Capitulum XI

79. Recte etiam in cohabitando sive in contemplando fuit Maria. Nam ipsa, sicut altera Maria, iuxta Christum stabat, secundum illud loannis decimo nono: « Slabant iuxta crucem Iesu Mater eius et soror Matris eius, Maria Cleophae, et Maria Magdalene ». Ipsa namque Virgo fuit, quae maxime ei

appropinquavit, ideo maxime verba eius suscepit et aliis reservavit. Nam supra secundo dicitur: « Maria conservabat omnia verba haec ». Unde recte designala fuit per ai-cam foederis Domini, de qua ad Hebraeos nono: « In qua erat urna aurea habens raanna », per mullam devolionem carilalis; « et virga Aaron », per multam rectitudinem virlutis; « et tabulae testimonii », per mullam cognitionem conlemplalionis veritatis. — Et ipsa etiam fuit maxime contemplaliva. Unde Bernardus: « Beata Maria profundissimam divinae sapientiae, ullra quam credi valeat, penetravit abyssum, ut quantum sine.personali unione creaturae conditio patitur, iili luci inaccessibili videatur imraersa ». Et Beda: « Quid de Deo non sapiebat, in qua sapientia Dei latebat et cuius uleri corpus sibi aptabat »?

Tertia para agit de forma orandi tiiplicitei,

1. Et factum esl, cum esset in quodam loco etc. Postquam tradidit discipulis formam docendi et formam vivendi, in hac parte tribuit formam orandi, per quam impetratur gratia cognoscendi et recle vivendi. Habet autem haec pars partes tres; in quarum prima praeraitlitur orationis exemplum; in secunda vero additur documentum, ibi: Et aitillis: Cum oralis etc.; in tertia subiungitur orationis incitamentum, ibi: Et ait ad illos: Quis vestrum etc.

Circa orationis exemplum duo introducuntur: tandum.

2. (Vers. 1.). Primo igitur quantum ad soUicitudlnem Domini in orando dicitur: Et faclum est, dum 1" esset in quodam loco orans; quodam, id est solitario et secreto, quia talia loca sunt orationi apla, secundum illud Mallhaei sexto: « Tu autem, cum

3. El sic patet, quomodo istud Evangelium non per humauara inventionem, sed per divinam inspirationem fuil Assumtioni Virginis appropriatum, quia Spiritus sanctus clausit in eo Virginis commendationem quoad mulliludinem praerogativarum; ad quarum conservationem subiungit in fine: Maria oplimam partem elegit, quae non auferetur ab ea. Elegit enim optimara partem Maria et in gralia et in gloria; in qua clauditur Virginis laus perfecta el propria; sicut enim dicit Hieronymus: « Sicut comparatione Dei nemo bonus, sic comparatione Matris Domini nulla, invenilur perfecla, quantumcumque virtulibus exiraia comprobetur ». Ideo inler mulieres ipsa sola est optima per omnimodam superabundantiam, ratione cuius « nec primam similem visa est nec habere sequentem ». oraveris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio, ora Patrem tuum in abscondilo ». Orat aulem mmus in argumentum verae humanitatis, luxta quod dicitur infra vigesimo secundo: « Factus in agonia, prolixius orabat». In adiumenlum nostrae infirmitatis, secundum illud ad Hebraeos quinto: « Exauditus est in omnibus pro sua reverentia »; et ad Romanos oclavo: « Quid oremus, secundum quod oportet, nescimus; sed ipse Spiritus », scilicet Domini Iesu, « adiuvat infirmitatem nostram». In exemplum perfectae virlutis; unde dicilur Matlhaei vigesimo sexlo: Postquam oravit, ipsis discipulis ait: « Vigilate et orate, ut non intrelis in tentationem». Ob hanc etiam causam oralioni frequenter inslabat, ut doceret, semper orandum, secundum illud primae ad Thessalonicenses quinto: « Sine intermissione orate ». Et prolixe etiam orabat, sicut dicitur supra sexto: « Factum est »; « et ipse erat pernoctans in oratione ». Et ideo fortasse tangitur hic locus quidam, ut ostendatur, quod orantibus quod H omittit, Vat. et recte iudicandi. Glossa ordimria (cx Beda) in Luc. 10, 1: Ipsarum perfeclio viiarum [activae et conlemplativae] non nostris viribus, sed precibus est obiinenda.

requirendns est locus secretus; sed tempus tacelur, ut ostendatur, quod omrii tempore indifferenter est orandum, secundum quod dicitur infra decimo octavo: « Oportet orare semper et non deficere »; et Ecclesiastici decimo octavo: « Ne impediaris orare semper ».

3. Secundo quantum ad promptitudinem discipulorum iu imilarulo subditur: Ut cessavit, dixil unus ex discipulis eiu ad eum: Domine, doce nos orare. Recte a Domino petebant discipuli, qualiter et ipsi orare deberent, ne forte aliquid peterent contra eius vobintatem; unde Sapientiae nono: « Quis hominum poterit scire consilium Dei; aut quis poterit cogitare, quid velit Deus? Cogitationes enim mortabum timidae, et incertae providentiae nostrae ». Ideo doce nos orare, cum sis Dominus noster; unde Isaiae quadragesimo octavo: « Ego Dominus.. docens te ulilia ». — Et quod debeat audiri, ostendit per simile, cum addit: Sicut et loannes discipulos suos docuit. Scire namque orare Deum pertinet ad doctrinam pietatis, quoniam in oratione praecipue colitur Dens. Unde dicebat Propheta in Psalmo: « Introibo in domum tuam, adorabo » elc.; et Chrysostomus: « Solam orationem qu;isi spirituale tribulum anima offert de suis visceribus. Magna quippe dignitas orationis. Mox ut ab ore processit, suscipiunt eam Angeli manibus suis et offerunt ante Deum, sicut ait Angelus Tobiae duodecimo: Ego obtuli orationem luam ante Deum B etc. Ideo ergo sic sollicite docetur et requiritur propter sui excellentiam; nec solum propter hoc, sed eliam propter effwaciam, secundum illud Marci undecimo: « Quaecumque orantes petitis, credite, quod accipietis, et evenient vobis»; et lacobi ultimo: « Orate pro invicem, ut salvemini; multum enim valet deprecatio iusti assidua. Elias homo erat » Btc. — Unde per hoc innuitur nobis oratio multum amanda, quia per ipsam impetralur obtentio omnis boni et amotio omnis mali; unde Tobiae duodecimo: « Bona est oralio cum ieiunio, et eleemosyna magis quam thesauros recondere. Quoniam eleemosyna a morte liberat, et ipsa est, quae purgat peccata et facit invenire misericordiam et vitam aeternam ». tum; in quo primo traditur formu invocandi; secundo vero, forma postulandi, ibi: Sanctiftcetur nomen tuum.

Quantum autem ad formam invocandi dicit: Et ait illis: Cum oratis, dicite: Pater, id est, primo invocate Patrem; dicite, 'inquam, non voce tantum, sed etiam corde, ne forte dicatur vobis illud Isaiae vigesimo nono: « Populus bic labiis me honorat, cor autem eorum longe est ame». Dicite, non tantum corde, verum etiam ore, quia vocalis oratio accepta est Deo, secundum illud Psalmi: « Confitebor Domino nimis in ore meo »; et hoc, tum quia valet ad memoriam suscitandam, ad somjiolentiam excitandam, ad desiderium accendendum, ad obsequium impendendum, ad gaudium exprimndum et ad exemplum demonstrandum. — Invocamus aulem nomen patris. Ipse enim est pater ratione conditionis naturae, secundum illud ad Ephesios tertio: « Ex qao omnis paternitas in caelo et in terra nominatur ». Unde Malachiae secundo: « Nunquid non pater unus omnium noslrum »? Est etiam pater ratione collationis gratiae; ad Romanos octavo: « Accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, Pater »; et ad Galatas quarto: « Quoniam estis filii Dei, misit Deus spiritum Filii sui clamanlem: Abba, Pater ». Est etiam pater ratione consummationis gloriae, secundum illud leremiae tertio: « Patrem vocabis me et post me ingredi non cessabis ». Quoniam igitur in nomine pat7'is intelligitur Deus ut conditor naturae, largitor gratiae, consummator gloriae; hoc ipso datur intelligi, quod ipse est, a quo solo debemus petere. pHcabat, ideo explicJte tangit ista tria, dicens: Pater, ratione naturae; noster, ratione gratiae; qui es in caelis, ratione gloriae. Lucas vero exprimit ut minoribus discipulis traditam, ideo tradit formam magis implicitam. Uterque tamen concordat in invocatione nominis paris, ut in hoc uno nomine excitetur homo ad reverentiam et confidentiam, sine quibus duabus alis oratio non habet eflicaciam. Habetur autem revermtia ex nomine patris; unde Malachiae primo: « Si ego pater, ubi est honor meus »? et Ecclesiastici tertio: «Gloria hominis ex honore patris sui ». Habetur etiam et confidentia, secundum me, cor etc. Cfr. Matth. 15, 8. et Marc. 7, 6. — Pro ne forte Vat. ne quando.

illud Isaiae quadragesimo nono: «Nunquid oblivisci potest raulier infantem suum, ut non misereatur (illo uteri sui » etc; et infra eodem: « Si vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris » etc. Et Bernardus: « Oratio, quae paterno dulcescit nomine, omnium petitionum mearum impetrandarum mihi fiduciam praestat».

G. Sanciificelur nomen tuum. Post invocatioadiunglt pelitionem. Petit autem tria principa- liter in hac oratione. Et in hoc concordant Matthaeus et Lucas, sed dilTerunt in explicatione, quia propter causam praeassignatam Matthaeus assignat pelitiones magis explicilas; unde Matthaeus ponit septem, Lucas quinque, sed in his quinque septem illae sunt implicite.

7. Harum autem distinctio, ordo et sufficientia patet sic. A Deo enim Patre tria sunt postulanda: cundum est conservatio gratiae, tertium est condonatio veniae. Et ista tria ordinata sunt secundum gradum et ordinem maioris dignilatis. — Ad consummationem gloriae aulem duo concurrunt, scilicet perfecta notitia et perfecta reoerentia, et secundum haec sunt duae primae petitiones. — Ad conseruationem autem gratiae sufiicit continua subminislratio caelestis alimoniae, et haec pelitur in tertia petitione. — Ad condonationcm veniae duo concurrunt, scilicet remissio culpae et remotio poenae, et haec petuntur duabus ultimis pelitionibus.

Sed quoniam perfectio reverentiae noii tantum attenditur in affectu, sed etiam in elTectu; ideo duabus primis pelilionibus Matthaeus adiungit tertiam, scilicet « Fial voluntas tua ». — Rursus, quia remotio poenae attenditur non solum quantum ad repulsionem tentationum, sed etiam quantum ad remotionem afflictionum et tribulationum; ideo duabus ultimis pelitionibus Matthaeus adiungit septimam: « Sed libera nos a malo ». — Et sic patet su/pcientia petilionum secundum utrumque Evangelislam.

8. Palet etiam huius orationis nobditas. Quamnem et omnia postulanda: quoniam petens aut petit amotionem mali, aut collationem boni. Si mali, aut mali culpae, aut mali poenae: aut mali, quod patimur, aut mali, quod agimus; et sic sunt duae petiliones. Sed malum poenae polest sulxJividi: quia quoddam est occasio culpae, et sic est tentatio; quoddam mere tenet rationem poenae, et sic Iribukitio; et sic ex illa petitione eliciuntur duae ultimae. Si autem petimus bonum: aut aeternum, aut temporale. Si aeternum, aut ex parle intelleclus, aul ex parte affectus, et sic duae petiliones. Sed affectus habet ordinari respectu maiestatis et respectu bonitatis; et sic illa pelitio prima divisione geminatur, sed subdivisione triplicatur. Si vero pelitur bonum temporale, aut ratione mentis, aut ralione corpuris. Sed quia corporale bonum non deijet desiderari nisi propter spirituale; ideo tam secundum Lucam quam Matthaeum una fit petilio de ulroque. — Et sic patet sufficientia divisionum per membra opposita et immediata, et patet concordia inter Evaiigelistas, et patet diversitalis congruitas.

9. Sunt igitur quinque petiliones secundum Lucam, ordinatae secundum nobilitatem inaiorein et minorem. In prima petitur perfecla notitia sive sapienlia in intellectu; in secunda, perfecla reverentia in afreclu; in tertia, su/ficientia in victu; in quarta, indulgenlia in reatu; in quinta, victoria in conflictu. — Et in his quinque implicantur septem petitiones, ac per hoc septem virtutes, septem dona, septem bealitudines et omnes petitiones. Unde Glossa dicit super illud Matthaei sexto: Libera nos a malo: « Nihil deest, quod in his septem pelionibus non cntineatur, sive ad praesentem, sive ad futuram pertineat vitam ».

10. Primo igitur quantum ad notitiam sive sapientiam in intteUectu dicit: Sanctificetur vomen tuum, id est sanctum appareat nomen tuum, hoc est tua notitia; unde in Psalmo-: « Notus in ludaea Deus, in Israel magnum nomen eius ». Et haec notitia incipit in gratia, sed consummatur in gloria; de quo Malachiae primo: « Ab ortu solis usque ad

occasum magnum est nomen meum in gentibus; in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda». Hoc autem verificabitur in gloria, quando, secundum illud leremiae trigesimo primo S « non docebit vir ultra proximum suum, et vir fratrem suum, dicens: Cognoscite Dominum; omnes enim cognoscent me, a minore eorum usque ad maximum, dicit Dominus ».

11. Et nota, quod triplici notitia sanctificatur nomen Dci in nobis, cum in se semper sit sanctum. Pnma cst Hotitia, qua cognoscitur per ndem, secundum illud ad Hebraeos undecimo: « Accedentem oportet credere, quia est ». — Secunda, qua cognoscitur, quid non est; de qua Augustinus: « Multum comprehendis, si comprehendis, quid non sit Deus ». — Tertia est, qua cognoscitur, sicuti est; de qua primae ad Corinthios decimo tertio: « Nunc cognosco ex parte, tunc cognoscam, sicut et cognitus sum ». — Prima notitia liberat ab insipientia, de qua in Psalmo: « Dixit insipiens in corde sno: Non est Deus ». — Secunda, ab idololalria, qua colitur quod non est Deus; de qna primae ad Corinlhios octavo: « De his quae immolantur idoUs, scimus, quia idolum nihil est in mundo, et quia nullus Deus nisi unus. Nam etsi sint qui dicantur dii, sive in caelo, sive in terra, siquidem sunt dii mulli et domini multi, nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia » etc. — Tertia liberat ab omni miseria; et haec erit in patria, quando complebitur donum sapientiae et pacis, per quam vocamur filii Dei. Et tunc nomen Dei sanctum erit in nobis; unde primae loannis tertio: «Carissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit, quid erimus. Scimus, quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est ». Perfecta igitur notitia facit nos similes, et perfecta similitudo filios, et perfecta filiatio facit sanctificatione divini nominis dignos. Unde Chrysostomus: « Sanctificalur in nobis nomen Dei, quando, scientes eum sanctum, limemus et sollicite vigilamus, ne forte violemus sanctitatem nominis eius in nobis ». Hoc autem erit, quando totaliter ei vacabimus, et per nullain distraclionem inficientur mentes noslrae; quod erit in gloria, secundum illud Psalmi: « In conspectu Angelorum psallam tibi, adorabo ad templum sanctum tuum et confitebor nomini tuo, super misericordia tua et veritate tua, quoniam magnificasti super omne nomen sanctum tuum ».

12. Secundo quantum ad perfectam reverentiam in affectu subdit: Adveniat regnum tuum. Tunc enim Deus perfecte regnat in nobis, quando nos sumus omnino ei subiecti, quod erit in fine, secundum illud primae ad Corinlhios decimo quinto: «Deinde finis, cum tradiderit regnum DeoetPatri». «Oportet autem eum regnare, donec ponat inimicos sub pedibus eius»; et post: « Cum subiecta fuerint ei omnia, tunc et ipse Fihus subiectus erit ei qui subiecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus ». Hoc autem regnum, quo Deus regnat in Sanctis, facit etiam ipsos Sanctos regnare et esse reges, secundum illud Apocalypsis quinto: « Redemisti nos Deo in sanguine tuo ex omni tribu et lingua et populo et nalione, et fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regnabimus super terram ». Hoc est regnum petendnm et desiderandum; de quo in Psalmo: « Regnum tuum, regnum omnium saeculorum»; et Apocalypsis undecimo: « Factae sunt voces magnae in caelo dicentes: Factum eat regnum huius mundi Domini nostri et Christi, Filii eius, et regnabunt in saecula saeculorum, Amen ». — Per- huius regni adventum non accrescit Deo potentia, sed in hominibus perfecta obedientia. Et ideo addit Matthaeus post hanc petilionem: « Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra». Terreni enim non perfecte Deo obediunt, ul caelestes; et hoc insinuabat Dominus loannis decimo octavo: « Regnum meum non est de hoc mundo »; et hoc, quia diabolus regnat in illis qui obediunt ei, secundum illud ad Ephesios sexto: « Mundi rectores tenebrarum harum». Sed in finali iudicio tolletur eius potestas, quando subditus erit omnismundus Deo, secundum illud Danielis septimo: « Dedit ei potestalem et honorem et regnum, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient».

13. (Vers. 3.). Tertio vero quantum ad su/ficientiam in victu subdit: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie; ubi petitur principaliter panis alimoniae spiritualis; unde Matthaei sexto: bimus ct perfecte videbimus, quia ipse cst Deus [Ps. 45, 11: Vacate ei videte, quoniam ego svm Deus]; cfr. etiam Gen. 2, 2. ct 3, ubi Dominus in dic septimo sive Sabbato ab operibus requievit ipsumquc sanctiflcavit.

« Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie». Sed quia non tantum hoc petitur, sed omne, quod necessariuin est praesenti vitae; ideo, cum Ecclesia frequenter orationem dominicam secundum ipsum, non 'dicit supersubslanlialem secundum ipsum, sed addit quolidianum secundum Lucam, ut ostendat, se petere quidquid est necessarium ahmoniae huius vitae, quae per hodie intelligitur. Unde quemadmodum Hieronymus dicit, sive dicatur quotidianum, sive supersubstantialem, utrumque consonat Hebraicae veritati. In Hebraica enim lingua unum vocabulum, id est sogolla, comprehendit utrumque intellectum. Sic et apud nos quotidianum utrumque panem comprehendit, scilicet spiritualem et corporalem, quia uterque nobis quotidie est necessarius et quotidie a Domino percipiendus, et ideo quotidie postulandus. Et hoc est quod dicit Beda in Glossa: « Panis quotidianus dicitur, quia est hic necessarius, quantum animae carnique est tribuendum, sive spiritualiter, sive corporaUter, sive utroque raodo accipiatur ».

14. Unde nota, quod quintuplex panis hic petitur. Primus est alimonia praesentis vitae, de quo dicitur Ecclesiastjci vigesimo nono: « Initium vitae hominis, aqua et panis et vestimentum ». — Secundus est intelligentia sacrae Scripturae, de quo Threnorum quarlo: « Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis ». — Tertius panis est Sacramentum eucharistiae, de quo Sapientiae decimo sexto: « Praeparatum panem de caelo praestitisti eis, habentem in se omne delectamentum et omnem saporis suavitatem»; et loannis sexto: « Panis, quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita». — Quartus est adiutorium gratiae, de quo in Psalmo»; « Panem Angelorum manducavit homo »; et infra decimo quarto: «Beatus, qui manducabit panem in regno Dei ». — Quintus est obsequium obedientiae, de quo dicitur loannis quarto: « Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei, qui est in caelis »; et de hoc tertii Regum decimo nono: « Respexit Elias, et ecce, ad caput eius panis subcinericius », in cuius fortitudine ambulavit et pervenit « usque ad montem Dei Horeb ». — His panibus nos reficit Dominus; quod designatum fuit loannis sexto, ubi dicitur, quod de quinque panibus satiavit quinque millia hominum. Et ideo quilibet istorum semper est petendus, secundum illud ibidem: « Domine, semi>er da nobis panem hunc ».

15. (Vers. 4.). Quarto quantum ad indulgentiam in reatu subdit: Et dimitle nobis peccala nostra, et hoc quoad realum oblig alionis; -andQ, fi.- thaei sexto dicuntur debita. Peccata enim nos faciunt debitores eorum quae non possumus solvere; unde in Psalmo: « Mutuabitur peccator et non solvet » etc. Haec sunt debita, quibus obligata erat mulier Sunamitis, quarti Regum quarto, quae non poterat solvere, quousque Eliseus multiplicavit oleum. Per oleum misericordiae Christi peccala nostra solvuntur et dimittuntur. — Sed quia « iudicium sine misericordia fiet ei qui non fecerit misericordiam », secundum quod dicitur lacobi secundo; ideo subdit conditionem: Siquidem et ipsi dimitlimus omni debenli nobis. Haec quidem conditio necess-aiia est ad impetrandum peccatorum veniam; unde Ecclesiastici vigesimo octavo: « Relinque proximo nocenli te, et tunc deprecanti tibi peccata solventur. Homo homini servat iram, et a Deo quaerit medelam »? quasi dicat: frustra quaerit. Unde Matthaei sexto: « Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet vobis et Pater vester caelestis peccata vestra; si autem noii dimiseritis, nec Pater vester dimillet vobis peccata vestra». Unde et Matthaei decimo octavo proponit parabolam de servo nequam, in cuius fine subiungit: « Sic Pater vester caelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris ». Et hoc recte, quia qui refugit legein clementiae cadit in legem iustitiae, de quo suprasexto: « Dimittite, et dimittemini »; « eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis ». Hanc conditionem apposuit hic Dominus, ut ostendat, illud esse verum, necessarius, quantus animae carnique Iribuendus cst [iln etiam Glossa, Vat. et pauci codii.], sive etc.

quod dicitur ludilh nono: « Humiiium e. mansuetorum semper tibi placuit deprecatio», superjjorum autem et calumniatorum nunquam. Unde Isaiae primo: « Cum multipiicaveritis orationem, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt ». Unde Chrysostomus: « Si is qui laesus est, frustra orat, nisi indulserit; quomodo, putas, orat is qui laesus non est, si ipse per iniuslitiam alios laedit et gravat? Qui autem non sic orat, ut Christus docuit, non est discipulus; nec Pater exaudit oralionem, quam Fihus non docuit. Ccgnoscit enim Pater Filii sui sensum et verba, non suscipit quae usurpatio humana excogitavit, sed quae sapientia Christi exposuit».

16. Quinto vero quantum sA vicloriam in confliciu subiungit: El nc nos inducas in tentationem, id est, non permittas induci, id est superari; quia, sicut dicitur lacobi primo, « Deus intentalor malorum est; sed unusquisque tentatur, a concupiscentia sua abstractus et illectus». — Et nota, quod non petit non lentari, quia tentatio hominem probat, secundum illud Psalmi: « Proba me, Domine, et tenta me»; et Ecclesiastici trige.simo quarto: « Qui non est tentatus pauca recognoscit ». Sed petit a tentatione non superari nec vinci, sed vincere et triumphare. Hoc quippe petendum est propter divini auxilii (idelilatem, de qua primae ad Corinthios decimo: « Fidelis est Deus, qui non permittet, vos tentari supra id quod potestis; sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere ». Petendum est etiam propter recognoscendam nostram infirmitatem, secundum illud secundi Paralipomenon vigesimo: « In nobis quidem non est tanta fortitudo, ut possimus huic multitudini resistere, quae irruit super nos. Sed cum ignoremus, quid agere debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculos nostros dirigamus ad te ». Unde Chrysostomus: « Cognoscant, se esse infirmos, et cognitio infirmitatis glorificationis causam exstinguet», quia, secundum quod dicitur primi Machabaeorum terlio, « non in multitudine exercitus victoria belli, sed de caelo fortitudo est ».

17. Quoniam ergo tribulatio est tentatio, secundum illud lacobf primo: « Beatus vir, qui suffert tentationem » etc.; ideo qui eripitur ab omni malo tentationis eripitur per consequens a malo iribulalionis; et ideo non oportet ultra addi: Libera nos a malo, quasi pelitio omnino diversa, sed explicari quasi in hac inclusa. Et hoc est quoddicit Beda in Glossa: « Sciat unusquisque, in eo se liberari a malo, quod non infertur in tentationem ». — Finit ergo Lucas orationem in tentatione, in qua dubium est de statu, vel lapsu; et ideo non addit Amen, quod esl indicium certitudinis orationis exauditae; Matthaeus vero in liberatione ab omni malo poenae, ac per hoc a morte; de qua primae ad Corinthios decimo quintoi: « Novissime autem destruetur inimica mors », el post haec est certitudo salutis; ideo fmil dicendo Amen, quod est indicium certiludinis pro illo tempore. — Sed quia, quamdiu hic sumus, ad hanc certitudinem non pervenimus; ideo tacite dicitur et submisse a sacerdote, cum cetera in Missa dicantur elevata voce. — Sunl et aliae rationes congruentiae; sed haec sufliciat ad praesens.

18. Et ait ad illos: Quis vestrum etc. Post exemplum et documentum subiungit hic tertio orandi incitamentum, per quod invitamur ad orandum frequenter et fiducialiter. Et habet haec pars duas: in prima proponitur incitamentum ad oralionis frequentiam; in secunda vero, ad orandi fiduciam, ibi: Quis autem ex vobis patrem petit etc. Ista enim duo sunt, quae maxime orationis fructum evacuant, scilicet negligentia et di/fidentia.

Circa incitamentum frequentiae duo insinuantur. Primum est similitudo incitatipa; secundum est eruditio informatiua, ibi: Et ego dico vobis: Petite, et dabitur vobis.

Quantum autem ad similitudinem incitativam ad oralionis frequentiam introducuntur tria. Primum est opportunitas postulans; secundum est difficultas recusans; tertium est importunitas impetrans, ut ex hoc ostendatur, quantae efficaciae sit oratio imporluna et continua.

« Vers. 12.

° Stilicet ordinaria (ex August., Enchirid. c. 116. n. 30, quem sequitur Beda, III. in Luc. 11,2. seqq ) apud Lyranum in Luc. 11,2. seqq.: Ideo eniin Matthaeus non ait: Et libera nos a malo, tanquam diversam pelitionem poneret, sed ait: Sed libera nos a malo, unam peiitioncm esse demonstrans, ut sciat unusquisque, in co se a m.ilo liberari etc. Pro quod non secunda manus in D sub.sjituit qui non.

19. (Vers. S.). Primo igitur quantum ad opportunilatem poslulanlem dicit: Quis vestrum habebit amicum etc. Hic legitur interrogalive, sed Glossa vult, quod legatur remissive: « Quis, hoc est aliquis, vel si quis». Hoc tamen dicitur, ut ostendatur veri amici pretiositas, secundum illud Ecclesiastici sexto: « Amico fideli nulla est comparatio, et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius»; et iterum: « Amicus fidelis, medicamentum vitae et immortalitatis; et qui meruit Dominum inveniet illum ». — Ad istum ergo fiducialiter recurritur, et ideo additur: Et ibit ad illum media nocte, quia, sicut dicitur Proverbiorum decimo septimo «omni tempore diligit qui amicus est, et frater in angustiis comprobatur ». — Et lali fiducialiter necessitas exponitur; propter quod additur: Et diceliUi: Amice, commoda milii Ires pai. nes; et hoc lege pielatis et carilatis communis, de qua dicitur Isaiae quinquagesimo octavo: « Frange esurienti panem tuum »; et Ecclesiastae undecimo: « Mitte panem tuum super transeuntes aquas ».

20. (Vers. 6.). Lege etiam fidelitaiis et amici- 2. tiae specialis; propter quod addit: Quia amicus meus venit ad me de via, el non habeo quod ponam ante eum; et ita fidelitate amicitiae teneor illi, ac per hoc et tu mihi; unde Ecclesiastici vigesimo secundo: « Fidem posside cum amico in paupertate illius, j:t in bonis illius laeteris. In tempore tribulationis illius permane illi fidelis, ut in hereditate illius coheres sis ».

21. (Vers. 7.). Secundo quantum ad difficultatcm recusantem subdit: Et ille de intus respondens dicat: Noli mihi moleslus esse, inquietando scilicet quiescentem et a somno excitando, sicut dixit Abner David primi Regum vigesimo sexlo: « Quis es tu, qui clamas et inquietas regem »? — Et quod magna sit molestia, ostenditur ex difficultate adiuncta:/am ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili, id est filii, qui tenero amore debent amari; unde Isaiae octavo: « Ecce, ego et pueri mei, quos dedit mihi Dominus », id est filii, quorum amor non potest negligi, secundum illud Isaiae quadragesimo nono: « Nunquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui »? — Ideo Scilicet inlerlinearis. De vocibus remissive (vei asserlive) et interrogative cfr. lom. VI. pag. 266, nota 9. subdit: Non possum.surgere et dare tibi. Et hoc non tollit omnino potestatem, sed ponit difficultatem, quasi dicat illud quod dixit Elias Eliseo quarti Hegum secundo: « Rem dilficilem posluiasti ». Et propterea dicil: Nonpossum, id est, non commode nec faciliter possum; sicut rex Israel respondit regi Syriae tertii Regum vigesimo: « Omnia, propter quae misisti servum tuum in initio, faciam; lianc autem rem facere non possum ».

22. (Vers. 8.). Tertio quantum ad importunitatem impelranlem subdit: Et si ille peiseveraveril pulsans, precibus, non pudore victus nec taedio fatigatus nec desperalione fractus, tanquam verus amicus, secundum illud Ecclesiastici vigisimo secundo: « Ad amicum si produxeris gladium, non desperes; est enim regressus ad amicum, et si aperueris os trisle, non metuas ». — Et quia « labor. improbus omnia vincit», ideo subdit: Dico vobis, etsi non dabit illi surgens, eo quod amicus eius sit, id est, motus veritate dileclionis, quae interdum tepescit in amicis. Propter quod dicitur primae loannis tertio: « Filioii, non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate». Si ergo non vincitur abundantia caritalis, vincitur tamen instantia importunitatis. — Propter quod addit: Propter improbitatem tamen eius surget et dabit ilU quotquot habel necessarios. Huius exemplum proponitur infra decimo octavo de iudice et vidua, quae illum infestabat; unde ibi dicitur, quod « iudex nolebat eam audire per mullum tempus. Post haec autem dixit intra se: Etsi Deum non timeo nec hominem revereor, tamen, quia molesta est mihi, vindicabo illam, ne in novissimo veniens sugillet me». Huius etiam exemplum habetur ludicum decimo quarto de Samsone et eius uxore, a quo cum peteret quod prius nolebat indicare, subditur, quod « septem diebus convivii flebat apud eum, tandemque septimo die, cum ei esset molesta, exposuit ». cbsiastici sexto: « Amicus fidelis, for*is protectio; qui autem invenit illum invenit thesaurum ». De hoc loannis decimo quinto: « lam non dicam vos servos, vos autem dixi amicos »; et iterum: « Vos n. 10.], qui sunt cum Domino; Isai. 8: Ecce, ego el pueri mei etc. — Superius pro id cst filii Vat. id esl pueri.

an)ici mei estis » etc. — Ad istum amicum eunclum est nocte, A est nociumo sUentio, sicut Nicodemus venit, de quo loannis lertio dicitur, quod « venit ad lesum nocte » primum, quia in secreto noctis silentio est per orationem pulsandus, secundum illud Isaiae vigesimo sexto: « Anima mea desideravit te in nofte»; et Threnorum secundo: «Consurgein nocte, in principio vigiliarum; effunde sicut aquam cor tuum » etc. Ve! in nocte, id est in tribulatione, secundum illud Osee sexto: « In tribulatione sua mane consurgent ad me »; et in Psalmo: « Invoca me in die tribulalionis, et eruam te » etc. — « Amicus autem, quivemt de dzo, animus nosler est, secundum quod dicitur in Glossa, qui, quoties ad temporalia petenda vagatur, toties a nobis recedit ». Hunc amicum evagari facit deleclatio, sed reducit tribulalio, secundum quod dicitur de filio prodigo infra decimo quinto, qui propler luxuriam recessit, sed propter inediam rediit. Unde Osee secundo: « Ego sepiam viam tuam spinis et sepiam eam maceria »; et post subditur: « Et dices: Vadam et revertar ad virum meum priorem, quia melius erat mihi tunc, magis quam nunc ». — Iste rcverlilur, quando ad interiora recurrit, secundum illud Isaiae quadrage.simo sexto: « Redire praevaricatores ad cor », sed invenit ipsum vacuum a solatio spiritualium refectionum. Unde de peccatoribus djcitur Threnorum secundo: « Matribus suis dixerunt: Ubi est triticum et vinum, cum deficerent quasi vulnerati in piateis civi-' talis; cum exhalarent animas suas in sinu matrum suarum ». « Et defecit gaudium cordis nostri. Vae nobis! quia peccavimus».

24. Pro hoc igitur amico famelico petcndi sunt a vero amico trcs panes, id est, secundum quod dicit Beda et Augustinus, intelligenlia Trinitatis sive trium personarum nomina, ut in solius Dei cognitione inveniat refectionem; unde Exodi vigesimo quarto: « Viderunt Dominum et comederunt et biberunt»; et Ecclesiastici decimo quinto: « Cibabit illum pane vitae et intellectus et aqua sapientiae salutaris potabit illum ». — Vel tres panes sunt fldes, spes, carilas, quibus reficilur Iriplex virtus in anima; de quibus infra decimo quinto: « Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus » etc. De his primi Regum decimo: « Cum veneris ad quercum Thabor, invenient te tres viri ascendentes ad Dominum inBethel: unus portans tres haedos, ahus tres tortas panis, et alius portans lagenam vini »; ut in his intelligatur unitas gratiae et trinitas virtutum, per quas reformatur imago Dei in anima. — Sed haec petitio non statim exaudilur a Christo, sed oportet cum multa instantia requirere; quia ad tam magna dona est anima peccatrix minus idonea, unde Matthaei decimo quinto: « Non est bonum sumere panem filiorum et dare canibus »; verum etiam, si iam filius est, ne panis ille vilescat, cum semper ipsum oporteat esurire, secundum illud Ecclesiastici vigesimo quarto: « Qui edunt rne adhuc esurient»; sive ut petendo magis mereamur et disponamur. Unde Augustinus ad Probam de Orando Deo: « Exerceri vult in orationibus desiderium nostrum, quo possumus capere illud quod praeparat dare».

25. (Vers. 9.). Et erjo dico vohis. Post similitudinem incitativam subdit erudilionem informativam ad oralionis frequentiam, quam elicit ex similitudine praehabita; ubi primo hortatur discipulos, secundo vero generaliter omnes.

Ideo quantum ad exhortationem respectu discipulorum dicit: Et ego vobis dico, qui scilicet non mentior, quia, Numerorum vigesimo tertio, « non est Deus nt homo, ut mentiatur, nec ut filius hominis, ut mutetur; dixil ergo, et non faciet »? Unde Glossa dicit: « Magnam spem tribuit qui promittendo non decipit ». — Monet ergo ad orationis instantiam et frequentiam, cum dicit: Petite, el dabitur vohis; quaerite, et invenielis; pulsate, et aperietur vobis.

Simile habetur Mattiiaei septimo; super quo loco dicit Auguslinus: « Operose quidem, quid isla tria inter se dilTerant, distinguendum putavi, sed longe melius ad instantissimam pelitionem omnia refenmtur. Hoc quippe ostendit, ubi eodem verbo cuncta conclusit: Quanlo magis Paler vester dabit spiritum bonum pelentibus se »? Unde vult Dominus dicere illud quod simpliciter dicilur primae ad Thessalonicenses quinto: « Sine intermissione orate »; et ad Colossenses quarto: « Oralioni instate ».

26. Possunt tamen multipliciter dislingui, ut pete)-e respiciat actum oris; quaerere, actum cordis; pulsare, operis. Pelile ergo ore, et dabilur vobis; Isaiae sexagesimo secundo: « Qui reminiscimini Domini, ne tacealis, donec stabiliat et ponat lerusalem laudem in terra»; et Isaiae trigesimo: « Ad vocem clamoris tui statim, ut audierit, respondebit tibi, et dabit vobis Dominus panem » etc; et sexagesimo quinto: « Eritque, antequam clament, ego exaudiam, adhuc illis loquentibus ». — Quaerite etiam corde, et invenietis; unde leremiae vigesimo nono: « Quaeretis me, et invenietis, cum quaesieritis me in toto corde vestro »; et Sapientiae primo: « In simplicitate cordis quaerite illum; quoniam invenitur ab his qui non tentant illum ». — Pulsate, in opere; qui enim pulsat manu tangit et excitat; unde in Psalmo: « In noctibus extollile manus vestras in sancla»; et iterum: « In die tribulationis meae Deum exquisivi manibus meis el non sum deceptus».

27. Aliter etiam possunt distingui ralione petiit. Petite, scilicet veniam; quaerite, gratiam; pulsate, ad gloriam, secundum illud Zachariae decimo: « Petite pluviam a Domino in tempore serotino, et Dominus faciet nives et pluviam imbris et dabit eis singulis herbam in agro ». Nives dabit ad exstinguendas malas herbas per veniam; et pluviam imbris, ad fecundandam terram per gratiam; et dabit eis singuUs hcrbam in agro, decorando et vestiendo per gloriam. — Aliter ex parte pclcntium. Petile, incipientes, quorum cst accipere; qnacritc, proficienles, quorum est invenire; pulsate, perfecli, quorum est intrare. Unde incipientibus dicitur ad Philippenses quarto: « Petitiones vestrae innotescant apud Deum ». Proficientihus dicitur illud Psalmi: « Quaerile Dominum, et confirmamiBi; quaerite faciem eius semper ». Pei-fectis dicitur Isaiae vigesimo sexto: « Aperire portas, et ingredietur gens iusta». — Vel penes modos perveniendi ad sapientiam, sicut distinguit Augustinus: «.d sapientiam non venitur nisi, quemadmodum Dominus docet, petendo, quaerendo, pulsando, id est orando, legendo, plangendo ». Petite ergo orando; lacobi primo: a Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, et dabitur ei ». Quaerite legendo in libro Scriplurae et creaturae; Canticorum tertio: « Per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea ». Pulsate plangendo, sicut loannes Apocalypsis quinto, ubi dicit: « Ego flebam mullum, quoniam nemo inventus est dignus aperire librum »; et subditur po.stea, quod vidit, librum aperiri per Agnum occisum. — Vel, sicut dicit Glossa, ex parle modorum veniendi ad gloriam: « Pctite, ov&ndo; quaerite, recle vivendo; pulsate, perseverando ». — Vel, sicut dicit Glossa super Matlhaei septimum, « petimus fide, per eam ad Christum euntes; quaerimus spe, qua attingimus usque ad interiora; pulsamus caritale, dum laboribus insudamus, ut quod petimus et quaerimus consequamur. Primum petere debes, ut habeas; post quaerere, ut invenias; inventa observare, ut introeas ».

28. (Vers. 10.). Secundo quanlum ad cxhorlationem respectu omnium subdit: Omnis enim, qui petU, accipit, si pie petat. Unde hoc insinuat Dominus loannis decimo quinto: « Si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis », id cst pro salute vestra; alioquin non dat; unde lacobi quarto: « Petitis, et non accipitis, eo quod male petalis, ut in concupiscentiis vestris insumalis». Unde Chrysostomus: « Si temporalia pelas, quomodo ille praestat, quae si habes, praecepit, ut contemnas »? — dum cst, quaerendum est, pulsandum est: oratione misericordiam, inquisilione profectum, lentnmcntq adiium n-pertin-i.

El qui quaerit invenit, si taraen dehile et diligenter quaerat, secundura illud Deuteronomii quarto: « Cum quaesieris Dominum Deura tuum, invenies eum; si tamen toto corde quaesieris eum et tota Tribulatione animae tuae »; et primi Paralipomenon vigesimo octavo: « Si quaesieris Deum, invenies; si autem dereliqueris, proiiciet te in aeternum ». Sed aliqui aliquando non debite quaerunt, et ideo non inveniunt; unde Osee quinto: « In gregibus suis et in armenlis vadent ad quaerendum Dorainum et non invenient»; et hoc est, quia in armentis quaerebant ipsum; loannis seplimo: « Quaeretis me, et non invenietis», quia mala intenlione quaerebant, ut perderent. — Et pulsanti aperielur, si pulset inccssanter usque infinem, secundum illud Matthaei decimo: « Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit ». Tali aperitur ostium gloriae, de qua Apocalypsis undecimo: « Apertum est templum Dei in caelo »; et Apocalypsis quarto: « Ecce, ostium apertum est in caelo ». Hoc aperietur, quando dicetur illud Matthaei vigesimo quinto: « Venite, benedicti, possidere » etc.

29. Quis autem ex vobis etc. Post incitamentum ad orationis frequentiam subdit hic incitamentum ud orutionis fiduciam, et hoc ostendendo ostendit liheraUla.tem in Deo Patre nos exaudiente. In hac ergo parle primo proponit liberaiitatem patris carnalis respectu filii; secundo concludit liberalitatem Patris ca,elestis respectu nostri, ibi: Si ergo vos, cum sitis mali etc.

Liheralilatem autera patris carnalis ostendit in comraunicatione cibi cum cautela contrarii, et hoc secundura triplicem differentiam nutrimenti: aut naturae terreae, aut aqueae, aut aereae. Primum spectat ad vegetabilia; secundum, ad natatilia; tertium, ad volatilia.

30. (Vers. 11. et 12.). Quantum igitur ad petitioncm fructus vegetahiUum dicit: Quis ex vohis patrem petit pnnem, ad refectionem; nunquid lapidem dabit iUi? scilicet ad laesionem. Homines enim panibus a praescnlibiis huius vitae rebus, quam miseri erimus, si illa pelamus a Deo, quae si habeamus, ille iussit abiicere, ut nos a curis eximat; ct si quae ille petere iussit, nullo inodo curemus, immo ne cupiamus quidem? — Pro praestat G pmestabil, et pro praecepit G II praecipit. sustentantur, secundum illud Psalmi: « Panis cor hominis confirmat»; sed lapidibus obruuntur, secundura illud Matthaei vigesimo primo: « Qui ceciderit super lapidem islum confringetur, super quem autem ceciderit, conteret eum ». — Quantum Ad petitionem nalatilium subdit: Aut oiscem, nunquid pro pisce serpenlem dabit illi'? Homines piscibus reficiuntur; unde infra ultimo: « Habetis hic aliquid, quod manducetur? At illi obtulerunt ei partem piscis assi et favum mellis »; sed serpentibus occiduntur; unde Numerorum vigesimo primo: « Imraisit Dominus in populum ignitos serpentes», quorum scilicet raorsibus moriebanlur. — Quantum ad petitionem fmctus volatilium subditur: Aut sipetieril ovum, scilicet in cibum; nunquid porriget illi scorpionem? in venenum. Ova enim sustentant, sed scorpiones necant, sicut manifeste probat experientia. Haec quideim ad litteram sunt plana et similitudo ex his assumta. ad Probam de Orando Deo dicit, quod in pisce fides, in ovo spes, in pane autem caritas designatur. — Recle namque petitione panis intelligitur pebis vincit cetera panis utilitas». Vel, quia caritas ad moduin panis nutrit et confirmat; unde Canticorum ultimo: « Fortis est ut mors dilectio »; unde Sacramentura caritatis traditur in specie panis. Vel, quia sine pane est oranis mensa vacua; sic et omne cor absque caritate; unde primae ad Corinthios decimo tertio: « Si caritatem non habeam, nihil sum, et nihil mihi prodest ». « Huic, ut dicit Augustinus, opponilur lapis, quia corda dura respuunt caritatem». Unde in lapide duritia designatur, secundum illud Ezechielis trigesimo sexto: « Auferam cor lapideum de carne vestra et dabo vobis » etc.; et Lucae lertio: « Potens est Deus de lapidibus istis » etc. ostendit (ita A D) C F G II ostendendo, Vat. oslendit, et pro nos exaudiente ADG nos exaudiendo, CF nos exaudiendos, H circa exaudiendos.

31. Recle etiam « per piscem intelligilur fides, sicut dicit Augustinus S vel propter aquam baplismi, quia in huius saeculi fluctibus fides integra est »; primae loaimis quinlo: « Haec est victoria, quae vincit mundum, fides nostra »; et ad Hebraeos undecimo: « Per fidem vicerunt regna». Vel, ut dicit Beda, « quia piscis sub tegumento"aquarum nascitur, vivit et alitur; sic fides Irahitur de occultis Scripturis et de occultis esl et occulta »; unde ad Hebraeos undecimo: « Fides est substantia sperandarum rerum, argumenlum non apparentium ». — «Huic, sicut dicil Augustinus, conlrarius est serpens, qui, ut non crederelur Deo, venenosa fraude persuasit»; unde Ecclesiastae decimo: « Qui dissipat sepem », id est defensionem sacrae Scriplurae, « mordebit eum coluber», id est infidelitas erroris diabolici.

32. Recte etiam per ovum inlelligitur spes; unde Augustinus: « Spes in ovo, quia vila pulli nondum est, sed futura est, nec iam videtur, sed adhuc speratur. Spes enim, quae videlur, non est spes », sicut dicitur ad Romanos oclavo; el quia in ovo pullus est imperfecle, qui dam perficitur, testa ovi frangitur; sic spei succedit beatitudinis perfectio; unde primae ad Corinthios decimo lertio: « Cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex [)arte est ». — « Huic, ut dicil Augustinus, contrarius est scorpio », id est desperatio, quae facit retrorsum respicere et ex illa parte nocet. « Scorpio enim ex ea parte cavendusest, quam venenalam et aculealam relrorsum habet »; unde qui nititur a spe vitae subvertere scorpius est; unde Ezechielis secundo: « Subversores sunt tecum, et cum scorpio- Loc. cit. Texlus originnlis (et Val.) voci quia praefigit vel, et omittit cuin codd. fides. Cfr. II. Qq. Evangelior. q. 22. Sernf). lOo. (alias 29. de Verbis Doinini) c. 4. n. 6: Dixit quidam Sanctus, et nos dicere dolectat: Piscis bonus pia est fides. Vivit inter lluctiis nec frangitur aut solvilur fluclibus. Vivit inler tcntationes lcnipestalesqiie liuius saeculi pia (Ides; saevit niundus, et iiuegra cst. — Subinde allegantur I. loan. 5, 4. et Ilebr. 1 1,,33. nibus habilas ». — Est igitur sensus verbi propositi spiritualis, quod si quis pelat panem caritatis Spiritus sancti, piscem fidei a ovum spei, non dabit ei Deus, immo removebit ab eo, lapidem ohdurationii, serpenlem vnfidelitatis et scorpium desperalionis; quae per divinum adiutorium elongantur a viris sanctis.

33. (Vers. 1 3.). Si ergo vos, cum sitis mali etc. Postquam proposuit liberalilatem in patre concludit a minori in Palre spirituali. Si enim bonum est communicativum, magis l)onimi magis communicativum, et maxime bonum maxime communicativum. Si ergo carnalis pater fjonum communicat filio petenti, mullo fortius caelestis homini supplicanti. Et hoc est quod dicit: Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris. Beda: a Malos vocat saeculi amatores »; hi autem dupliciter mali sunt malitia culpae; quia Ecclesiastici undecimo >": « Si dives fueris, non eris immunis a delicto»; et Augustinus: « Omnis dives aut est iniquus, aut heres iniqui ». — Vel, mabs vocat ip.sos Apostolos, qui comparatione divinae bonitatis mali dicuntur; unde Marci decimo: « Nemo bonus nisi solus Deus»; et Isaiae sexagesimo quarto: « Facli sumus ut immundus omnes nos, iustitiae nostrae sicut pannus menslruatae »; et lob vigesimo quinto: « Stellae non sunl inundae in conspeclu eius, quanlo magis homo » etc. Unde Gregorius: « Saepe iustitia nostra, ad examen divinae iustitiae deducta, iniustitia est, et sordet in districtione iudicis quod in oculis fulget operantis ». — Vel, mali erant propter peccata venialia, sine quibus non ducitur praesens vila; unde dicil'jr ad Ephesios quinto: « Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt»; quia, secundum quod xium est relro respicere, scorpius autem ex ea parle cavcndus elc.

dicitur Genesis quadragesimo septimo, «dies peregrinationis vitae meae pauci et mali sunt »; quia, secundum quod dicitur primae loannis primo, « si dixerimus, quia peccatum non habemus, mendaces sumus, et veritas in nobis non est ». Minus ergo videtur, quod a malo bonum, quam a bono bonum.

33. Et ideo concludit: Qucmto magis Pater veei stsr cle coelo dabit spiritum bonum petentibus se?. dabit, quia lacobi primo: « Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est ».!ste spirilus bonus est Spirilus sanctus, in quo omnia dona donantur; de quo Sapientiae septimo: «Invocavi, et venit in me spiritus sapientiae»; et post: « Venerunt mihi omnia bona pariter cum illa »; et primae ad Corinlhios duodecimo: «Alii datur per Spiritum » etc; et post: « Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis, prout vult ». Iste Spiritus datur petentibus et desiderantibus, secnndnm illud Psalmi: « Os meum aperui et attraxi spiritum »; leremiae secundo: « Onager assuelus in soUtudine in desiderio animae suae attraxit ventum amoris sui ». Ad hunc enim Spiritum Domini suspirat Sanctorum spiritus; ad Romanos octavo: « Spiritus est qni postulat » etc.

34. Et erat Lesus eiiciens daemonium etc. sicut habitum fuit in principio libri, liber iste ha-. >.-,.. bet quatuor partes; quarum prima est de Christi natura; secunda vero, de Christi cloctrina; et haec incepit supra quarto capitulo, et habet parles duas secundum duo opera sapientis, « quorum primum est non mentiri; secundum, mentientem manifestare posse ». Prima igitur pars est de veritate declaranda ad discipulorum informationem; secunda, de falsitate confntanda per ludaeorum adversantium confutationem.

Secundo confutatur falsitas luclaeorum adversantium quadrupliciter.

Prima parte terminata, hic incipit secunda. Dividitur autem haec pars in quatuor. In quarum prima parte confntat Indaeornm dolositatem; in secunda, impielatem; Erant appropinquantes, infra decimo quinto; in tertia curiositatem, infra decimo septimo: Inierrogatus autem a Pharisaeis etc.; in quarta, incredulitatem, infra decimo nono: Et factum est, cum appropinquasset Lesus etc.

Dolositas ludaeorum calumniantium miracula confutatur dupliciter.

In confutando autem dolositatem ludaeorum primo confntat dolositatem calnmniantium miracula ex parte causae efficientis; in secunda vero, ex parte temporis, infra decimo tertio: Erat autem docens in synagogis eorum Sabbalis. FTimo confatantar ladaei calamniantes miracula ez parte caasae efficientis, deinde discipoli informantai.

Prima in duas dividitur. In quarum prima confutat ludaeorum dolositatem et fallaciam; in secunda informat discipulos suos ad illam vitandam, infra duodecimo: Multis autem turbis etc.

Frimo, de ladaeoram dolositate et triplici fallacia.

Prima pars, quae continet praesens capitulum, dividitur in partes tres. In quarum prima confntat fallaciam blasphemantium; in secunda, fallaciam tentantium sive discredentium, infra: Turbis autem concurrentibus; in tertia vero, fallaciam simulantium., ibi: Nemo accendit lucernam. Primnm istorum est in verbo, secnndnm autem est in animo, tertium autem consistit in quocumque signo.

Gonfutatai fallacia blasphemantiam pei tria.

Ad confiitandam autem fallaciam blasphemantium tria introducuntur. Primo enim fit expressio fraudis ludaicae; secundo vero, improbalio fraudis expressae, ibi: Ipse autem, ut vidit cogitationes eorum etc; tertio vero, commendatio veritatis ostensae, ibi: Factum est autem, dum haec cliceret etc. — Circa expressionem ludaicae fraudis tria explicat Evangelista: primum est materia laudis divinae, secnndnm est blasphemia fraudis humanae, tertium est controversia litis adiunclae.

fiuDt: quia caecus videt, muu loquitur, possessus a daemone liberalur ». Et in hoc erat materia laudis divinae tam ex parte curati quam assistentium. Propler quod dicit: Et cum eiecisset daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae; et sic impletum est illud Isaiae trigesimo quinlo: « Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt; tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum ». Tanta autem miracula simul facta sunt admirationis et laudis causa, secundum illud Ecclesiastici quadragesimo lertio: « Terribilis Dominus et magnus vehementer, et mirabilis polentia eius»; et post: « Glorificantes Dominum, quantumcumque potuerilis, supervalebit adhuc, et admirabilis magnificentia eius ». Unde vere poterant isti dicere illud Marci seplimo: « Bene omnia fecit, et surdos fecit audire et mutos loqui ».

38. Secundum autem spirilualem inlelligentiam tum ad confitendam. Unde Chrysostomus: « 0 nequitia daemonis! Alterutrum ingressum, per quem crediturus erat liomo, oppilavit: auditum et visum », et tertium, id est linguam, ne confiteatur. Unde dicitur Isaiae quadragesimo primo: « Non est annuntians et non est praedicans neque audiens sermones nieos»; et iterum quadragesimo secundo: «Surdi audite, et caeoi intuemini ad videndum. Quis caecus nisi servus meus? Et quis surdus, nisi ad quem nuntios meos misi»? Tahs etiam mulus est ad confitendum; unde Ecclesiastici decimo quinto: « Non est speciosa laus in ore peccatoris».

39. Et nola, quod cum ad tria sit data homini haec triplex loquela aufertur per tripiex daemonium. Primam aufert spirilus luxuriae, secundum illud Isaiae primo: « Cum multiplicaveritis orationes vestras, non exaudiam. Manus enim vestrae sanguine plenae sunt ». — Secundam aufert spiritus avaritiae, qui facit sibi soli intendere, secundum illud Matthaei vigesimo quinlo: « Qui unum talentum acceperat Vers. 5. et 6. abiens fodit in terram ». — Tertiam aufert spirilus superbiae, qui non permitlit, quod iiomo accuset se, secundum illud Psalmi «: « Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea »; et leremiae secundo: « Ecce, ego iudicio contendam tecum, pro eo quod dixeris: Non peccavi ». — De hoc triplici daemonio dicitur Apocalypsis decimo sexto: « Vidi, de ore bestiae et de ore draconis et de ore pseudoprophetae exire tres spiritus immundos in modum ranaium ». — Primum daemonium eiicitur per ieiunium, secundum illud Matthaei decimo septimo: « Hoc genus daemoniorum non eiicitur nisi per ieiunium ». Secundum eiicitnr per memoriam passionis dominicae, secundum illud Tobiae se..to: « De corde piscis si particulam super carbones ponas, fumus eius extricat omne genus daemoniorum » etc. Tertium per oralionem; primi Regum decimo sexto: « ToJlebal David citharam et percutiebat manu sua, et refocillabalur Saul et levius habebat; recedebat enim ab eo spirilus maius ».

40. (Vers. 15.). Secundo quantum ad blasphemiam fraudis humanae subditur: Quidam autem ex eis dixerunt: In Beelzebub, principe daemoniorum, eiicit daemonia. Et haec erat magna blasphemia, quia quod fiebat a Spiritu sancto attribuebant spirilui maligno; unde Matthaei duodecirao statim post hoc dicitur: « Omne peccatum et biasphemia remittetur hominibus, spirilus aulem blasphemiae non remittetur ». In hanc blasphemiam prorumpebant ex invidia; unde Chrysostomus: « Non quando magna dicebat, sed quando faciebat salutes hominum, tunc institerunt Pharisaei ». « Invidia enim non quaerit, quid dicat, sed solum, ut dicat ». « Aemulatione namque non est aliqua malitia deterior. Adulter enim brevi complet peccatum suum, aemulator nunquam quiescit ». — Et quia blasphemia ista ex malitia et invidia procedebat, pro tanto hoc Evangehum legilur, quando cantatur historia loseph in tertia Dominica Quadragesimae. Sicut enim fratres loseph ex invidia vocabant eum invenlorem somniorum, sic et isti dicebant Chrislum invocatorem daemonum. Et maxime exprimunt Beelzebub, tum quia istud idolum erat famosum; unde

quarti Regum primo dicilur, quod « Ochozias misit nuntios suos dicens: Ite et consulite Beelzebub, deum Accaron »; et Beda in Glossa: « Asserebant ludaei, in hoc simulacro principem daemoniorum habitare. Per eius potestatem dicebant lesum daemonia eiicere »; et ideo in textu dicitur: In principe daemoniorum; sive quia noraen huius idoH erat ridiculosum; unde tantum sonat Beelzebuh, quantum vir muscarum; quo nomine vocabant eum ludaei irrisorie, sicut dicilur in Glossa « propter sordes cruoris, qui in templo eius immolabatur ». Unde sic blasphemiam proferebant, sicut loannis octavo, ubi dicitur: « Nonne bene dicimus nos, quia Samaritanus es tu et daemonium habes »?

41. (Vers. IG.). Tertio vero quantum ad controversiani litis adiunctae subdit: Et alii lenlanles signum de caelo quaerebant ab eo. Non quaerebant huiusmodi signum ad credendum ut fideles, sed ut rebelles ad impugnandum, secundum illud Salvatoris Matthaei vigesimo secundo: « Quid nie tentatis, hypocritae»? et in Psalmo: « Tentaverunt me patres vestri » etc. Et hoc malum, sicut dicitur primae ad Corinthios decimo: « Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt et a serpentibus perierunt ». Petebant autem signum de caelo, sicut tonilruum tempore Samuelis, primi Regum duodecimo; aut emissionem ignis tempore Eliae, tertii Regum decimo octavo et quarti Regum primo; aut sicut retrocessionem solis tempore Ezechiae, quarti Regum vigesimo. — Hoc autem erat ludaeis proprium, sive per assuefactionem; unde primae ad Corinthios primo: « ludaei signa quaerunt, et Graeci sapientiam »; et ideo Petrus potens in signis fuit Apostolus ad Ludaeos, sed Paulus lu sapientia, ad gentes; sive etiam propter incredulilatem el duritiam, secundum quod dixit Stephanus Acluum septimo: « Dura cervice, et incircumcisis cordibus et auribus, vos semper Spiritui sancto restitislis ». Unde Chrysostomus:.«mper discere signum est nunquam posse proficere; sic semper leslimonium quaerere signum est nunquam velle credere ». Et hoc quidem verum est; quando enim su£Qcientia testimonia habebant in terris, non oportebat quaerere signa de caelis; unde loannis decimo: « Opera, quae ego facio in nomine Patris mei, ipsa testimonia perhibent de me ».

42. Spiritualiler autem Dominus dedit signa in terris, scilicet signa humilitatis el paupertatis, secundum illud supra secundo: « Hoc vobis signum: invenielis infantem pannis involutum». Sed multi huic signo non credunt, ut superbi et ambitiosi, qui quaerunt Christum non in humilitate crucis, sed in appetitu honoris et laudis. Et tamen dicitur Matthaei vigesimo quarto: « Tunc apparebit signum Filii hominis in caelo » etc. Huic autem conlradicunt superbi, secundum illud supra secundo: « Positus est hic in signum, cui contradicetur », quia non placet eis status humilitalis, sed dignitatis. Unde in Psalino: « Posueruht signa sua signa », scilicet superbiae et lasciviae, secundum illud Sapientiae secundo: « Relinquamus ubique signa laetitiae nostrae », sine quibus signis nolunt sequi; unde in Psalmo: « Signa nostra non vidimus » etc.

43. Ipse autem, ut vidit cogitationes eorum., dixit eis. Post expressionem fraudis ludaicae subditur hic improbatio fraudis expressae Habet autem pars isla tres. In quarum prima ponitur improbatio falsitatis; in secunda vero, comprobalio veritatis, ibi: Cum fortis armatus custodit etc; in tertia, i-eprobatio dolositalis, ibi: Cum immundus spiritus exierit ab homine etc.

In improbando falsitatem procedit hoc ordine:

,,.,.„..... j primo deducit ad manifestum impossibile, secundo perducit ad falsum improbabile, lertio reducit ad verum infallibile.

44. (Vers. 17. 18.). Primo igitur deducit ad manifestum impossibile, cum dicit: Omne regnumin se ipsum divisum desolabitur; in quo intendit tale argumentum facere: omne regnum divisum hoc ipso, quod dividitur in se, destruitur; sed si unus daemon eiicit alium, satanas in se ipsum divisus est: ergo non stat eius regnum. Sequilur igitur, quod satanas ipse destruat suum regnum et auferat sibi

posse et dominium. Sed hoc est impossibile manifestum; et sequitur ex dicto Pharisaeorum: ergo illud fuit manifesle falsum. Huius igitur rationis maiorem praemittit, cum dicit: Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet. Et hoc quidem est per se nolum el verum est, quia divisio est causa ruinae; unde causa praedicati est in subieclo. Et hoc esL quod dicit Hieronymus: « Concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur». Unilas enim est causa salvationis, et divisio interitus, secundum illud Osee decimo: « Divisum est cor eorum, nunc interibunt »; et Proverbiorum vigesimo octavo: « Propter peccala terrae multi principes eius». Exemplum huius est Genesis undecimo de aedificantibus turrem, cum essent « labii unius », ubi subditur: « Divisit eos Dominus ex eo loco in universas terras, et cessaverunt aedificare». Unde in finali statu mundi de unitatis eius destructione dicitur infra vigesimo primo: « Surget gens conlra gentem, et regnum adversus regnum, et terraemotus magni » etc. — Deinde adiungit minorem, cum dicit: Si autem satanas in se ipsum divisus est, id est, rjntra se ipsum pugnat; quod dicit sub conditione, quia hoc sequitur ex verbo praedictorum scribarum et Pharisaeorum, tamen in se non est verum; satanas enim satanae concordat in malo. Unde. lob quadragesimo primo: «Corpus illius quasi scuta fusilia et compactum squamis se prementibus; una uni coniungitur, et ne spiraculum quidem incedit per eas; una alteri adhaerebit, et tenentes se nequaquam separabuntur»; unde in Psalmo: « Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum » etc. — Post haec subiungit conclusionem, cum subdit: Quomodo slabil regnum eius? Quod dicit interrogative, tanquam impossibile sit hoc sustinere, quod satanas ipse de regno eiiciat se. Regnum enim satanae est in malis et peccatoribus; lob quadragesimo primo: « Ipse est rex super omnes fllios superbiae »; et ideo dicebat Apostolus ad Romanos sexto: « Non regnet peccatum in vestro mortali corpore ». — Postremo subinfert minoris probationem ex dicto ipsorum, quoniam haec erat causa totius illalionis falsi. Et ideo addit: Quia di- 'citis: Jn Beelzebub eiicere me daemonia. Si enim verum est quod dicitis, ut satanas satanam eiiciat; ergo divisum est eius imperium, ac per hoc tendit ad interitum. Et hoc modo formatur argumentum Matthaei duodecimo: « Si satanas satanam eiicit, adversus se ipsum diisus est; quomodo ergo slabit regnum eius »? — Sic ergo patet, quomodo ex dicto eorum deducit ad manifestum impossibile.

45. (Vers. 19.). Secundo vero perducit ad falrsum improbaJbile, cum subdit: Si autem ego in Beelzebub eiicio daemonia; in quo intendit formare talem rationem: si ego eiicio daeraonia per daemonum potentiam; et ego dedi polestatem filiis vestris eiiciendi daemonia — hanc supponit et tacet — ergo ipsi in principe daemoniorum eiiciunt daemonia. Sed hoc est falsum et improbabile et secundum ipsorum opinionem et secundum ipsorum Aposlolorum testificationem. Falsum est igitur quod Pharisaei sentiunt, et verum quod Apostoli testantur; igitur ipsi erunt iudices eorum. — In hac autem ratione praemittitur propositio, quam asserunt, cum dicitur: Si autem ego in Beelzebub eiicio daemonia, secundum vestram scilicet assertionem; supra eodem >": « In Beelzebub eiicit daemonia». — Subditur conclusio, quam non concedunt, cum dicitur: Filii vestri in quo eiiciunt? quasi diceret: sequitur, quod eiiciunt in Beelzebub; quod tamen ipsi non concedunt. Unde Beda: « Filios Fudaeorum vocat Apostolos, qui inter alia munera, quae a Domino acceperant, etim daemonia pellebant, quara expulsionera non diabolo, sed Deo assignabant ». — Subinferlur autem redargutio, quam incurrunt, cum dicitur: Ideo ipsi iudices vestri erunt; quia quod vos blasphematis ut falsum ipsi testiflcantur esse verum, secundum illud Isaiae quadragesimo tertio: « 'eie vos test«s mei, dicit Dominus ». Et non tantum testes propter veritatis assertionem, sed etiara iudices propter veritatis perfectionem, secundum illud Matlhaei decimo nono: « Vos, qui reliquistis omnia et secuti estis me, sedebitis super sedes duodecim, iudicantes duodecim tribus Israel ». Ipsi namque sunt, de quibus Isaiae tertio: « Dominus ad iudiciura veniet cum senioribus populi sui ». 5m"ore vocat perfecliores, secundum illud Sapienliae quarto: « Senectus venerabilis est, non diulurna, neque annoram nuraero

corapulata. Cani enim sunt sensu.s hominis et aetas senectutis, vita immacnlala ».

46. (Vers. 20.). Tertio vero reducit ad verum infallibile, cum adiungit: Porro, si in digito Dei eiicio daemonia. Porro, hoc est certe; si, id est quia; in digilo Dei, hoc est in Spiritu sancto; unde Matthaei duodecimo dicitur: « Si in Spiritu Dei eiicio daemonia». Spiritus sanctus namque dicitur dignus Dei, sicut djcitur Exodi octavo: « Digitus Dei est hic». Ratio autem huius est, quia Filius dicitur et brac/iium Patris, secundum illud Isaiae quinquagesimo tertio: « Brachium Domini cui revelatum est »? Dicitur ethm manus, secundum illud Psalmi: « Emitte manum tuam de alto ». Et ratio huius est, quia, sicut qui operatur brachio et manu facit, sic Pater omnia facit per Fihum, sicut loannis primo dicitur: « Omnia per ipsum facta sunt ». Spiritus autem sanctus procedit a Patre et Filio.sicut digitus a corpore et brachio, et est ilii connaturalis et consubstantialis, et ideo merilo dicitur digitus in Scripturis. Vel, quia, sicut una est manus, et per digitos flt distinctio, sic per unum Spiritum fit distinctio donorum, sicut dicilur primae ad Corinthios duodecimo: « Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis, prout vult». — Quia ergo in hoc Spiritu eiicio daemonia, profecto peruenit in vos regnum Dei, id est potestas regia, quae prolegit nos, expulso diabolo, secundum illud loannis duodecimo: « Nunc iudicium est mundi, nunc princeps huius mundi eiicietur foras ». — Et nota, quod dicit: pervenit in vos regnum Dei, quia regnum Dei in nos pervenit per gratiam, secundum illud infra decimo septimo: « Regnum Dei intra vos est ». Sed luDC perveniemus in illud per gloriam, quando dicetur nobis: « Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum » etc.

47. Et nola, quod ista consequentia est necessaria; quia, si nihil est medium, quin homo sit sub potestate Dei, vel diaboh: ergo si expellitur potestas diaboh ab homine, sequitur, quod introducatur poteslas divina. — Triplex aulem spiritus nequam, de dato ad iria, scilicet spiritu sanctilatis, de quo Sapientiae primo; « Spiritus sanctus disciphnae effugiet fictum»; spiritu paupertatis, de quo Matlhaei quinto: « Beali pauperes spiritu »; et spiritu /wmilitatis, de quo Isaiae ultimo: « Ad quem respiciara nisi ad pauperculum et contritura spiritu »? — Hunc triplicem spiritum petebat Propheta in Psalmo: « Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova etc. Et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Et spiritu principali confirma me »; ut tangatur hic triplex spiritus: rectus, id est paupertatis; sanctus, id est puritatis; et principalis, id est humilis; quem spiritum qui habet habet iustitiam ad se et proximuni et Deum, sive intra, extra, supra habet, ac per lioc habet pacem et gaudium, et ita intra se regnum Dei. Nam, secundum illud ad Romanos decimo quarlo, « regnum Dej non est esca et potus, sed iustilia et pax et gaudium in Spirilu sancto ».

48. (Vers. 21.). Cum fortis armatus alrium Suum. Postquam improbavit falsitatem, hic secundo approbat veritatem; in cuius approbatione procedit hoc ordine: primo praemittit veritatem praeamhulam, secundo subdit veritatem intentam, tertio subnectit verilatem annexam.

Primo igitur, praemiltens veritatem prammbulam, dicit: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia, quae possidet. Hoc per se manifestum est. Quieta enim possessio venit ex fortitudine possidentis, quae non permittit, impugnari a minus potente. Fortis eniin est iste diabolus, de quo dicitur lob quadragesimo primo: « Non est potestas super terram, quae possit ei comparari, qui factus csl, ut nullum limeret »; et Hal)acuc primo: « Doraine, in iudicium posuisti eum, et fortem, ut corriperes, fundasti eura », Iste est armatus, secundum quod dicilur lob quadragesimo primo: « Corpus eius ut scuta fusilia ». Et quia tantam habet potenliam et armaturam, ideo non potest sibi ab homine infirmo fieri violentia; immo m pace Vers. S. — Duo seqq. loci sunt Mallh. 5, 3. ct Isai. 66, 2.

pos$ideC, quoDiam Don timet amittere, secundum illud Gregorii: « illos pulsare negligit, quos quieto iure possidere se sentit ». Et haec pax peccatorum, de qua in Psalmo: o Zelavi super iniquos, paceni peccatorum videns»; et Matlhaei decimo: « Non veni pacem miltere, sed gladium». Vult igitur in hoc dicere, quod fortis non expellitur a minus forti. Si ergo super poteslatem diaboli nulla praevalet polestas terrestris, sed lantum caeleslis potentia: ergo quae expellit daemones non esl de terris, sed de caelis, non humana, sed divina.

49. (Vers. 22.). Secundo, adiungens veritalem intentam et iam persuasam, dicit: Si autem fortior illo superveniens vicerit eum. Fortior est diabolo divina fortitudo, scilicet Christus noster; primae ad Corinthios primo: « Chrislum dicimus Dei virtulem et Dei sapientiam »; et rursum: « Quod inPirmum est Dei fortius est hominibus »; et ideo lob DODO: « Si fortitudo quaerilur, robustissimus est ». Et propterea dicitur Isaiae nono: « Vocabitur admiconsiliarius, Deus, fortis ». sie supervenit, id est, de supernis venit, secundum illud loannis tertio: « Qui de caelo venit super omnes est ». Hic autem vicit diabolum tanquam minus fortem, iuxta quod dicitur loannis decimo sexto: « Confidite, ego vici mundum »; unde licet viclus videatur, tamen vicit, quia moriendo revixit. Et hoc desigDatur leremiae quadragesimo sexto: « Fortis impegil iu fortem, et ambo pariler corrueruDt »; quia Chrislus corporaliter, temporaliter et visibiliter, diabolus vero sempiterDaliler, totaliter et irrecuperabiliter. Unde dicitur Apocalypsis quinto: « Ecce,.vicit leo de tribu luda, radix David, aperire librum ». « Et vidi in medio throni et quatuor animalium Agnum stantem tanquam occisum »; qui ideo vicit, quia occisus est. Unde potest dici diabolo illud primae ad Corinlhios decimo quinto: « Ubi est mors victoria tua? Deo gratias, qui dedit nobis vicloriam per lesum Dominum Dostrum ».

50. Et quia vicit ipsum in passione, ideo spoliavit iu resurrectione; ideosubdit: Uniuersa arma eius auferet, in quibus confidebat. Et hoc fecit, quando portas infernales confregit, secundum illud Psalmi: « Quia contrivit portas aereas et vectes ferreos confregit »; et rursus iq Psalmo: « Arcum conterel et confringet arma et scula comburet igni ». Haec arma facit sibi diabolus de hominibus per consensum, secundum illud ad Romanos sexto: < Non exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccalo ». — Vel arma diabolica sunt diversa tentatorum machinamenta, quibus hominibus praevalebant. Et his privatus est per Christi victoriam in resurrectione, et spoliatus est in ascensione. — Ideo subdit: Et spolia eius distribuet. Et hoc quidem fecit, quando de vasis contumeliae fecit vaa hiisericordiae; et hoc est in ascensione factum, secundum illud ad Ephesios quarto: « Ascendens in altum, caplivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus». Hoc autem fecit noster Emmanuel; Isaiae octavo: « Voca nomen eius: Accelera, spolia detrahe, feslina praedari ». Praedatus est autem fortiter diabolum, secundum illud Isaiae quadragesimo nono: « Nunquid tollelur a forti praeda? Aut quod capluin fuerit a robuslo salvum esse polerit? Quia haec dicit Dominus: Equidem et captivilas a forti tolletur »; et Osee decimo terlio: « Diripiet Dominus thesaurum omnis vasis desiderabilis ». — Huius figura praecessit, primi Regum trigesimo, in David, de quo dicilur, quod regressus a caede Amalech, exspoliatis Amalechilis, spolia distribuit et « misit dona senioribus luda et proximis suis». — Et nola, quod Chrislus dicitur spolia diaboli distribuere, quia, licet ipse omnes liberaverit, tamen eliam partem huius gloriae diversis praedicatoribus commiltit, qni et ipsi sunt spoliatores Aegypti, Exodi duodecimo. — Ex hoc igitur apparet, quod expulsio daemonum fiebat a Chrislo non virlute diabolica nec humana, sed per Spirilum sanctum. Et haec est verilas intenla.

bi. (Vers. 23.). Tertio vero, anneclens i-mYatem adiunctam, subdit: Qai non est mecum contra me esl; ac per hoc homines, quos diabolus possidet, Chrislo repugnant, et secundum illud secundae ad Corinthios sexto: « Quae convenlio Christi ad Belial »? — Et quia nullus forlitudini eius potest resistere, ideo subdit: Qui non coUigit mccam dispergit; quia, sicut dicitur lob nono, « quis restitit ei, et pacem habuit »? Oflicium namque Chrisli est congregare, secundum illud loannis undecimo:

° Respicitur Roin. 9, 22. scq. — Duo seqq. loci sunt Eph. 4, 8. ct Isai. 8, 3.

« Moriturus erat, ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum »; et Isaiae undecimo: « Congregabit profugos Israel et dispersos luda colliget a quatuor plagis terrae »; Psalmus: « Dispersiones Israelis congregabit ». Officium aulem diaboli est dispergere, secundum illud loannis decimo: « Lupus rapit et dispergit oves». Ideo optimum est introire in oviie Domini, qui non potest superari a fortiori, sicut dicitur loannis decimo: «Pater, quod dedit mihi, his omnibus plus est » etc.

52. (Vers. 24.). Cum immundus spiritus etc. Post improbatiooem falsitatis et approbalionem veritatis subdit hic Evangelista reprobationem dolositalis, cuius origo est a spiritu maligno, secundum illud loannis octavo: « Ipse est mendax et pater eius », id est mendacii et simulationis. Reprobat ergo Salvator dolositatem Pharisaeorum, cuius originem, progressum et consummationem ostendit in eis fieri per spiritum malignum, et hoc quantum ad maligni spiritus egressum, regressum et ingressum. Egre-: dilur namque per detestationem immunditiae, regreditur per simulationem iustitiae, sed ingredUur per profundationem nequitiae.

Primo igitur quantum ad egressum spiritus imper detestationem immunditiae dicit: Cum immundus spiritus exierit ab homine, scilicet per veram poenitentiam, secundum illud Zachariae decimo tertio: « Pseudoprophetas et spiritum immuridum auferam de terra». Ad hoc autem necessaria est abslinentia et orationis instantia, per quae mundamur intus et extra; et tunc exit spirilus immundus, secundum illud Matthaei decimo septimo: « Hoc genus daemonii non eiicitur nisi per orationem et ieiunium ». — Et quoniam diaboli desiderium semper est ad seductionem bonorum, quantumcumque ab ahis expeliatur; ideo subdit: Ambulat per loca arida et inaquosa, quaerens requiem. Loca arida et inaquosa sunt loca, in quibus non viget.carnalitas nec concupiscentia, secundum illud Psalmi: « In terra deserta et invia et inaquosa, sic in sancto apparui tibi», secundum quod Hieronymus exponit. Et propterea Virgo Maria, quia omnino habuit exstinctam concupiscentiam, dicitur pelra deserti; Isaiae decimo sexto: « Emitte Agnum, Domine, dominalorem terrae, de petra deserti ad montem filiae Sion ». Circa haec loca ambulat diabolus, quaerens requiem, id est, volens in illis umbram negligentiae et fontem contumeliae fabricare, ut ibi possit requiescere. In tali autem loco requiescit, secundum illud lob quadragesimo: « Sub umbra dormit in secrelo calami in locis humentibus »; et Ezechielis vigesimo nono: « Ecce, ego ad te, draco magne, qui cubas in medio fluminum ». Non autem quiescit diabolus nisi in eis, in quibus invenit defluxus concupiscentiarum, quos quia non potest reperire in sanctis viris afflictis et maceralis, ideo in eis non requiescit, sed fugit, iuxta illud lacobi quarto i<*: « Resislite diabolo, et fugiet a vobis ».

53. Secundo vero quantum ad regressum per simulationem iustitiae subdit: Et non inveniens, scilicet requiem, dicit: Revertar in domum meam, de qua exivi. Suam vocat domum, quia nondum ab ea expulsus fuerat; et ad talem diabolus redit; in cuius figura Isaiae trigesimo septimo: « Per viam, qua venit Sennacherib », id est satanas, « per eam revertetur ». Recte autem peccatorem domuni suam vocat, quia peccator, « qui fecit peccatum, servus est peccati », sicut dicitur loannis octavo; ac per hoc non est iuris sui, sed servus diaboli. Ideo Proverbiorum quinto: « Ne des alienis honorem tuum et annos tuos crudeli, ne forte impleantur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena ».

54. (Vers,

25.). Ad hanc autem domum reducit diabolum expulsum simulatio bonitatis et iustitiae; et propterea addit: Et cuni venerit, invenit eam scopis mundatam et ornatam, non intra, sicut dicit Propheta in Psalmo: « Exercitabam et scopebam spiritum meum »; et rursus: « Omnis gloria filiae expositio huius loci secundum Hieron. affertur, In qua scilicet per petram deserti intelligitur Rutti, cui adiungit Haymo (in eundem loc.) B. Mariam Virg.

° Vers. 16, post quem Ezech. 29, 3.

regis ab intus»; non sic invenit scopatam et ornaiam, sed extra, siciit infra eodem: « Nunc, vos Pharisaei, mundatis quod deforis est calicis et calini; quod autem inlus est plenum est rapina et iniquilate »; et Matthaei vigesimo lertio: « Vae vobis! qui similes estis sepuicris dealbatis » etc. Tahs munditia non sufficit Spirilui sancto, qui non tantum quaerit habitare in corpore mundo, sed in animo sancto; unde Sapienliae primo: « In malevolam animam non introibit sapientia nec habitabit in corpore subdito peccalis ». Et ideo ad atrumque invitamur; Isaiae primo: « Lavamini, mundi estote » etc. Illa autem munditia, quae tantum est extra, relinquit domum vacuam a gratia Spiritus sancti, et per hoc occupabilem a praesentia diaboli. Unde hoc notans Matthaeus duodecimo dicit: « Invenit eam vacanlem, scopis mundatam et ornatam », vacantem scilicet a gratia et virtute. Unde Chrysostomus: «A virtute desolati daemonum actionibus facile erunt occupabiles »; et ideo Hieronymus: « Semper aliquid boni facito, ut te dial)olus inveniat occupatum ».

S3. (Vers. 26.). Tertio vero quantum ad ingressum per profundationem nequitiae subdit: Et tunc vadit et assumit septem alios spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi. Hi septem spirilus sunt seplem assimulationes, quae virtutes specie esse se simulant et mentiuntur; qui ideo sunt nequiores vitiis aperlis, quia maiorem habent maliliae perversitatem.sicut dicit Auguslinus: « Simulata aequitas non est aequitas, sed dupiex iniquitas ».

56. Unde nota tres septenarios spirituum. Primus bonus est, qui continet septem dona, de quibus Isaiae undecimo: « Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus » etc. — Secundus est malus et continet seplem spiritus nequitiae, id est septem vitia capilalia, septem donis opposita. Opponitur enim sapientiae luxuria, intellectui gula, con- «iVto avarilia, fortitudini accidia, scienliae ira., pietati invidia, timo7-i superbia. Et de his Marci decimo sexto dicitur, quod de Maria Magdalene eiecla fuerant septem daemonia. — Tertius seplenarius continet septem simulationes, quas Dominus vocat spirilus nequiores, quia sub specie sanctitatis decipiunt innocentes; de quibus Proverbiorum vigesimo sexto: « Septem nequiliae sunt in corde eius ». Has omnes Kotondam. inducit hypocrisis, quae est dorjorum Spiritus sancti simulatrix. In cuius rei signum Dominus Matthaei vigesimo tertio septem facit exclamaliones ad hypocritas, comminans eis vae; octavo additur vae, nec ponitur ibi hypocritae. Hi ergo spiritus nequiore secure habitant, quia, quanto malitia minus apparet, tanto minus arguitur et tanto requiescit securius; Isaiae decimo tertio: « Requiescent ibi bestiae, et replebuntur domus eorum draconibus, et habitabunt ibi struthiones, et pilosi saltabunt ibi », ubi tanguntur monstra vitiorum.

57. Et quoniam, quanlo diabolus securius ha- Qood noTi». est servus; ideo subditur: Et sunt novissima hominis illius peiora prioribus, sive propter recidivationem, ob quam loannis quinlo: « Ecce, sanus factus es, iam ampUus noli peccare, ne deterius tibi contingat »; et secundae Pelri secundo: « Melius erat viam veritatis non cognoscere » etc.; unde Chrysostomus: « Difficilior est poena posteriorum vitiorum »; sive propter iniquilalis duplicalionem, quae fit propter simulationem, secundum illud Ecclesiastici septimo: « Ne semines iniquitatem in snlcis iniustitiae et non metes ea in septuplum ». Ex quo apparet, quod Pharisaei non tantum sunt convicti de falsitate, sed etiam redarguti de dolositalc.

Possunt autem allegorice exponi de populo lu- Notondum. daico et gentili, secundum quod Beda exponit satis bene in Glossa: Exiit a ludaeis etc. dis expressae- subdit hic Evangelista commendatio- l"l°J nem veritati apertae. Et hoc quidem cxmveniens erat, ut, manifestata veritate, Veritas ipsa se ipsam nianifestans laudaretur manifeste coram tota niuititudine. In descriptione autem huius commendalionis tria introducuntur: primum est conditio laudantis personae, secundum est expressio laudis divinae, tertium est approbatio laudis expressae.

Primo igilur quantum ad conditionem lamlantis personae dicit: Factum est autem, dum haec diceret, scilicet ad confutationem falsitatis; extollens vocem quaedam mulier de turba dixit illi, ad veritatis commendationem et Pharisaeorum confntationem; in quo duplex notatur conditio in persona laudante, scilicet virilitas et modicilas. Virilitas notatur in hoc, quod vocem extollebat, secundum illud isaiae quadragesimo: « Exalta in fortitudine vocem tuam, exalta, noli tmere r>; modicitas in hoc, quod quaedam mulier, non nominata nec nobilis, sed de turba, ut impleretur illud Psalmi: « Pauper et jnops laudabuut nomen tuum ». Ex quo apparet, quod laudator divini nominis non debet esse timidus, ut laudare non audeat, nec tumidus, ut laudare erubescat, sed virilis et humilis. Unde cum quidam tacerent ex timore, quidani blasphemarent ex superbia et tumore; haec mulier humilis et virilis nec tacuit cum timidis nec ui/wperauj cum blasphemis; unde in Glossa: « Magna fiducia inter biasphemos confitetur Dei Filium ». Ideo poterant sibi dicere illud Matthaei decimo quinto: « 0 mulier, magna est fides tua », quae scilicet tantum te fortificavit, cum dicatur Proverbiorum ultimo: « Mulierem fortem quis inveniet»? In te verificatum est illud Ecclesiastici vigesimo sexto: « Fundamenta aeterna supra petram solidam, et mandata Dei in corde mulieris sanctae ».

59. Secundo vero quantum ad expressionem laudis diuinac subditur: Beatus venter, qui te portavit; in quo laudat Christum Dei Filium, extollens laudis eius praeconium ex beatitudine Matris; quasi dicat: beata mulier, quae portavit tam bonum filium. Et recte, quia decebat sexum femineum sic laudare, nec tantum feminas, immo etiam viros. Nam supra primo dixit Virgo: « Ex hoc beatam me dicent omnes generationes ».

60. Et nota, quod beatificat Virginis ventrem, et hoc, quia portavit Dei Filium novem mensibus Sex diebus, qui pro uno mense accipiunlur; Sapientiae septimo: « In ventre matris meae factus sara caro decem mensium tempore ». Unde in laude Virginis dicitur Canticorum septimo: « Venter tuus sicut acervus tritici », quia Christus erat granum frumenti, secundum quod dicitur loannis duodecimo; et hoc tritico fuit venter eius impletus, et ideo beatus propter tria privilegia: quia, ut dicit Bernardus, « fuit sine corruptione fecundata, sine gravedine gravida, sine dolore puerpera»; Isaiae ultimo: « Quis audivit unquam tale? Et quis vidit huic simile »? — Sive propter tria miracula. Primum est coniunctio infinite distantium. Deus enim ibi factus est homo; Creator, crealura; immensus, parvus; Verbum, infans; aeternus, temporalis, secundum illud loannis primo: « Et Verbum caro factum est »; et leremiae trigesimo primo: « Novum faciet Dominus super terram: femina circumdabit virum ». — Secundum miraculum est, quia qui fecit ventrem factus est in ventre; unde in Psalmo i: « Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei »; et post: « Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus ». De hoc potest exponi illud Ecclesiastici quadragesirao tertio: « Vas admirabile opus Excelsi ». — Tertium miraculum, quia qui continet omnia continetur in ventre isto; ille ibi capitur, « quem totus non capit orbis"». Unde cantat Ecclesia: « Quia quem caeli capere non poterant tuo greraio contulisti »; unde Isaiae quadragesimo quinto: « Vere tu es Deus absconditus ».

61. Nec tantum beatificat Virginem propter portationem, sed wftera propter lactationem, cum subdit: Et ubera, quae suxisti, beata scilicet; ex quo datur intelligi, quod a solis uberibus Virginis beatissimae lactatus fuit. Quod designatum fuit in Moyse, qui Serm. in Dominica infra Octavam Assumt. B. Mariae Virg. n. 7, ubi Vat. ct II cum textu originali secunda pro fecundala. — Sequitur Isai. 66, 8.

® Vcrs. 14, post quein ler. 31, 22. Cfr. Bernard., Homil. 2. super Missus est, n. 8. scq. et Senn. 2. in Nativitate Doinini, n. 4.

lactari, ut dicitur, noluit a muliere Aegyptiaca; et ideo quaesita fuit mulier Hebraea, scilicet mater propria, sicut dicitur Exodi secundo. Haec autem designat Virginem Mariam, cuius ubera suxit Christus, secundum illud Canticorum octavo: «Quis niihi det te fratrem meum sugentem ubera matris meae » etc. Ideo autem iunxit ista duo, ut ostenderetur Virgo Maria fuisse mater Christi vera et perfecta, quia non solum genuit, sed eliam educavit; et sicut vere educavit, ita vere genuit; et in hoc arguitur, ut dicitur in Glossa, impietas Manichaei et aliorum, qui dicunt, ipsum attulisse corpus aethereum. Unde Beda: « Ex eodem fonte et lac nutriendis et semen procreandis pueris manat. Ergo de semine Virginis, secundum physicos, poluit concipi qui de lacle eius potuit nutriri ».

62. (Vers. 28.). Tertio vero quantum ad approbationein laudis expressae subdit: At ille dixil: Quinimmo beati, qui audiunt verbum Dei. Hoc non dicit adversando, sed potius superaddendo, quasi dicat: non solum beatus venter, qui porlavit me, Verbum caro factum, verum etiam beatior qui suscipit verbum a me prolatum. Unde et Maria non tantum beata fuit, quia Christum gestavit in carne, verum etiam bealior, quia perfectissime gestavit in mente, secundum quod dicit Augustinus: « Beatior fuit Maria concipiendo fidem Christi quam carnem Christi ». Beatus est enim oranis, qui audit et obedit, secundum illud loannis decimo tertio: « Si haec scitis, beati eritis, si feceritis ea ». — Et ideo subdit: Et custodiunt ilhid; et ideo lacobi primo: « Estote factores verbi et non auditores tantum ». In quo verbo Christus noluit, laudari mere cognationem carnalem per se; nam ita dicitur ludaeis supra lerlio: « Nolite dicere: Patrem habemus Abraham » etc.; sed spiritualem, quia sanctior est copula mentium quam corporum. Et ideo, cum quaererent eum mater et fratres, Matthaei duodecimo dixit: « Qui facit voluntatem Palrismei, qui in caelis est, ille frater meus, soror et mater est ». Et propter hoc Virgo Maria fuit laudabilis in concipiendo, quia fide concepit; et ideo dixit ei Elisabelh supra primo: « Beata, quae credidisti, quoniam perficientur quae dicta sunt tibi a Domino ». — Ex quo apparet mira commendalio verilatis, quae omnes sibi adhaerentes beatos efiicit, non solum adhaerentes carnali cognatione, ut Virgo Maria, verum eliam spiriluali dikctione, sicut quaelibet anima sancta. Ut enim dicit Augustinus: « Beatitudo est gaudium de veritate »; ad quod gaudium venient qui veritatem audiunt, diligunt et faciunt, secundum illud Ecclesiastici vigesimo quarto: « Qui audiunt me non confundentur, et qui operantur in me non peccabunt, et qui elucidant me vitam aeternam habebunt ». nem commendat carnalem, secundum quod faciat est repromissio Abrahae, Genesis decimo quinto: « Suspice caelum » etc.; ct David, unde in Psalmo: « De fructu » etc.; unde ad Romanos nono: « Ex quibus est Christus secundum carnem » etc. Sed Christus typum gerit gratiae et spiritus, qui quidem generationem commendat spirilualem, secundum illud Matthaei duodecimo: « Quae est maler mea, et qui clesiae; loannis septimo: « Qui credit in me, sicut dicit Scriptura » etc. In cuius etiam rei signum Virgo Maria per fidem concepit; Lucae primo: « Beata, quae credidisti ». — Partus autem fit per operationem; Ecclesiastici vigesimo quarto i: « Dixi, rigabo horlum plantationum » etc. Sed illi qui credunt et non operantur, sunt sicut illi, de quibus Isaiae Irigesimo seplimo: « Venerunt filii usque ad partum, et virtus non est pariendi ». — Lactatio fit in dileclione et contemplatione; Canticorum primo: « Osculetur me osculo, quia meliora sunt ubera tua vino » etc.; et Proverbiorum quinto: « Cerva carissima el gratissimus hinnulus » elc. — Et sic in his tribus insinuantur susceptio gratiae, exercitatio activae et consolatio contemplativae. Et hoc totum clauditur in « fide, quae per dilectioneni operatur », quam soli qui habent erunt beati. mentium docentur esse quam corporum. Cfl. supra pag. 197, nola 10.

Confntatu f»Ilaeia tentantinm sive ineiedultiam triplioi via.

64. (Vers. 29.). Turbis autem concurrentihus etc. Postquam Salvator confutavil fallaciam blasphematorum sive obtrectatorum, hic secundo confutat fallaciam incredulorum, qui sub specie studiositatis quaerebant signa curiositatis Confutatur autem haec fallacia incredulitalis ludaeorum, et hoc triplici via. Primo enim gens illa arguitur, quia dubia ad credendum; secundo, quia tepida ad discendum; tertio, quia frigida ad poenitendum.

Primo igitur arguitur gens fallax et incredula, quia dubia ad credendum, cum dicitur: Turbis autem concurrentibus coepit dicere: Generatio haec generatio vequam est. Turbae namque concurrebant, id est, ex diversis causis ad ipsum currebant: quidam ad audiendum documenta, quidam ad videndum miracula, quidam causa famis pellendae, quidam causa sanitatis recuperandae, quidam ad insidiandum, alii ad obsequendum, secundum diversa genera personarum, quae in Evangelio exprimuntur. Hi autem, sicut dicit Glossa, currebant « ad videnda mirabilia, quae ab eo fieri audiebant », quae volebant videre non ex zelo fidei, sed potius ex dolo et curiositate et fraudulentia. Et propterea dicit: Generatio haec generatio nequam est; et Matthaei duodecimo dicitur: « Generatio mala et adultera signum quaerit»; nequam enim et adultera est propter infidelitatem et idololatriam. Unde competit ei illud Proverbiorum trigesimo: «Generatio, quae patri suo maledicit et quae matri suae non benedicit »; et illud Deuteronomii trigesimo secundo: « Generatio perversa est, et infideles filii ». Eorum enim infidelitas apparet ex quaestione curiositatis; propter quod subdit: Signum quaerit, scilicel de caelo; Glossa: « Quasi illa quae viderant, nou fuerint signa». — El quia huiusmodi propter incredulitatem non erant caelestes, sed terreni, non spirituales, sed potius animales; ideo denegantur eis sgm caelestia, sed conceduntur ierresina; ideo dicit: El signum non dabilur ei nisi signum lonae prophetae. Hoc quidem dicit, non quia alia signa non dederit — unde Lazaram suscitavit quatriduanum, sicut dicitur loannis undecimo; « et vox caelo ad eum facta est», loannis duodecimo; « multa alia fecit signa in conspectu omnium », de quibus dicitur loannis vigesimo, quod « non sunt. scripta in hbro suo»; et rursus: « Sol obscuratus est » in morte, infra vigesimo tertio — sed quia omnia alia signa non valent nisi credenti, Deum passum tertia die resurrexisse; cuius figura praecessit in lona propheta; et ideo loannis secundo Pharisaeis quaerentibus: « Quod signum ostendis nobis, quia haec facis »? dixit: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud ». « Ille autem dicebat de templo corpbris sui ». — Et huius figura praecessit in Jona, quem tertia die evomuit piscis; et ideo credilum fuit ei a Ninivitis.

65. (Vers. 30.). Propter quod subdit: Nam, sicut fuit lonas signum Ninivitis, sic erit Filius hominis generationi isti. lonas enim fuit Ninivitis signum non tantum verbo, sed etiam miraculi facto, quia, in mare proiectus et a pisce absorptus, die tertia est ad superna regressus; per quod designavit Christum passum, mortuum et suscitatum. Unde Malthaei duodecimo aptatur huiusmodi signum: « Nam sicut fuit lonas in venire ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit Filius hominis in corde terrae ». Qui ergo huic signo non credit durior est Ninivitis, nec alia signa Domini in aliquo prosunt ei.

66. (Vers. 31.). Secundo arguitur ludaeorum generatio, quia tepida ad discendum, cum subditur: Regina austri surget in iudicio cum viris generationis huius. Ex quo apparet, quod resurrectio erit universalis, non tantum bonorum, sed etiam malorum. Sed resurrectio erit ad iudicium, secundum illud loannis quinto: « Omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei et procedent » etc. — Sed quia mali coudemnabuntur comparatione meliorum, ideo subdit: Et condemnabit ilbs; Beda: « Non potestate iudicii, sed xomparatione melioris facti ». — Quod faclum ostendit in hoc quod ait: Quia venit a finibus terrae audire sapientiam ubi tamen v. 45. dicitur: Tenebrae factae sunt super universam terram.

« Vers. 18. 19. et 21.

Salomonis, secundum quod dicitur secundi Paralipomenon nono: « Regina Saba, cum audisset famam Salomonis, venit, ut tentaret eum in lerusalem »; simile dicilur tertii Regum decimo. Unde in tribus fuit laudahUis: et primo, qaia mota fuit fama Salomonis; secundo vero, quia venit de remotis partibus; tertio, quia venit ad hoininem paris conditionis. — Et econtra hic populus tripliciter erat viluperahilis; quod notat, cuin subdit: El ecce, plus quam Salomon hic. In hoc enim, quod dicitur ecce, notat se cognitum non tantum per auditum, sed etiam per visum, secundum illud Baruch tertio: « Post haec in terris visus est » etc. In hoc quod addit hic, ostendit, quod non erat absens, sed praesens, ut possit eis merito dici illud Deuteronomii trigesimo: «Mandatum, quod ego praecipio tibi hodie, non est procul situm » etc. In hoc vero quod dicit plus quam Salomon, ostendit, quod non tantum credendum est ei sicut viro sapienti, sed sicut principio et fonti totius sapientiae, secundum illud loannis octavo: « Ego principium, qui etloquor vobis ».

67. Maior erat namque Christus Salomone ratione potentiae, ratione scientiae et ratione iustitiae. Unde sibi competit praecipue Psalmus ille: « Deus, iudicium tuum regi da », qui in laudem Salomonis creditur a ludaeis factus, cum ibi dicatur: « Dominabitur a mari usque ad mare »; et iterum: « Ante solem permanet nomen eius»; et iterum: « Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae» etc. Ille Salomon pacificus fuit ad tempus, sed iste aeternaliter; Isaiae nono: « Multiplicabitur eius imperium ». Ille sapiens, sed iste sapientia; primae ad Corinthios primo: « Christum Dei virtutem et sapientiam»; et ad Colossenses secundo: « In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi ». Ille faciens iustitiam, sed iste ipsa iustilia; primae ad Corinthios primo: « Qui factus est nobis a Deo iustitia » etc.

Ideo secundum septem praeeminentias regina illa austri comparatione iudicabit ludaeos incredulos; regina: sexus fragilis, de remotis, cum disp,cultate, relicto imperio, cum muneribus, ad purum hominem, sola fama cognitum venit, sicut e.presse colligitur ex terlii Regum decimo Sed ludaei: viri, Christum praesentem, gratis ohlatum, sui generis, beneficum, Deum et hominem, miraculis probatum contemnunt et despiciunt.

68. (Vers. 32.). Tertio arguitur ludaeoruin generatio, quia frigidaad poenilendum, cum subdit: Viri Ninivilae surgent in iudicio cum generatione hae et condemnabunt illam; et hoc propter ipsorum poenilentiam et ludaeorum impoenitentiam. Ex comparatione enim meliorum arguuntur minus boni. — Propter quod subdit: Quia poenitentiam egerunt in praedicatione lonae; lonae tertio: « Crediderunt viri Ninivitae Domino et praedicaverunt ieiunium et vestiti sunt saccis ». Et tamen lonas erat ignotus praedicavitque paucis diebus, erat etiam homo purus, nullum etiam fecit miraculum. — Sed maiora his ostendit Christus ludaeis; ideo subdit: Et ecce, plus quam Jonas hic; quia Christus non tantum erat homo, verum etiam Deus; quod ostendebat magnitudine miraculorum; non praedicavit paucis diebus, sed etiam tribus annis. Ideo magis condemnatur duritia incredulitatis in ludaeis; unde Chrysostomus: « Ninivitae inter tres dies facti sunt populus Dei, qui tamen Prophetas non habuerunt; ludaei intra tres dies crucifixionis facti sunt populus diaboli; illi evaserunt vindictam imminentem, isti pertulerunt atrocissimam ».

69. Sic patet, quomodo fraudulentia ludaeorura, qui quaerebant signa, ut tentarent, per exempla convicta sit, ut in infidelitatis duritia non permaneret. Sicut autem ludaei, qui audiebant Legem et Prophetas et Christum videbant et non credebant, arguuntur comparatione reginae Saba et Ninivitarum; sic clerici et litterati argui possunt comparatione mulierHm et laicorum. Nam clerici Christum in S<fripturis agnoscunt et manibus contrectant in Sacramentis, et tamen minus credunt et venerantur quam mulieres et laici; unde nunc possumus dicere illud Matthaei vigesimo primo: « Publicani et meretrices praecedent vos » etc.; et rursus Augustinus in libro Confessionum: « Idiotae rapiunt caelum, et nos cuni litteris nostris ad inferna demergimur ». — Possunt etiam his exemplis argui omnes Christiani, qui tardi sunt ad audiendum verbum Dei et ad faciendam Luc. II, 31.) easdem proponit seplem praeeininentias. Ctr. Chrysost., Homil. 30. in Matth. 12, 42. (Op. imperfect.).

' Ita etiam Card. Hugo, B. Albert., S. Thom. (Cat. aurea in Luc. 0. 11. n. 9.) et Lyranus; Vulgata, H et Vat. ad praedicationem. — Sequitur lon. 3, 5. Cfr. Hieron., II. Comment. in Matth. 12, 41.. — Inferius Vat. subslituit et nullum pro nullum etiam.

poenitentiam de peccatis; qui ad sui excusationem quaerunt signa miraculorum, cum tamen ante oculos habeant Christum crucifixum, ita ut possit eis dici illud ad Galatas tertio: « 0 insensati Galatae! quis vos fascinavit non obedire veritati, ante quorum oculos Christus praescriptus est in vobis et cruciQxus »? — Habentes igitur et videntes signum crucis Christi, non debemus cum ludaeis esse nec dubii ad credendum nec tepidi ad audiendum nec frigidi ad poenitendum et operandum in comparatione reginae austri et Ninivitarum, ne a Domino condemnemur.

Confatatnr fallaoia simalantiam pei dao.

70. Nemo accendil lucernum etc. Postquam Salvator confulavit fallaciam blasphematorum et incredulorum sive tentatorum, in hac parte confutat fallaciam simulatorum -. Habet autem pars isla duas partes, in quarum prima commendat simplicilatem intentionis rectae; in secunda vero confutal dolositatem simulationis malignae, ibi: Et cum loquerelur, rogavit eum etc.

ki commendandam igitur simplicitatem rectae intentionis primo Iria introducuntur, scilicet similitudo rationalis, adaptatio similitudinis et informatio commendaMlis.

71. (Vers. 33.). Primo igilur inlroducitur.swn- Utudo ralionalis, cxxm ()c.xr: Nemo lucernam accendil et in abscondito ponit neque sub modio. Lucerna dicitur vehiculum luminis sive vas luminis contentivum, quae sive materialis sit, sive spiritualis, non est abscondenda. Lucerna enim materialis abscondita lumen non tribuit, sed est prorsus inulilis, similiter nec spiritualis; unde Ecclesiastici vigesimo- « Sapientia abscondita et thesaurus invisus, quae utilitas in utrisque? Melior est vir, qui celat insipientiam suam, quam qui abscondit sapientiam suam ». Et ideo haec lucerna non debet abscondi, sed manifestari. — Unde subdit: Sed supra candelabrum, scilicet ponit, ut qui ingrediuntur lumen videant. Quanlo autem lucernae altius ponuntur, tanto clarius resplendent; et ideo supi'a candelabrum sicut supra locum excelsum debent poni, iuxta visionem Zachariae quarto: « Vidi, et ecce, candelabrum aureum et septem lucernae eius super illud ».

72. (Vers. 34.). Secundo vero adiungitur adaptatio similitudinis, cum dicilur: Lucerna corporis tui esl oculus tuus. Corporis namque materialis oculus corporalis est lucerna, quia totum corpus regit, dirigit et illuminat; corporis vero spirilualis, id est congeriei bonorum operum, lucerna est oculus spiritualis, id est intentio. Intentio namque dicitur oculus et lucerna: oculus_ in quantum illuminatur a Deo ad tolius hominis directionem; lucerna vero, in quantum omnem actionem, cogitationem et affectionem dirigit; quasi gressus hominis « dirigit in viam pacis », secundum illud supra primo: « illuminare his qui in tenebris et in umbramortis sedent» etc. — Lucernae enim est illuminare, et propterea verbuni Dei dicitur /wemia, secundum illud Psalmi: «Lucerna pedibus meis verbum tuum et lumen semitis meis», quantum ad credenda; secundae Petri primo: « Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes sicut lucernae lucenti in caliginoso loco »; et quanlum ad agenda per mandata; Proverbiorum sexto: « Mandatum lucerna est, et lex lux ». Lucerna didlm praedicator; loannis quinto: « Ipse erat lucerna ardens et lucens »; et ad Philippenses secundo: « Inter quos lucetis sicut luminaria in mundo». Dicitur donum Spiritus sancli; Exodi vigesimo quialo: « Facies et lucernas septem et pones eas super candelabrum », id est dona septem Spiritus sancti super Christum. Dicitur etiam opus; infra duodecimo: « Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris ». Dicitur etiam intentio, quae, si est ficta, exstinguitur, secundum illud lob decimo octavo: « Lux obtenebrescet in tabernaculo eius, et lucerna, quae super eum est, exstinguetur »; si autem recta est, lotum illuminat praefixit unde; Vat. post lucet-na vero, in quantum prosequitur omnium actionum, cogilationum et affectionum congeriem dirigit, quasi gressus hominis in viam etc. Sed 11 clarius affeclionem dirigit, sicut lucerna dirigit gressus hominis ad ambulandum. Bernardus: Suam vas et secretum conscientia etc. Cfr. Card. Ilugo ibid. Fortasse in ACDFG, qui habent noslram lectionem, pauca exciderunt; H passim addit, mulat et omittit.

bonorum operum corpus. — Unde lucerna primo competit verbo Dei et dono Spiritus sancti, et per hoc compelil intentioni cordis, et inde descendit in eloquium praedicationis verae et in opus conversationis sanctae; unde dicitur de his secundum quoddam genus analogiae. Est ergo lucerna inlenlionis rectae quasi media, suscipiens a superiori et redundans in totam congeriem operum.

73. Propter quod subdit: Si oculus tuus fuerit simplex, id est intentio recla, totum corpus tuum lucidum erit. Ut enim dicit Ambrosius: « Intentio operi tuo nomen imponit»; ex quo apparet, quod de oculo co/y/zs intelligit, cuius optima dispositio est simplicitas, secundum iUud primi Paralipomenon ultimo: « Scio, Domine, quod probas corda et simplicitatem diligis ». Dicitur autem oculus simplex, qui unicum bonum et summum, quod indivisibile est, intendit; et talis solus est reclus, qui tendit ad illud. Unde de lob dicitur, primo, quod « erat vir ille simplex etrectus»;et talis diligit Deum, secundum illud Canticorum primo: « Recti diligunt te »; et Canticorum quarto: « Vulnerasti cor meum, soror, sponsa, in uno oculorum tuorum et in uno crine colli tui », id esl in unitate et simplicitate intentionis rectae, quae sola Deo placet. Et quia tales, quidquid faciunt, ex carilate faciunt; ideo lotum rectum est et bonum et lucidum, secundum illud ad Ephesios quinto: « Ut filii lucis ambulate. Fructus autem lucis est in omni bonitate et iustilia et verilate »; et quoniam de corde sic illuminato non procedunt nisi opera lucis, sicut « non potest arbor bona fructus malos facere », nec lucida obscuros, nec econtra arbor mala fruclus bonos.

74. Et ideo subditur: Si aulem nequam fuerit, etiam totum corpus tuum tenebrosum erit. Oculus enim nequam depravat voluntatem et facit eam iniquam; illa autem depravata, depravalur et opus. Unde Ecclesiastici decimo quarto: « Nequam est oculus lividi et avertens faciem », scilicet a Deo, « et despiciens animam suam »; et paulo post: « Oculus malus ad mala »; unde cum depravatur inlentio. deviat a via lucis et incedit per tenebras, secundum illud Ecclesiastici undecimo: « Error et tenebrae peccatoribus concrealae sunt ». Cum autem oblenebratur intentio et deformatur, obtenebralur et deformatur opus. Unde in Glossa: « Si perversa intentio praecessit, pravum opus sequitur, eliam si iuslum videatur ». Et ideo dicitur corpus tenehrosum, quod quidem dicitur peccati opus, de quaii habetur ad Romanos decimo lertio: « Abiiciamus opera tenebrarum ». — In hoc igitur aptatur similitudo lucernae, ut, sicut lucerna su[>er candelabrum est luminosa, sub modio tenebrosa; et ideo nullus eam accendens « ponil sub?nodio, sed super candeiabrum »: sic intentio simplex et sursum directa est lucida, deorsum est curva, nequam et obscura. Non ergo debet quis in suis operibus procedere cum duplicitate et simulatione hypocrisis, sed magis cum luce et simplicitate intentionis. Nam Proverbiorum undecimo: « lustitia simplicis diriget viam eius, et in impielate sua corruet impius».

75. (Vers. 35.). Terlio subditur informatio commendabiiis, cum dicil: Videcrgo, nelumen,quod in le est, tenebrue sinl, id est, ne intenlio, per quam debes esse lux, vitiorum tenebris obscuretur. Loquitur autem conversis ad se, de quibus ait Apostolus ad Ephesios quinto: « Eratis aliquando tenebrae, nunc aulem lux in Domino; ut filii lucis ambulate», ut sitis fuit illius lucis, « quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum », loannis primo; non fdii hominis, de quibus loannis tertio: « Lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quara lucem; erant enim mala opera eorum ». Quoniam ergo prava intentio totum opus depravat, ideo docet, eam praecipue esse cavendam, cum dicit: Vide etc. subdit: Si ergo corpus tuum totum lucidum rit, non /labem aliquam partem tenebrarum, ut videlicet non sit pravitas in intentione nec cogitatione nec affectione nec locutione nec operatione, quae

siinl partes totalilatis nostrae et operationis meritoriae sive demeritoriae. — Si igitur in his non fuerit ex aliqua parte impuritas, erit verum illud quod sequitur: Eril lucidum totum, et sicut lucerna fulgoris illuminabil te, id est conscientiam tuam, secundum petilionem propheticam r « Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine; Deus meus, illumina tenebras meas », secundum quod habetur in Psalmo. Illuminabit etiam te ad aedificandum Christi Ecclesiam, secundum illud mandalum Domini Matthaei quinto: « Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificent Patrem vestrum, qui in caelis est». Illuminabit etiam te ad confutandam pravilatem alienam, secundum illud ad Philippenses secundo: « Sitis sinceres in medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo, verbum vitae continentes ». 11- luminabit etiam te ad habendam divinam notitiam, secundum illud Ecclesiastici secundo: « Qui timetis Dominum diligite illum, et illuminabuntur corda vestra ». liluminabit etiam te ad videndam claritatem divinam; Tobiae decimo tertio: « Luce splendida fuigebis » etc.

77. Et cum loqueretur, rogavit eum etc. Postquam Evangelista commendavit simplicitatem intentionis rectae, in hae parte confutat dolositatem simulationis malignae. Habet autem pars ista partes duas. In quarum prima praemittitur increpatio duplicitatis; in secunda subditur comminatio calamitatis, ibi: Sed vae vobis Pharisaeis etc. — Circa increpationem duplicitatis introducuntur tria: primum est ludaicae simulationis malignitas, secundum est increpationis severitas, tertium vero caritativae admonitionis suavitas.

78. (Vers. 37.). Primo igitur quantum ad simulationis malignitatem ex parte Pharisaei dicit: El cum loqueretur, rogavit eum quidam Pharisaeus, ut pranderet apud se. In quo facto exterius praelendebat pietatem ad relevandam Christi indigentiam, de qua ipse dicit in Psalmo: « Ego autem mendicus sum et pauper »; ad quam reievandam Christus eleemosyflas accepit, nec lantum accepit, sed Glossa interlinearis (ex Beda): Si ergo corpxts tuum etc., si bonum bona intentione facis, non habens in tua conscientia aliquam partem nialae cogitationis. etiam mendicavit, cum adhuc esset duodennis, sicut dicit Bernardus in quodam Sermone: « Cum factus esset Lesus » etc; ubi quaerit, quis eum in illo duo cibaverit, et dicit sic: « Ut te per omnia nostrae conformares paupertali et omnes vitae humanae calamitates susciperes, quasi unus ex turba pauperum stipem per ostia mendicabas. Quis dabit, me buccellarum illarum mendicatarum participem fieri, vel illius divini edulii reliquiis saginari »? Unde Glossa super illud secundae ad Corinthios octavo: « Pro vobis egenus factus est » etc.: « Non erubescas cum tua mendicitate ad illum accedere, qui pro nobis faclus est pauper ». Unde ad suam indigentiam relevandam non solum a bonis, sed etiam a malis accipiebat eleemosynam; unde subditur: Et ingressus 1-ecubuit. — In quo dat nobis formam, quod peccatores occulti non sunt vitandi; et quod a malis eleemosynae licite accipi possunt, ut fiant boni, dummodo non dent de alienis vel male acquisitis; et quod peccatores sunt per benevolentiam attrahendi; et quod inimicis et detractoribus nostris debemus esse benevoli, sicut ille qui cum illo recubuit, a quo sciebat in corde se despici et iudicari.

79. (Vers. 38.). Propter quod subditur: Pharisaeus autem coepit, mira se reputans, dicere, id est, rationem et causam inquirere, scilicet, quare non esset baptizatus, id est lavatus more ludaeorum, ante prandium, ac per hoc ipsum iudicare tanquam immundum et contemptorem paternarum traditionum. Unde simililer leguntur Pharisaei Domino et eius discipulis obiecisse Matthaei decimo quinto: « Quare disciouli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum manducant ». Hoc autem erat apud ludaeos praecipuum; unde dicitur Marci septimo: « Pharisaei autem et omnes ludaei crebro lavant manus, cum manducant, tenentes traditionem seniorum, et aforo, nisi baptizentnr, non comedunt ». Et ratio huius erat, quia maximam vim faciebant in servanda munditia corporum. Unde plex ostenditur ex hoc simulatio m Pharisaeo: primo, quia eum quem pie reficiebat exterius, impie iudicabat interius; secundo, quoniam zelabat munditiam et omnes in le humanae naturae calamitates susciperes... mendicabas? Quis dabit, me buccellarum illarum sic mendicatarum etc.

corporalem nec attendebat spiritualem. Et ideo hypocrila erat tam in conspectu hominuin quam Dei, contra illud Ecclesiastici primo- « Ne accesseris ad illum duplici corde, et ne fueris hypocrita in conspectu hominum ».

80. (Vers. 39.). Secundo quantum ad increpattonis seveHlatem ex parte Magistri subdit: Et ait Dominus ad illum: Nunc vos, Pharisaei, quod deforis esl calicis et catini mundatis. Calix est vas ad bibendum, catinum ad manducandum; et haec vasa maxime mundabant Pharisaei et ludaei, quia se putabant inquinari per immunditiam vasorum. Unde Marci septimo dicitur, quod « multa sunt illis tradita servare: baptismata calicum et urceorum et aeramentorum ». Quia vero, ut dicit Ambrosius « calix est vas vitreum, et catinum vas fictile »; et quia ulrumque fragile, recte designat fragilitatem humani corporis, circa quam Pharisaei erant potissime intenti, neglecta munditia conscientiae; et hoc erat reprehensibile. Nam dicitur Isaiae primo: « Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis nieis »; et leremiae quarto: «Lava a malilia cor tuum, lerusalem, ut salva fias»; quod Pharisaei non observabant. — Propler quod addit: Quod autem intus est vestrum plenum est rapina et iniquilale, ac per hoc immundum et abomiiiabile. Unde de eis poterat dici illud Michaeae sexlo: « Divites eius repleti sunt iniquitate, et habitantesin ea loquebantuf mendacium »; Ecclesiastici primo: « Accessisti maligne ad Dominum, et cor tuum plenum est dolo et fallacia »; quia non habet intra quod simulat extra. Et ista erat non tanlum malilia, sed eliam stultitia, quia, neglecto meliori, de peiore lantum curabant.

81. (Vers. 40.). Unde subditur: StuUi, nonne qui fecit quod de foris est, scilicet corpus, etiam quod de intus est fecit? scilicet spirituin. In qno simul damnatur haeresis Maniehaeorum, qui Deo auctori tribuunt spirilum et diabolo corpus; cum tamen dicatur Genesis secundo, quod « formavit Dominus Deus hominem de limo terrae et inspiravit in faciem eius spiraculum vitae ». Confutatur etiam hypocrisis Pharisaeorum, qui Deo satagebant placere solius corporis purificalione, cum tamen Dominus fecerit utrumque, et maxime sit conditor animae, secundum illud Ecclesiastae ultimo: « Spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum »; et Dominus praecipue se vocat Deum animarum; Ezechielis decimo octavo: « Meae sunt omnes animae, dicit Dominus, ut anima patris, ita et anima Glii ». Et propter hoc maxime vult animarum munditiam; et tali promittit suam praesentiam, secundum illud Matthaei quinto: « Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt »; et ideo Pharisaei, qui de hac non curabant, ut stulti erant. Unde Chrysostomus: « Deus neque corporum munditiam laudat neque sordes condemnat. Pone tamen, quod sordes odit vasorum, quanto magis conscientiae sordes odit »? Unde de hac praecipue curandum, quia sine munditia conscientiae nihil est mundum; ad Titum primo: « Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est raundum, sed inquinatae sunt eorum mens et conscientia ».

82. (Vers. 41.). Tertio quantum ad admonilionis suavitalem ex parte medici subiungit: Verumtamen, quod superest, date eleemosynam; quod superest, hoc est, remediura, quod restat, est, ut per eleemosynam purgetis nequiliam. « Secunda enim tabula, quae restat post naufragium, est poenitentia ». — Et hoc modo accipitur hic eleemosyna; quod patet in hoc quod sequitur: El omnia munda sunt vobis. Impossibile est, omnia mundari per solius exterioris eleemosynae erogationem; sed vocatur hic donatio eleemosynae quodlibet opus misericordiae ordinatae, quae primo incipit a se, secundum illud Ecclesiaslici trigesimo: « Miserere animae tuae, placens Deo ». Ilanc misericordiam sibi impendit, cum se per poenitentiara purgat a vitiis; nam aliler crudelis est sibi, secundum illud Psalmi: « Qui diligit naturam fecit utramque mundari desiderat. Hoc conlra Manichaeos, qiii animam tantum a Deo, carnem vero pulant a diabolo creatam.

83. iniquitatem odit animam saam ». — Aliter potest exponi de eleemosyna proprie dicla, nt sit sensus: Quod superest dale eleemosynam, k est, de eo quod superest, ut sic tangatur eleemosynae forma, secundum illud secundae ad Corinthios octavo- « Non ul aliis sit remissio, vobis autem tribulatio». Et post formam subditur efficacia, cum ait: El omnia munda sunt vobis; quia eleemosyna disponit ad gratiam, per quam mundatur anima tota; et propter hoc dicitur primae ad Timotheum quarto: « Pietas valet ad omnia, promissionem habens vilae, quae nunc est et futurae».

84. Licet autem eleemosyna dicatur vakre ad tritt principaliter, tamen septiformis ostenditur eius efBcacia in Scriplura. Prima est, quia animam mwndat a culpa, sicut hic habetur; et Ecclesiastici tertio: « Eleemosyna patris non erit in obhvione »; et paulo post: « Et sicut in sereno glacies, solventur peccata tua ». — Secunda est, quia liberat a poena aeterna; Tobiae quarto: « Eleemosyna ab omni peccato et a morte hberat et non patitur, animam ire in tenebras ». — Tertia, quia defendit a poena transitoria; Danielis quarto: « Peccata tua eleemosynis redime » etc. — Quarla, quia mitigat fomitis concupiscentiam; Ecclesiastici tertio: « Ignem ardentem exstinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis ». — Quinta, quia dat de hoste vicloriani-; Ecclesiastici vigesimo nono: « Conclude eleemosynam in corde pauperis, et haec pro te exorabit»; et paulo post: « Super scutum potenlis et super lanceam adversus inimicum tuum pugnabit». — Sexta, quia conservat gratiam, secundum illud Ecclesiastici decimo septimo: « Eleemosyna viri quasi sacculus cum jpso, et gratiam hominis quasi pupillam conservabit». — Septima, quia dat fidudam perveniendi ad gbriam; Tobiae quarto: « Fiducia magna erit coram summo Deo eleemosyna facienlibus ipsam ». — Hi septem effectus sunt ipsius eleemosynae, quae tam corporaliter quam spiritualiter exhibetur.

85. Opera misericordiae corporalis hoc versu designantur:

Visilo, poto, cibo, redimo, lego, colligo, condo. De quibus, praeterquam de ultimo, Matthaei vigesimo quinto, disceptatur in iudicio; de ultimo vero dicitur Tobiae secundo. — Ad hoc autem, quod mosyna habeat has efQcacias, necessaria est primo simplicitas in corde; unde Malthaei sexto: « Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua» etc. — Secundo vero, discretio in eleclione, secundum illud Ecclesiastici duodecimo: « Si benefeceris, scito, cui benefeceris ». — Tertio vero, compassio inaffectione; Isaiae quinquagesimo octavoi: « Cum effuderis esurienti animam tuam, tunc orietur in tenebris lux tua »; et lob trigesimo: « Flebam quondam super eo qui afilictus erat, et compatiebatur anima mea pauperi ». — Quarto vero, dulcedo in sermone; Ecclesiaslici decimo octavo: « Nonne ardorem refrigerabit ros?Sic et verbum melius quam datum». — Quinto vero, hilarilas in facie; Ecclesiastici trigesimo quinto: « Irf omni dato hilarem fac vultum tuum »; Psalmus: « lucundus homo, qui miseretur » etc. — Sexto vero, debita quantitas in munere; Tobiae quarto: « Quomodo potueris, esto misericors; si multum tibi fuerit » etc. — Septimo vero, ccleritas in opere et exhibitione; Proverbiorum tertio: « Ne dicas amico tuo: Vade et revertere » etc. — Et tunc fit eleemosyna ex toto homine, ac per hoc est Deo accepta et placens.

85. Sed vae vobis Pharisaeis etc. — Post crepationem duplicitatis subditur hic duplicibus et hypocritis comminatio calamitatis; unde Matthaei vigesimo tertio quasi superadditur ista determinatio: « Vae vobis, scribae et Pharisaei, hypocritae »! Et quoniam haec duo genera personarum, scilicet Pharisaeoruni etscribarum, simulabant maxime religionem; ideo cootra has duas personas facit suam invectionem, sed in Matthaeo simul, hic autem distincte. Ideo pars ista habet duas. In prima comminatur vae ipsis Pharisaeis; in secunda vero, scribis sive legisperitis, ibi: Respondens autem quidam ex legisperitis etc.

Comminatio autem damnationis aeternae tertio replicatur contra Pharisaeos propter triplicem causam, scilicet propter nep%e«imm, propter arropantiam et propter fraudulentiam, ut sit negligentia omissione boni, arrogantia in commissione mali, fraudulenlia in occultatione mali et ostentatione boni.

86. (Vers. 42.). Primo igitur comminatur Pharisaeis poenani aeternam propter negligentiam, qua

minimis intenli, omittebant maxima. Et hoc, cum dicit: Sed vae vobis Pharisaeis! qui decimatis mentham et turam et omne olus, quasi multum sitis intenti ad impletionem divinorum mandatorum; unde infra decimo octavo se iactabat Pharisaeus: « Decimas do omnium, quae possideo». Sed tamen per hoc non iustificabantur propter omissionem optimorum; unde addit: Et praeteritis omne iudicium et caritatem sexto: « Indicabo tibi, o homo, quidquid.«it bonum, et Dominus requirat a te; utique facere iudicium et diligere misericordiam ». Et hanc vocat caritatem; Zachariae septimo: « ludicium verum iudicare et mi- sericordiam et miserationes facite, unusquisque cum proximo suo »; ita quod sit iudicium respeclu sui, et caritas sive misericordia respectu proximi. — Vel, per iudicium intelligatur divinum praeceplum, secundum illud Psalmi: « iudicia Domini vera, iustificata in semetipsa » etc; caritas aulem dicitur praecepti finis et complementum; primae ad Timotheum primo: « Finis praecepti est caritas » etc. — Vel, per iudicium intelligantur praecepta iiidicialia, secundum illud Exodi vigesimo primo: « Haec sunt iudicia, quae propones eis: Si emeris servum » etc.; per caritatem, moralia; unde ad Romanos decimo tertio: « Qui diligit proximum Legem implevit. Nam. Non occides » etc. Arguit igitur eos, quia propler caeremonialia dimittebant iudicialia et moralia, quae magis erant sollicite facienda. — Et propterea SiMit: Hae(; autem oportuit facere, scilicet iudicium et caritatem primo et principaliter; unde Osee sexto: n Misericordiam volo et non sacrificium, et scienliam Dei plus quam holocaustum ». — Et illa non omittere, quia, Ecclesiastici decimo nono, « qui spernit modica paulatim decidet »; et Ecclesiastae septimo: « Qui timet Deum nihil negligit ».

87. (Vers. 43.). Secundo hanc comminationem iter'at propter arrogantiam, cum subdit: Vae vobis PhaHsaeis! quia diliffitis primas cathedras in synagogis, quantum ad ambitionem dignitalum. Unde Glossa: « Arrogantiam redarguit, quia primatus appetebant ». Haec autem non est appetenda; unde Ecclesiastici septimo: « Noli quaerere,ab homine ducatum neque a rege calhedram honoris». Nam talis cathedra non est verae excellentiae, sed maq,s pestileatiae, secimdum illud Psalmi: « Beatus vir, qui in cathedra peslilentiae non sedit »; super quam tamen sedebant scribae et Pharisaei; verumtamen ut indigni, quia verba habebant et non facta idonea. Unde dicitur Matlhaei vigesimo tertio: « Super calhedram Moysi sederunt scribae et Pharisaei; quae dicunt facite, secundum opera eorum nolite facere». — Et quia ad ambitionem dignitatis sequitur appetitus laudis, proplerea subdit: El salulaliones in foro, id est laudes in conspectu multorum, ut ceteris honorabiliores viderentur; unde Malthaei vigesimo tertio: « Amant salutaliones in foro et vocari ab hominibus rabbi ». Unde hic arguuntur, quia vanani gloriam quaerebant, propter quam eliam veritatem cognilam confiteri non audebant, secundum illud loannis duodecimo: « Ex principibus autem multi crediderunt in euin, sed propter Pharisaeos non confitebantur, ut de synagoga non eiicerentur. Dilexerunt enim magis gloriam hominum quam gloriam Dei ». — Ex quo apparet, quod laudes et honores secundum diuimim formam omnino debemus contemnere, non secundum Pharisaeos appetere. Qui enim haec amat,utdicit Hieronymus i, non est Christi discipulus, sed scriba et Pharisaeus. Christus enim, cum petebatur ad regnum, « fugit in montem », loannis sexto; cum laudaretur, secedebat in desertum ad orandum, supra quinto.

88. (Vers. 44.). Tertio hanc comminationem repUcat propter fraudulentiam, cum subdit: Vae vobis! qui eslis ut monumenta, quae non apparent, scilicet qualia sunt inlus, quia foetida et immunda sunt intus, sed extra sunt pulcra; unde addit: Et homines ambulantes supra nesciunt. Tales sunt hypocritae, qui cum intra sint mali,extra videntur perfecli; unde merito dicuntur sepulcra, secundum illud Psalmi: « Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis» etc. Et id non sunt filii Sponsi, immo omnino oppositi. Nam Canticorum

prJmo: «t Nigra sum, sed formosa », isti autem albi sunt, sed foetidi; ideo merito dicuntur monumenta; unde Matthaei vigesimo tertio: « Vae vobis, scribae et Pharisaei hypocritae! quia similes eslis sepulcris dealbatis, quae a foris patent hominibus speciosa, intus aulem plena sunt ossibus mortuorum Nouadnin. et omni spurcilia ». Unde Chrysostomus: « iustorum corpora templa dicuntur, corpora vero peccatorum sepulcra, quia intus est anima mortua; nec enim viva putanda est quae nihil vivum,idest spirituale, egit in corpore ». Et post: a Dic, hypocrita, si bonum est bonum esse, cur non vis esse quod vis apparere?

Quod autem turpe est apparere turpius est esse.

Aul ergo esto quod appares, aut appare quod es».

Ex his Domini verbis potest colligi, qui sint coroiiariam. ilh qui debent hypocritae iudicari, scilicet in quibus regnat negligentia, arrogantia, fraudulentia. Hi autem sunt qui minima praeferunt maximis, transitoria aeternis, apparentia veris. De his autem iudicare non est hominis cuiuslibet, sed Chrisli, qui cor aspicit, secundum illud primae ad Corinthios quarto:

n Nolite ante tempus iudicare, quousque veniat Dominus, qui illuminabit abscondila tenebrarum » etc.

Nam Dominus non reprehendit bonitatem apparentem et evidentem, sed sophisticam et non exislenlem.

89. Respondens autem quidam ex legisperiseeaaAo, lis etc. Postquam comminatus est vae Pharisaeis, peritos pro- hic secundo comminatur legisperitis, et hoc tribus gr na ti- pygjg. prjmo, propter desidiam contra veritatem vitae; secundo, propter per/idiam conlra veritatem iustiliae, ibi: Vae vobis! qui aedificalis monumenta;

tertio, propter /ist/tocjam conlra veritatem doctrinae, ibi: Vae vobis legisperitis! qui tulistis clavem etc.

Haec enim triplex veritas. maxime del)et esse in doctoribus Legis, sed in legisperitis nihil erat nisi hypocrisis.

In comminando igitur gehennam propter desi- 90. (Vers. 4S.). Primo igitur quantum ad osten- De primo. lationem auctoritatis ex parle legisperiti dicitur:

Respondem autem quidam ex legisperitis, qui scihcet sibi peritus esse videbatur, secundum illud Isaiae quinto: « Vae! qui estis sapientes in oculis vestris et coram vobismetipsis prudenles». Et quia tales videntur sibi docti et magni, ideo contumeliosum putant ab aliquo argui. Propter quod addit: Ail illi: Magister, haec dicens etiam nobis contumeliam facis; quod non diceret, nisi ex conscientia sentiret, se similiter transgredi, et ex nollet reprehendi; unde poterat sibi dici illud ad Romanos secundo: «Confidis,te ipsum esse ducem caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium». « Qui ergo alium doces te ipsum non doces ». Doctrinam sanam putant contwneliam, quia, ut dicitur Proverbiorum decimo octavo, « non recipit stultus verba prudentiae, nisi eadixeris, quae versantur in corde suo ». Et vere talis erat stultus, qui reputabat se eruditum, quoniam Proverbiorum vigesimo sexto: « Vidisti hominem sapientem sibi videri? Magis illo spem habebit stultus».

91. (Vers. 46.). Secundo vero quantum ad comminationem calamitatis propter desidiam bene agendi dicitur: At ille ait: Et vobis legisperilis vae! scilicet damnationis aeternae. Et ratio huius est, quia multa dicebant et pauca faciebant. — Ideo subdit: Quia oneratis homines oneribus, quae portare non possunt, id est praeceptis et traditionibus superstiliosis et inutilibus, ul merito dicatur illud Actuum decimo quinto: Hoc est onus, « quod neque nos neque patres noslri portare poluimus». Unde Matthaei vigesimo tertio: «Alligant onera gravia et imporlabilia et imponunt in humeros hominum »; ad quae scilicet aliquis non tenetur, et ipsi dicunt teneri. — Et quia haec onera imponebant, docebant i, sed non portabant faciendo; addit: Et ipsi uno digito vestro non tangitis sarcinas.

92. Nota signanter quod dicit: Uno digito non tangitis; non dicit: non portatis, quia posset esse excusatio de impotentia. Frequenler doctor docet quod facere non potest; verunitamen non esl doctrina eius contemnenda, si facere vult, quia voluntas ei computatur pro facto. Unde primi Regum trigesimo'i: « Aequa pars erit descendentis ad proelium et remanentis ad sarcinas, et similiter divident»; et hoc (licitur pro viris, qui lassi substiterant; sed qui non vult digilum ad sarcinas apponere, manifestum, quod nihil laboris vult sustinere. Et lalis, sive imponat per modum magislri, sive per niodum praelati, omnino cst reprehensibilis nec est imitator Chrisli, de quo dicitur Actuum primo: « Coepit Lesus facere et docere ».

Unde contra istos DeuteroDomii vigesimo quinto: « Non habebis in saeculo diversa pondera»; et Proverbiorum vigesimo: « Pondus et pondus, mensura el mensura; utrumque abominabile est apud Deum ». Hoc autem est, cum homo sibi est misericors et proximo vel subdito durus; cum nihil portat, sed totum aliis portandum imponit. Unde Chrysostomus: « Vis apparere et esse sanctus?Circa vitam tuam esto austerus, circa aliorum benignus. Audiant te homines parva mandantem et gravia facientem ».

93. (Vers. 47.). Vae vobist qui aedificalii- elc. Postquam comminatus est eis vae pro cuipa desidiae ex defectu veritatis vitae, hic secundo replicat idem pro culpa perfidiae conlra veritatem iuslitiae, quae quidem erat in impia iustorum persecutione. Circa quam primo exaggeratur ipsa culpa, deinde aggravatur vindicta.

Primo igitur quantum ad exaggerationem euljoae dicit: Vae vobis! qui aedificatis monumenta Prophetarum, praetendentes pietatem in facto, sed gerentes impietalem in animo, sicut et patres eorum. — Propter.quod subdit: Patres aulem vestri occiderunt eos, scilicet tanquam impii iustos. Unde Actuum septimo dixit beatus Stephanus: «Quem Prophetarum non sunt persecuti patres vestri? Et occiderunt eos qui prophetabant de adventu iusti ». Sed et isti, jicet aliud simularent, tamen erant imitatores eorum.

94. (Vers. 48.). Propter quod ait: Sedprofecto testificamini, quod consentitis operibus patrum veslrorum, id est, consentitis, haec fuisse opera patrum vestrorum; unde Matthaei vigesimo tertio: « Testimonio estis vobisraetipsis, quod estis filii eorum qui occiderunt Prophelas ». — Ideo addit: Quoniam ipsi quidem eos occiderunt, vos autem acdificalis eorum sepulcra; et sic signo et verbo testes erant, quod patres eorum ipsos occiderant. Et hoc quidem simulabant se verbo et signo reprobare; unde Matthaei vigesimo tertio: « Ornalis monumenta iustorum et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non fuissemus socii eorum »; sed approbabant consimili facto et voto, quod ipsi, ut palres eorum, erant persecutores bonorum; et ex hoc testes erant, se consentire operibus patrum. Unde Hieronymus: « Contra vosmetipsos testes estis; opere enim vos esse imitatores palrum testificamini, quorum facinora detestamini verbo». Unde Actuum septimo: « Dura cervice el incircumcisis cordibus et auribus, vos semper Spiritui sanclo reslitislis, sicut patres vestri, ita et vos».

9o. (Vers. 49.). Et quia malilia, quam gerebant m corde, permissione Dei propalanda erat in opere, ideo sulxlit: Propterea et sapientia Dei dixit, « id est, ab aeterno disposuit », vel ipse Christus disposuit vel praevidit, qui est «Dei virlus et Dei sapientia ». Vel dixil, id est, praedixit voce prophetica. — Mitlam cul tuos Prophetas et Apostobs, et ex illis occident et persequentur, secundum illud lereniiae seplimo: « Misi ad vos omnes servos meos Prophetas per diem, consurgens diluculo et mittens; non audierunt me, sed nec inclinaverunt aurem suam et obduraverunt suam cervicem et peius operati sunt quam patres eorum ». Hoc verificatum est in istis, qui non tantum Prophetas, sed etiam Dominum proprium interfecerunt. Unde Actuum tertio dicit eis Petrus: « Vos autem iustum et sanclum negaslis et petistis, virum homicidam donari vobis; auctorem vero vitae interemislis ». Occiderunt etiam et-persecuti sunt omnes testes ipsius. Nam lacobus occisus est, et Petrus comprehensus, Actuum duodecimo. Persecuti sunt etiam ipsi Paulum et Barnabam, ut transmigrarent ad gentes,.ctuum decimo tertio et decimo quarto; et omnes eliam discipuh Jlagellati, Acluum quinto.

96. (Vers. 50.). Secundo vero quanlum ad aggravationem vindictae dicit: Ut inquiratur sanguis omnium Prophetarum. Inquirilur namque per vindictam; unde in Psalmo: « Quoniam requirens sanguinem eorum, recordatus est» etc.; et Genesis nono: « De manu viri et fratris eius requiram animam hominis. Quicumque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius ». — Inquiretur igilur sanguis, id est vindicta effusionis sanguinis; propter Vcrs. iil; cfr. siipra pag. 290, nota 6.

quod addit: Qui effusus est a constitutione mundi, id est ab initio usqiie in flnera. Inquiretur, inquam, a generatione isla, quasi dicat, quod vindicta omnis sanguinis sancti viri effusi erit super generationem ludaeorum, quia ipsi effuderunt sanguinem illius qui erat « Sanctus Sanctorum », scilicet Christus, Danielis nono; et post: « Occidetur Christus, et non erit eius populus, qui eum negaturus est ». Unde ipsi dixerunt loannis decimo nono: « Non habemus regeni nisi caesarem »; el Matthaei vigesimo septimo: « Sanguis eius super nos et super filios nostros ». — Vel hocdicitur, ut ipsi puniantur in exemplum aliorum, quia, cum viderent, malum in aliispuniri, se non correxerunt. Unde Chrysostomus: « Quid aliorum peccata vindicat Dens in istis, si soli sunt passi talia, cum non soli peccassent? Sicut, multis servis peccantibus, castigatur unus pro suo peccalo, et lamen pro omnibus flagellalus pertulit solus, quod omnibus est promissum». Ratioautem, quare magis ad islos poena pervenit, redditur ab eodem loanne Chrysostomo: «Quia, inquit, vos audistis de Cain et de ceteris malis vindictam factam, et si non estis per eorum exempla correcti, graviori poena feriemini, et venient super vos exempla priorum ».

97. (Vers. 51.). Et propterea exemplificat secundum testimonia scripta,cum subdit: sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae. Abel namque primus fuit iustus a fratre occisus, secundum quod dicitur Genesis quarto. Zacharias autem iste fuit filius loiadae, qni occisus fuit a rege loas, qui multa bona acceperat ab eius palre, secundum quod historia narrat secundi Paralipomenon vigesimo quarlo. Verumtamen iste non fuit interfectus ultimo, sed ideo magis coniungitur cum primo, « quia Abel pastor ovium iuit et necatus in ajro, Zacharias vero sacerdos et necatus in alrio templi; qui duos ordines Martyrum designant, scilicet laicos, et eos qui altaris officio mancipantur ». — Ideo locum mortis huius Jotum designat, cum subdit: Qui periit inler altare et aedem, id est, occisus fuit inter templum et altare holocausti. « Duo namque altaria erant in templo: unum inlerius, scilicet incensi, aliud exterius, scilicet holocausti »; secundum quod legitur Exodi trigesimo quinto. Et inter hoc et templum Zacharias a ludaeis fuit occisus, secundum quod scribitur secundi Paralipomenon vigesimo quarto: « Congregati adversus eum, miserunt lapides iuxta regis imperium in atrio domus Dei ». «Qui, cum morerelur, ait: Videat Dominus et requirat ». Hoc dixit attendens aequitatem divinae iustiliae, quae nihil dimittit inultum.

98. Ad cuius infallibilitalem notandam iterat futuram vindictam, cum subdit: Ita, dico vobis, requirelur ab hac generatione; ita ut per pronomen fiat demonstratio generationis malignae. Dicil enim Glossa Bedae: « Omnes maligni una generatio sunt, una civitas, unum corpus diaboli, sicut omnesboni unum corpus, una generatio sunt Dei ». Unde de hac gcjneratione iniqua intelligi polest illud Proverbiorum trigesimo: « Generatio, quae pro dentibus gladios habet et commandit molaribus suis, ut perdat inopes de terra et pauperes ex hominibus ». Haec est generalio, a qua requiretur vindicta; sed in hac specialiler a gente ludaica, quia consummata fuit in eis perfidia. Unde Chrysostomus: « Sicut 6om« per multas generationes promisit Deus Christuin venturum, praesttit aulem novissimis Sanctis; ita per singulas generaliones comminatus esl malis, reddet autem generationi novissimae. Nunquam enim talis gratia data est hominibus, qualis in Christo, aut talis interitus venit super impios, sicut super Uidaeos». Unde possunt ipsi dicere optime illud Genesis quadragesimo secundo: « Merito haec palimur, quia peccavimus in fratrem nostrum. En, sanguis eius exquiritur ».