Prooemium

clausis apertionem; et hoc exemplo Pauli, qui dicit de se ipso primae ad Thessalonicenses secundo: Facti sunius parvuli in medio vestri, tanquam si nutrix foveat filios suos; ita desiderantes vos cupide, volebamus tradere vobis non solum Evangelium Dei, sed etiam animas nostras. Sicut enim proles carnalis non polest generari sine amore carnaU, sic nec spiritualis sine benevolentia spirituali. Unde Gregorius: « Qui caritatem erga alterum non habet praedicationis officium assumere nequaquam debet »; Evangelium autem Dei exponere et docere est verbum divinum praedicare: et ideo doctor inflammatus debet esse fraterna benevolenlia.

6. Hic autem doctor, ut doctrina evangelica in jpso habeat efficaciam, debet habere auditorem humilem, mitem et fidelem.. — Auditor namque doctrinae evangelicae debet esse mitis in affatu per accommodationem auditus; propter quod dicit: Ad annuntiandum, scilicet mansuelis, non discolis. Soli enim mansueti verba divina et evangehca recte intelligunt; Ecclesiaslici quinto: Esto mansuetus ad audiendum verbum Dei, ut intelligas; et in Psalmo: Docebit miles vias suas. Et propterea dicitur lacobi primo: In mansuetudine suscipite insitum verbum, quod potest salvare animas vestras. Doctrina etenim evangelica docet hominem esse discipulum Christi, qui dicit Matthaei undecimo: Discite a me, quia milis sum. Litigatio enim et altercatio non competit discipulis evangelicis, sed Aristotehcis; unde secundae ad Timotheum secundo: Servum Domini non oportet liliga.re, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem etc. Unde Augustinus secundo de Doctrina christiana: « Opus est mitescere pietate neque contradicere divinae Scripturae sive intellectae, si aliqua vitia nostra percutit, sive non intellectae, quasi nos aliquid melius sapere meliusque percipere possimus; sed cogitare potius et credere, id esse melius et verius, quod scriptum est».

7. Debet esse humilis in affeclu per contritionem spiritus; propter quod dicit: Ut mcdcrer contritos corde. Moeror onim in corde viri humiliabit eum, Froverl)iorum duodecimo; et talis est idoneus ad discendum; Psalmus: Bonummihi, quia humiliasti me, ul discam iustificationes tuas; Matthaei undecimo: Abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasli ea parvulis.

8. Debet postremo esse fidelis in assensu per sitfideiis. captivationem intellectus; quod notat, cum dicit: Et pradicarem captivis indulgentiam; secundae ad Corinthios decimo: Jn captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Et hoc quidem flt per veram fidem, sine qua impossibile est, documenta Scripturae evangelicae intelligere; Isaiae septimo, secundum aliam translationem: ISisi credideritis, non inteUigetis. Si enim in discibilibus oportet discentem credere, quanto magis in divinig? Et haec captivatio facit liberos a peccato; Actuum decimo quinto: Fide purificans corda eorum; et loannis primo: Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius. — Sic igitur patet, quod Epiioggs. verbum hoc, generaliter expositum, indicat duplicem personam et describit, scilicet boni doctoris et auditoris.

9. Specialiter autem intellectum, secundum secondo, de.,....,,.. intellecta quod competit beato Lucae, mdicativum est duplicis speciali dacausae extrinsecae, scilicet efficientis et finalis; efficientis in hoc quod dicit: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me Dominus; finalis vero in hoc quod sequitur: Ad annuntiandum mansuetis etc. in hoc quod dicitur: Spiritus Domini. Ipse enim soprema. est, de quo loannis decimo sexto: Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Unde ipse est, qui loquebatur per Evangelistas et locutus est per beatum Lucam, secundum illud Matthaei decimo: Vos non estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis; et Lucae vigesimo primo: Ego dabo vobis os ct sapientiam etc.

1 1. Causa efficiens infima in hoc quod dicit: Su- infima. per me, id est super beatum Lucam, de quo dicit beatus Hieronymus, quod « obiit plenus Spiritu sancto»; et ideo idoneus fuit ad Evangelium conscribendum, secundum quod de ipso dicit Apostolus secundae ad Corinthios octavo: Misimus carissimum fratrem nostrum, cuius laus est in Evangelio per omnes Ecclesias. Unde sibi competit istud Ecclesiastici: In medio ecclesiae aperuit os eius etc.

12. Causa efficiens inlermedia, cum dicitur: Eo imermedia. quod unxe7'it me Dominus. Unctio enim gratiae se)tuaginta intorprclum, ubi Vulgata: Si non crcdideritis, non permanebiti.s. — Inferius i)ro.S( enim ed. 1 et Vat. Sane si, quae etiam post credere addunt ut docet Aristoteles, qui scil.

13. Elencli. c. 2. ait: Nam oportet credere cum qui discit (Aei yap jiioTEuscv tov [jiavOivovTa).

° Vcrs. 9. — Sequitur loan. 1,12.

disponit animam ad suscipiendum documenta verilatis a Doctore summo; unde primae loannis secundo: Unclio eius docebit vos de omnibus. Spiritus enim sanctus per gratiam docuit Evangelistam, et ille instrnclus docuit Ecclesiam scribendo doctrinam evangelicam. — Et ita in hoc opere triplex fuit causa, scilicet suprema, quae quidem Spiritus sancti persona; m»ia, ipse Evangelista; et intermedia, scilicet Spiritus sancti gratia; quae omnia intelliguntur in aucloritate praemissa, secundum quod intelligitur proferri a beato Luca.

13. Insinuatur etiam causa finalis satis perfecte iu hoc quod sequitur, scilicet prima, media et postrema. Prima est mam/eslatio venialis, media est curatio infirmitatis, tertia est reseratio aeternitatis; primum est gratiae praeparantis; secundum, gratiae gratum facientis; tertium, gloriae consummantis.

14. Insinuatur igitur primo causa finalis prima hjiius doctrinae, quae est manifestatio veritatis, in hoc quod dicit: Ad annuntiandurn mansuetis misit me, secundum illud Psalmi: Annuntiaverunt opera Dei, et facta eius intellexerunt; unde et ab hoc nomen accepit, ut Evangelium dicatur, id est bona nuntiatio; primae loannis primo: Quod fuit ab initio, quod audiuimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de verbo vilae, et vita manifestata est; et vidimus et testamur et annuntiamus vobis vilam aeternam, quae erat apud Patrem et apparuit nobis; et Isaiae quinquagesimo secubdo: Quam pulcri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntianlis bonum, praedicantis saluteml Hoc primo fuit in sanctis Evangelistis.

15. Secunda vero fuit medicatio nostrae infirmitatis, quam tangit, cum ait: Ut mederer contritos corde. Sermo enim evangelicae praedicationis effectum et fructum affert curationis, secundum illud Sapientiae decimo sexto: Etenim neque herba neque malagma sanavit eos, sed tuus, Domine, sermo, qui sanat omnia. Hunc autem fructum bene affert Evangelium Lucae; de quo llieronymus: « Si novimus Lucam medicum, cuius laiis cst in Evangelio, animadvertimus pariter, omnia vorba illius aniraae languentis esse medicinam ». Et lioc est secundum intentum a beato Luca, ut scilicet i»cr veritatis cognitionem veniremus ad infirmitatis medicationem.

16. Tertia vero el poslrema fuit reseralio aeternitatii, quae notatur, cum dicitur: Ut praedicarem captivis irululgentiam et clausis aperlionem. Iloc autem fit in aeternae vitae fKissessione, ad quod hortatur evangelica dw;trina tanquani ad ultimum finem; loannis vigesimo: f/aec scripta sunt, ut credalis, quia Lesus est Christus Filius Dei; et ut credentes vitam /labeatis in nmnine eius; et Marci ullimo: Euntes inmundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae; qui crcdiderit et buptizatus fuerit salvus erit. Hoc mandatum iinpleverunt praecipue Evangelistae, qui non soluin Evangelium praedicavernnt verix) ad prae-.sentes tunc, sed etiam scripto ad praesenles et fiiluros in omnes generaliones, ut omnes facerent salvos. — Sic igitur praemissum verbum specialiler intellectum in persona beati Lucae est insimialivum duplicis causae extrinsecae, scilicet eiricienlis et finalis.

17. Singulariter vero intellectum de Domino Iesu, de quo proprie dictum est, in.sinualiviim est duplicis causae intrinsecae, scilicet materialis el formalis; et hoc patet sic. Certum enim est, quod evangelica historia tota circa Christum versatur, vel in quantum mediator est, vel in quanlum praedicator, vel in quantum?-eparator, vel in quantum triumphator. Mediator respicit incarnationis mysterium; praedicator, eruditionis magisterium; reparator, passionis remedium; triumpkator, resurrectionis tropaeum. Primum refertur ad Christi nalurum; secundum, ad doctrinam; tertium, ad victimam; quartum, ad victoriam. Haec autem qualuor distincte et ordinate tanguntur in sermone praemisso, secundum quod competit Christo.

18. Insinuat igitur Christus Lesus, se esse mediatorem, cum dicit: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me. Ipse enim cst mediator, de quo Actuum decimo: Unxit eum Deus Spiritu sanclo et virtule; unxit, inquam, non sicut alios Sanctos, sed supra alios, secundum illud Psalmi: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis; in qua unctione facta est consummatio prophetiae Danielis nono: Implealur visio el prop/ielia, ct ungalur Sanctus Saictorum.

19. Insinuat se praedicalorem in lioc quoil subiungit: Ad annuntiandum nansuelis misit mc, secundum quod promiserat Dominus filiis Israel jier Moysen Deuteronomii decimo oc.dso: Prophelam suscitabo eis de medio fratrum suorum, simileni lui; et ponam vcrba mea in ore eius, loqueturque

ad eos omnia, qUae praecepero ei. Hic fuit Cliristus, Dominus omnium Prophetarum, qui dicit loannis decimo quinto: Omnia, quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Et ad hoc missus est; unde dicitur Lucae quarto: Aliis civitalibus oportet me evangelizare regnum Dei, quia ideo missus sum.

20. Insinuat etiam se reparatorem in hoc quod subdit: Ut medercr contritos corde. Ipse enim est, de quo dicilur Actuum decimo: Pertransivit benefaciendo el sanando bmnes oppressos a diabolo; unde de ipso dicitur in Psalmo: Qui sanat contritos corde etc. Hoc autem fecit per passionis remedium; Isaiae quinquagesimo tertip: Vere languores nostros ipse tulit et dolores nostros ipse portavit; ipse autem vulneralus est propter iniquitates nostras, aUritus est propter scelera nostra, disciplina pacis nostrae super eum etc.

21. Insinuat etiam quarto se triumphatorem in hoc quod dicit: Ut praedicavem caplivis indulgentiam et clausis apertionem; et hoc quidem fecit in suae resurrectionis triumpho, secundum quod dicitur ad Colossenses secundo de Christo: Exspolians principatus ct potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso; et deinde, sicut in Psalmo dicitur, ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. — Quoniam igitur sub hac quadruplici condilione est Christus Dominus obiectum fidei et subiectum Evangelii, recte in verbo proposito causa materialis sive subiectum designatur.

22. Sed quoniam « scientiae secanlur in res », ct inductio formae est secundum dispositionem materiae; cum subiectum Evangelii sit hoc unum sub quadruphci conditione et intentione: est necesse, unum librum ad unam tantum principaliter aspicere, ad alias ex consequenti, totam vero evangelicam Scripturam de his quatuor principahter agere. Ideo necesse est, quatuor esse Evangelia, et quodlibet illorura quadripartitum.

1 >...1 1. et habet quatuor partes. In prima agit de incarnationis mysterio usque ad quartum capitulum; in secunda, de praedicationis magisterio usque ad vigesimum secundum; in tertia, de passionis eamento, usque ad vigesimum quartum; in quarta, de resurrectionis tropaeo, usque in finem totius libri. — Licet autem omnes has conditiones intendat ad perfectionein hisloriae, principaliler tamen aspicit ad Christi sacerdotium et passionis medicamentum; et hoc medico debebalur. — CoUigitur ergo ex verbo proposito, secundum quod convenit Christo, causa materialis sive subiectum, et quae est ordinatio partium et capitulornm et modus in prosecutione Scripturarum.

24. Haec aulem duo optime praefigurata sunt in illo animali, quod vidit Ezechiel, et quod dicit esse quadripartitum, et rursus quodlibet illorum quatuor facierum, unius tamen principaliter. Quarura prima similis erat homini, per quam intelligimus Christi naturam; alia leoni, per quam intelligimus victoriam; alia bovi, per quam intelligimus victimani; alia aquilae, per quam intelligimus doctrinam. Haec autem animalia secundum omnes Sanctos designant quatuor Evangelia, ila quod figuraliter exprimunt eoruni materiam et formam: quia unum animal est quadriforme, pro eo quod de uno Christo sub quadruplici conditione sunt quatuor Evangelia, et rursus quodlibet illorum quatuor facierum, quia quodlibet est quadripartitum. Et iterum, unum, scilicet primum, simile homini, licet habeat quatuor facies, quia primus, scilicet Matthaeus, principaliter prosequitur incarnationis mysterium. Secundum, simile leoni, quia secundo scribens, scihcet Marcus, prosequitur resurrectionis tropaeum, et ex eadem parte, quia plurimum concordant. Tertium, simile bovi, quia tertio scribens, scilicet Lucas, prosequitur sacerdotium et passionis remedium. Quartum vero, simile aquilae, quae habet oculos limpidos, quia quarto scribens, scilicet loannes, prosequitur evangelicum tulus; ipse pcr virtutem suae fortitudinis surrexit ut leo... Ipse etiam post resurrectionem suam ascendens ad caelos in superioribus est elevatus ut aquila etc.

Christi magisterium, ad quod alii nori potuerunt attrngere, et ideo describitur super cos; Ezechielis primo: Facies ariuilae deswper. — Kt sic palet, quomodo veritas respondet figurae, patent eliam illa sex praeambula ad doclrjnam, scilicet qualis rfoc/or, qualis audilor, quis efficiens, (us, finis, quae materia, et quae forma, et ex lioc quaedam totius Libri generalis intelligenlia.

Lucas, nalione Syni-s, Anliochensis, arte medicus, discipulus Aposloloriim, poslea vero Paulum secuUis «sque ad passionem eius, serviens Domino sine crimine (nam neque uxorem unquam habuil neque filios), sepluaginla cl qualuor niniorum obiil iii Bilhynia plenus Spirilu sancto. Qui, cum iam scripla essciil Evangelia per Mallhueum quidem in hulaea, pcr Maicum aulem iii It.ilin, saiiclo insliganle Spirilu, in Achaiae partibus hoc scripsit Evaugeliuni, slgiiificaiis cliam ipse m principio, anle suum alia esse dcscriptn. Cui extra ea quae ordo evangelicae disposilioiiis cx)oscit, ea maxime necpssilas laboris fuit, ul priimim Graecis fidelibus, omni j)rophclalione veiiliiri in carneni Dci Clirisli manifeslata liumanilalc, nn hidaicis fabulis allenli in solo Legis desiderio lenercnlur, ne vel haerelicis fabuhs el slullis sollicitalioiiibus seducti, excidcrcnt a verilale, elaborarcl; deliinc ut iii priiicipio Evangelii, loannis nativitate praesiimta, cui Evnngclinin scribcrel, el iii quo electus scriberct, indicnrcl, conlcslans, in se coinplela esse qnac essent ab aliis inchoata. Cui ideo post baptismum Filii Dci, a perfectione generatio- Vers. 10, quem cx D supplevimus. — Pio super eos, ed. I et Vat. super omnes, quae etiain inforius post doctrinam prosequuntur evangelicam, scilicet qualis debeat esse doctor etc.

' Sequens prologus ignoti auctoris et expositio eiusdem tlesunt in cd. 1 et Vaticana el aliis eain sequentibus. Codd. nostri habenl cxpositioneni, sed iion ipsuni prologum.

Prologum liunc, paucis miitalis, exliibemus, proul exstat in cd. operum Sedulii Scoti, qui ipsum exposuit (Migne, Patrol. Lat. tom. 103. col. 285; ibid. col. 9. dicitur: Sedulius iuuior, nationo Scotus; dul)iuni,an is qui an. 721 concilio Romano subscripsit, an alius, quem Hepidamnus... an. 818 clariim fuisse narrat). Ipse in ed. opcruin S. Hieronymi in tomo XI. col. 833. (studio Domifiici Vallnrsii, Vcronae I7i) simpliciter, nulla addita ratione, recensetur inter opera spiiria Ilicronymi. Cfr. ibid. Expositio quatuor Evangelistarum, in tvang. secundum I.iiram, ubi (in jirincipio) ea langiintiir, quae in ])racnotato prologo liistoriam de Liicao Lvangelio concernunt; de quibus vide etiam llieron., de Viris illustrib. c. 7. et Prolog. Comnicntar. in Evang. Mattli. — Ad einendandum prologum usi sumus praeler cd. Scdulii (quam in scqq. signanius litlera A) ct ed. Vallarsii (qiiac notatur littera B), editione Postillae B..lberli super L angeliare [sic] Lucae (Ilogenau, loOt, quam notamus littera C), et Lyrani Biblia sacra cum Glossa etc. (Venetiis 1588, quae sigiiotur litlera D). Duae ultimae cdd. praebent in finc prologi additamentum, ([uod inferius aneremus.

' i:dd. B C D omiltunt vero. Siibindc pro passionem B C D corsummalionem (H in margine confessionem. quod etiam liabet Card. Ilugo), ct pro habuil eaedem edd. substiluunt habens. nis in Chrislo impletac, rcpetcndae a phncipio nativitatis humanae poteslas pcnnissa est, ul requirenlibus dcinonslrarel, in quo apprchendens eral, pcr Nathan filium iiilioitu rccurrenlis iii Deum generationis admisso, indispanibilis Itri; nl (naedicans boininibus Christum siiiim, pcrfecli opus honiinis redire in se per Filium faceret, qui per David pnlrem venienlibus iter pracbebal in Christo. Cui Liicne noii imincrilo elinm scribpiidorum nposlolicorum Acliiuin polcslns in ministerio dntiir; ul Deo in Deum )lcno, ct filio perditionis exsliiicto, oratione ab Apostolis facla, forte Domiiii electionis mmicrns compleiclur; sicqiie 1'aulus consummationcin nposlolicis Actibus dnrel, qiicm diu contra slimuluin rccalciliaiilcm Doniiniis clcgisset. Quod legenlibiis ac reipiirciilibus Deuin etsi )cr singula expediri a nobis ulile fuerat, sciens tamen, quod operaiilem agricolam oporlenl de fructibus suis cdcre, vilnviinus piiblicnm curiosilnlem, nc noii tain volenlibiis Deum vidercmur, quam faslidientibus prodidi.ssc.

EXPOSITIO HCIUS 1'noi.OGi.

1. Huic autem libro dupiex praemitlilur prologus, unus est translatoris, scilicet beati Hieronymi, alius vero auctoris, scilicet beati Lucae. Primus sic incipit: Lucas Syrus elc.; secundus sic: Quoniam nuidein multi conati sunt etc. — Circa prolo<'um expositoris tria nobis consideranda occurrunt, quae in ipso prologo expriinuntur, scilicet causa e/ficiens, finalis et formalis operis subsequentis. Primum facit ibi: Lucas, Syrus elc; secundum, ibi: Cui extra ea quae ordo etc.; tertium, ibi: Cui ideo posl baptismum etc.

' Ed. C manifesta esset himaniias (ila et Card. Ilugo); etiam D exhibel manifesta. — Siibinde respicitur Til. 1, 1 i: Non intcndenles ludaicis fabulis. Clr. II. Tim. 2, IG-18. ct i. 4.

° Edd. C et D addunt et. Infcrius post Sotiian (iliuni B C adiiciunt David. Subinde pro indisparahilis Dei B inseparnhilis Dei, et pro in hominibus B in oinnibus, D et praedicnns Itoniinibus pro nt praedicans hominibus.

' Cum cdd. B C D pro nnislcrio siibslituimus niinisterio. — Subinde respicitiir loan. 17, 12: Quos dedisli milii cuslodivi; cl nemo cx cis periit, nisi filius perditionis; pro quo, ul dicilur Act. 1, 2-26, oialionc fada, forle electus cst Mnlhias. Dc Paulo eiusque conversione vidc ibid. r. 0, ubi v..'i: Durum est tibi coiitia slimiilum calcilrorc. — Pro linem diu U quamdiu.

. Epist. 11. Tini. 2, f): Laboranlen) agricolam oportel primum dc fructibus perciperc. Edd. BCD, liis verbis conscniicnfeSjpost oporteat nddiint primum. — Superius voci leijentibiis BCD praeligunt el. Infcrius i)ost Deuni B aildil (/c)»())i.7;vi,v;c. C D deinonslrare, dcin sokis. prodesse pro prodiilisse.

° Edd. C D adiungunt: Lectorem obsccro sliidiosiim [D studiose] paginas iccenscntcm hiiiiis libri ea ijuac incnute contra cas stili iirncciirrcntis dcsignala cstigio sunt, noii niodo coniungnt errori, scd iiolo meae ignoscero ignorantiae; cl (]iiae obslinalio logcntis amilin(a virtus cxcrcilat ad ])urum docilos. mentis iiieao favoiibus ineiiiiie moinor benigno.- — C.oloniin plures iiroiiositiones prologi ila incongrue ex)rcssae suiit, ut, quae sit vera loclio, vi dici iiossil. Videtur texlus esse vel mnla ox tiiaoco idiomate versio, vel liinc inde corru)lus.

2. Quanlum ad causam effecliuam nota, quod describit ipsum Evangelislam quantum ad tria, scilicet quantum ad conviclum, quantum ad merilum et quanlum ad ofjicium. — Quantum ad conviclum, cum dicitur: Lucas, Syrus etc. usque ibi: Paulum secutus usque ad confessionem eius. Ex quo ostendilur beatus Lucas idoneus ad scribendum Evangelium, quia cum his qui erant peritissimi, fuit conversatus; unde secundae ad Timotheum ullimoV: Lucas est mecum solus, dicit Apostolus, quia ei adbaesit tanquam fidelis discipulus.

3. Secundo describit eum quantum ad meritum, quod coHsistit in vita et gratia; et hoc notat, cum dicit: Serviens Domino sine crimine, in quo notatur vila; et post: Obiit plenus Spiritu sancto, in quo notatur gratia, et ideo idoneus ad Evangelium conscribendum. Cuius figura praecessit in loseph, Genesis quadragesimo primo: Num invenire poterimus talem virum, qui Spiritu Dei plenus sil? Sicut enim loseph frumenta dispensavit, sic Lucas evangelicam doctrinam.

4. Tertio describit eum quanlum ad officium, quia divinitus instigatus est, ut scriberet apud Graecos Evangehuni; et hoc notatur, cum dicit: Qui, eum iam scripta essent Evangelia per Matthaeum in ludaea, per Marcum in Italia; ubi ostendit, quod idoneum fuit, quod Lucas haberet oflicium tertio loco scribendi Evangehum, scilicet inter Graecos, ut sic in omnem terram exiret sonus eorum, et in mysterium Trinitatis tribus generibus linguarum pracdicaretur et scni)eretur Evangehum. Et huic competebat scriptura tituli crucis, loannis decimo nono, ubi dicitur, quod titulus iJle: Lesus Nazarenus rex ludaeorum, scriptus erat Hebraice, Graece et Latine.

I). Dubium autem est, utrum Marcus scripserit in lingua Latina, an Graeca, cum dicant Augustinus et Isidorus, quod omnia Evangelia praeter Evangelium Matthaei scripta fuerint in Graeco. Sed certum est, quod in Italia scripsit; et quia lingua ibi tunc temporis erat consueta, probabile videtur, quod scripsit in utraque lingua, maxime cum tradat anliquitas, quod Evangelium, quod sua scripsit, sit Aquileiae.

6. Cui extra ea elc. Hic describitur causa finalis sive moliya triplex, scilicet manifestatio veritatis, confutatio falsitatis et honoriftcatio maiestatis. — Primo igitur quantum ad munifeslationem verilalis dicit: Cui extra ea quue ordo evungelicue dispositionis, id est historiae, exposcit, ea maxime necessitas, id est necessitas movens, laboris fuit, ut primum Graeeis fidelibus, quia eis primo et principaliter scriptum fuit, omni prophetatione venturi in carnem Dei Christi, manifesta esset huma.nita,s; omni prophetulione, id est, ab omnibus Prophetis praedictum est, Christum Deum in carnem venturum. Munifesta esset humanilus, quia versatus fuit circa Christi humanitatem, secundum quod per eam redempti sumus. Unde secundae ad Timotheum secundo: Memor esto, Dominum nostrum lesum Christum resurrexisse a mortuis ex semine David secundum Evungelium meum. Hoc autem Evangehuni specialiter fuit Evangelium Lucae, sicut Evangelium Marci praecipue fuit Petri. translatum t>. Econtra August. Maria Molini (Basilicae palriarchalis Venclae canonicus thcologus) in suo libro dc Vila et lipsanis S. Marci evangelistae (quem edidit Sanctos Picralisi, Romae 1864) Hioronymi ot Auguslini sententiam sujjra allalam lenens eamquc contra Baronium dcfendcns, in (inc c. 9. n. 13. libri I. ait: « Sed media quadam via incedendum esse mihi videtur, ac si quid coniccturac tribuendum cst, dicendum: Marcum Graoce quidom primo Evangelium suum conscripsisse; tum illud in corum commodum, qui Graoco nescirent, in Latinam linguam transtulisse. Placuit id antc nos Cornelio a Lapide » otc, In plaenolalo libro mulla, quae concernunt rem, de qua hic agitur, congasta inveniuntur, et de codice Marciano dicitur, ipsum fuisse Lalinc scriptum (loc. cit. c. 12. n. 12.). — Recontioros tamen auctores exploraUim esse asserunt, islum codicom csso apograpluim saeculi VH. Ab eisdem etiam non probatur, qiod Marcus in ulraque lingua scripsorit.

7. Secundo, quantum ad confutationcni haereticae pravitalis dicit: Ne ludaicis fabulis attenti, quibus seducli erant, posse legalia sufficere sine Evangelio, in solo Legis desiderio tenerentur, quod ilia possint sufficere etc. Vel ne haereticis etc., usque ibi: elaboraret. Et debet ita construi litlera: ut elaboraret, ne fudaicis fabulis etc. Et circa hoc erat opus valde insistere circa Ecclesiam primitivam; unde primae ad Timotheum primo: « Rogavi te, ut denuntiares quibusdam, ne aliter docerent et ne intenderent fabulis et genealogiis interminalis, quae quaestiones praestant magis quam aedificationem Dei, quae est in fide ».

8. Tertio, quantum ad honoriflcationem dominicae maiestatis subdit: Dehinc, ut in principio Evangelii, nativitate loannis praesumta, cui Evangelium scriberet, « id est ad cuius honorem », ut dicit Glossa; indicaret etc. mqne.WA: ab aliis inchoata. Ad honorem namque Christi scripsit; unde Tobiae duodecimo: «Sacramentum regis abscondere bonum est, opera autem Dei revelare et confiteri honorifrcum cst». — Vel potest dici, quod tertio motivum est aedificatio fraternae caritatis; et hoc notat, cum dicit: cui scriberel, quia Theophilo, qui « interprelatur: amans Deum, vel amatus a Deo»; in quo ostenditur, quod ad caritatem fralernam aedificandam scripsit, secundum illud primae ad Timo- Iheum primo: « Finis praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta ».

' Nonnulli codd., ut ACD, falsitatis.

" Sedulius Scotus: Sed in liis omnibus ob hoc Evangelista pro studio elaboravit, ne iidem Graeci fldeles nuper in Christo renati ludaicis fabulis deciperentur. Conslatcnim, quod usque adhuc reprobi ludaei Christum in carne vonisse denegant, et alium Cliristum venturum esse confingunt, ideoque, spreta Christi gratia, nequaquam Evnngelium, sed sola Legis constitula persuadent esse sectanda. Contra hos Evangelista Christum iam natum fuisse oslendit, et lioc non sine idoneis testibus astruit, sed omni prophetatione indubitabiliter approbat, ut omne os reprobum obslruatur [Rom. 3, 19.]. Et cum nonnulli haeretici Christum in mundum venisse, non tamen veram carnem habuisse, sed aelhereum corpus simm de caelestibus iraxisse dogmatizabant; non minus hos quam illos idem vitulus spiritualibus cornibus convincit, dum Christum secundum carnem et conceptum et ex Maria virgine natum fuisse asserit. Ob hoc itaque cornutus Evangelista iaboravit, ne afii laborent etc. — Superius post attenli C G K omittunt quibus scducli (D H inductij... snffice)-e; A omittit sufflcere, et D pro sine Emngelio substituit tur causa formalis sive modus agendi, pnmo quantum ad librum istum; sfjcundo, quoad libriuii annexum, scilicet Actus Aposlolorum; torlio, quoad probgum praeambulum. — F'rimo igitur quoad brum istum dicit, quare Lucas genealogiam Christi describit post baptismum, a statu perfectae aelatis, et ordine retrogrado a.scendcndo )t;r.Nalhaii. Et rationem huius reddit, quia intendebat agere de generatione Christi, secundum quod per illam rediifimur in Deum; quod quidem fit pfr regenerationem baptismalem et adoplivam, Chrislo Filio Dei naturali reducente nos ad Patrem suum, Palrem etiain nostrum per adoptionem. Et hoc est, quod vult insinuare per Nathan; quia, cum Salomon esset (ilius David, naluralis generalio loseph et Mariae non ascendit ad David per Nathan secundum carnein, sed per Salomonem secundum carnem, per Nalhan vero secundum adoptionem, ut in tertio capitulo ostendelur. Et hoc est quod vult dicere, et dicit valde obscure; et debet littera conslriii sic: Cid ideo permissa est potestas rcpetendac humanae nativitatis a principio, id est usque ad principium, scilicet usque ad Deum, et hoc post baptismum a perfectione generationis, id est post aetalein Iriginla annorum, sicut in tertio capitulo dicetur: «Ipse Fesus erat incipiens quasi annorum Iriginta, ut putabatur filius loseph, qui fuit Heli » etc.; ut inlroitu generationis indisparabilis Dei, id est Christi aequalis F'atri; philo postulatus erat, quatenus Christi Evangelium ronscriberet, quod et Lucas in prooemio sui Evangelii indicat, id esl, Evangelium se, Theopliilo poscente, edidisse, et quod in Spiritu sancto ad hoc ministerium electus fuerat, contestans, in se complela esse Evangelia, quae ab aliis pseudoevangelistis erant non perfecta, sed prave inchoaUi. Cfr. B. Albert. (in hunc prologum), qui etiam duas praenotatas e.xplicationcs affert.

generationis, scilicet recurrenlis in Deum; introitu, dico, admisso, id est deducto per Nathan, filium David, demonslraret requirentibus Deum, in quo apprehendens erat, scilicet Deum Hic ostendit, per Christum oportere ad Patrem redire; et hoc est quod subdit: Ut praedieans hominibus Christuni suum, noster enim est Christus; infra secundo: « Natus est nobis hodie Salvator mundi » etc.; opus perfecti hominis, id est hominis, in quo perfecta sunt omnia, redire in se, hoc est in statum suum, de quo cecidit; per Filium faceret, per Fihum scilicet Dei et hominis, lesum Christum, qui praebebat iter in Christo, id est ostendebat praeberi venientibus, scilicet ad Deum, per David patrem, Nalhan scilicet vel Christi; hoc est dicere, quod volebat in illa genealogia post baptismum ostendere, quomodo per Chrislum oportet nos regeneratos redire ad Deum; ad Ephesios primo: « Complacuit in Chrislo restaurare quae in caelis et quae in terris sunt ». admisso, hoc est cum admissione seii receptione in ipsam genealogiam indisjperlibilis Dei, icl est summi Pati-is, qui est a Filio inseparatrilis; tanquam apertius diceret: Apte Deus Pater in Christi genealogia admittitur, cum Adam filius in eadem genealogia pronuntiatur, quoniam ipse Pater a Filio inseparabilis est. Alii namque et loco et tempore a filiis suis sunt dispertibiles. Quia vero summus Pater semper in Filio et Filius in Patre inseparabiliter manet, in eadem Filii etiam secundum carnem gencalogia Pater admitti debuit. — Inferius vocibus ut introilu G interserit in; subinde pro admisso, id est deducto D admisso, id est facto vel recepto (G id esf inde duclo). In A secunda inanus hanc leclionem posuit: recurrentis, id esl retrograde praecedentis; in Veum, id est vsque ad Deum; ut inlroitu, id est inilio, admisso etc. — Lyrani Glossa interlinearis dicit: admisso, id est deducto. Card. Hugo: admisso: id est deducto, et hoc per Nathan, filium David. Infra dicit David patrem; vide, quia Matthaeus et I.ucas conveniunt in patribus ab Abraham usque ad David! Deinde dissentiunt, quia Matthaeus texuit genealogiam a David per Salomonem, Lucas a David per Nathan filium eius adoplivum.

' In A secunda manus in margine posuit: Hoc e.st per consimdem fdiationem, quae fuit in Nathan, oportere nos redire ad Deum, hoc est per adoptionem. — Immediate post pro Ilic oslendit, quod habent EIIK, D id est ostenderet, A hic ostenderet.

Vers. M. — Sedulius Scotus: Sequitur: ut praedicans in hominibus Christum suum, et reliqua usque: in Christo. Paler intcr homines Christum suum praedicat, non solum cum ad horam baptismatis vox paierna de nube intonuit dicens: Tu es Vilius meus dilectus, in te mihi complacuit [Luc. 3, 22, ubi Vulgata complacui, sed et quotidie usque ad consummationem saeculi iinigenilum Filium toto orbe terrarum per ora doctorum evangelizat, qualenus opus perfecti hominis, id est opus Dei, quod est perfectus liomo ad imaginem sui conditoris recrcatus, reidire in se per Filium faciat, dum nemo venit ad Patrem nisi per Filium, quomodo nemo venil ad Filium, nisi Valet traxerit eum [loan. 6, 44.]. Ad hoc enim attinet illud quod protinus adiungitur: Qui per Dacid patrem venientibus iter praebebat in Christo. Nam in co, quod Matthaeus per patres in fllios seriem genealogiae Salvatoris enarrat, hoc specialiter insinuat, cum pcr Patris notitiam pervenitur ad Filium; in eo vero, quod Lucas per

10. Secundo, quoad hbrum annexum, scilicet Actus Apostolorum, subdit: Cui Lucae non immerito scribendorum etiam Actuum Apostolorum potestas inministerio datur etc. usque ibi: Dominus elegisset. Et vult dicere, quod magis competebat Lucae describere Actus quam alii Evangelistae, quia agebat de Christo, in quantum per gratiam reducebat ad Patrem; et hoc est quod potissime determinatur in Actibus Apostolorum; quod notat, cum dicit: Ut Deo in Deum pleno; hoc est plene per ascensionem ostenso, per quam datus est plene Spiritus sanclus, fieret consummatio in Paulo, qui fuit vas electionis, secundum graliam praecipuam. Unde ad Ephesios quarto: « Qui descendit ipse est, qui ascendit, ut adimpleret omnia »; ad Ephesios primo: « Ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus eius, et plenitudo illius qui omnia in omnibus adimplevit ».

11. Tertio, quantum ad praesentem,,.,..,.., Quod et legentibus et requirentibus etsi per id est singillatim et distincte omnia praedicta, traclari lilios patres recurrit, illud procul dubio indicat, quia nemo ad Patrem nisi per Filium venit. — Glossa interlinearis apud Lyranum: Opus perfecti hominis, id est hominem, in quo perfecta sunt opera sex dierum, vel propter quem omnia sunt perfecta, redire in se, ad statum unde ceciderat. Cfr. Card. Hugo, qiii eandem praebet explicationem.