Capitulum XXIV

72. Moraliter per istas <m mM&re Gregorium significantur animae fideles, quae Domino debent offerre tria unguenta sive aromata, id est odorem virtulum, opinionem bonorum operum et suavitatem sanctarum orationum, de quibus Canticorum quarto: « Surge aquiio, et veni auster, perfla hortum meura, et fluent aromata iUius». — Secundum autem Bernardum per istas tres mulieres significantur ra unoquoque homrae mens, «wgua et manus, quarura quaeUbet habet unguenta sua valde pretiosa; unguenta siquidem mentis contritio, compassio et devotio. Unguentum contritionis conficitur ex speciebus vilissimis, id est propriis peccatis, quae crescunt in horto nostro. Unguentum compassionis conficitur ex speciebus amarissimis, id est omnibus raiseriis proximorum, quae crescunt in horto vicino. Unguentura deuotionis conficitur ex peciebus pretiosissimis, id est omnibus Christi beneficiis, quae crescunt in horto dominico; EcclesiasUci trigesimo octavo: « Unguentarius faciet pigmenla suavitatis et uncUones conficiet sanitatis». — Unguenta linguae sunt oratio devota, confessio integra et praedicatio vera. Herbae, quibus conficitur « Vers. 16. et 18.

primum unguentum, sunt recta intentio, firma attentio et pia affectio. Herbae, quibus conficitur secundum unguentum, sunt pudor commissi, dolor amissi et timor iudicii. Herbae, quibus conficitur tertium unguentum, sunt fidei instructio, morum informatio, vitiorum increpatio. De his unguentis dicitur Proverbiorum vigesimo septimo: «Unguenlo et variis odoribus delectatur cor, et bonis amici conauima dulcoratur ». — Unguenta tertiae mulieris, scilicet manus, sunt septem opera misericor-

Pars IV. De resurrectionis tropaeo agilur

1. Una autem Sabbati valde diluculo etc. Postquam Evangelista egit de Christi incarnatione, praedicatione et passione, hic quarto agit de resurrectione. Dividitur autem pars ista in quatuor. In quarum prima agitur de revelatione resurrectionis; in secunda, de appa7'itione resurgentis, ibi: Ecce, duo ex illis; in tertia, de certitudine apparitionis, ibi: Et surgentes eadem hora; in quarta, de divulgatione certitudinis veritatis, ibi: Vos autem estis testes horum etc. Primo, de reuelatione resurrectionis tripliciter.

Circa revelationem resurrectionis expUcandam tria introducuntur ab Evangelista, sciUcet revelationis occasio, de qua agitur primo; revelationis certitudo, de quasecundo, ibi: Et factum est, dum mente consiernatae; et revelationis manifestatio, de qua tertio, ibi: Et regressae a monumento, nuntiaverunt haec.

Occasio revelationis describitur quoad duo.

Occasio autem, ut Christi resurrectio revelaretur, fuit adventus mulierum ad Christum ungendum; circa quod duo tanguntur, scilicet modus veniendi ad sepulcrum dominicurn et modus inveniendi sepulcrum vacuum. diae, scilicet hospitari peregrinos, potare sitibundos, cibare famehcos, redimere captivos, vestire nudos, visitare infirmos et sepelire morluos; de quibus unguentis <Jenesis ultimo: « Praecepit loseph servis suis medicis, ul aromatibus condirent patrem suum j> etc.; et de dictis unguentis potest intelligi illud Canticorum primo: « Meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis». Nam unguenta primae mulieris bona, secundae meliora, sed tertiae mulieris sunt optima.

2. (Vers. 1.). Primo igitur quantum ad modum veniendi ad monumentum dicit: Uria autem Sabbati valde diluculo venerunt ad monumentum, portantes quae paraverant aromata, scilicel mulieres. Et attendendum, quod Sabbatum dicitur tota illa septimana sabbatizalis, quia septem diebus erat feriandum; Levitici vigesima tertio: « Septem diebus azyma comedetis», et « offeretis sacrificium in igne Domino septem diebus». Et ideo tota ilia septimana dicebatur Sabbalum, in cuius prima die, id est dominica die, summo mane venerunt ad monumentum, quia decebat, uod illo die, quo primo facta erat lux, resurgeret Christus de tenebris mortis et inferni ad lucem vitae. Et ideo dies ista vocatur una, quia principium est spirituahum illuminationura sicut unitas numerorum; et ideo Genesis primo: « Factum est vespere et mane, dies unus». In hoc igitur die decuit Christum a mortuis resurgere; et in die concordant quidem omnes Evangelistae, sed in hora temporis videntur dissentire.

3. Nam Malthaei vigesimo octavo dicitur: « Vespere autem Sabbati, quae lucescit in prima venit Maria Magdalene videre sepulcrum »; Marci vero decimo sexto dicitur, quod « venerunt, orto iam sole »; sed loannis vigesimo dicitur, quod « Maria Magdalene venit mane, cum adhuc tenebrae essent, ad monumentum ». — Sed in hoc non est controversia, quia, licet diversis verbis exprimant, tamen omnes volunt dicere, quod in principio diei venerunt, scilicet quando sol incipiebat super nostrura Sabbatorum, primam dierum Sabbati, hoc est hebdomadae dierum nominat, quae apud'nos propter resurrectionem Doniini Dominica dicitur. Ctc. lom. VI. pag. 304, nota 10. et Hieron., Epist. 120. (alias 150.) c. 4.

hemisphaerium iilucescere, et tamen adhuc tenebrae non erant penitus effugatae

Verumtamen de hora resurrectionis controversia cst intcr doctores, pro eo quod aliqui dicunt, Christum media nocte resurrexisse, alii vero diluqui autem verius dicant, Deus novit. — Sed controversia dissolvi potest, quia primi dicunt, quod resurrectio media nocte fuit secundum veritatem, sed diluculo innotuit; et « tunc dicitur res fieri, quando innotescit ». Potest aulem dici, quod sicut, sole recedente a nostro hemisphaerio, Sol iustitiae se occultavit; sic sole ad nostrum hemisphaerium redeunte, Sol iustitiae resurrexit, ita quod nec omnino in die, nec omnino media nocte, sed medio modo. Et ideo utrique doctores suo modo dicunt veritatem.

4. (Vers. 2.). Secundo quantum ad modum inveuiendi sepulcrum subdit: Et invenerunt lapidem revolutum tt monumcnto. De huius autem lapidis revolutione erant soUicitae, sicut dicitur Marci decimo sexto: « Et dicebant ad invicem:Quis revolvet nobis lapidera ab ostio monumenti? Et respicientes viderunt revolutum lapidem. Erat quippe magnus valde ». Hic autem lapis non fuit in resurrectione revolutus, sed post; unde Beda®: « Potuit clauso exire sepulcro qui clauso exivit utero Virginis ». Sed Angelus Domini hoc fecit ad manifestationem; unde Matthaei vigesimo octavo: « Angelus Domini descendit de caelo et accedens revolvit lapidem et sedebat super eum ».

5. (Vers. 3.). Hoc autem fecit, ut manifestator resurrectionis Christi; unde et subdit: Et ingressae, non invenerunt corpus Domini Iesu. Et nota, quod signanter, cum prius vocasset Christum lesum, nunc vocat eum Dominum lesum, quia nunc verificatum erat in eo illud Matlhaei vigesimo octavo: « Data est mihi omnis poteslas in caelo et in terra »; et istud ad Philippenses secundo: « Propter quod et Deus exaltavit ilium et donavit iUi nomen, quod est super orane nomen » elc. Christi igitur corpus in sepulcro non invenifur, quia iam erat resuscitatum; unde infra eodem dicitur: « Quid quaeritis viventem cum mortuis»?

6. Secundum spiritualem autem inteUigentiam per monumentum intelligitur Scriptura, in qua latet Dominus quasi in quodam sepulcro; unde loannis quinto: « Scrularaini Scripturas, in quibus putatis vitam aeternam hat»ere ». — Per lapidem superposilum intelligitur velamen Scripturae, propter quod etiam Lex in lapideis tabulis fuit scripta; et de hoc velamine secundae ad Corinthios terlio: «Usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum ». — Hoc velamen araovetur per angelicum ministerium, quia et AngeU nobis communicant iiluminationes, secundum illud Apocalypsis vigesimo secundo: « Ostendit mihi Angelus fluviura aquae vivae, splendidum tanquam crystallura, procedentem de sede Dei et Agni ». Fit etiam per ministerium doctorum, qui debent esse viri angeUci, secundum iUud Malachiae secundo: « Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent de ore eius». Et huiusmodi est de caelo descendere, sicut Paulus, qui « raptus est in paradisura et audivit arcana verba », secundae ad Corinthios duodecirao; vel, si non potest usque ad intima Dei conscendere, saltera procedat in scala lacob, cuius cacuraen caelura tangit, sicut boni conteraplativi. In quorura figura Genesis vigesirao octavo: « Vidit lacob scalara stantera super terram et cacumen eius tangens caelum, Angelos quoque Dei ascendentes et descendentes per eam». Haec scala Christus est; unde loannis primo: « Videbitis Angelos Dei ascendentes et descendentes supra Filium hominis». Qui igitur sic amovet velaraen per consequens etiam repellit carnalitatem et mortem et conscendit ad contuendam Christi Divinitatera et immortalitatem; secundae ad Corinthios quinto: « Etsi corpusDomini mortuum non invenitur, sed vivum evangelizatur. Quia, etsi cognovimus secundum carnem Christum, scd iam nunc non novimus [W. Cor. 5, 16.].

Christum secundum carnem, sed nunc iam non novimus »; non quod carnem Chrisli non noverit, sed non carnalem affectum vel intelligenliam; propter quod loannis sexto: « Spiritus est, qui viviQcat, caro non prodest quidquam; verba, quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt».

Certitudo revelationis coUigitur ex duobus.

7. (Vers. 4.). Et factum est, dum mente. Post descriptam revelandae resurrectionis occasionem describit hic revelationis certitudinem S quae coUigitur ex duobus, scilicet ex assertione testium et comprobatione testimoniorum.

Primo igitur quantum ad assertionem testium dicit: Et faclum est, dum mente consternatae essent,.,..,,,, o -.f de isto, ecce, duo vin steterunt luxta illas in veste fulgenti. Isti duo viri fuerunt Angeli in specie virili, qui erant in veste fulgenti ad designandum candorem nostrae solemnitatis; unde et Apocalypsis septimo: « In conspectu Agni, amicli stolis albis, et paimae in manibus eorum ». Signanter autem dicit in veste fulgenti, in qua non solum erat vehementia candoris, verum etiam excellentia lucis, ut demulcerent pios et terrerent impios; unde Matthaei ultimo: « Angelus Domini descendit de caelo». « Erat autem aspectus eius sicut fulgur, et vestimentum eius sicut nix ».

8. Sed tunc videtur contrarietas inler Evangelistas. Nam Lucas dicit, quod fuerunt duo; Matthaeus,, », t i-. j autem, quod unus. — Item, Matthaeus dicit, quod sedebat super lapidem revolutum; Marcus aulem, quod sedehat in dextris. — Item, loannes dicit, quod unus sedebat ad caput, et aller ad pedes; Lucas autem dicit, quod steterunt iuxta illas. — Sed intelligendum, quod secundum expositores unus prius apparuit et post alter; et primo quidem erant sedentes, postmodum autem surrexerunt et cum mulieribus locuti sunt, et sic in diversis dispositionibus ab Evangelistis describunlur. Omnes tamen in hoc concordant, quod erant terribiles et testificantes.

9. (Vers. 5. 6.). Et ideo Lucas subdit: Cum tirnerent autem et declinarent vullum in terram, prae timore scilicet et reverentia, sicut Daniel, Danielis decimo: « Cum loqueretur mihi, deieci vultum meum ad terram et tacui »; et tales sunt idonei ad veritatem audiendam. — Unde a/Jdit: Dixerunt ad illas: Quid quaeritis viventem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit; in quo simul arguunl incredulitatem et asseverant veritatem. Hoc verbum fuit summi gaudii; et sic erat conveniens, ut, quemadmodum Angelus nuntiaverat cum gaudio Christi nativitatem, supra secundo: «t Annuntio vobis gaudium magnum»; sic etiam Angeli nunc nuntiarent cum gaudio resurrectionem. Et impletum est illud Psalmi: « Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi et adhuc tecum sum »; et iterum: «Quoniam non derelinques animam meam in inferno». Ideo Actuum secundo: « Hunc Deus suscitavit, solutis doloribus inferni; iuxta quod impossibile erat, teneri illum ab eo. David enim dicit in eum: Providebam Dominum elc, usque ibi: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem. Notas mihi fecisti vias vitae» etc.

10. (Vers. 6. 7.). Secundo quantum ad p?-o&a-,, „, tionem testimoniorum certorum subdit: Recordamini, qualiter locutus est vohis, cum adhuc in Galilaea esset, dicens: Quia oporlet Filium hominis Iradi in manus hominum peccatorum et crucifigi el die tertia resurgere. Nam Matthaei vigesimo: « Ecce, ascendimus lerosolymam, et Filius hominis tradelur principibus sacerdotum et scribis, et condemnabunt eum morte et tradent eum gentibus ad illudendum et flagellandum et crucifigendum, et tertia die resurget ». Similiter Marci octavo: « Oportet Filium hominis multa pati et reprobari a summis sacerdotibus et occidi, et post tres dies resurgere». Similiter supra decimo octavo: « Consummabuntur omnia, quae scripta sunt per Prophetas de Filio hominis. Tradetur enim gentibus » etc.; et post subdit: « Et tertia die resurget ». Haec autem eis praedixerat ad fidem astruendam; unde loannis

decimo quarto: « Et nunc dixi vobis, priusquam fiat, ut, cum factum fuerit, credatis ».

11. (Vers. 8.). Et haec fuit via manuducens ad fidem, et ideo suMit: El recordatae sunt verbo- rum eius; unde loannis secundo: « Quod signum ostendis nobis, quia haec facis? Respondit Lesus et dixit eis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud ». « Ille autem dicebat de templo corporis sui. Cum ergo resurrexisset a mortuis, recordati sunt, quia hoc dicebat » de templo corporis sui. Similiter etiam Matthaei duodecimo: « Generatio mala et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei nisi. signum lonae prophetae. Sicut enim lonas fuit tribus diebus et tribus noctibus in ventre ceti; ita erit et Filius hominis in corde terrae ». — Unde Dominus praedixit suam passionem et resurreclionem, ut siniul moerore afficiat et alliciat ad amorem; propter quod Ecclesiastici undecimo: « In die bonorum ne imniemor sis malorum, et in die malorum ne immemor sis bonorum ». Manifestatio resurrectionis describitur dupliciter.

12. (Vers. 9.). El regressae a monumento etc. Post descriptam revelationis occasionem et certitudinem hic describit eius manifestationem; circa quam duo introducit Evangelista, scihcet teslimonium mulierum et aspectum discipulorum.

Primo igitur quantum ad testimonium mulierum Et egressoe a monumento nuntiaverunt haec omnia illis undecim et ceteris omnibus. Haec autem nuntiaverunt mulieres, quia sic est eis iniunctum ab Angelis; unde Matthaei ultimo: « Cito euntes, dicite discipuhs eius, quia surrexit, et ecce, praecedit vosMu Galilaeam ». Hoc enim divina ordinatione geslum est, ut nuntiatio resurrectionis per mulieres veniret ad viros; sicut a muliere initium sumsit mors et peccatum, ita nunc per mulieres ad viros rediret annuntiatio et cognitio vilae et immortalitatis, ut etiam per hoc humilitatis daretur exemplum. Unde Chrysostomus: « Evangelista non privat mulierem laude nec verecundum putat a muliere didicisse ». Aufertur etiam mulierum opprobrium, et maxime peccatricum.

13. (Vers. 10.). Et ideo praecipue inter alias Homina mi.,1- r, iierom. illa peccatrix nommatur, cum subditur: Erat autem Maria Magdalcne et loanna et Maria lacobi j et ceterae, quae cum eis erant, quae dicebant ad Apostolos haec. Maria autem Magdalene signanter aliis praemittitur, quia ipsa ferventius aliis dilexit et prior, ut traditur, ad monumentum venit et prae ceteris diutius perseveravit. Et ideo loannes, amantissimus Domini, illam Domini amatricem signanter nominat; loannis vigesimo: « Maria stabat ad monumentum foris, plorans »; et sequitur ibi, quod Ihaeus loquitur de duabus Mariis; Matthaei ultimoi: « Venit Maria Magdalene et altera Maria videre sepulcrum ». Marcus autem loquitur de inftw Mariis; Marci ultimo: « Maria Magdalene et Maria lacobi et Salome emerunt aromata ». Lucas autem, optimus narrator, exprimit de his et de aliis. Et sic apparet, quod inter Evangelistas nulla prorsus controversia est, sed quilibet ad suam principahter fertur intentionem. — Oranes tamen Evangelistae exprimunt Magdalenam, et praecipue amicus Dei, loannes, quia primo sibi apparuit, sicut dicitur Marci decimo sexto: « Surgens Lesus mane prima Sabbati, apparuit primo Mariae Magdalenae ». Et hoc quadruplici Rationes, ratione: primo, quia ardentius diligebat; supra se- "chmioB 12 n-..1. Magdalenae primo: « Dimissa sunt ei peccata multa, quoniam apparneru. dilexit multum ». Secundo, ut ostenderet, quod pro peccatoribus venerat; Matthaei nono: «Non enim veni vocare iustos, sed peccatores », ad poenitentiam. Tertio, ad conterendam humanam superbiam; propter quod Matthaei vigesimo primo: « Publicani et meretrices praecedent vos in regnum Dei ». Quarto, ad dandam fiduciam; propter quod ad Romanos quinto: « Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia » etc.

14. (Vers. 11.). Secundo quantum ad aspectom Aipectos didiscipulorum subditur: Et visa sunt ante illos °""°' Chuzae, procuratoris Herodis, de quibus supra [8, 2. seq.] lectum est. Maria lacobi mater est lacobi minoris et loseph, ut Marcus evangelista [15, 40.] dicit, soror Malris Domini, unde et ipse lacobus frater Domini meruit vocari.

eobile erat quod dicebant, tum quia hoc divina dispositione agebatur, ut maior et certior veritatis assertio obtineretur. Unde Gregorius: « Quod discipuli tarde crediderunt, non tam illorum incredulitas, quam nostra, ut ita dicam, futura firmitas fuit. Nam illis dubitantibus resurrectio multis argumentis monstrata est, quae, dum legentes agnoscimus, quid aliud quam de eorum dubitatione solidamur »?

15. (Vers. 12.). Propterea dubitatio de auditu ad inquirendam certitudinem per aspectum; propter quod subdit: Petrus autem surgens cucurrit ad monumentum et procumbens vidit linteamina sola posita, et abiit, secum mirans quod factum fuerat. Narrat autem haec specialiter Lucas de Petro, ul ostendat, quod ipse a fervore suo non destiterat. Sed loannes hoc expressius narrat vigesimo, quod non solus Petrus ivit, verum etiam loannes; et quod « simul currebant », et quod « loannes praecucurrit citius Petro, sed non prior introivit in monumentum ». Narrat igitur Lucas, quod Petrus procumbens linteamina vidit posita; loannes vero expressius prosequitur, quod non solum haec vidit, sed etiara « introivit in monumentum »; et tamen, sicut hic dicitur, abiit secum mirans, non adhuc credens, quia dicitur loannis vigesimo: «Nondum enira sciebant Scripturani, quia oporteret, eum a mortuis resurgere ».

16. Et attendendum, quod per linteamina posita intelliguntur sacramenta humanitatis, quae nobis exposila sunt ad credendum et intelligendum per resurrectionis sacramentum; unde Apocalypsis quinto: « Ecce, vicit leo de tribu luda, aperire librura et solvere septem signacula eius ». Sed quia non possunt omnia coraprehendi ratione Divinitatis unitae, ideo dicitur, quod abiit mii-ans. Nam dicitur in Psalmo: « Mirabilis facta est scientia tua ex me ». Et proplerea in huius designationem dicitur loannis vigesimo ®, quod « sudariura, quod erat super caput vidit non cura lintearainibus positura, sed separatim involutura in unura locura ». Ibi Glossa: « Sacraraenta Divinitatis incomprehensibilia a nostrae infirraitatis cognitione reraota sunt; in involuto enim nec initium nec finis aspicitur, sic celsitudo Divinitatis nec coepit esse nec desiit esse ». Et ideo Petrus abiit mi-ans; Psalmus: « Mirabilia opera tua, et anima mea cognoscit nirais».

Secundo, de apparilione resurgentis agitur tripliciter.

17. Et ecce, duo ex illis ibant etc. Post descriptara revelationem resurrectionis describit hic Evangelista apparitionem resurgentis, qua quidem apparuit duobus discipulis tanquam testibus idoneis. Progressus autem et ordo huius apparitionis fuit in hoc,- quod Christus se discipulis sociavit tripliciter: prirao quidem in ilinere; secundo vero, in collocutione, de qua ibi: Et ait ad illos: Qui sunt hi sermones etc.; et tertio m comestione, de quaibi: Et appropinquaverunt castello, quo ibant. In primis duobus latuit, sed in tertio apparuit.

Associatio in itinere describitur quoad tria.

Circa associationem in itinere describendam tria introducuntur ab Evangelista, scilicet concors iter discipulorum, mutuum colloquium itinerantium et Christi consortium dignativum. ibant ipsa die in castellum, quod erat in spatio stadiorum sexaginta ab lerusakm, nomine Emmaus. In quo exprirait Lucas euntium numerum, scilicet quod erant duo, ut det intelligi ipsorum concordiam. Nam Ecclesiastae quarto: « Melius est, duos esse simul quam Unura». « Si unus ceciderit, ab alio fulcietur » etc.; et ideo supra decimo dicitur, quod « misit eos binos ante faciem suam » etc. — Exprirait etiam spatium, propter mysterii inteUigentiam. Nam, sicut dicit Beda, « stadium est octava pars milliarii, et ideo sexaginla stadia septem millia passuum et quingentos continent », id est septem = Psalm. 138, 6.

° Vers. 7. Glossa in hunc loc. est ordinaria. Ipsa sumta est ex Gregor., II. Homil. in Evang. homil. 22. n. 3: < Linteum quippe, quod involvitur, eius nec initium nec finis aspicltur. Recte ergo sudarium capUis involutum inventum est, quia celsiludo Divinitatis non coepit esse nec desinit » etc. Pro mvoluto et sic Vat. involucro et sicut.

milliaria et dimidium; in quo datur intelligi, quod « erant de morte et sepultura Domini cerli, sed de octava resurrectionis dubii et incerti ». Sed Ecclesiastae undecimo dicitur: « Da partes septem nec non etocto», quia non tantum Christi mortem et sepulturam, sed etiam resurrectionem constat esse integre et perfecte credendam. — Exprimit etiam terminum Uineris, dicens, quod vocabatur Emmaus, et hoc propter significantiam. Nam castrum iiiud primo nominabatur Emmaus, sicut dicitur hic, et poslea Nicopolis; unde Hieronymus in epitaphio Paulae: «Nicopolim, quae prius Emmaus vocabatur, apud quam in fractione panis cognitus est Dominus, Cieophae domum in ecclesiam consecravit ». Nam, sicut legitur in Historia tripartita, « Romani post vastationem lerusalem hanc urbem Nicopolim ex eventu victoriae vocaverunt ». Interpretatur autem Emmaus mate?' festinans, et Nicopolis civitas victoriae; et haec est Ecclesia militans, quae festinat ad patriam et superat potestates contrarias. Inter hanc et lerusalem, id est Ecclesiam triumphantem, oportet intelligere distantiam septem aetatum et octavam inchoatam iam in capite nostro Christo, ut ab hac perveniatur ad illam, festinando ad bonum et triumphando contra malum; ad Hebraeos quarto: « Festinemus ingredi in illam requiem, ne forte quis incidat in id ipsum incredulitatis exemplum ».

19. (Vers. 14.). Secundo quantum ad mutuum colloquium itinerantium subdit: Et ipsi loqueban-. tur ad invicem de his omnibus, quae acciderant, id est, de his quae circa Christum gesta erant. Et haec collocutio erat laudabilis, quia de bona erat materia, scilicet de Christo; ideo primae Petri quarto: « Si quis loquitur, quasi sermones Dei »; et ad Ephesios quarto: « Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat; sed qui bonus est, ut aedificationem praebeat audientibus ». Ideo autem de hoc loquebantur, quia de hoc specialiter cogitabant, et ideo cogitabant, quia amabant; nam Matthaei duodecimo: « Ex abundantia cordis os loquitur ». Nec tantum amabant, sed etiam dubilabant; et ideo etiam ad invicem conferebant, quia, sicut dicitur Proverbiorum vigesimo septimo, « ferrura ferro acuitur, et homo exacuit faciem amici sui »; et ideo Ecclesiastici nono: « Cum sapientibus et prudentibus tracta »; et post: « Et in sensu sit tibi cogitatus Dei, et omnis enarratio tua in praeceptis Altissimi ». Talibus verbis adest Spiritus Domini tanquam origo omnium bonorum verborum; Matthaei decimo: « Vos non estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris mei, qui loquitur in vobis »; sed e contrario verba indiscreta et cogitationes fugit; Sapientiae primo: « Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu » etc.

20. (Vers. Ib.). Tertio quantum ad CArjsfi.,.. „ sortium dignativum sumungit: Et factum est, dum fabularentur et secum quaererent, et ipse Lesus appropinquans ibat cum illis. Dicuntur autem loquendo fabulari, pro eo quod loquebantur verba, quae certitudinem non habebant, ita ut vere possent dicere illud Ecclesiastici quadragesimo tertio: « Multa dicimus et in verbis deficimus; consummatio autem sermonum ipse est, ». Et quia concordes erant in cundo et loquebantur de bono, ideo effecti sunt digni consortio Christi. Nara Matthaei decimo octavo: « Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, ibi sum ego in medio eorum »; et hoc erat, quia Christum amabant. Nam loannis decimo quarto: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus» etc.

21. (Vers. 16.). Et quia hi nondum perfecte credebant, ideo debuerunt habere praesentiara, sed non habere ipsius notitiam; ideo addit: Oculi autem illorum tenebantur, ne eum agnoscerent; et hoc quidem dignum fuit. Unde Gregorius: « Sicut ipsi intus amabant, et tamen dubitabant; sic ipse et foris praesens adest, et tamen, quis sit, non ostendit. De se ergo loquentibus praesentiam exhibet, sed de se dubitantibus speciem cognitionis aufert ». Et ideo Marci ultimo dicitur, quod apparuit illis « in alia

effigie ». — Et notandum est, quod dicit, quod oculi eorumtenebantur; ex quo apparet evidenter, quod Christus secundum veritatem non mntavit sui corporis effigiem nec figuram, sed secundum solam apparentiam; nam in oculis discipulorum alius apparebat. Unde Glossa dicit super decimo nono Genesis, quod discipuli erant percussi aorasia, qua quidem fit, ut res aliquo modo videatur et aliquo modo occultetur; sicut etiam dicit Augustinus, quod de Sodomitis fuit factum. Nec fuit mutatio in corpore glorioso, nec fuit deceptio ex parte Domini, sed dispcnsative oculos eorum velavit, tum propter hoc, quod sic conveniebat, nec erant idonei ad suscipiendam Christi praesentiam apertam; tum etiam, quia ordinatius perducendi erant ad eius notitiam percipiendam; et etiam, quia non habuissent ita familiarem coilocutionem in via. Associatio in coUocutione describitur quoad quatuor.

22. (Vers. 17.). Et ait ad illos etc. Post descriptam associationem Christi cum discipuhs in itinere hic describit associationem in coUocutione, circa quam describendam quatuor introducuntur, scilicet inquisitio materiae, de qua sermo; enarratio materiae, de qua dolor; explicatio materiae, de qua animi haesitatio; declaratio Scripturae, per quam fidei certitudo.

Primo igitur quantum ad inquisitionem materiae, dc oua estsermo, dicit: Et ait ad illos: Qui, j. / 7. sunt hi sennones, quos confertis aa mvicem ambulantes, et estis tristes? Iste namque modus est ordinatus ingrediendi in verba, ut audiat quis et quaerat, secundum illud Ecclesiastici trigesimo secundo: « Audi tacens simul et quaerens ».

23. (Vers. 18.). Et quia non est cuiuslibet ingcrere se in colloquia secreta, secundum illud doi..ypgjjjmj, 6. „ fg accesscris ad consilium, antequam voceris »; ostenditur ex responsione, quod huiusmodi Vers. W: Et cos qui foris erant [Sodomitas], perciisserunt caccitale etn., in cniem Glossa ordinnrin (ex Atigiist., Qq. in Gcn. q. 43.): Graece aopaaia, id est avidentia, si possit dici, quae faciat non videri, non omnia, scd quod non est opus... liac aopajia pciTussi eraiu, qui Eliseum quaercbnnt [IV. Reg. 6, 18.], et qui Christum post rcsurrcctioncm cum ipso ambulantes non cognoscebant. Cfr. tom. VI. pag. 232, nota 1. Pro aorasia plures codd. avrisia, Vat. acrisia. — Supcrius C D G omiltunt nlius. sermo est publicus et communis. Et ideo subdit: El respondens unus, cui nomen Cleophas, dixit ei: Tu solus peregrinus es in lerusalem, et non cognovisti quae facta sunt in illa his diebus? Mtendendum autem, quod licet essentduo, non introducit Lucas loquentem nisi unum tanquam praecellentem; nam iunior debet cedere maiori, secundum illud Ecclesiastici trigesimo secundo: « Loquere, maior natu; decet enim te primum verbum diligentis scientiam ». Cum duo etiam essent, solum alterum nominat, quia, ut dicunt aliqui expositores, Lucas erat alter istorum discipulorum, et consueludo est scriploris sacrae Scripturae, ut de proprio nomine non multum faciat mentionem; sicut et loannes se non nominat, sed dicit: « Ille discipulus, quem dihgebat Lesus ». Ambrosius autem dicit, quod non fuerit Lucas. Hic ergo Cieophas ostendit materiam suae locutionis omnibus notam, non tantum civibus, sed etiam extraneis; et ideo miratur, quod ipse tanquam peregrinus ignoret istam. Ideo eum peregrinum nominat, vel quia in effigie peregrina apparebat, vel quia tanquam peregrinus notissima ignorabat. — Recte autem pereqrinus eis apparcbat, quia peregnnus erat m mundo; loannis primo: « mundo erat, et mundus eum non cognovit»; et ideo leremiae decimo quarto: «Qiiarequasi colonus futurus es in terra et quasi viator declinans ad manendum »? Peregrinus erat in oculis discipulorum non credentium; lob decimo nono: « Quasi peregrinus fui in oculis eorum »; et ideo Psalmus: « Extraneus factus sum fratribus meis et peregrinus filiis matris meae». Peregrinus elhm in membris; ad Hebraeos undecimo: « Confitentes quasi peregrini et advenae sunt super terram »; et secundae ad Corinthios quinto: « Dum sumus in hoc corpore, peregrinamur a Domino». Et ideo primae Pelri secundo: « Obsecro vos tanquam advenas et peregrinos». Et propterea se peregrinum non negat, sed ostendit et quaerit etiam ab illis. ipsum fuisse monstravit ». Theopliylacl., iii I.uc. 2t, 13-21: « Nonnulli unum cx duobus illis Lutum ipsum fuisse dicunl; idcirco ct abscondit nomen suuin Evangelista ». (Conlrn lianc opinionem opponunt nonnulli illud Luc. 1,2; cfr. siipra c. I. n. 3. ct 6.). — Inferius pro consurtudo ACD consuetudinis.

24. (Vers. 19.). Unde addit: Quibus ille dixit: Quae? Quaerit autem Christus, non quia dubitet, sed ut formam nobis tribuat in investigatione veritatis et occasionem accipiat instruendi; unde Psalmus: «Palpebrae eius interrogant filios hominum »; et Matthaei decimo sexto: « Interrogabat discipulos suos: Quem dicunt homines » etc.

25. Secundo quantum ad enarralionem mate riae, de qua dolor, subdit: Et dixerunt: De Iesu Nazareno, qui fuit vir propheta potens in opere et sermone coram Deo et omni populo; ac per hoc laudabilis erat in vita, laudabilis in doctrina; Ecclesiastae octavo: « Omne, quod voluerit, faciet, et sermo illius potestate plenus est »; et haec magna laus, secundum illud Matthaei quinto: « Qui fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno caelorum ». Laudabilis etiam coram Deo et mundo, secundum illud supra secundo: « Lesus proficiebat sapientia et aetate et gratia apud Deum et homines »; et haec magna laus, secundum illud Matthaei quinto: « Sic luceat lux vestra coram hominibus». Ut hoc autem fiat, dicit Gregorius, « sic opus sit in pubhco, ut tamen intentio maneat in occulto, ut de lx)no opere proximis exhibeamus exemplum, et tamen per intentionem, qua soh Deo placere quaerimus, semper optemus secretum ».

26. (Vers. 20.). Quia ergo Christus Lesus fuerat perfectus per omnem modum, ideo magna materia doloris fuit de damnatione ipsius per principes ludaeorum; et ideo subdit: Et quomodo eum tradiderunt summi sacerdotes et principes nostri in damnalionem mortis 'et cruciftxerunt eum. Nam hoc verum fuit, hcet factum exterius visum fuerit per manum Piiati; unde loannis decimo oclavo: « Gens tua et pontifices tui tradiderunt te mihi »; et ita dolendum erat de tam grandi piaculo et tanfo principum flagitio; dolendum etiam erat de communi damno.

27. (Vers. 21.). Et ideo subdit: Nos autem sperabamus, quia ipse redempturus esset Israel; quasi dicat, quod per hoc iam est exspectatio redemptionis evacuata. Hoc est verbum hominum cadentiura a spe sua et deiectorum in maximam tristitiam; et haec est tristitia mala, quia, sicut dicitur secundae ad Corinthios septimo, « saeculi tristitia. mortem operatur ». In hanc ceciderant perdendo fiduciam; ideo contra hoc primae ad Thessalonicenses quarto®: « Non contristemini, sicut et ceteri, qui spem non habent »; et Ecclesiastici decimo quarto: «Beatus, qui non est stimulatus in tristitia delicti », « et non excidit a spe sua ». super haec omnia tertia dies est hodie, quod haec facta sunt; in qua non est sublatus dolor et afflictio, sed additus terror et dubitatio. cem fuerunt ad monumentum; quia, ut dicit Hieronymus, « de audita fama eius potius sunt perterriti quam gavisi ». Ratio autem huius terroris fuit de rememoratione rei mirabilis et etiam eis incredibihs. Angelo?'um vidisse, qui dicunt, eum vivere. Ideo ergo territi erant, quia horribile erat eis corpus Domini amisisse, et incredibiie, quod surrexisset; unde Beda: « Merito dicuntur eos terruisse, quibus de non invento corpore plus moestitiam addiderunt, quam de nuntiata resurrectione gaudium, quo recrearentur, afierrent ». Et quia posset ahquis dicere, quod verba mulierum non debuerunt movere; ideo ostendit, quod frivola non fuerunt per testimonium et aspectum virorum. sicut mulieres dixerunt; ipsum vero non invenerunt. Isti fuerunt Pelrus et loannes, sicut dicitur loannis vigesimo. Lucas igitur, qui prius singulariter exprimit de Petro, nunc exprimit de duobus, ut firmum sil eorum lestimonium ad credendum, siderio resurgentis, et tamen uterque fcmincum concitabat gradum ». Clarius insinuatur ab Augustino, III. de Consensu Evangelisl. c. 23. n. 73, quem sequitur Beda, VI. in Luc. 24, 33. seq. Badulph. Ardens. (doruit 1040- II 00), Homil. 53. pro feria sccunda Paschae: Stulta locutio, dum sc ostendit [Cleoplias] magis terreri ex ablatione corporis, quam gaudere ex anniintiatione resurrectionis (Migne, Patrolog. Lat. tom. 153. col. 1859). Card. Hugo, in Luc. 24, 22: Quia resurrectionem nondum celebrabant, ideo de audita fama eius potius sunt tcrriti quam gavisi. Cfr. S. Thom., Cat. aurea in Luc. 24. n. 2, verba cuiusdam Graeci.

corpus esse sublatum. Et ideo ex hoc mirabantur et terrebantur, sed non laetificabantur, quia resurrectionem non credebant, sed de ea haesitabant et haesitantes conferebant, quia nondum sapiebant caelestia, sed terrena, secundum illud Isaiae vigesimo nono- «Erit quasi pythonis de terra vox tua, et eloquium tuum de humo mussitabit ». Quocontra ad Colossenses tertio: « Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram ». Sed brutahs, qui non consurgit per spiritum, haec non credit nec capit; et ideo supra eodem dicitur, quod « visa sunt eis verba illa sicut deliramenta », quia, primae ad Corinthios secundo, « animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei; stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur».

32. (Vers. 25.). Quarto quantum ad declarationem Scriptwae, per quam est fidei certitudo, subiungit: Etipse dixit ad eos: 0 stuUi et tardi corde ad credendum in omnibus, quae locuti sunt Prophetae! Slultos eos vocat, qui desperant propter passionem; unde de spiritu ad carnem descenderant, et haec est magna stultitia, secundum illud ad Galatas tertio: « Sic stulti facti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini »? Et tardos corde vocat, quia credere non volebant Christi gloriam et resurrectionem; unde Marci ultimo: « Exprobravit incredulitatem eorum et duritiam cordis, quia his qui viderant, eum resurrexisse a mortuis, non crediderunt ».

33. (Vers. 26.). Et propterea ad astruendam *®™ passionis et resurrectionis subdit: Nonne haec opovtuit pati Christum et resurgere, et ita intrare in gloriam suam? Oportuit, inquam, id est, opportunum et convenientissimum fuit, primo propter remedium peccatorum; ad Romanos quinto: « Si enim, cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius »; ideo ad Romanos quarto: « Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram ». — Secundo propter exemplum virlutum; unde primae Petri secundo: « Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius »; et ideo ad Philippenses secundo: «Hoc sentire in vobis, quod et in Christo Iesu »; et post: « Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem »; et ideo Actuum decimo quarto: « Per multas Tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei ». Si enim oportuit, pati Christum ad introeundum in gloriam suam, quanto magis oportet, et nos pati, ut inlremus in alienam? Et ideo consobrinis suis pelentibus sedere a dextris respondit Matthaei vigesimo: « Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum »? Ibi Hieronymus: «Sciebat, qui passionem eius poterant imitari; sed hoc dixit, ut eo interrogante, et illis respondentibus, omnes audiamus, quia nulluc potest cum Domino regnare, nisi passionem eius fuerit imitatus ». — Opportunum etiam erat propter complementum omnium Scripturarum; unde supra decimo octavo: « Consummabuntur omnia, quae scripta sunt de Filio hominis per Prophetas ». Sicut enim arca in cubito consummata est, sic omnia verba Scripturae in hoc Verbo abbreviata, nato scilicet, passo, sepulto et resuscitato; propter quod Isaiae decimo: « Consummationem et abbreviationem faciet Deus exercituum in medio omnis terrae ».

34. (Vers. 27.). Et ideo ad istius explicationem,..._,,. _,... subiungit Evangehsta: Et incipiens a Moyse et omnibus Prophetis, interprelabatur illis in omnibus Scripturis, quae de ipso erant. Omnes enim Scripturae et prophetiae principahter ad Christum habent respectum. In cuius designationem dicitur Exodi vigesimo quinto i, quod « duo Cherubim respiciebant se mutuo versis vultibus in propitiatorium », id est duo testamenta ad Christum. Huius figuram gessit Adam, de cuius latere formata est Eva, Genesis secundo; huius etiam sanctus Abel a fralre interfectus, Genesis quarto; huius figuram gessit et « Noe nudatus in tabernaculo suo », Genesis nono; huius, Isaac oblatus a patre, Genesis vigesimo secundo; huius.

lapis et scala lacob, Genesis vigesimo octavo; huius, loseph venditus a fratribus, Genesis trigesimo septimo; huius, Moyses in virga educens populum Domini de Aegypto, Exodi decimo quarto; huius, losue introducens populum in terram promissionis, quarto; huius, Gedeonis vellus, et ipse Gedeon, ludicum sexto; huius, et Samson, ludicum decimo sexto; huius, et Samuel postulatus a Domino, primi Regum primo huius, et sanctus David eiectus ab Absalom, secundi Regum decimo quinto; huius, Ezechias, cuius tempore retrocessit sol, quarti Regum vigesimo; huius, losias, cuius mors lamentabilis fuit ludaeis, secundi Paralipomenon trigesimo quinto; huius, universitas Sanctorum praecedentium et specialiter lob, Tobias, Elias, Eliseus et leremias; huius, omnia sacriQcia et specialiter agnus paschalis; huius etiam Ggura erat tabernaculum cum in eo contentis, et raaxime altare, arca, candelabrum et mensa; huius figura fuit templum; huius figura regnum et sacerdotium. Unde Augustinus contra Faustum - « Quis potest, non dico una brevi responsione, sed quolibet ingenti volumine omnia commemorare praeconia Prophetarum de Domino Salvatore nostro Iesu Christo? Quoniam omnia, quae in illis continentur hbris, vel de ipso dicta sant, vel propter ipsum. Sed propter exercitationem quaerentis et delectationem invenientis multa ibi per allegorias et aenigmata partim verbis solis insinuantur, partim etiam facta narrantur». Quod ergo dicitur hic, quod interpretabatur in omnibus Scripturis, non ad omnia, quae de Christo dicuntur, referendum est, sed ad ea, in quibus evidentius et manifestius Christi passio et resurrectio prophetantur.

Associatio in comestione describitur per tria.

35. (Vers. 28.). Et appropinquaverunt castello. etc. Post descriptam associationem in itinere et collocutionem hic tertio describit associationem fi comestione, ubi in fractione panis Christus apsuppositus Clirislus est secundum humanitatem; caput aulem Christi Deus; lapis igitur capiti lacob suppositus significat humanitatem Christi coniunctam Deo assumenti. Scala Christus est, qui dixit: Ego sum via; per hanc ascendunt Angeli, id est praedicatores, ad intelligendam Divinitatem Christi; descendunt vero, ut inveniant eum in humanitate sua etc.); et 37, 27. seq. Cfr. supra c. 23. n. 39, ubi etiam plura alia exempla afferuntur. paruit. Circa quam describendam tria introducuntur ab Evangelista, sciUcet Christi susceptio affectuosa, ipsius recognitio clara et occultatio dispensativa.

Primo igitur quantum ad susceptionem Christi affectuosam dicit: Et ut appropinquaverunt castello, quo ibant, et ipse se finxit longius ire. Hoc autem faciebat Dominus, non simulando, sed potius occasionem dando, ut affectuosius invitarent et magis mererentur. Simile habetur Marci sexto: « Circa quartam vigiliam noctis venit ad eos et volebat praeterire eos »; super quo Augustinus: « Quomodo inteliexerunt Apostoli, Dominum velle praeterire eos, nisi quia in diversum ibat »? Sic et nunc intelligendum, quod se fingebat, id est, praeparabat ad longius procedendum, quod et fecisset, nisi eum affectuose hospitio suscepissent; ideo hoc faciebat ad excitandam devotionem, non propter simulationem.

36. (Vers. 29.). Propter quod subdit: Et coegerunt iUum dicentes: Mane nobiscum, quoniam advesperascit, et inclinata est iam dies. Et intravit cum illis. Gregorius: « Hoc exemplo colligitur, quod peregrini ad hospitium non solumsunt vocandi, verum etiam trahendi »; et ideo ad Hebraeos ultimo: « Hospitalitatem nolite oblivisci. Per hanc enim placuerunt quidam AngeUs hospitio receptis ». Super quo dicit Chrysostomus: « Propterea magna merces est Abraham, quia nesciens, Angelos esse, hospitio recepit; quia, si scivisset, nihil mirabile ». Sic et magna merces fuit istis, quia, si Christum cognovissent et hospitio recepissent, non essel magnum; sed ipsum peregrinum et quasi advenam sic violenter ad se traxerunt; lob trigesimo primo*-: « Foris non mansit peregrinus »; et Isaiae quinquagesimo octavo: « Frange esurienti panem tuum ».

Christi 37. (Vers. 30.). Secundo quantum ad recognitionem apertam subdit: Et factum est, dum recumberet cum eis, accepit panem et benedixit ac fregit et porrigebat illis. Nam hic erat mos Christi, ut semper benedictionem praemitteret ante manducationem. Nam, primae ad Timotheum quarto,

« creavit Deus cibos ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus »; et post: « Nihil reiiciendum, quod cum gratiarum actione suscipitur, sanctiflcatur enim pcr verbum Dei et orationem ». Et propterea consuetum est, maxime clericis et religiosis, ante cibum praemittere benedictionem. Et hinc est, quod Gregorius narrat in Dialogo de muliere, quae comedebat lactucam cum aviditate, quod diabolus eam obsedit. Quia igitur hic peregrinus conformabat se Christo in benedictione et etiam in modo frangendi panem, manuducti fuerunt ad ipsius cognitionem.

38. (Vers. 31.). Et ideo subdit: Et aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt eum. Aperuit autem.,.... Dommus oculos eorum potms m p-actione panis 1. quam in expositione Scripturarum ad ostendendum, quod non « auditores legis, sed factores iusti sunt apud Deum », secundum illud ad Romanos secundo: « Non auditores legis, sed factores iustificabuntur »; unde Gregorius: « Veritas meUus operando quam audiendo intelligitur ». Unde: «A mandatis tuis intellexi », et iterum Psalmus: «Super omnes docentes me intellexi, quia mandata tua quaesivi». 2. — Vel hoc fecit propter mysterium. Unde Beda: « Hoc fecit, ut omnes intelligant, se Christum non cognoscere, nisi fiant participes corporis eius, id est Ecclesiae, cuius unitatem commendat Apostolus in Sacramento panis dicens: Unus panis, unum corpus muUi sumus », primae ad Corinthios decimo. gt In huius figuram dicitur primi Regum decimo quarto, quod lonathas comedit, « et illuminati sunt ocuh eius »; quia ad veram Christi contemplationem et speculationem non pervenit quis, nisi ad mensam eius sedeat, secundum illud Apocalypsis secundo: « Vincenti dabo manna absconditum et dabo ilU calculum candidum; et in calculo nomen scriptum, quod nemo scit, nisi qui accipit». Et propterea di- » Libr I. c. L

" Christum liic consecrasse, tenet August., III. de Consensu Evangelist. c. 23 n 72; Serm. lii. (alias 27. de Diversis) n. 2. et Serm. 235. (alias 140. de Tempore) c. 2. n. 3; Beda, VI. in Luc. 24, 35. (cfr. infra n. 38.); Clirysost., Homil. 17. in Matth. 7, 6. in flne (Op. imperfect); Theophylact., in Luc. 24, 2.5-3S. Cfr. Cornel. a Lapide et Aug. Calmet in Luc. 24, 30. citur de sapientia Proverbiorum nono, quod « proposuit mensam, miscuit vinum et misit servos, ut vocarent ad arcem et ad moenia civitatis ».

39. Tertio quantum ad occultationem dispen-... I-, sativam submngitur: Et ipse evanmt ex ocuLis eorum. Beda: « Subtrahitur carnahbus oculis species infirmitatis, ut mentibus incipiat apparere gloria resurrectionis ». Nam in subtractione praesentiae corporahs excitat ad desiderium praesentiae spiritualis, quae est ex inflammalione desiderii ex recordatione Christi.

40. (Vers. 32.). Et ideo subditur: Et dixerunt ad mvicem: Nonne cor nostrum ardens erat m nobis, dum loqueretur in via et aperiret nobis Scripturccs? Verbum namque Christi inflamraaverat corda eorum, quia verbum Dei igneam habet naturam propter inflammationem amoris. Unde [eremiae vigesimo tertio: « Nunquid non verba mea quasi ignis et quasi manens conterens petram »? et Psalmus: « Ignitum eloquium tuum vehementer, et servus tuus dilexit illud ». Hoc autem facit Verbum immittendo Spiritum sanctum; unde Beda: « Ex audito sermone cor prius torpore increduhtatis et timoris frigidum igne sancti Spiritus est acceosum, ut iam superno desiderio ardeat. Quot enim praeceptis instruitur homo, quasi tot facibus inflammatur ». gesimo: « Omnis sermo Dei ignitus clypeus est omnibus sperantibus in se »; leremiae vigesimo: « Factus est sermo Domini in corde meo quasi ignis exaestuans claususque in ossibus meis ». Et de hoc ardore dicitur Sophoniae ultimo: « In igne zeli mei devorabitur omnis terra ». — Inflammat etiam ad ardorem desiderii; supra duodecimo: « Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut accendatur » etc. Unde et supremus ordo Angelorum, in cognitionem, non ad visionem. Cfr. III. de Consensu Evangelist. c. 25. n. 72.

• Ita etiam Card. Hugo; Gorranus vero habet Glossa, scilicet ordinaria in Luc. 24, 31, ifi qua haec sententia occurrit. Cod. H Glossa Bedae (Glossa ipsa nuUum auctorem nominat). Cfr. S. Bonav., Comment. in loan. c. 16. n. 13. et 24, ubi simili modo exponitur illud: Expedit vobis, ut ego vadam; si enim non abiero, Paracletiis non veniet ad vos; et Collat. in Hexaem. coUat. 19. n. 21.

quem prius descendit illuminatio divinorum eloquiorum, Seraphim appellatur, id est ardens; ideo Psalmus: « Sagittae potentis acutae cum carbonibus desolatoriis ». Hunc ardorem concomitatur liquefaetio suavissimarum afifectionum; ideo Ecclesiastici decimo octavo: « Nonne ardorem refrigerabit ros »? et Canticorum quinto: « Anima mea liquefacta est, ut dilectus meus locutus est»; et Psalmus: « Emittet verbum suum et liquefaciet ea ».

Tertio, de certitudine apparitionis.

42. Et surgenies eadem hora etc. Post descriptam revelationem resurrectionis et apparitionem resurgentis in hac parte describit certitudinem apparitimis. Dividitur autem haec pars in tres. In quarum prima praemittitur apparitionum pluralitas ad testimonium; in secunda vero, apparitionis probabilitas in argumentum, ibi: Quid turbati estis? in tertia, apparitionis infallibilitas in fidei firmamentum, ibi: Et dixit eis: Haec sunt verba.

Circa apparitionum pluralitatem insinuandam duo introducuntur, scilicet enarratio apparitionis specialis q, communis, m qua apparuit discipuhs omnibus.

43. (Vers. 33.). Primo igitur quantum ad apparitionem specialem dicit: Et surgentes eadem hora regressi sunt in lerusalem, ad nuntiandum quod viderant, secundum illud quarti Regum septimo: «Haec dies boni nuntii est; si tacuerimus et noluerimus nuntiare usque mane, sceleris arguemur». Ex quo apparet fervor discipulorum, quia, cum esset iam nox, sicut ex praecedentibus apparuit, nec viae prolixitas nec noctis obscuritas retardavit; tantus enim erat amor ad collegium apostolicum, quod lerosolymis erat.

44. (Vers. 33. 34.). Et ideo addit: Et invenerunt congregatos undecim et eos qui cum ipsis erant, dicentes: Quod surrexit Dominus vere et apparuit Simoni; ac per hoc invenerunt gaudentes, ut vere possit dici: « Ecce, quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum »! Omnes enim participes erant gaudii ex apparitione, quae facta est Petro. Apparuit autem Dominus Petro ante quam ahis; unde Glossa: « Primo omnium virorum apparuit Petro; quod, etsi non dicit Evangelista, quando, vel ubi factum est, tamen, quia factum est, non tacet ».

45. (Vers. 35.). Et quia iustorum gaudia debent esse communia i, ideo suMit: Et ipsi narrabant quae gesia erant in via, et quomodo cognoverunt eum in fraciione panis. Ex hoc igitur apparet, quod Christus pluries apparuit eadem die, scihcet quinquies: quia prjmo Mariae Magdalenae, loannis vigesimo; secundo mulieribus, Matthaei ultimo; tertio, Petro, sicut dicit hic; quarto discipulis euntibus in Emmaus, supra eodem; quinto discipulis congregatis absque Thoma, loannis vigesimo et hic. — Et ideo in huius commemorationem sacerdos quinquies in Missa se vertit ad populum; sed tertia versio est cum silentio, quae signat apparitionem factam Petro, quae non harratur quando et quomodo fuit i. — Apparuit etiam ante ascensionem quinque aliis vicibus, primo scihcet post octo dies, praesente Thoma, loannis vigesimo; septimo apparuit ad mare Tiberiadis, loannis ultimo; apparuit octavo in monte Galiiaeae, Matthaei ultimo: « Undecim discipuli abierunt in Gahlaeam »; apparuit nono in coenaculo in lerusalem, Marci ultimo; apparuit decimo in monte Oliveti, quando ascendit; Actuum primo: « Et convescens praecepit eis, ab lerosolymis ne discederent ». Et sic per interpolationem decem vicibus apparuit in quadraginta diebus, post quos, decem diebus transactis, misit Spiritum sanctum. — De hisdecem apparitionibus loannes exprimit quatuor, Lucas tres, Matthaeus duas et Marcus unam, ut sic ex suo modo narrandi appareat mysterium et sufficientia apparitionum.

46. (Vers. 36.). Secundo quantum ad appariiionem communem subdit: Cum autem haec loquerentur, stetit Lesus in medio eorum et dixit eis: Pax vobis. In medio sleiit, quia ipse est mediator; primae ad Timotheum secundo: « Mediator Dei et hominum, homo Christus Lesus »; et ideo Scilicet interlinearis (secundum August., III. de Consensu Evangelist. c. 25. n. 71.). Cfr. Ambros., X. in Lue. c. 24. n. 173. seq.

loannis primo: « Medius autem vestrum stetit, quem vos nescitis ». Et ideo in huius figuram Apocalypsis primo: « Vidi in medio septem candelabrorum aureorum similem Filio hominis » etc. Sed ideo dixit: />aa; vobis, quia ipse est »ac«* /aeior; ad Ephesios j,,,. f ♦. secundo: « ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum »; et ad Colossenses primo: « Pacificans per sanguinem eius sive quae in terris, sive quae in caelis sunt ». Ipse est etiam pacit dalor; loannis decimo quarto: « Pacem reiinquo vobis, pacem meam do vobis». Ipse etiam est pacis annuntialor; ad Ephesios secundo: « Veniens annuntiabat pacem his qui prope, et his qui longe fuistis ». Et ideo Evangelium Christi est Evangelium pacis; Isaiae quinquagesimo secundo: « Quam pulcri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem » etc. — Et quia ex insoUta apparitione consueverunt homines obstupescere, ideo subdit: Ego sum, nolite timere. Vere dicit: Ego sum, quia ipsius est dicere: « Ego sum qui sum », sicut dicitur Exodi tertio. Ipsius est elTugare timorem, et ideo dicit: Nolite timere. Ideo autem confortabat eos, quia insolito more inter eos apparebat, et talis modus apparendi terret et turbat.

47. (Vers. 37.). Propter quod subdit: Conturftat vero et coTitenHti, existimabant, se sviritum videre. Ideo aulem territi sunt, quia eum mortuum in cruce viderant, et quia timebant, ne « satanas transflguraret se in angelum lucis », et quia venerat, ianuis clausis; unde loannis vigesimo: « Cum ergo sero esset die illo una Sabbatorum, et fores essent clausae, venit Lesus et stetit in medio et dixit eis: Pax vobis».

48. Sed in hoc contrarietas videtur inter Inest contrarietas, quia primo sunt territi, sed post, osteusis manibus et latere, sunt gavisi. — Contrarielas etiam videtur, quia loannes dicit, quod « Thomas non erat cum eis, quando venit Lesus »; Lucas autem dicit, quod « invenerunt undecim congregatos ». — Sed ad hoc respondet Augustinus, quod Thomas erat cum discifulis, quando illi duo redierunt, sed postmodum exivit, antequam eis loquentibus Dominus appareret.

49. (Vers. 38.). El dixit eis: Quid turbati eslis etc. Post descriptam apparitionum pluralitatem describit hic apparitionis probabilitatem et certitudinem probabilem. Dupliciter autem probari habet et discerni certa discretione corpus et spiritus, scilicet per usum tactus et gustus, et secundum hoc probat Christus dupliciter se habere verum corpus secundum hunc duplicem sensum.

Primo quantum ad testimonium tactus dicit: Et dixit eis: Quid turbati estis, ct cogitationes ascendunt in corda vestra? Signanter dicit ascendunt, quia bonae descendunt a superiori; lacobi primo: « Omne datum optimum desursum est, descendens » etc; malae vero ab inferiori ascendunt; Apocalypsis nono: « Ascendit fumus putei, et obscuratus est sol et aer de fumo pulei ».

bO. (Vers. 39.). Et quia cogitationes istae veniebant ab interiori, ideo exterius (iroponit per quod purgentur, cum subdit: Videte manus meas et pedes, quia ego ipse sum, quasi dicat: si putatis per visum ludificari, saltem per sensum lactus efiiciamini certi. — Et ideo subdit: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Hoc fecit in argumentum resurrectionis suae; unde dicilur primae loannis primo: « Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus noslrae contrectaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est, et vidimus et testamur et annunliamus vobis vitam aeternam ». Hoc etiara fecit in argumentum resurrectionis et exemplum nostrae glorificationis; unde Glossa dicit: « Dum palpanda ossa carnemque monstrat, aperte statum suae vel nostrae quam eis Dominus liacc loquenlibus appareret n. Idem dicit Beda et Glossa ordimria in Luc. 24, 36.

resurrectionis signiflcat; in qua corpus nostrum et subtile erit per effeclum spiritualis potentiae, et palpabile per veritatem naturae ».

51. Sed haec duo videntur esse simul contraria et fidem non astruere, sed potius impedire. Unde Glossai; « Post resurrectionem Dominus in corpore suo duo contraria ostendit: et corpus palpabile eiusdem naturae, ut informet ad fidem, et incorruptibile alterius gloriae, ut invitet ad praemium ». — Sed Gregorius haec dissolvit, dicens: « Duo mira et iuxta humanam rationem sibi contraria Dominus ostendit »; sed secundum veritatem non sunt contraria, quia corpus gloriosum et per potestatem potest immutare sensum et resistere seu movere aliud, et per virtutem potest penetrare corporis sensum. Unde hoc non erat contrarium, licet videatur.

52. (Vers. 40.). Similiter ad maiorem certitudinem non tantum corpus exhibuit palpabile, verum etiam ostendit corporis cicatrices; unde subdit: Et cum hoc dixisset, ostendit eis manus etpedes, cum cicatricibus scilicet. Has autem Dominus servavit, ut,. „.,, dicit Beda, quatuor de causis: « Pnmo ad astruendam fidem resurrectionis. Secundo, ut Patri pro nobis supplicans, quale genus mortis pertulerit, semper ostendat. Tertio, ut sua morte redemptis, quam misericorditer sint adiuti, propositis eiusdem mortis indiciis insinuet. Posemo, ut in iudicio, quam recte damnentur impii, denuntiet»; Apocalypsis primo: « Videbit eum omnis oculus, et qui eum pupugerunt ». — Posset etiam et alia ratio assignari, scilicet ad affectum noslrum frigidum inflammandum, ut dicit Ambrosius. Et sexto, in victoriae signum; unde Beda: « Non ex impotentia servavit cicatrices, sed ut perpetuae victoriae suae circumferat triumphum ». Septimo in dilectionis indicium praecipuum; unde Isaiae quadragesimo nono: « In manibus meis descripsi te»; et Canticorum octavo: « Pone me ut signaculum super cor tuum ».

53. (Vers. 41.). Secundo quantum ad testimo-.

' Nempe ordinaria (secundum Gregor., II. Homil. in Evang. homil. 26. n. 1.) in Luc. 24, 39. Post palpabile CDGH addunt et. dentibus et mirantibus prae gaudio dixit: Habetis hic aliquid, quod manducetur? ut, si non movet visus, non movet auditus, non movet tactus, saltem moveat gustus; et hoc est expressum signum suscitationis; unde Dominus, postquam suscitavit puellam, « iussit ei dari ad manducandum », supra octavo; et loannes, duodecimo, dicit de Lazaro, quod « unus erat ex discumbentibus ». Et sic Christus sensuum usu probavit, se vere resurrexisse, ut discipuli certificarentur, et nos in eis. autem Christus non abscondite, sed publice in suae resurrectionis argumentum manducavil; unde subdit: Et cum manducasset coram eis, sumens reliquias dedit eis. Manducavit autem Dominus non ex indigentia, sed ex potentia; unde sicut « radius solis aliter absorbet aquam, aliter terra, quia ille potestate, ista indigentia »; ita Christus ante resurrectionem cibum sumsit ex necessitate, post resurrectionem autem consumsit propria virtute. Et ideo Augustinus decirao tertio de Civitate Dei: « Non potestas, sed egestas edendi ac bibendi gloriosis corporibus auferetur ». Fuit igitur argumentum verum resurrectionis veritas comestionis.

55. Et attendendum, quod per piscem assum intelligitur afflictio humanitatis assumtae; unde Beda i: « Piscis assus, ipse Mediator passus, in aquis humani generis captus, assatus tempore passionis». In huius flguram dicit Tobias, sexto, de pisce capto: «Cordis eius particulam si super carbones ponas, fumus eius extricat omne genus daemoniorum ». Hic est piscis, in cuius ore invenitur pretium nostrae redemptionis, secundum quod insinuatur Matthaei decimo septimo. — Per favum autem mellis intelhgitur Christus ut Deus et ut gloriflcatus. Unde Beda: « Christus favus mellis in resurrectione nobis est. Favus mellis in cera est Deitas in humanitate »; Psalmus: « Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus ». Et ideo in cantico Deuteronomii: «Ulsugeret [Gen. 19,3; Tob. 12, 19.] eiusdem modi escas eodemque modo sumsisse, non flcto et inani phanta.smate, sed manifestissima veritale, nec tamen necessitate, sed potestate?.liter enim absorbet terra aquam siticns, aliter solis radius candens. Illa indigentia, iste potentia. Cfr. tom. II. pag. 220, nota 1. Idem insinuat Glossa ordinaria in Luc. 24, 41.

mel de petra oleumque de saxo durissimo ». — Hic est igitur cibus, in quo Christus delectatur, quia omnis delectatio est in se ipso. Huius cibi reliquias manducant viri spirituales; de quibus Sapientiae decimo sexto: « Praeparatum panem de caelo praestitisti illis sine labore »; Psalmus: « In retiquiis tuis praeparabis vultum eorum ».

56. (Vers. 44.). Et dixit ad eos: Haec sunt verba etc. Post descriptam apparitionum pluralitatem in testimonium, et probabilitatem in argumentum describit hic infallibilitatem in fidei firmamentum. Est autem flrmitas apparitionis per duo, scilicet per testimonium Scripturae et per lumen intelligentiae, ex quibus redditur certus animus noster de his quae spectant ad noslram reparationem. Et secundum hoc describit Evangelista apparitionem Christi dupliciter confirmatam, scilicet per authenticum testimonium Scripturae et per infusum lumen intelligentiae.

Primo igitur quantum ad authenticum teslimonium Scripturae dicit: Et dixit ad eos: Haec sunt verba, quae locutus sum ad vos, cum adhuc essem vobiscum, per conversationem scilicet familiarem in carne, secundum illud Baruch tertio: « Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est ». Haec autem praedixit ad fidei assertionem; loannis decimo quarto: « Et nunc dixi vobis, priusquam fiat, ut, cum factum fuerit, credatis ». Haec igitur verba ipse praedixit tanquam verus Propheta, nec solus praedixit, verum etiam praedixit, quod hoc praediceret tota Scriptura.

57. Et ideo subdit: Quoniam necesse est, impleri omnia, quae scripta sunt in Lege Moysi et Prophetis et Psalmis de me. In his autem tribus comprehendit Christus totum vetus testamentum, quod est quasi tripartitum ad firmitatem testimonii, quia « in ore duorum vel trium teslium stat omne verbum », secundum quod dicitur Deuteronomii decimo nono; et ii» repraesentationem beatissimae Trinitatis. Nam Lex propter auctoritatem iubendi appropriatur Patri; Prophetia propter perspicacitatem intelligendi, Filio; Psalmi propter suavitatem orandi, Spiritui sancto. Omnia autem testimonium perhibent Christo tanquam excellentissimo imperatori, doctori et pontifici. Et ideo omnia in ipso impleta sunt, secundum illud Matthaei quinto: « lota unum aut unus apex non praeteribit a Lege, donec omnia fiant». Quia ergo in Lege omnia haec, quae circa Christum acciderunt de passione et resurrectione, praedicuntur; constat, quod illud est irrefragabiliter verum et certum, tanquam per testimonium firmum et authenticum comprobatum. Unde Glossa: « Omnes ambages aufert, visus est, tactus est, manducavit, et ne in aliquo sensns humanos ludificasse videretur, mittit manus ad Scripturas, ut, etsi magicis artibus videatur potuisse quod voluit, sicut dicunl pagani, saltem eum videant prophetare non potuisse, antequam natus fuerit». — Christus igitur implendo quod Scripturae dicunt, probavit, ipsas fuisse veras, et ostendendo, quae circa ipsum facta erant in Scripturis esse praedicta, astruit irrefragabiliter esse vera atque credenda.

S8. (Vers. 4S.). Secundo quantum ad in fusum lumen intelligentiae subdit: Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas; ipse, inquam, aperuit, quia solus habet clavem, secundum illud Isaiae vigesimo secundo: « Dabo clavem David, et aperiet, et non erit qui claudat; etclaudet, et non erit qui aperiat». Et ideo Propheta petit in Psalmo»: « Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua »; quia, Danielis secundo, « ipse revelat profunda et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est ». — Haec autem profunda mysteria in Scriptura nullus intelligit nisi per Christum crucifixum et suscitatum et gentibus per Spiritum sanctum ditulgatum, quia de ipso sunt Scripturae et propter ipsum; et ideo ab eo explicantur. Unde in Apocalypsi dicitur, quod Leo resuscitatus et Agnus occisus aperuit librum; Apocalypsis quinto i: « Vicit Leo de tribu luda, qui dignus est aperire librum et solvere septem signacula eius. Et vidi in medio quatuor animalium et in medio seniorum Agnum stantem. tanquam occisum ». « Et cum aperuisset librum, quatuor animalia et viginti quatuor seniores ceciderunt coram Agno, et cantabant canticum novum, dicentes: Dignus es, Domine, aperire hbrum et solvere signacula eius ». Et sic patet, quod ipse exponit doctrinam librorum veteris et novi testamenti, id est seniorum et animalium oculatorum.

39. (Vers. 46. 47.). Haec autem mysteria Scripturarum principaliter referuntur ad Christum quantum ad caput et quantum ad corpus. Quantum ad caput subdit: Et dixit eis: Quoniam sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertia die; hoc frequentissime dictuui est in Scripturis, et maxime in Zee per figuras, in Prophetis per verba et in Psalmis quamplurimum, quia sunt de resurrectione et passione — Quantum ad

corpus autem subdit: Et praedicari in nomine eius poenitentiam et remissionem peccalorum in omnes gentes, incipientibus ab lerosolyma. Hoc, inquam, scriptum in Lege et in promissione Abrahae; Genesis vigesimo secundo: « In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae »; et Genesis quadragesimo nono: « Ipse erit exspectatio gentium ». Hoc scriptum est in Psalmo: « Postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam »; et iterum: « Laudate Dominum omnes gentes ». Hoc in Prophetis; unde Isaiae quadragesimo nono: « Parum est mihi, ut sis servus meus ad faeces Israel convertendas; dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea » etc. Et haec praedicatio praedicta esl incipere ab lerusalem; Isaiae secundo: « De Sion exibit lex et verbum Domini de lerusalem »; et Isaiae sexagesimo secundo: « Propter Sion non tacebo, et propter lerusalem non quiescam, donec egrediatur ut splendor iustus eius »; et Psalmus: « Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion». Quarto, de divulgatione iam cognitae vei'itatis.

60. (Vers. 48.). Vos autem estis testes horum. Post descriptam revelationem resurrectionis et apparitionem resurgentis et certitudinem apparitionis hic quarto agitur de divulgatione iam cognitae veritatis. Et quia haec divulgatio facta est per Spiritum sanctum datum Apostolis post ascensionera Christi, ideo ad hanc plenius describendam quatuor ab Evangehsta introducuntur, scilicet commissio officii praedicandi, promissio spiritualium charismatum, ascensio Christi et devotio discipulorum.

Primo igitur quantum ad officium praedicandi de dicit: Vos autem estis testes horum; vos, inquam, « qui vidistis et audistis », ita quod potestis dicere illud loannis tertio: « Quod scimus loquimur, et quod vidimus teslamur »; et loannis decimo nono: « Qui vidit testimonium perhibuit ». Nihil autem est ahud asserere veritatem fidei quam testificari; unde Actuum vigesimo tertio: « Sicut testificatus es de me in lerusalem, sic te oportet et Romae testificari ». Et ideo Isaiae quadragesimo tertio: « Vere, vos testes mei, dicit Dominus ». Hi sunt ApostoU, ad quos Actuum primo: « Eritis mihi testes in lerusalem et in omni ludaea et Samaria et usque ad ultimum terrae »; et ideo Petrus Actuum decimo: «Nos sumus testes omnium, quae ferri in regione ludaeorum». « Hunc Deus suscitavit tertia die et dedit eum manifestum fieri non omni populo, sed testibus praeordinatis a Deo, nobis, qui manducavimus et bibimus cum eo, poslquam resurrexit a mortuis. Et praecepit nobis praedicare populo et teslificari, quia ipse est, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum. Huic omnes Prophetae testimonium perhibent ». Fuerunt autera ApostoU « testes omni exceptione maiores » et propter suam virilitatem et sanctitatem et propter veracitatem et propter stabilitatem, quia passi sunt pro hac veritate usque ad mortem, ut vere testes, id est raartyres, possint dici. Et ideo ad Hebraeos duodecimo: « Habentes tantam nubem testium impositam, curramus per patientiam ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei et consuramatorem lesum » etc. promissum Patris mei in vos. Signanter dicit mitto, quia et tunc dedit Spiritum sanctum in flatu, sicut dicitur loannis vigesirao: « Sicut raisit me Pater, et ego mitto vos. Haec cum dixisset, insuffiavit in eos dicens: Accipite Spiritum sanctum; quorura remiseritis peccata » etc. Hoc est donum promissura in Scripturis; EzechieUs trigesirao sexto: « Dabo vobis spiritura novum » etc. Hunc spiritura ipse etiara Christus frequenter promisit in EvangeUo; loannis septimo: « Qui sitit veniat ad me et bibat »; et loarinis decimo quinto: « Cum venerit Paracletus, quera ego mittam vobisa Patre, spiritum veritatis ». Hunc ergo tunc dedit occulte, sed post daturus erat abundanter et aperte, scilicet post decem dies, in quibus se debebant ad illara pienitudinera praeparare.

62. Ideo subdit: Vos autem sedere in civitate,

« Nisi sancti Spiritus unctio interius doceat, frustra praedicator exterius laborat»; unde Matthaei decimo: « Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis ». — Licet autem Dominus statim Spiritum sanctum posset dare, voluit tamen differre, tum propter desiderium discipulorum inflammandum ad petendum, secundum illud Matthaei septimo: « Petite, et dabitur vobis ». « Si enim vos, cura Siitis mali, nostis bona data dare fdiis vestris, quanto magis Pater vester caelestis dabit spiritum bonum petentibus se »? Et propter mysterium servandum, quia quinquagesima die post passionem, qui est numerus remissionis et conficitur ex septem septenariis dierum, superaddita una unitate, ad designandum septiforme Spiritus sancti donum. Et postremo propter exemplum; unde Glossa: « Cum repente, si vellet, posset eos roborare, distuiit, ut exemplum sequentibus daret, ne imperfecti anle tempus praedicare praesumerent». Ideo Ecclesiastae tertio: « Tempus tacendi et tempus loquendi »; et Ecclesiastici decimo octavo: « Antequam loquaris, disce». Unde Hieronymus: «Discimus, ut post multum silentium de discipulis efliciamur raagistri. Disciplinae enira Pythagoricae est per quinquenniura tacere, et post eruditos loqui ».

63. (Vers. 50.). Tertio quantum ad ascensionem de Christi subdit: Eduxit autem eos foras in Betha-... „. i i i- n mam.. Hoc non fuit tunc, sed quadragesima die. Haec autem Bethania est in monte Oliveti; unde supra decirao nono: « Cura appropinquasset ad Bethphage et Bethaniara ad montera Oliveti ». Interpretatur autem Bethania domus obedientiae, quia per obedientiam collocatur quis in monte Christo et benedicitur a Christo ct ascendit in caelum. — Et ideo subdit: Et elevatis manibus suis, benedixit eis; in quo insinuatur, quod ille benedicendus est a Christo, qui obedit ei et facit opera, quae facit, propter Deum. Nani, ad Hebraeos sexto, « terra saepe venientem super se bibens irabrem et proferens herbam opportunam accipit benedictionem a Domino ».

64. (Vers. 51.). Cum talibus autem Christus ascendit, et ideo subdit: Et factum est, dum benediceret illis, recessit ab eis et ferchatur in caelum. Tunc impletum est illud Psalmi: « Ascendit Deus in iubilo, et Dorainus in voce tubae »; et iterum: « Ascendens in alium, captivam duxit captivilatem, dedit dona hominibus». — Huius ascensio fuit praefigurata in ascensione nubeculae parvae, de qua tertii gum decinio octavo: « Ecce, nubecula parva quasi vestigiura horainis ascendebat » etc; in ascensione Eliae; quarti Regura secundo: « Ascendit Elias per turbinera in caelura »; et per ascensum solis; unde Habacuc tertio, secundum aliam translationem: « Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo ». — Et per hoc, quod Christus ascendit ad caelestia, fuit Chrisli Ecclesia ordinata in suis gradibus; unde ad Ephesios quarto: « Qui descendit, ipse est et qui ascendit, ut impleret omnia ». Aliter autem ferebatur Christus, aliter Elias. Nam Elias virtute Angelorum et currus ignei, Christus autem virtute propria, serviente creatura tam spirituali quam corporali. Et ideo in Psalmo: « Qui ascendit super occasum, Dominus noraen illi »; et Isaiae sexagesimo terlio: « Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra, iste formosus in stola sua, gradiens in raultitudine fortitudinis suae »?

6o. (Vers. 52.). Quarlo quantum ad devotionem discipulorum subdit: Et ipsi adorantes regressi sunt in lerusalem cum gaudio magno. Cum gaudio revertuntur propter victoriam Doraini, quem videbant penetrasse suprema caelorura; unde Glossa: « Quia Dorainura suura post triumphum resurrectioloci sunt IV. Rcg. 2, 11. et Habac. 3, 11. [sec. translalionem Septuaginta]. Cfr. Gregor., II. Homil. in Evang. homil. 29. n. 10.

nis caelos vident penetrasse, laetantur ». Christus enim triumphavit plenarie, secundum illud ad Colossenses secundo: « Exspolians principatus et potestates traduxit confidenter, palam triumphans illos in seraetipso ». Et de hoc gaudebant, secuiidura illud Isaiae nono: « Laetabuntur corara te, sicut qui laetantur in raesse, sicut exsultant victores, capta praeda, quando dividunt spolia ».

66. (Vers. 53.). Et quia gaudium spirituale disuos ad actus spirituales, scihcet ad laudan- oraudura, ideo subdit: El erant semper in templo laudantes el benedicentes Deum. Amen. In templo erant ad orandum et exspectandum Spiritum sanctura, secundum illud supra duodecimo: « Et vos similes hominibus exspectantibus dominura suum, quando revertatur » etc. Et quia spiritualium virorum non tantura est exspectare, verum etiam exsuUare et exsultando laudare; et hic est actus flnahs et patriae, quia non habet finem, secundum illud Psalmi: « In saecula saeculorum laudabunt te »: ideo beatissimus Lucas optime hic collocavit finem. — Facit ieitur finem in Christi ascensione, ut perfecte et integre describat illum circuitum, quem Vers. 15. — Sequitur Isai. 9, 3.

' Codd. omitlunt Amen; ita eliam Card. Hugo et B. Albert.

Vers. 36. — Glossa ordinaria (ex Beda) in Luc. 2i, 53: Et erant semper in templo etc., ut in loco orationis inter laudum devotiones promissum sancti Spiritus adventum, paralis per omnia cordibus, exspectent. Sic nos post celebrata in lerosolymis, id est visione pacis, passionis et resurrectionis solemnia, Domino duce, petamus Bethaniam, ut menle quieta corporis et sanguinis eius Sacramenlis imbuamur et domus obedientiae esse curemus. fecit Christus, de quo in Psalmo: « A summo caelo egressio eius, et occursus eius usque ad summum eius »; et loannis decirao sexto: « Exivi a Patre et veni in mundum, iterum relinquo mundum et vado ad Patrem ». — Facit finem in templo, ut, sicut a sacerdotio incepit legali, scilicet Zachariae, sic consuramet in sacerdotio spirituali. Unde Glossa: « Lucas, qui sacerdotium Christi ceteris amplius exponendum suscepit, Evangehura suum a ministerio templi per sacerdotiura Zachariae coepit, pulcre hoc in terapli devotione complevit ». — Fecit etiam finem in Dei laude, in qua est finis sine fine. Unde Augustinus ultimo de Civitate Dei: « Dominicus dies, qui velut octavus aeternus Christi resurrectione sacratus est, aeternain non solum spiritus, verum etiam corporis requiem praefigurat, ubi vacabimus et videbimus et amabimus et laudabimus; quod erit in fine sine fine. Nam quis alius noster est finis nisi pervenire ad regnura, cuius nullus est finiS »? Ad quem nos perducat Lesus Christus, Filius Dei, per intercessionera dulcissiraae Matris suae et beatissimi Lucae Evangelistae; qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.

• Psalm. 83, 5. — Superius post finalis C H omittunt et.

Psalm. 18, 7, ubi Petr. Lombard. (secundum August.): A summo caelo, quasi dicat: quam viam cucurrit? Ecce, ipse qui aeternaliter a Patre exivit, venit in mundum, factus homo, et iterum relinquens mundum ascendit ad Palrem etc. — Subinde allegatur loan. 16, 28.

° Scilicet ordinaria (ex Beda) in Luc. 24, 53. Pro exponendum C D G H exponendo.

' Sive libr. XXII. c. 30. n. 5. — Superius pro in qua est finis (ita CDH) G qme est finis, Vat. qui est finis.

1. Tempus plangendi et tempus saltandi. In verbo jgto ostenditur huius operis causa materialis, in plamtu scilicet, et formalis, quia modum habet lamentativum, et eius causa finalis in saltu. Materia quidem huius operis est Synagogae vel Ecclesiae sen cniscumqne particularis animae desolatio lugubris; forma etiam lamentativa tota dedncitnr cum questionibus et indignationihus metrice compositis.

Ad quorum intelligentiam notandum, quod, sicut ibidem dicitur, « onmia tempus habent, et suis spatiis,,. i i -l. quaeque pertransennt ». Sicut enim mundus maior sensibiliter continuis successibus variatnr, Deo cuncta mirabiliter gnbernante; sic mundus minor, homo scilicet, Dei attendens iudicia, modo considerans divinam severitatem, modo cernens radiare Dei benignitatem, diversimode afficitur et divinis indiciis conformatur; ad quam variationem respiciens Salomon dixit: Tempus plangendi et tempus saltandi. Haec autem variatio in viris sanctis ex tribus cau- sis solet accidere: vel ex diversitate considerationvm spiritualium, vel ex diversitate eventuum temporalium, vel ex variatione statuum mundi principalium, viae scilicet et patriae.

2. Primo, dico, ex diversitate considerationum spirituolium. Modo enim Sancti convertuntur ad consideratio- nem lugubrem peccatorum suorum et aliorum, et hoc est pla/ngere; modo ad contemplationem aeternorum bonorum, et hoc est saltare. — Ad hunc planctnm invitans. leremias dixit: « Accingite vos ciliciis, plangite et ululate, quia non est aversa ira faroris Domini a vobis ». In cilicio omnis corporalis afflictio intelligitur; inpZaMcfw, culpae detestatio; in ululatu, detestationis vehementia et intensio designatur; quae exercendae sunt, donec Spiritus sancti clementia interius experiatur, qni, nt dicit Gregorius, « ideo ParocfeMS, id est consolator, dicitur, quia, dnm spem veniae parat, mentem a tristitia levat ». Ira autem furoris est voluntas criminis puniendi. Istud est exercitium praecipue neophytorum; propter quod dicit idem leremias: « Filia populi mei, accingere cilicio et conspergere cinere; Inctum unigeniti fac tibi, planctnm amarmn ».

3. Hunc igitur affectum et planctnm assumit sibi Ecclesia in temporibus ieinniornm: « Convertimini ad me in toto corde vestro, in ieiunio et fletn et planctn »; nt per planctum veniat ad saltum gaudii spiritualis et contemplationis, dicente Psalmista: « Convertisti planctum meum in gaudium, conscidisti saccnm meum et circnmdedisti me laetitia »; saccus consciditur, cnm post signa poenitentiae signa laetitiae assumnntnr. De hoc genere saltus dicitur secundo Eegum: « David percntiebat in organis armigatis et saltabat totis viribus ante Dominum »; organa armigata, id est ad armum ligata, significant opera fortia poenitentiae; ad quae percutere est in eis efficaciter se exercere et in contemplationis altitudinem quasi per saltnm levare. In contemplationis altitudine libere volant Angeli, sed saltant tantum homines miseri, quia, in aliam contemplationis speculam evecti, cito, corpore aggravante, cognntnr relabi. In cuius flguram pisces habentes sqnamas et pinnulas, secundum Legem mundi reputantnr, quia per vices super aquas saltibns levantur; in Levitico: « Omne, quod habet pinnulas et squamas tam in mari quam in finminibus et stagnis, comedetis »; et infra: « Qnidqnid