia non est salus; Isaiae quinto: « Propterea caplivus ductus est populus meus, eo quod nou habuit scienliam ». Ilanc debet habere omnis rector populi; Osee quarto: « Quia tu scientiam repulisti, repeilam ego te, ne sacerdotio fmigaris mihi »; Isaiae trigesimo tertio: « Divitiae salutis, s;ipientia et scientia », salutis, inquam, noii cuiuscumque, sed spiritualis; propler quod subdit: In remissionem peccatorum eorum. Beda: « Xe temporalem salutem promitti pulares, addil in reinissionem peccatorum eorum ». Nam de Salvatore dicitur Matlhaei primo: « Ipse salvum faciet populum suum a peccatis eorum»; et Marci primo: « Kiiit loannes praedicans baplismum poenitenliae in remissionem peccatorum ». describit tripliciter: primo, ut visilantem ad consolanduin afTectum; secundo, ut illuminantem ad docendum intellectum, ibi: Illuminare his elc; lertio, xxi dirigentem ad rectificandum clTectuin, ibi:.4/ dirigendos pedes etc. scera misericordiae Dei nostri, in quibus viiilaoit nos oriens ex alto; et debet continuari ad praece dens sic: Praeibis ad dandam scientiam salutis plebi

eius in remissionem peccatorum, quae quidem fuit per viscei-a misericordiae Dei, quae acceierant divinam praesentiam in carne, in qua nos visitavit. Viscera misericordiae sunt nimia dileclio et nimia compassio; ad Ephesios.secundo: « Deus autem, qui dives est in misericordia, propter nimiam caritatem suam, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Cliristo, cuius gratia salvari estis »; et Isaiae sexagesimo tertio: « Ubi est mulliludo viscerum tuorum et miserationum luarum? Super me conlinuerunt se». At postquam Filius Dei incarnalus est, verificatum est illud Genesis quadragesimo terlio de loseph: « Commola sunt viscera sua super fratre suo ». Ad cuius exemplum ad Colossenses tertio: « Induile sicut elecli Dei viscera misericordiae, benignitatem, humililatem, modesliam, patienliam ». Per haec viscera misericordiae visitavil nos oriens ex alio; Malachiae quarto: « Vobis timentibus nomen meum orietur soi iustitiae et Sanitas in pennis eius»; et Zachariae sexto: « Ecce vir, oriens nomen eius ». Ex alio, secundum illud loannis terlio: « Qui desursum venit super omnes est ». In quo mira fuit dignatio; Psalmus: « Quid est homo, quod memor es eius, aut fUius hominis, quoniain visitas eum »?

1S9, (Vers. 79.). Haec autem visitatio superni ii- goiis fuit non solum causa consolationis, verum etiam illuminatioms; et proplerea subdit: lUuminare his qui in tenebris et in umbra morlis sedent; et debet construi: visitavit illuniinare, id est ad illuminandum, his qui in tenebris sedent, id est gentibus errantibus; Isaiae nono: « Populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam; habitantibus in regione umbrae morlis lux orta est eis »; et rursus quadragesimo secundo: «Dedi te in Incemgentium, ut aperires oculos caecorum et educeres de conclusione vinclum, de domo carceris sedentes in tenebris ». Et ideo loannis nono: « In iudicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant ».

140. Et quia per illuminalionem ducimur ad (///fc/«onm, ideo sequilur: Ad dirigendos pedes nostros in viam pacis; Proverbiorum decimo sexto: « Cor hominis disponit viam suam, sed Domini est dirigere gressus eius ». Et ideo Proverbiorum tertio: « In omnibus viis tuis cogita illum,,et ipse diriget gressus tuos »; et Psalmus: « Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam », ubi est regnum pacis sine labore; Sapientiae decimo: « luslum deduxit Dominus per vias rectas et oslendit illi regnum Dei »; de quo regno dicitur in Psalmo: «Lauda, lerusalem, Dominum, qui posuit fines tuos pacem ». lerusalem enim interpretatur visio pacis, ad quam ducimuf per ducatum Christi et per viam mandatorum, quae ducit ad pacem; Psalmus: « Pax multa diligentibus legem tuam »; et Isaiae quadragesimo octavo: « Utinam allendisses mandala mea, facla fuisset skut flumen pax tua ».