Capitulum II

141. Nola, quod Dominus visitat ad corrigendum delinquentes, ut iegatus provinciam; Abdiae primo: « Legatum ad gentes misit. Surgite, et consurgamus ad eum in proehum »; Psalmus: «Visitabo in virga iniquitates eorum ». — Ad iuslipcandum poenilenles, ut medicus aegrotum; Marci secundo: « Non egent qui sani sunt medico; sed qui male habent». — Ad docendum ignorantes, ut magister discipulum, sicut hic: Visitavit nos, illuminare etc.; Psalmus: « Visitasti terram et inebriasti eam »; sequitur: « Flumen Dei repletum est aquis». — Ad excilandum negligenles, ut princeps populum; primi Regum decimo seplimo: « Fratres tuos visilabis, si recte agant, et cum quibus ordinati sunt, disce»; Actuum decimo quinto: « Revertentes visitemus fratres per universas civilates». — Ad promovendum operanles, sicut vinilor vineam; Psalmus: « Respice de caelo et vide et visita vineam istam»; Isaiae quinlo: «Vinea enim Domini exerciluum domus Israel est ». — Ad conservandtim obedienles, sicut pastor gregem; Ezechielis trigesimo quarto: « Visilabo oves meas, sicut visilat pastor gregem suum ». — Ad fecundandum corUemplantes, ut sponsus sponsam; Genesis vigesirao primo: « Visitavit Dominus Saram, et concepit »; ludith decimo quinto: « loachim, summus pontifex, de lerusalem venil in Bethuliam cum universis presbyteris suis, ut videret ludith ». — Ad adiuvandum pugnantes, ut rex exercitum; Genesis ultimo: « Post mortem meam Deus visitabit vos »; et Lucae ultimo: « State in civitate, quoadusque induamini virlute ex alto». — Ad consolandum patientes, ul sanus infirmum; lob decimo: « Visitatio tua custodivit spiritum meum »; et lob secundo et lacobi primo: « Religio munda

et irrimaculata apud Deum et Patrem haecest, visitare pupillos et viduas iri Iribulationibus eorum »; Ecclesiastici septimo: « Non te pigeat visitare infirmum ». — Ad remunerandum perseuerantes, sicut paterfamiiias; Matthaei vigesimo: « Voca operarioset redde illis mercedem »; et Isaiae sexagesimo: « Ponam visilalionem luam pacem et praepositos tuos iustitiam ».

De edocatione pueri et laudis amplificatione tria.

142. (Vers. 80.). Puer aulem cresccbat etc. Postquam descripta est raecursoris origo et pro origine gratianrm actio, hic tertio subditur ipsius educalio, in qrra est divinae laudis amplilicatio. Describitur autem educatio quantum ad profectum aelalis in carne et virlulis in mente et reliijiositalis in conversatione.

Quantum ad pr-ofectum aetatis dicit: Puer aulem cresccbat, scilicet, corpore, secundum quod dicilur de Samrrele primi Regum secundo; « Puer aufem Samuel crescebat et placebat tam Deo quam hominibus ». Invenerat enim benedictionem, sicut loseph; de quo Genesis penultimo: « Filius accrescens loseph, filius accrescens et decorrrs aspectu »; sed econtra dicitur de Ruben in Genesis penullimo: « Effusus es sicut aqua, non crescas». Unde et sibi competit illud Genesis vigesimo sexto: « Isaac proficiens atque succrescens, donec magnus vehementer effectus esl ».

143. Quantum ad profectum virtutis in mente dicit: Et confortabutur spiritu, scilicet divinae virtutis, de quo Ezechielis terlio: « Manus Domini erat mecum confortans me »; unde poterat dicere illud Apostoli ad Philippenses ultimo: « Omnia possum in eo qui me confortat». Hic autem est Spiritus sanctus, qui dat virtutem ceteris Sanclis; Psalmus: « Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtrrs eorum ».

Secundo, de nativitate ex utero dupliciter.

1. Factum esl autem in diebus illis elc. Terminata parte illa, in qua agitur de conceptu Salvatoris in utero, sequitur pars secunda, in qua agitur 144. Quanlum ad profectum religiositalvi ia conversatione sulxJit: FA erat in (ksertis, siilicet ut ibi religiosam duceret vitam, secundum quo<J de ipso cantatur:

Anlra deserli roneris suh annis,

Civiiirn lurmas fugiens pclisll,

Ne icvi sallem macularc vilani

Famine posses; quia « si quis sc exislimat religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed sefJucens cor suum,- liuius vana est religio ». El ideo faciebat illud propheticum in Psalmo: « Elongavi fiigiens et mansi in solitudine». Qui enim vult perfecte vivere debet, relictis urbibus, petere deserla; prinii.Machabaeorum secundo: « Mulli descenderunt cum Malhalhia, qiiacrentes iudicium et iuslitiam in de.>erlo, el sedcriint ibi ». — Et quia rcligiositas non esl laudabilis, nisi sit perseverans, ideo sulxlit: Usque in diem nis suae ad Israel, cum scilicet ostendit se in praedicatione virtuosa; iuxta quod dicit Apostolus primae ad Corinthios secundo; « Sermo meus et praedicatio mea non fuit in persuasibilibus hunianae sapientiae verbis, sed in oslensioiie spiritus et virlulis». llnde prius vixit sibi occulte per longum lempus, ut postmodum per suam ostensionem viveret ad salutem aliorum, secunduiii illud lacobi tertio: « Quis sapiens et disciplinalus inter vos? Ostendat ex bona conversatione operationeiu suam in mansueludine sapientiae ». — In hoc erudiunlur oinnes praedicatores, ut prius vacent perfectioni propriae et deinde aedificationi alienae, quia « cuius vita despicitiir, restat, ut eius praedicatio contemnatur ». Huius figura praecessit in Elia, tertii Regum decimo nono, qui prius abiit in desertum et pervenit ad montem Dei, ubi edoctus est; et post sequilur, qrrod unxit reges et prophetas ad regimen populi Dei. de ortu Salvatoris ex ulero, et hoc facit in isto totali capitulo. Ilabet autein haec pars duas, in quarum prima determinatur nativitatis Chrisli ceritas; in secunda determinatur na-scenlis /lumilila.'!. Quia enim Christus in nativitate sua factus est ex primos, se:; notas syllabas inu-oduxit: ut, re, mi etc. Pro Famine posses recentiora Breiaria liabent Crimiiw linguae. ("odd. noslri nllegant tanlum: Antra deserti teneris sub annis elc.

muliere, et faclus est sub Lege per humilitatem; ideo utrumque pertinet ad Evangelistam determinare; et incipit secunda pars ibi: Et poslquam consummati sunt dies oclo etc.

Primo, de nativitatis Christi veritate

ostenduntur tria.

Prima pars habet tres partes, in quarum prima ostenditur, qualiter Chrisli nativitas fuit consummata; in secunda, quahter ab Angelis devuntiata, ibi: Et pastores erant in regione; in tertia, qua- Wler per pastores manifestata etdivulgata, ibi: Et factura est, ut discesscrunt etc.

Qualiter Christi nativitas sit consummata.

Prima pars habet tres, quoniam ad nativitatem Salvatoris exprimendam oporlet assignare tempus et locum et pariendi modum. Describit ergo in prima parte Evangelista tempus debitum; in secunda, locum idoneum, ibi: Ascendit autem ct loseph a Galilaea; n terlia vero, Virginis parium, ibi: Factum est aulem, cum esseiU ibi.

-2. Tempus aulem debilum nativitati Christi suos ascriberet in aeternitate ». In hac descriptione universalis imperii triplex notatur excellentia, scilicet poLenliae in praecipiendo, sapientiae in discernendo et iustiliae in prosequendo, quoniam haec tria futura erant in Christo, secundum illud lereniiae vigesimo terlio: « Ecce, dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen iustum, et regnabil rex », ecce, potenlia; « et sapiens erit», ecce, sapientia; « et faciet iudicium et iuslitiam », ecce, iuslitia, ut sit in eo omnimoda perfectio.

3. (Vers. 1.). Quanlum ad excellentiam potenii(f, i praecipiendo dicit: Exiit edictum a Caesare Auguslo, ut describeretur universus orbis. Caesar iste Augustus proprio nomine fuit Octavianus, sed a lulio Caesare, qui antea imperavit, Caesar est cognominatus, a quo omnes imperatores Romani postea caesares dicti sunt. Iste etiam dictus est Augustus, eo quod rem publicam auxit; et ab isto omnes alii, semper dicuntur Augusti. Et iste protulit universale edictum, quia universale habebat dominium, non in omnes et singulos, sed in principales universi partes; unde imperium suum fuit magnum, secundum illud Danielis secundo: « Et regnum quartum erit ferreum. Quomodo ferrum comminuit et domat omnia, sic comminuet et conteret omnia haec ». Hoc fuit Romanorum imperium, quod designatum fuit per imperium Nabuchodonosor, de quo leremiae vigesimo septimo: « Ego dedi omnes terras has in manu Nabuchodonosor, et servient ei omnes gentes. Gens et regnum, quod non servierit Nabuchodonosor, visitabo super gentem illam, dicit Dominus». In his diebus, huius scilicet regni, erat tempus adventus Christi, quia dicitur Danielis secundo: « In diebus regnorum illorum suscitabit Dominus regnum, quod in aeternum non dissipabitur, et regnum eius populo alteri non tradetur ». Et istius solius est plena orbis descriptio, secundum illud Psalmi: « Domini est terra et pleniludo eius, orbis terrarum et universi, qui habitant in eo ». Et ideo dicitur Apocalypsis decimo nono, quod « habebat in vestimentc et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium »; quia, sicut dicitur Ecclesiastae quinto, «t excelso alius excelsior est, et super hos quoque eminentiores sunt alii ».

4. (Vers. 2.). Quantuni ad excellentiam sapientiae in discernendo subdit: Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino; quia haec fuit, ut dicit Ambrosius, prima descriptio generalis, quae inchoata est. a Cyrino; vel: prima facta, id est primo inchoata, secundum Bedam, ab illo qui praesidebat in Syria, quae est umbilicus terrae habilaquartum, quod perspicue pertinet ad Romanos, ferrum est, quod comminuit ct domat omnia... In (ine aulcm horum omnium rcgnoruni auri, argenti, aeris ct ferri abscissu.s est lapis [ibid. V. 45.], Dominus alque Salvator... factus est mons magnus et implevit universam terram elc. Cfr. tom. VI. pag. 91, nola 3. — Sequilur ler. 27, 6-8.

° Vcrs. 44. — Trcs seqq. loci sunt Ps. 23, 1; Apoc. 19, 16. et Eccle. 5, 7.

° Libr. 11. in Luc. n. 38: «. Atqui plcrasque iam partes terrarum saepe fuisse descriptas loquuntur historiae. Haec cst ergo professio priina, scd mentium, cul omnes profiteniur » elc. Beda, 1. in Luc. 2,2: Itaque quod ait: Haec descriplio... Cyrino, significat, hanc dcscriptioncm vcl primam e.ssc carum quae totum orbem concluseriiil, quia plcraeque iam parles terrarum snepe legimtur suis.se descriptae, vel certe primo lunc cocpisse, quando Cyrinus in Syriam missus est. — Glossa ordinaria apud Lyranum, in hunc locum: Syria, iu qua ludaea est media, quasi umbilicus esl lotius terrae. Cfr. Hieron., 11. Comment. in Ezech. 5, 5. seqq.: lerusalem in medio mundi sjtam hic idem Propheta testatur, iimbiliciim lerrae cam cssc demonstrans etc. — Subinde ollcgaltir III. Rcg. 10, 4. seq.

bilis; et sic fiebat dicla descriptio dislincte et ordinate, et sunt duo indicia sapienliae in principe, secundum quod dicitur de Salomone tertii Regum decimo: « Videns regina Saba omnem sapientiam Salomonis et habitacula servorum et ordines ministrantium, non habebat ultra spirilum». Haec autem descriptio facta est non propter vanitatem, sicut illa David, secundi Regum ultimo, propter quani percussus est populus, sed propter imperii utililatem, ut sciretur quantitas tributi, et hoc est discretionis, non elationis; Ecclesiastici quadragesimo secundo: « Ubi multae sunl manus, claude; et quodcumque trades, numera et appende; datum vero et acceptum omne describe ». Sed non est cuiuscumque singulorum regum tributa describerc, sed Cliristi nascentis; unde Psalmus: « Et in libro tuo omnes scribentur; dies formabuntur, et nemo in eis».

0. (Vers. 3.). Quantum ad excellentiam iustitiae m proseqiiendo subditur: Et ibant omnes, ut pro- /ilerentur, singuli in suam civitatem. Faciebant ergo regis imperium, et nullus occupabat alienum; et ita suhieclionem habebant ad regem in professione, et pacem ad invicem in quiela et iusta cohabitatione, secundum illud ad Romanos decimo tertio: « Reddite omnibus debila: cui tributum, tribulum; cui honorem, honorem; nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligalis ». Ul profiterentur quidem, se subieclos esse Romano imperio, et hoc reddendo censum. Et illud erat iuslum, secundum illud Matthaei vigesimo secundo: « Reddile quae sunt caesaris caesari, et quae sunt Dei Deo ». Et quia ludaea iam facta erat tributaria, significatur, quod tempus advenerat nativitatis Christi, secundum illud Genesis penultimo:.» Non auferetur sceptrum de luda et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium ». Ibant, etiam nullo praestante impedimento, quo oslenditur, quod istud imperium erat pacatissimum; et ideo tenipus erat, ut veniret Chrislus, pacis annuntiator, de quo ad Ephesios secundo: « Ipse est pax noslra, qui fecit utraque unum ». Et ila iam completum erat illud Michaeae quarto: « Non sumet gens contra gentem gladium, et non discent ultra belligerare; et omnes populi ambulabunt, unusquisque iii nomine Dei sui ». Et hoc est quod dicit Beda in Glossa: « Pacatissimo tempore voluit nasci Christus, quia pacem magnopere quaesivit et an)avit et amalores pacis semper invisit ».

1. (Vers. k.). Ascendit autem et Joseph etc. Fostquam descripsit lempus debitum, describit hic locum idoneum, et lioc, quia locus ille conveniens erat prophetali vaticinio, conveniens erat diuino promisso, conveniens etiam iniperiali edicto.

Ostenditur ergo conveniens prophetali vaticinio in hoc quod dicit; Ascendit autem et loseph a Galilaea de civitate Nazareth; quia secundum unam prophetiam Nazareth, « ubi fuerat Christus conceptus», compelebat conceptioni; Isaiae undecimo, secundum aliam litleram: « Nazaraeus de radice eius ascendet»; secundum aliam vero Rethlehem, nativitati. Ideo subdit: In ludacam, in civitatem David, quae vocatur Bethlehem; Michaeae quinto: « Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus luda; ex te enim egredietur, qui sit dominator in Israel; et egressus eius ab initio a diebus aeternitatis ». Unde dicitur Matthaei secundo, quod Herodi quaerenti, ubi Christus nasceretur, responderunt scribae: « In Bethlehem ludae, sic enim scriptum est per Prophetam: Et lu Rethlehem, terra luda, nequaquam minima es in principibus luda. Ex te enim exiet dux, qui regat populum meum ». Ilaec fuit civilas David, quia inde sumsit originem; primi Regum decimo sexto: « Dixit Dominus ad Samuelem: Veni, mittam te ad Isai Bethlehemitem; providi enim in filiis eius mihi in regem ». — Et nota, quod alibi natus est Clirislus, alibi conceptus, alibi educatus, ut Herodem et alios impios lateret incarnationis mysterium; unde loannis seplimo: « Nunquid a Galilnea venit Christus? Nonne de Rethlehem castello »?

7. Ostenditur etiam locus ille conveniens dicino promisso, cum subditur: Eo quod esset de domo ct familia David, ipse scilicet et sponsa sua virgo Maria. Unde dicit Bernardus, quod « in altera completa est promissio facta David, altero vero tantum tesle et conscio ». Haec promissio facla est David, secundi Regum septimo, perNathan: « Praedicit tibi Dominus, quod domum faciat tibi Dominus; cuinque compleli fiiorint dies tui, suscitabo semen tuum post te et stabiliam Ihronum regni eius usque in sempilernuin»; et rursus in Psalmo: « luravit Doniinus David veritatem et non frustrabitur eam: de fructu ventris tui ponam super sedem tuam ».

8. (Vers. o.). Ostendilur postremo ut conveniens impefiali ediclo, cum subditur: Vl pro/ileretnr cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. Hoc enim processerat ex imperiali edicto. Et licet ante iam concepisset Virgo Regem caeli et terrae, lamen imperiaii edicto etiam praegnans voluitobedire, ut posset cum Filio dicere illud Matlhaei tertio: « Sic decet nos iraplere omnem iustitiam »; et per hoc exemplum daret nobis obtemperandi omni potestati superiori, s6cundum illud primae Petri secundo: « Subiecti estote omni humanae creaturae propler Dominum, sive regi tanquam praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum ». — In hoc autem apparet, quomodo humanum imperium famulatur divino. Praecipienle enim caesare, ut omnes in civitatem suam irent, et obedientibus - eius imperio Maria et loseph, factum est, quod neuter intendebat, scilicet quod Christus nasceretur in Bethlehem, secundum quod erat aeternaliter dispositum et temporaliter promissum et vaticinatum et prophetarum. Et ideo non est contemnendum aliquo modo mandatum praepositorum.

9. (Vers. 6.). Factum est autem, cum essent iht etc. Descripsit supra Cliristi nativitatem quantum,,,.,., i... ad tempus debitum et locum idoneum, hic tertio describit quantum ad partum, quem describit quantum ad tria, scilicet quantum ad opporlunilatem pariendi, novitatem parlus et paupertaleni parienlis; ex quibus ostenditur ortus Christi admirabilis el inimitabilis et commendabilis.

Primo igitur insinuat opportunitatem pariendi, cum dicit: Factum est, cum essent ibi, impleti sunt dies Mariae, ut pareret, iuxta quod dictum est supra de eius cognata, proxinio capitulo: « Elisabeth impletum est tempus pariendi ». Vere impLetum, quia in plenitudine temporis fuit Christus conceptus et natus; ad Galatas quarto: « At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere »; Psalmus: « Dies pleni invenienlur in eis ».

10. (Vers. 7.). Insinuat etiam novitatem partus jn hoc (]uod dicit: Et peperit filium suum primogenitum. Hoc autem dicit per privationein prioris; quia enim Virgo ipsum conceperat, ideo hic primogenitus eius erat; Isaiae septimo: «Ecce, Virgo concipiet et pariet filium »; et ideo partus novus fuit, sicut et conceptus, quia, sicut conceptus sine pudore, sic partus sine dolore; Isaiae ultimo: « Antequam parturiret, peperit; antequam veniret partus eius, peperit masculum. Quis audivit unquam lale? Aut quis vidit huic simile »? et postea: « Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Si ego, qui generationem ceteris tribuo, sterilis ero, ait Dominus Deus »? Talis partus decebat Christum, de quo ad Colossenses primo: « In ipso habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae»; unde, sicut est primogenitus Patris, ita etiam primogenitus Malris; sicut etiam unigenitus Patris.ita unigenitus Matris; loannis primo: « Vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre » etc. Unde non dicit hic primogenitus ordinem respectu posterioris, sicul dicebat Helvidius haereticus, sed privationem respectu prioris, quia nullum habuit anle illum, ut ostendatur, quod ipse Domino totaliter erat dedicandus. Primogenita enim omnia erant Deo offerenda; Exodi decimo lertio: « Sanctifica mihi omne primogenitum, quod aperit vulvam in filiis Israel, tam de hominibus quam de iumentis; mea enim sunt omnia».

II. Insinuat autem tertio pauperlateni parientis, quia egens operimenti, lecti el hospitii. — pter defectum operimenti dicit: Et pannis eum involvit, non una veste, sed multis, ut pannosus pauper posset dici et exemplo monstraret illud Aposloli primae ad Timotheum ultimo: « Habentes alimenta et quibus legamur, his contenti simus ». Et hoc correspondet illi prophetiae, Zachariae tertio, ubi dicilur, quod « Lesus, sacerdos magnus, erat indutus sordidis vestibus ». Bernardus: « Agnoscas lesum sacerdotem magnum, sordidis indutum vestibus, dum allercaretur cum diabolo. At ubi exallatum est caput nostrum super inimicos nostros, mutavit vestem, dequod aperit vulvam... Dofinivit sermo Dei, quid.sit primogenitum: omne, inquit, quod aperit vulvam. Alioqui.si non est primogenilus nisi is tanlum, quem sequuntur fratres, tamdiu sacerdotibus primogenita non debenUir, quamdiu ef alia fuerint procreata, ne forte, parlu postea noii seqiicnte, unigenitus sit, et non primogenitus etc. Cfr. IV. Sent. d. 30. dub. 4.

corem induit, amiclus lumine sicul veslimenlo. Ulilior siquidem est in confliclu lorica ferrea quam stola linea, licet illa sit oneri, liaec honori ». — Et in hoc reprehenditur cultus vestrum preliosarum; propter quod dicitur Matlhaei undecimo: « Qui molhbus induuntur in domibus regum sunt »; et Ecclesiastici undecimo: « In vestitu ne glorieris unquam ».

12. Propter defectum lectuli subdit: FA reclinaf j cum in praesepio, non in cubiculo, ila ut verificaretur illud Matthaei octavo: « Vulpes foveas habent, el volucres caeli nidos; Filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinel». In praesepio ponitur Chrislus, ut ostendatur illud loannis sexto: « Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi»; et ut verificaretur illud Isaiae primo: « Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui »; et illud Habacuc tertio secundum Sepluaginta: « In medio duorum animalium innolesceris, cum appropinquaverint anni, cognosceris » etc.

13. In hoc autem secundum myslicum intelleclum, quod nalus est in Belhlehem, intelligitur, asi?, vivus; Bcthlehem domus panis inlerpretatur. In hoc, quod in praesepio positus, notatur, quod est cibus simplicium et humilium ralione carnis assumlae; Isaiae quadragesimo: «Omnis caro foenum, et omnis gloria eius quasi flosfoeni». In hoc, quod in medio duorum animalium, significatur, quod in hoc pastu et paslore uniri debebant pecora duplicis ovilis; loannis decimo: « Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili; et illas oportel me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor ».

Moraliter et ad lilteram in hoc damnavit Chrislus lcctos dclicatos, conlra quos, Amos sexto: « Vae vobis, qui dormilis in lectis eburneis et lascivitis in stralis»!

14. Propler defectum habitaculi subdit: Quia non erat eis locus in diuersorio. fMversorium namque secundum Isidorum dicitur, eo quofl diversi ibi conveniant, et hic est locus palens; secundum Bedam vero, eo quod diversa habeat orificia; nam est platea vacua inter duos vicos, habens introilum et exitum ad utrumque, et propter inlemperiem aeris superius cooperta, ut ibi cives convenire aiJ colloquendum possint. Hic peperit virgo Maria, quia non habebant domum, in qua possent hespitari, sive quia pauperes erant, sive quia tarde venerant. Hoc autem erat arctum, vel etiam aliis repleluin, ita ut non haberet locum nisi locum arctissimum inter bruta animalia; unde polerat Christus dicere illud Psalmi: « Ut iumenlum factus sum apud te, et ego semper tecum »; et verificalum est illud leremiae decimo quarto: « Quare sicut vialor futurus es in terra et quasi colonus declinans ad manendum? Quare fulurus es velut vir vagus, ut fortis, qui non potest salvare? Tu aulem in nobis es, Domine, et nomen tuum invocatum est super nos » etc. — Et in hoc damnatur aedificiorum amplitudo, secundum illud Isaiae quinlo: « Vae, qui coniungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis »! Auguslinus: « Non erat illi nisi angustia in terris, ut tu ei locum cordis tui sibi proprium dilatares. Filius hominis non habet, ubi caput suum rechnet, et tu ampla palatia et ingentes porticus melius». sua inopia ditaret, secundum illud secundae ad Corinthios octavo: « Scitis gratiam Domini nostri Iesu Christi, qui, cum esset dives, propter vos egenus faeo quod ex diversis viis Ibi conveniatur ». Elymologia diversorii, quae attribuitur Bedae, insinuatur a Glossa ordinaria, quam absque nomine auctoris afrert Lyranus (in hunc loc.): ot Diversorium est domus inter duos muros, duas ianuas habens. Flgurat Ecclesiam inter paradisum et munduin ». Card. Hugo: Secundum Bedam [diversorium dicitur], quia diversa habet orincla, id est ora. Est enim platea vacua inter duos vicos etc. — Pro orificia C D H offlcia. Superius pro el hic esl Vat. et sic est.

ctus est». Et secundum hanc oranimQdam indigentiam damnavit avaram opulentiam; unde Bernardus: « Elegit Filius Dei pauperem matrem, quae vix pannos haberet ad involvendum, et praesepe ad reclinandum, locum ad reponendum. Non est tale iudicium mundi. Aut iste fallitur, aut mundus errat; sed divinam falli impossibile est sapientiam: elegit igiturvqui non fallitur quod carni molestius est; id ergo melius, id utilius, id magis eligendum ». Simus ergo cum Christo, sicut dicitur secundae ad Corinthios sexto, «sicut egentes, multos autem locupletantes, tanquam nihil habentes, et omnia possidentes ».

16. Ex hoc insinuatur nobis, quod iste erat 3ic vere Salvator mundi, qui in sui ortus primordio exemplum virtutis praebuit et viam salutis ostendit. Habendo enim lectulum vilem, humilem et pauperem, iam incipiebat dicere, quod mundus iste contemnendus est, secundum tria in eo contenta lam incipiebat statum perfectionis exemplo monstrare, qui consistit in humilitate, austeritate et paupertate. Ostendit etiam in hoc Dominus summae dignationis affectum, quia non tanlum parvulus, sed etiam pauperculus et despectus pro nobis est factus, ita ut vere posset dicere illud Psalmi: « Pauper sum ego et in laboribus a iuventute mea ». Qualiter Christi nativitas sit ab Angelis denuntiata pei tria.

17. El pastores erant etc. Descripsit supra Evangehsta, qualiter Christi nativitas fuerit consummata; hic secundo describit, qualiter fuerit denuntiata. Ad denuntiationem autem nativitatis Christi.perfecte faciendam tria concurrunt. Primum est dispositio praeparans ad audiendum; secundum, annuntiatio invitans ad exsultandum, quod describit ibi: Et dixit illis Angelus; tertium est confirmatio certificans ad credendum, et hoc describit ibi: Et hoc signum. — Quantum ad primum notandum, quod dispositio proeparans ad audiendum fuit pastoriim attentio, quae orlum habuit ex duphci causa, scihcet ex propriae sollicitudinis vigilaixtia et ex angelici luminis circumfulgentia.

18. (Vers. 8.). Quantum ad vigilantiam propriae solHciludinis dicitur: Et pastores erant in regione eadem vigilantes. Hoc enim spectat ad pastorale officium; unde lacob, pastor ovium Laban, dicebat Genesis trige.simo primo: « Die et nocte aestu urebar et gelu, fugiebatque somnus ab oculis meis». Et ad maioris attentionis insinuationem subdit: Et custodienles vigilias noctis super gregem suum. De nocte enim potissimum vigilandum est propter hostilem incursum repelleridum, luporum scilicet et latronum. dae ad Timotheum quarto: « Tu vero vigiia, in omnibus labora, sobrius esto». Et ideo ad Hebrae-. os ultirao: « Obedire praepositis vestris per omnia. Ipsi enim vigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri »-; quia, ad Romanos duodecimo, « qui priaeest in sollicitudine ». — Vigilare etiam debet quilibet contra hostem spiritualem, secundum illud Threnorura secundo: « Consurge, lauda in nocte in principio vigiharum; effunde sicut aquam cor tuum mmatio mea in dehciis meis»; et Isaiae vigesimo sexto: « Anima mea desideravit te in nocte, sed et spiritu meo in praecordiis meis de mane vigilabo ad te »; et hoc, quia talis hora competit divinae inspirationi. Talis etiam hora conveniebat divinae nativitati, secundum illud Sapientiae decimo octavo: « Cum quietum silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu mediuin iter haberet, omnipotens sermotuus, Domine, exsiliens de caelo, a regalibus sedibus venit». — Et signanter dicit: Super gregem suum, secundum illud Proverbiorum vigesimo septimo: « Diligenter agnosce vultum pecoris tui luosque greges considera». Quocontra Zachariae undecimo: «0 pastor et idolum derelinquens gregem »! et leremiae decimo tertio: « Ubi est grex, qui datus est tibi, pecus inclytum tuum? Quid dices, cum visitaverit te? Tu enim docuisti eos adversum te, et erudisti in caput tuum ».

19. (Vers. 9.). Quantura ad circumfulgentiam angelici luminis subditur: Etecce, Angelus Domini stetit iuxta illoS, et claritas Dei etc. In hoc, quod iuxta stetit, ostendit familiaritatem et humilitatera ministerii, quo Angelus condescendit homini, et astat iUi modo ut adiutor, secundum illud Danielis duodecimo: « Consurgit Michael, princeps magnus, qui stat pro filiis populi tui »; modo ut eruditor et illuminator, secundum illud supra prirao: « Apparuit ei Angelus Gabriel, stans a dextris allaris incensi ». Simili modo et hic; unde Ambrosius: « Angelus Mariam, Angelus loseph, Angelus pastores edocet ».

20. In cuius rei signum subditur: Et claritas Dei circumfulsit illos, id est fulsit circa illos. Simile 12, 8. Cfr. Ambros., II. in Luc. n. 60; Beda, I. in Luc. 2, 8; Sect. I. Homil. lib., homil. 6. in aurora Nativ. Domini.

dicitur de Angelo, qui apparuit Petro, Actuum duodecimo: «Ecce, Angelus Domini astitit, et lumen refulsit in habitacuio» carceris. Ideo aulcm hic Angelus lumen attulit, quia fihus lucis fnil, et quia eum nuntiare venerat, qui «est luxvera,quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum », sicut dicitur loannis primo. Et ideo nocte lumen attulit, ut significelur, impleri illud Isaiae nono: « Habitantil)us in regione umbrae mortis lux orta est eis». — Ex hac autem claritale paslores sollicilos reddidit; propter quod subditur: Et timuerunt limore magno, sicut et Zacharias in aspectu Angeli; supra primo: « Et Zacharias turbatus est, et timor irruit super eum ».

22. Et nota, quod Angelus magis apparuit pastomiseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam»; et Bernardus: « Quam multa hodie auro et gemmis fulgent altaria! Putas, ad haec divertent Angeli et pannosos homines declinabunt? Si ita est, cur magis pasloribus ovium apparuerunt quam regibits terrae, quam sacerdotibus templi »? — Tum etiam, quia simplices; Provef-biorum tertio: « Abominatio Domini est omnis illusor, et cum simplicibus. sermocinatio eius»; el Matthaei undecimo: « Abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis». — Tum etiam, quia vigiles; Proverbiorum octavo: « Qui mane vigilaverint ad me invenient me»; Sapientiae sexto: « Qui de luce vigilaverint propter illam cito erunt securi ». — Sive propter mysterium, ut insinuetur, quod doctrina veritatis debet a praelatis pervenire ad subditos; unde Glossa: « Illi prae celeris videre sublimia merentur, qui fidelibus sollicite praesunt».

23. (Vers. 10.). El dixit illis Angelus etc. Hic secundo describitur annuntialio invitans ad exsullandum; in qua praemittitur exhortatio ad fiduciam et ad laetitiam, et subditur annuntiatio, exprimens laetitiae causam. — Exhortans igitur Angelus ad fiduciam dixit illis: Nolite timere. Non enim venerat Angelus nuntiare rem terribilem, sed magis desiderabilem, sicut et ille qui resurrectionem annuntiavit mulieribus; Marci ullimo: « Nolite expavescere »; in quo tribuit sperandi fiduciaru. In iioc agnosciUir differenlia inter Angeluni Iwcis el tenebrarum, quia bonus Angelus assecurat, sed malus (inaliter tfrret. — Et quod plus est, invitat ud laeliliam; propler quod addit: Ecce enim, evungclizo vobis gaudium magnum. Hoc oplabat Kapiiael Tobiae, quinto, cum diceret: « Gaudium semper sit libi ». lioc gavisi suiit Magi; Matthaei secundo: « Kt videntes slellani gavisi sunt gaudio magno valde ». — Et dicitur magnum ad differentiam gaudii hypocrilurum; lob vigesiiiiu: «Gaudium hypocritae ad iiislar puncli », el vigesiiiio primo: « Gaudent ad sfjnituin oigaiii, ducunt in ix)- nis dies suos et in puncto ad inferna descendunt ». — Magnum etiam, quia amplum, quod notul, cum subdit: Quod erit omni populo, el lioc;id diffeifiitiani gaudii mundanorum; loannis decimo sexlo: « Mundus gaudebit, vos autem coiilrislabiinini ». Quocontra infra decimo tertio: « Et omnis populus gaudebat in universis, quae glorio.<e fiebanl ab eo».

24. (Vers. II.). Et quia nullus eaudel perfecte nisi ex causa et ralione, ideo sulxlitiir denurdiulio exprimens laeliliae cuusum, cum dicitur: Quia natus est vobis hodie Salvator; vobis, scilicet ad utilitatem vestram, scilicet hominum; Isaiae nono: « Parvulus natus est nobis, el filius datus est nobis ». Et vere ad utilitatem, quia Salvator; Isaiae quadragesimo quinto: « Vere tu es Deus absconditiis, Deus Israel, Salvator »; et Isaiae decimo nono: «Mittet eis Salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos». Etvere Salvator, quia, secundum illud Acluum quarto, « non est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri ». In hoc autem insihuatur causa gaudendi pro nativitate; Malachiae quarto: « Orietur vobis, timentibus nomen meum, sol iustitiae ». — Nec t;intum gaudcndum ratione utihtatis, veruin etiam dignitatis, et ideo subinfertur: Qui est Chrislus Dominus, in civitate David, et sic reparabit regnum Israeliticum, secuiidum illud Isaiae nono: « Super solium David et quod videlicet pastoribus rationalium ovium diviiia inysleria primum, anlc alios, revelantiir. — Superius verbum mfishviuw. quod habent codd. et Vat. significat mysticum sensuni.

super regnum eius sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum ». Et ideo recte additur Dominus, quia, primae ad Timotheum sexto, « ipse est Rex regum et Dominus dominanlium »; et Apocalypsis decimo nono; « Habebat in vestimento et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominanlium ». Et ideo: in civifate David, id est in Bethiehem, ubi ortus fuit.

25. (Vers. 12.). Et hoc vobis signum etc. Post dispositjonem praeparantem ad audiendum et denuntiationem mvitantem ad exsultandum subditur hic terlio confirmatio certificans ad credendum. Et quoniam in ore duorum testium stare debet omne verbum, ideo dupliciter confirmantur pastores: per msum et auditum; isti enim duo sensus potissime nobis deserviunt ad cognoscendum. Primo ergo certificantur per signum probabile, deinde per testimonium credibile.

26. Quanlum ergo ad signi probabilis persuasionem dicitur: Et hoc vohis.nuuum. Nam, secun-. i,-,. dum quod dicitur primae ad Corinthios primo, « ludaei signa quaerunt». Et hoc maxime petebat propheta David: « Fac niecum, inquit, signum in bonum ». Hoc signum petendum erat; Isaiae septimo: « Pete libi signum a Domino Deo tuo». Hoc etiam promiltebat Isaiae undecimo: « Erit radix lesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur ». — Et hoc vobis signum; vobis, inquam, et pauperem, cui non erat adiutor». Quia invenietis infantem,, pannis involutum, et ita pauperem et mendicum; Zachariae nono: « Ecce, rex tuus veniet tibi iustus et Salvator. Ipse pauper et ascendens super asinam ». Bernardus: « In signum positi sunt panni tui, Domine Iesu, sed in signum, cui hodie a multis contradicitur. Multi enim sunt vocati, scd pauci electi, et ideo nec signali». — Vobis etiam humilibus signum, quod venerit liberare humiles, secundum illud Psalmi: « Populum humilem salvum facies ». In hoc, quod subditur: Et positum in praesepio; ecce, mira humilitas, ut Dominum caelorum inclinaret usque ad praesepium ani- Glossa iiitej-linearis: In civiialc David, in Bethlehem, undc David natus. malium brutorum; Isaiae quinquagesimo tertio: « Vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum, despectum et novissimum virorum ». Unde in Psalmo: « Ego autem sum vermis et non homo, opprobrium hominum et abiectio plebis ».

27. Et nota, quod pastores erant pauperes, simplices et conlemptibiles; ideo, ne timerent accedere, datum est eis in Christo infante signum paupertatis et humilitatis; et in hoc significatur, qualiter et a quibus invenitur Christus. Unde prime ad Corinthios primo: « Videte, fratres, vocalionem vestranri, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non mulli nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Dominus » etc; et ideo infra eodem: « Positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel el in signum, cui contradicetur »; et hoc, quia per ista signa non fuit cognitus a carnalibus et superbis. Unde in Psalmo: « Signa nostra non vidimus, iam non est propheta»;et iterum: « Posuerunt signa sua signa».

28. (Vers. 13. 14.). Quantum vero ad teimonti credihilis persuasionem subtlilnr: Et subito facta est cum Angelo multitudo; facta scilicet est cum eo ad confirmandum pariter dictum angelicum- et ad venerandum parvulum natum, secundum illud ad Hebraeos primo: « Cum introducit primogenitum in orbem terrae, dicit: Et adorent eum omnes Angeli eius». Et signanter dicitur multitudo, secundum illud ad Hebraeos duodecimo: « Accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, lerusalem caelestem, et multorum millium Angelorum frequentiam ». — Et multitudo militiae caelestis; secundum illud lob vigesimo quinto: « Nunquid est numerus militum eius »? Et ideo quarti Regum sexto: « Nolite timere, dixit Eliseus; plures enim nobiscum sunt quam cum iUis». Et hoc apparet in ortu eius, secundum illud Apocalypsis decimo nono: « Ecce, equus albus, et qui sedebat super eum, fidelis et verax »; « Et exercitus, qui sunt in caelo, sequebantur eum ». — Et haec tota multitudo ad confirmationem verbi angelici prcfumpit in decantationem cantici; propter quod dicitur: Laudantium Deum et dicentium: Gloria in cxcelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae

voluntatis; lob trigesimooctavo: « Ubi eras, nim me laiidarent simul astra matutina, et iubiiarent omnes filii Dei »?

29. Gloria in excelsis Deo etc. Nota, quod i glorificandus est Deus in incarnatione, quia, ut dicit Damascenus, in hoc opere « demonstratur sublimis bonitas, sapientia, potentia et iustilia Dei ». — Glovia ergo in excelsis Deo pro bonitate, quia non despexit proprii plasmatis infirmitatem; ad Galatas primo: « Dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam; ipsi gloria in saecula saeculorum! Amen ». — Pro sapientia, quia invenit difliciliimi solutionem valde decentissimam; ad Romanos undecimo: « 0 altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei »! et sequitur: « Ipsi gloria in saecula! Amen ». — Pro pofen/«a; quid enim potenlius, quam Deum fieri hominem? ad Romanos quarlo: « Abraham confortatus eslflde,dans gloriam Deo, pienissime sciens, quia quaecumque promisit Deus, potens est et facere »; et ad Ephesios tertio: « Ei autem, qui potens est omnia facere superabundanter, quam petimus aut intelligimus, ipsi gloria in Ecclesia et in Christo lesn in omnes generationes saeculi saeculorum! Amen ». — Pro iuslitia, quia simile simili re salvavit; Apocalypsis quinto; « Sedenli super throno et Agno benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saeculorum »! — Ideo cantatur:

Gloria tibi, Domine,

Qui natus es de Virgine!

30. Et nota, quod gloriam Deo attribuunt, quia Dominus tuam sibi reservavit; Isaiae quadragesimo secundo: « Ego Dominus, hoc est nomen meum; gloriam meam alleri non dabo »; pacem vero optant nobis in terris, quia, loannis decimo quarto, « pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis ». — Et recte dicit: Bonae voluntalit, quia, secundum illud Isaiae quinquagesimo septimo, « non est pax impiis, dicit Dominus ». Et praemittit gloriam Dei paci terrae, quia nullus pacem habere potest, qui gloriam Dei nititur usurpare. Bernardus: « Displicet hominibus angelica partitio, qua Deo gloria et pax hominibus nuntiatur. 0 stulti filii Adam, qui,contemnentes pacem et gloriam appelentes, et pacem perdunt et gloriam »! Certe qui gloriam api>elit Deo resistit; sed dicitur lob nono: « Quis reslilit ei et pacem liabuit »? « Acqniesce igitur ei, et habelo pacem », sicul dicitur in lob vigesimo secundo, pacera scilicet pecloris, de qua dicitur ad 1'hilippenses quarto: « Pax Dei, quae exsuperat omnem.sensum, custodiat corda vestra et inlelligenli;is vestras in Christo Iesu » etc; et pacem aetemitatis, de qua Isaiae ultimo: « Declinabo super eam flumen pacis »; Psalmus: « Qui ponit fines tuos pacem ».

31. Nota etiam, quod pax optatur liominibus Pacificaior et denuntiatur, quia per Cliristum pacifiratur Jiomo An?«]ii,h<>- rv I.,,,,.... «t «ibi. cum Deo; Isaiae vigesimo seplimo: « haciel milii pacem, pacem faciet mihi ». Pacificatur cum Angelis; ad Colossenses primo: « Pacificans per sanguinem crucis eius sive quae in terri.s, sive quae in caelis sunt». Pacificatur cum homine; m Ephesios secundo: « Ipse est pax nostra, qui fecit utraque, unum ». Pacificatur in se; lob quinto '-: «Scies, quod pacem habeat tabernacuhim tuuin ». — In ho- Fis»'-» t». rum figura dicitur losue vigesimo priino: « Dala esl ab eo pax. omnibus per circuilum ». Hanc Apostolus semper optat, el Christus praecipit infra decimo: « In quamcumque domum intraveritis, primum dicite: Pax huic domui ».

Qaalit«r Christi nativitas sit per pastores diTnlgatft.

32. Et factum esl, ut discesserunt Angeli etc. Postquam descripsit Evangelista, qualiter Cliristi nativitas fuit consummata et qualiter per Angelos denuntiata; hic iam tertio describit, qualiter per pastores fuil divulgata, quod quidem factum est diligentia pastorali. Et haec pastorum diligentia osten- niiigMiia ditur commendabiiis in tribus ab Evangelista, nrimo uodaior ia scilicet a sollicitudine inquisitionis; secundo, a certitudine inventionis, ibi: Et invenerunt Mariam etc.; tertio vero, a gratitudine devolionis, ibi: Et reversi sunt.

.... horlalio.

discesserunt ab eis Angeli in caelum, pastores loquebantur ad invicem, scilicet se mutuo coiiortando, secufldum illud ad Hebraeos lertio: « Videte, fratres, ne quando sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies ». Et hoc recte, quia « ferrum ferro acuitur, et horao exacuit faciem amici sui ».

34. Quantum vero ad rectitudinem intentionis, subditur secundo: Transeamus usque in Bethlehem et videamus hoc verbum, quod factum cst. Ideo volebant transire, ut viderent, sicut Moyses; Exodi terlio: « Vadam et videbo visionem hanc magnam ». Et volebant videre verbum, quod factum est, id est rem dignam verbo, vel certe Verbum carnem factum, secundum illud loannis primo: « Verbum caro factura est et habitavit in nobis; et vidimus gloriam eius ». Factum, inquam, non ab homine, sed a Deo; unde addit: Quod fecit Dominus, id est tota Trinitas; Isaiae sexagesimo quarto: «Cum feceris mirabilia, non sustinebimus; descendisti enim, et a facie tua monles delluxerunt ». Nec tantum fecit, sed etiam oslendil nobis. Hoc orabat David: « Ostende nobis, Domine, misericordiam tuara, et sahitare taum da nobis »; et Dominus promisit: « Ostendam illi salutare meum ».

3i. (Vers. 16.). Quanlum autem slA promptitudimm exsecuHonis subiungitur tertio: Et venerunt festinantes. Et iioc cst quod dicitur Proverbiorum nono: « Doce iustum, et feslinabit accipere ». Festinantia haec signum erat promplitudinis interioris, qua divino conspectui volebant praesentari; Proverbiorura vigesirao secundo: « Vidisti virum velocem in opere suo? Coram regibus stabit ». Unde dicebant intra se illud ad Hebraeos quarto: « Festineraus ingredi in illara requiera, ut ne in id ipsum quis incidat incredulitatis exemplura».

36. Nola, quod volenti spiritualiter invenire Chrislum haec tria sunt necessaria: scilicet colloqui meditalionem Scripturarum; Lcclesiastici nono: tertio: « Surgam et circuibo civitatem, per vicos et plateas quaeram, quem diligit anima mea »; et post: « Paululum cum pertransissem eos, inveni quem di ligit anima mea »; et Ecclesiastici vigesimo quarto: « Transite ad me omnes, qui concupiscitis me, a generalionibus meis adimplemini ». — Festinare per degustationem gratiarum; Canticorum secundo: « Surge, propera, amica mea »; et Canticorum quinto: « Pessulum ostii mei aperui dilecto meo » etc. Et ideo supra primo de Maria dicitur, quod « abiit in montana cum festinatione ».

37. Et invenerunt Mariam etc. Hic secundo coramendatur pastorum diligentia a certitudine inventionis, cuius laus ex tribus colligitur: quia fuit certitudinaliter comprobala, celeriter divulgata et memoriter conservata.

Primo quidem fuit certitudinaliter comprobala, quia per probabilia signa et evidentia; propter quod dicitur: Et invenerunt Mariam et Joseph et infantem positum in praesepio. Ideo invenerunt, quia sollicite quaesiverunt et absque fictione; unde dicitur Sapientiae primo: « In simplicitate cordis quaerite illura, quoniara invenitur ab his qui non tentant illum ». — Et nota, quod invenitur cuni Maria virgine et Joseph, viro iusto, et in praesepio, quia eura qiii vult Christum invenire, oportet habere munditiam respectu sui iustitiam respectu proximi, humilitatem et reverentiam respectu Dei. Et ista sunt tria munera, quae offerunt reges Christo infanti, et ideo ab eis voluit inveniri; Matthaei secundo: « Et intrantes domum, invenerunt puerum cuin Maria, matre eius, et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus et rayrrham ». — In hoc etiara instruimur, ut, si Christum volumus invenire, prius ad Mariara debeainus accedere; de ipsa enim dicitur supra primo: « Invenisti gratiam apud Dorainum ». Ipsa ergo invenit gratiam et raisericordiam coram Assuero « super omnes raulieres », sicut dicitur Esther secundo. Et ideo « accedamus cum fiducia ad thronura gratiae, ut misericordiara consequamur et gratiara inveniaraus in auxilio opportuno ».

38. (Vers. 17.). Et quia hoc signura datuiji est ab Angelo, ideo subditur: Videntes autem cognoverunt de verbo, quod dictum erat illis de puero hoc, scilicet, quod esset verura. Unde iam poterant QuOd enim videre non poleramus, dum erat Verbum, videamus factum, quia caro est etc. — Tres seqq. loci sunt Isai. 64, 3; Ps. 84, 8. et 90, 16.

dicere illud Samaritanornm ipsi Angelo: « lam non propter loqaelam tuam credimus, ipsi enim audivimus et scimus, quia hic est vere Salvator mundi ». Vere cognoverunt, quia de ovibus erant illius pastoris, qui dicit loannis decimo: « Cognosco meas, et cognoscunt me meae ». Hoc desiderabat lob vigesimo tertio: « Quis mihi det, ut cognoscam et inveniam iJhim et veniam usque ad soUum eius »?

39. (Vers. 18.). Non solum fuit certitudinaliter approbata, sed etiam celeriter divulgala; propter diqnod subditur: El omnes, qui audieranl, mirati sunt, scilicet de parvulo nato, et de liis quae dicta erant a pastoribus cul ipsos, quae scilicet audierant ab Angelo. Unde de viro iusto dicitur Ecclesiaslici undecimo: « Admirati sunt in illo multi et honorificaverunt Deum ». Videbant enim, verba pastorum non contemnenda, sed admiranda; Ambrosius: « Nec contemnenda putes quasi vilia verba prophetarum; a pastoribus etiam Maria fidem coUigit, a pastoribus populus ad Dei reverentiam congregatur; plebem enim Dominus simplicem requisivit, quae phalerare audita et fucare nesciret ». — Mi- 7'ali sunt etiam, quia parvulus non videbatur eis contemptibilis, sed admirabihs. Unde Isaiae nono: « Parvulus nalus est nobis, et filius datus est nobis, et vocabitur nomen eius Admirabilis ». Ubique enim mirabilis Christus apparet, non solum nascens, sicut hic, sed etiam proficiens; infra eodem: « Et stupebant super prudentia et responsis eius ». — Admirabilis etiam docens; infra quarlo: « Mirabantur in verbis gratiae, quae procedebant de ore ipsius ». — Admirabilis tacens; Marci decimo quinlo: « Lesus autem amphus nihil respondit, ita ut miraretur Pilatus ». — Admirabilis in actione; infra octavo: a? « Quis, putas, est hic, quia et ventis et mari imperat, et obediunt ei »? — Admirdbilis in passione; Marci decimo quinto: « Pilatus autem mirabatur, si iam obiisset » etc. — Admirabilis in resurrectione; Lucae ultimo: « Petrus, videns linteamina sola posita, abiit, secum mirans quod factum fuerat». — Admirabilis m oscenione; Psalmus: « Domine Dominus noster, quam admirabile est nonien tuum in universa terra! Quoniam elevata est magnificentia tua super caelos ». — Admirabilis m extremo examine; Sapientiae octavo: « Acutus inveoiar in iudicio, et in conspecta prodentium admirabilis ero ».

40. (Vers. 19.). Fuit etiam terlio memoriter conservata; unde subditur: Maria autem conservabat omnia verba ha£C, conferens in corde suo; tanquara prudens et discreta, secundom illud Proverbiorum tertio: « Misericordia et veritas te non deserant. Circamda eas gutturi tuo, et describe in labulis cordis tui »; et Ecclesiaslici quinquagesimo: « Qui ponit illa in corde sapiens erit semper ». Econtra dicitur Ecclesiaslici vigesimo primo de fatuo: « Cor fatui quasi vas confractum, et omnem sapientiam non tenebit». — Unde Virgo fuit arca continens divinorum eloquiorum arcana; et ideo per arcam Moysi designatur, de qua dicitur Hebraeorum nono, quod continebat tabnlas legis divinae. Et quia non solum conservabat, sed eliam inteliigebat; ideo additur: Conferens ea in corde suo, ita ut posset dicere illud Psalmi: « In corde meo abscondi eloquia tua ».

41. (Vers. 20.). Et reversi sunt pa-flores etc. Hic commendatur diligentia paslorum a graliludine devotionis. Ad hoc autem, quod devolio sit Deo accepta, necesse est, quod simuP resonent et concordent manus, mens et lingua: manus operando, lingua laudando, mens recognoscendo. — Laudabilis ergo erat pastorum devolio propter debilam operationem, ratione cuius dicitur: Reversi sunt paslores, scilicet ad custodiam gregis commissi. In quo erudiuntur devoti, ut post contemplationem Salvatoris revertantur ad exercitium actionis; Ezechielis primo: « Animalia ibant et revertebantur in similitudinem fulguris coruscantis»; et infra octavo: « Redi in domum tuam et narra, quanta fecit tibi Deus ». Huius figura habetur in losue secundo: « Reversi sunt et descenderunt exploratores de monte et venerunt ad losue ». In quo significatur, quod tempore tentationis recurrendum est ad orationem et postmodum redeundum est ad actionem.

42. Laudabilis etiam fuit propter debilam gratiarum actionem, ratione cuius subditur: Glorificantes et laudantes Deum; Ecclesiaslici quadragesimo terlio: « Giorificantes Dominum, quantumcumque potueritis; supervalebit adlmc, et admirabilis magnificentia eius. Benedicentes Dominum, excltate eum, quantumcumque potestis; maior est omni laude». Quocontra dicitur de sapientibus mundanis ad Romanos primo: « Qui cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanueruht in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim, se esse sapientes, stulti facti sunt». Et ideo qui non vult excaecari necesse habet Deo de beneficiis suis regratiari; ideo dicitur ad Colossenses tertio: « Omne, quod facitis in verbo aut in opere, omnia facite in nomine Domini nostri Iesu Christi, gratias agentes Deo».

43. Fuit etiam laudabilis propter debitam recognitionem, ratione cuius subiungitur: In omnibus, quae audierant et videranl, sicut dictum cst ad illos; unde poterant dicere illud Psalmi: « Sicut audivimus, sie vidimus in civitate Dei nostri ». Tunc verificatum est istud Psalmi: « Ecce, audivimus eam in Ephrata, invenimus eam in campis silvae». Et nota, quod dicitur: In omnibus, quae audierant et videranl; in quo ostenditur plenitudo gratitudinis; ad Ephesios quinto: « Impleamini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et-psallentes in cordibus vestris Deo, gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Iesu Christi Deo et Patri ». — Et nota ordinem, quo dcil: In omnibus, quae audierant et viderant; quia, Isaiae septirao, secundum aliam htteram, « nisi credideritis, non intelligetis »; sed ad Romanos decimo: « Ergo fides ex auditu », sed intelligentia ex visu, infra decimo: « Beati oculi, qui vident quae vos videtis »; lob ultimo: « Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te ». Secundo, de Christi nascentis humilitate, quatenus factus est sub triplici lege.

44; Et postquam consummati etc. Supra descripsit Evangelista veritatem nativitatis Christi, per quam ostenditur, qualiter Christus factus est de muliere; hic secundo describitur AMmiYito Christi nascentis, per quam declaralur, qualiter factus est sub Lege. Quoniam autem Legis praecepta sunt in triplici difierentia: quaedam sunt sacramentalia, quaedam sunt cacremonialia et quaedam moralia; ideo haec pars habet tres; in quarum prima ostenditur, qualiter Christus factqs est sub lege sacramentali in circumcisione; in secunda vero, qualiter factus est sub caeremoniali in sui oblatione, ibi: Et postquam impleri sunt etc.; in tertia, qualiter factus est sub lege morali in Dei honoratione, ibi: Puer aulem crescebal etc.

Qualiter factus sit snb lege saeTamentali.

45. (Vers. 21.). Quantum ad primum notandum, quod «omnis, qui se humiliat, exaltabitur »; ideo praemiltitur humiliatio secundum Legis praeceptum, cum dicitur: Et postquam consummali sunt dies octo, ut circumcideretur puer etc. Ita enim erat praeceptum Genesis decime septimo: « Infans octo dierum circumcidetur in vobis». Et recte dicuntur isti dies consummati propter perfeclionem humilitatis et inchoationem nostrae salutis; Ecclesiastici decimo octavo: « Cum consummaverit homo », scihcet octo dies, « tunc incipiet », nos scilicet liberare. lam enim octava die incipiebat pro nobis sanguinem suum fundere. Bernardus: « Audivimus congruam lectionem de Verbo abbreviato: abbreviatum est in carne, amplius abbreviabitur carnis suscepta circumcisione ». Et post: « Quem nemo potest arguere de peccato, ipse peccati remedium sustinet humile pariter et austerum ». Voluit autem Dominus circumcidi tum pter Legis approbationem el impletionem, de qua dicit Matthaei quinto: « Non veni Legem solvere, sed adimplere ». Tum etiam propter humilitatis ostensionem; Psalmus: « Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras »; alia littera: « vias latronis». Bernardus: « Qui sine peccato est non dedignatur peccator reputari », immo « latronis cauterio est signatus ». Tum etiam propter spiritualis super terram [cfr. Rom. 9, 28.]. Abbreviatum enim in carne, amplius abbreviatur suscepta etiam carnis circumcisione ». Ibid. habetur etiam seq. sententia: Quem [puerum, Agnum sine macula) nemo potest arguere de peccalo [cfr. loan. 8, 46.], ipse peccati remedium et verecundum pariter et auslerum sine ulla necessitate suscepit.

circumcisionis introductionem; leremiae quarlo: « Circumcidimini Domino et auferte praeputia cordium vestrorum, viri luda ». Tuni eliam propter conformilatis el concordiac commendationem; ad Hebraeos secundo: « Debuit per omnia fratribus similari ». Bernardus: « Amator communitatis et commendator Lesus, quomodo illam desereret »?

46. Deinde additur clarificatio propter nomen impositum, cum subditur: Vocatum esl nomen eius Lesus, id est Salvator, ut scilicel ipso nomine scias, quod non accepit circumcisionem propter necessitatem suae curationis, sed propler dispensationem nostrae salutis; lob decimo tertio: « Ipse erit salvator meus ». Hoc autem est nomen dignum omni veneratione; ad Philippenses secundo: « Humiliavit semetipsum etc. Propter quod et Deus exaltavit illum et donavit iili nomen, quod est supor omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu flectalur ». Hoc autem nomen compelil ipsi Chrislo vere et proprie: vere, secundum illud Matlhaei primo: « Vocabis nomen eius lesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum »; convenit eliam proprie, secundum illud Actuum quarto: « Non est in aliquo alio salus. Nec enim aliud nomen est sub caelo dalum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri ».

47. Postremo subditur imposili nominis approciperetur; Isaiae sexagesimo secundo: « Vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominabit»; et Ecclesiastae sexto: « Qui futurus est, iam vocatum est nomen eius, et scitur, quod homo sit ». Et hoc quidem factum est nunc; supra primo: « Vocabis nomen eius lesum ». — Hoc vero nomen divinum est et angelicum, quod desiderat sponsa Canticorum primo: « Oleum elTusum nomen tuum ». Bernardus: « Aridus est omnis cibus animae, si non isto oleo infundalur; insipidns est, si non hoc sale eondiatur. Si scribas, non sapit mihi, nisi legero ibi lesum. Si disputes aut conferas, non sapit, nisi sonuerit ibi Lesus. Lesus mel in ore, in aure melos, in i:orde iubilus ». Et ideo Isaiae vigesimo sexto dicitur: « Nomen tuum et memoriale luum in desiderio animae »..

48. Spirilualiter nota, quod per octo dies intelliguntur octo aetates, quarum sex sunt in decursu mundi secundum sex distinctiones notabiles, septima in quiete animarum, quae currit simul cum sexta et non habet vesperam, octava in resurrectione, in qua fit circumcisio ab omni culpa et miseria. Et ideo circumcisio fiebat in octavo die ad illius circumcisionis designationem.

49. Secundum tropolugiam autem et allegoriam simul intelligitur virlus Spirilus sepliformis, et octavus est perseveranlia finalis, quae nunquam deflcit. — Prima ergo pertinet ad lucemfidei, quia prima die facta est lux; Proverbiorum quarto: « iustorum semila quasi lux splendens procedit et crescit usque ad perfectam diem ». — Secunda vero ad frmitatem spei, in qua factuin fuit flrmamenlum; ad Hebraeos sexto: « Fortissimum habemus solatium, qui confugimus ad tenendam proposilam spem ». — Tertia ad viriditatem caritalis, quando terra germinavit; Proverbiorum undecimo: « lusli quasi virens folium germinabunt ». Gregorius: « Non hal)et aliquid viriditatis ramus boni operis, nisi manserit in radice caritatis ». — Quarta, in qua facta sunt luminaria, ad luminosam discretionem prudenliae, quae viget in virili aetate; Ecclesiastae duodecimo: « Memenlo Creatoris tui, antequam veniat tempus aftlictionis »; et ad Philippenses secundo: « Lucetis sicut luipinaria in mundo ». — Quinta, ad fortitudinem polenliac, quae probalur in aquis tribulationis, quoniam quinta die faclus est aquae ornalus; Psalmus: « SalVum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae »; Psalmus: « Misit de summo et assumsit me de aquis multis ». — Sexta ad rectitudinem iustitiae, propter seuerilalem respectu bestialium motuum, et pielalem respectu hominum, quoniam sexta die sunt bruta producta cum homine; lob quinto: « Scias, quod pacem habeat tabernaculum tuum, et visitans speciem tuam, non peccabis ». aetales ct scptimam, quae currit cum sexto, et oclavam... Se. prima aelas currit cum sexla, scilicet re(uies animarum post Christi passionein. Ad lias sequitur octava aelas, scilicet resurrectio». — Pro in quiele aniinarum (C omittit animarum) Vat. in quiete aliarum.

— Septima ad sanctificationem temperantiae, quoniam diem septimam sanctificavU, in qua quievit; Exodi decimo nono: « Vade ad populum, ert. sanctifica illos hodie et cras, et Javent vestimenta sua »; et vigesimo: « Memento, ut diem Sabbati sanclifices ». — Octava ad consummationem finalis perseverantiae; Le'itici vigesimo tertio: « Octavus dies erit celeberrirans atque sanctissrmus »; unde et Psalmus, qui est de transitu ad gloriam, scilicel: « Domine, ne in furore tao arguas me », intitulalur Psalmus pro octava.

Qualiter Christns £a«tus sit sub lege OEieiemoniali.

50. £t postquam impleri sunt etc. Supra ostendit Evangelista, qualiter Christus factus fuit sub lege sacramentali, bic.secundo ostendit, quahter factus fuit sub lege caeremoniali, et habet haec pars iuxta praedictam tres partes. In prima praemittitur Christi humiliatio secundum Legis praeceptum; in secunda vero subditur Christi clarificalio per veritatis testimonium, ibi: El ecce homo erat; in tertia, consummatio prnediclorum, ibi: Et cum perfecissent omnia etc.

Circa primum igitur, scilicet Christi humiliationcm, quatuor sunt attendenda, quae tangit Evangelista. tum ad mandatum scriptum, quantum ad pretium oblatum.

51. (Vers. 29.). Primo igitur quanlum ad tempus statutum dicitur: Et postquam impleti sunt dies purgationis eius sccwndum legem Moysi; Levitici duodecimo: « Mulier, si, suscepto semine, pepererit masculum, immunda erit septem diebus. Ipsa vero triginta tribus diebus manebit in sanguine purificationis suae ». In hoc autem, quod dicit: « Si, suscepto semine, pepererit », ostenditur, quod beata Virgo non fuit ilh legi necessitate subiecta, sed humilitate obediens. Bernardus: « Putas, dicturus Moyses, mulierem, quae peperisset masculum, imraundam esse, non timuerit super Matrem Dei blasphemiae crimen inducere, et idcirco praemisit: suscepto semine »? Et post: « Vere, o beata Virgo, non habes causam, nec tibi opus est purificatione. Sed Qunquid filio tuo opus erat circumcisione »? Unde potest dici quod dixit Assuerus Esther, decimo quinto: « Non propter te, sed pro omnibus lex ista posita est ».

52. Secundo, quantum ad locum designatum, subditur: Tulerunt illum in lerusalem, ut sisterent eum Domino. Is enim erat locus electus ad divinum cultum; secundi Paralipomenon sexto: « Elegi lerusalem, ut sit nomen meum in ea». Et in hoc loco partus debebat Deo praesentari; Deuteronomii decimo sexto: « Tribus vicibus in anno apparebit omne raasculinum tuum in conspectu Domini Dei tui, in loco, quem elegerit Dominus ».

53. (Vers. 23.). Tertio, quantum ad mandatum scriptum, subditur: Sicut scriptum esl in lege Domini, quia omne masculinum, adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur; Exodi decimo tertio: « Sanclifica mihi omne primogenitum, quod aperit vulvam in filiis Israel, tam de hominibus quam de iumentis». Sed illud non videtur convenire virgini Mariae, quae est porta clausa ante partum et post partum et in partu. Et ideo potest dici, sicut supra ® dictum est de lege purificationis. Vel certe adapertio vulvae intelligitur quantum ad fecundationem, non quantum ad claustri apertionem; Genesis vigesimo nono: « Aperuit Dominus vulvam Liae, sorore eius sterih permanente»; et primi Regum primo: « Exprobrabat aeraula Annae, quod conclusisset Dominus vulvam eius, quia sterilis erat ».

54. (Vers. 24.). Quarto, quantum ad pretium oblatum subinfertur: Et ut darent pro eo hostiam, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum, aut duos pullos columbarum. Haec enim erat oblatio pauperum; Levitici duodecimo: « Quodsi non invenerit manus eius nec potuerit offerre agnum, sumet duos turtures, vel duos pullos column. 1. seq., ubi liaec siniili modo exponuntur. — Inferius pro unde et Psalmus, qui est de transitu ad gloriam Vat. quia erit de transitu huius vitae ad gloriam supernam. Siibinde pro intitulatur Psalmus C intitulatus specialk (F G populus l).

harum, unum in holocauslum et alterum pro peccato; orabitque pro eo sacerdos, et sic mundabitur». Ecce, mira paupertas in parentibus Christi, ut agnum non haberent! — Et nota, quod sub disiunctione ponit utramque oblationem, ut ostendat, utramque Domino convenire. Per columbam igitur intelligitur vita activa, sed per turturem soHvagum contemplativa, quarum utraque hominem reddit Deo acceptabilem, sicut dicit Beda >. — Et nota tres obiationes circa hostiam nostram, quae est Dorainus Lesus. Prima est ipsius oblatio a parentibus, quae invitat ad humUitatem. Secunda est oblatio pro ipso de avibus, quae nos invitat ad paupertatem. Tertia est oblatio in cruce pro omnibus, quae nos invitat ad pietatem. De primis duabus habetur liic, de tertia Isaiae quinquagesimo tertio: « Oblatus est, quia ipse voluit »..

53. Spiritualiter autem notanda sunt tria, scilicet mysterium purgationis Mariae, sacramenlum delationis dominicae, significantia oblalionis faclae. — Quantum ad primum notandum, quod Muria, quae interpretatur stella maris, sive amarum mare, animam designat, sive sit in lumine vitae contemplatioae, sive in amaritudine vitae activae; et utrique necessaria est purgatio. Animae namque conlemplativae necessaria est purgatio a superbia, quod quidem fit per limorem; lob quadragesimo primo: « Cum sublatus fuerit, timebunt Angeli, et territi purgabuntur ». Animae activae necessaria est purgatio a negligentia, quod fit per rigorem et laborem; Ecclesiastici septimo: « De negligentia purga te cum paucis ».

54. Quantum ad sacramentum delationis dominicae notandum, quod legimus puerum lesum delatum in lerusakm; legimus etiam delatum in Aegyptum, Matlhaei secundo. In quo aperitur nobis, quod proles mentis nostrae, quae est intelligentia, modo elevanda esl arJ contempUitioiiem aeternorum, quae per lerusalem designatur; leruswlem enim interpretatur visio pacis; modo deprimenda. est ad considerationem defecluum nostrorum, quae per Aegyptum designatur; Aegyplns enim interpretatur tenebrae. Et lioc csl quod dicitur in Psalmo: « Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine; Deus meus, illumina tenebras meas »; et lob ultimo: « Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te » etc.

55. Quanlum ad significantium oblationis notandum, quod oblatio indetorminale intelligitur de turlure et columba. Ulraque enim avis gemilum habet pro cantu, sed gemitus turluris competit conlemplativis. Et hic geminatur; unde dicilur: par ipsi intra nos ingemiscimus, adoptionem filiorum Dei exspectantes ». Secundus est deuotionis; ad Romanos octavo: « Quid oremus, sicut oporlet, nescimus; sed Spiritus est, qui postulat pio nobis gemitibus inenarrabilibus »; Canticorum secundo: « Vox turluris audita est in terra nostra ». — (iemitiis autem columbae competit activis; et hic etiam est dupiex: unus pro peccatis propriis; Psalmus: « AtHictus et humiliatus sum nimis, rugiebain a geinitu cordis mei »; Isaiae quinquagesimo nono: « Rugiemus quasi ursi omnes, et quasi columbae nieditantes gemennis ». Secundus gemitus est pro peccalis alienis; Threnorum primo: « Omnes portae eius destructae, sacerdotes eius gementes »; Nahuin secundo: « Miles captivus abductus est, et ancillae eius gementes minabantur ut columbae ».

In hac pwgatione ergo et delaiione et oblatione significatur, quod qui purgatus est a superbia et a negligentia dispositus est, ut ascemlat ad contemplationem Dei et descendat ad considerationem sui, et surswm ascendens gemat ex amore et devotione, deorsum rediens gemat ex contrilione et compassione; et in his consistit perfectio animae sanctae et Deo devotae.

38. Et ecce, homo erat in Jerusalem etc. Postquam descripta est Christi humiliatio secundum Legis praeceptum, hic secundo describitur eius clarificatio per veritatis testimonium. Et quoniam testimonium ad hoc, quod sit firmum, debet procedere ex. ore plurium; ideo introducitur testimonium duorum sexuum, scihcet virilis et muliebris, utrumque tamen authenticum, quia utrumque propheticum et utrumque fide dignum propter meritum sanctitatis. Et praemittitur teslimonium viri tanquam dignioris, et subditur testimonium rauheris tanquam inferioris, et hoc ibi: Et erat Anna prophetissa etc.

Circa Simeonis testimonium tria introducuntur: primum testificantis merilum solidans ad credendum; secundum est lestificalionis praeconium elevans ad admirandum, et hoc ibi: Et benedixit Dominum et ait etc. Tertium est praeconii temperamenlum inclinans ad compatiendum, ibi: Et benedixit illis Simeoji.

Quantum ad primum nota, quod perfectio merili Simconis in duobus explicatur, scilicet in habitu de virlulis et spiritu verilalis, ibi: Et responsum acccperal. Et haec duo reddunt hominem in sanctitate perfectum. — Habitus autem sive usus virtutis in tribus consistit perfecte, scilicet in /ama, vita ei gratia. Primum est ab extra, secundum ab intra, tertium a supra.

!)9. (Vers. 2b.). Qu.antum ad famam dicitur: Et faquae scilicet civitas erat regalis et sacerdotalis, ubi potissime vigebat cultus Dei secundum observantiam Legis, unde sancla dicilur. Ex quo datur inteUigi, quod magnae honestatis erat homo, qui in tali civitate habebat famam. Et hoc designal Evangelista, ipsum demonslrando et nomen eius explicando; unde sibi potest competere illud Ecclesiastici decimo quinto: « In medio Ecclesiae aperiet os eius, et implebit eum Dominus spiritu sapientiae»; et post subditur: « Et nomine aeterno hereditabit illum ». Unde recte iste designatur per Simeonem, filium Oniae, de quo Ecclesiastici quinquagesimo: « Simeon, Oniae filius, sacerdos magnus »; et post subditur, quibusdam interpositis: « Circa illum corona fratrum quasi plantatio cedri in monte Libano».

60. Quantum ad vitam subditur: Et homo iste lustus; ubi ostenditur perfecte ordmatus m vita quantum ad eligenda; propter quod dicitur: £< homo iste iustus. « Justitia namque est rectitudo voluntatis », quae facit hominem incedere per rectam viam; Sapientiae decimo: « iustum deduxit Dominus per vias rectas et ostendit » etc. Et ad hoc maxime iuvat recta intentio; Proverbiorum undecimo: « lustilia simplicis diriget viam eius »; et iterum: « Simplicitas iustorum diriget eos ». — Et quantum ad fugienda; propter quod dicitur: Et timoratus. « Timor enim expellit peccatum », Ecclesiastici primo; Proverbiorum decimo quinto: « In timore Doraini dechnat oranis a malo »; lob prirao: « Vir erat in terra Hus nomine lob, rectus et simspectans consolationem Jsrael, secundum illud Genesis quadragesirao nono: « Salutare tuum exspectabo, Doraine»; et ludith octavo: « Exspectemus humiles consolationem eius ». Unde sibi maxime dicebat Spiritus sanctus illud Habacuc secundo: « Si moram fecerit, exspecla eum, quia veniens veniet el non tardabit ».

61. Quantum ad gratiam subditur: El Spiritus sanctus erat in eo, scilicet per gratiam et caritatera,. secundura illud ad Romanos quinto: « Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanclum »; et primae loannis quarto: « Qui manet in caritate in Deo manet ». Unde de ipso poterat dici illud quod dicitur de Stephano Actuum sexto, quod erat «plenus fide et Spiritu sancto »; de quo scilicet priraae ad Corinthios ultirao: « Gratia Domini nostri Iesu Christi vobiscum ».

62. (Vers. 26.). Et responsum acceperat. Hic secundo commendatur a Spirilu veritalis ut inducente ad cxspectandum. cx divino responso; quantum ad quod dicit: Et responsum ucceperat a Spiritu sancto, scilicet per revelalionem; Isaiae trigesimo i: « Ad vocera claraoris tui statira, ut audierit, respondebit libi ». Responsum acceperat consolalorium, secundum illud Zachariae primo: « Respondit Dorainus Angelo, qui loquebatur in me verbabona, verba consolatoria ». Et propterea subditur: Non

visurum se mortem, nisi prius vicleret Christum Domini. Unde poterat dicere cum lob decimo nono: « In carne mea videbo Deum Salvatorem meum », ita quod determinatio in carne respiciat videntem et visum. Et etiam poterat cum Propheta cantare: « Non moriar, sed vivam » etc. Poterat etiam dicere cum Apostolo, primae ad Corinthios secundo: « Nos spiritum huius mundi non accepimus, sed spiritum, qui ex Deo est, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis ».

63. (Vers. 27.). Secundo etiam commendatur a Spiritu veritatis ut deducente ad occurrendum in templo; quantum ad quem dicitur: Et venit in Spiritu in templum; venit utique tanquam Spiritu sancto ductore; ad Romanos octavo: « Quicumque Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei ». Venit utique ad obsequendum et venerandum Dominum, ut posset dicere illud Psalmi: « Introibo in domum luam, adorabo ad templum sanctum tuum in timore tuo »; et iterum: « Introibimus in tabernaculum eius, adorabimus in loco, ubi steterunt pedes eius».

G4. Postremo commendatur a Spiritu veritatis ut pe-duccnte ad comprehendendum cum gaudio; et hoc, cum dicitur: Et cum inducerent puerum lesum parentes eius, scilicet in templum, secundum illud Malachiae tertio: « Statini veniet ad templum sanctum suum dominator, quem vos quaeritis » etc. Jnducerent, inquam, ut facerent secundum consuetudinem Legis pro eo; quia, sicut dicitur ad Philippenses secundo, « in simihtudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo ».

65. (Vers. 28.). El ipse accepit eum in idnas dicere illud sponsae Canticorum primo: « Fasciculus myrrhae dilectus mens mihi, inter ubera mea commorabitur ». Volebat enim implere illud Canticorum ultimo: « Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum»; immo super duo brachia: duo, ut ostendat, quod fortiter comprehendendus est; Canticorum tertio; « Inveni quem dihgit anima niea, tenui eum nec dimittam » etc. Ostendit etiam, quod utraque manu et tota virtute nostra debemus Domino famulari, sicut iili qui una manu pugnabant et alia faciebant opus, Nehemiae quarto; non sicut ilU « qui imponunt onera gravia et iraportabilia, digito auteiri suo nolunt ea movere », Matthaei vigesimo tertio.

66. Et benedixit Deum et dixit. Post sanctitatis meritum suklitur hic veritatis praeconium elevans ad admirandurn; uride iii admii-atione concluditur, cum dicilur: Et erant mirantes, prae magnitudine praeconii. Iluius autem praeconii excellentia colligitur ex tribus, scilicet ex praeamhula benedictione; ex devota Chi-isti Uiude et magnificatione, ibi: Nunc dimittis, iri cantico Siineonis;el ex parentum admiratione, ibi: Et erant pater eius et mater mirantes.

67. Praemittitur ergo Dei benediclio, curii dicitur: Et benedixil Deum, id est, beiiedicendo gralias egit, ita ut diceret: « Benedic, anima mea, homino, et omnia, quae intra me sunt, noiiiini s;mcto eius »; secundi Machabaeorum d.ecimo: « In liyrnnis et confessionibus benedicebant Deum, qui niagna fecit in Israel »; et Ecclesiastici Irigesimo.secundo: « Benedic Deum, qui creavit le, inebriaiitem te ab omnibus bonis suis ».

68. (Vers. 2'J.). Nunc dimittis elc. Hic suli(lilur devota Christi magnificalio facta a Siiiieone impleto Spiritu sancto. Et primo in lioc cantico praenfiittitur spirituaUs consolatio senis. Secundo subditur sublimis commeiulatio infanlis,: Quia viderunt oculi mei salutare tuum.

Ostendit igitur Simeon senex se consolatum iu praesentia Christi ex ralione triplici: propter dignationem maieslatis; propter quam dicil: Nunc dimittis servum tuum, Domine, quia Dominus venerat ad servum; secundi Regum vigesimo quarto: « Quid causae est, ut veniat dominus meus rex nd servuiii suum »? et Psalmus: « Quid ist honio, quia meiiior es eius, aut filius hominis, quoniam visitas euin »? — Propter impletionem veritatis; propter quain dicit: Secundum verbum luum, verhum scilicet promissum; Isaiae quinquagesimo quinlo: « Verbum, quod egredietur de ore nieo, non revertelur vacuum ». Et ideo illud Psalmi dicere poterat: « Bonitatem fecisti cum servo tuo, Domine, secundum verbuin tuum ». — Propter adeplioncm tranquillitatis; propter quam dicit: In pace. lam enim adveniente illo qui dicit: « In me pacem habebitis », loannis decimo sexto iustus dicebat, se in pace mori. lam pro vera consolatione poterat dicere illud quod dixit lacol» ad loseph, Genesis quadragesimo sexto: « lam laetus moriar, quia vidi faciem tuam et superstitem te relinquo ». Et hoc petebat Tobias, tertio: « Et ninic.

° Cum Psalmisla in Ps. 102, 1,queni codd. anliquiores iUi profenmt: Benedic, anima mea, Domino, el omnin interiora mea nomen sanctum eius (tam Card. Hugo, quam Lyranus exhibent lianc lectionem in marg.). — Diio seqq. loci sunt II. Macliab. 10, 38. et Eccli. 32, 17. Vers. 3(i.

Domine, fac mecum misericordiam et praecipe, in pace recipi spiritum meum ». Hoc iam praestiterat ipsi Simeoni, sicut promiserat; uncle poterat dicere illud: <t In pace in id ipsum dormiam et requiescam », quia nihil aliud exspeclabat.

69. (Vers. 30.). Quia viderunt oculi mei etc. Hic secundo additur Chrisli magnificatio secundum triplicem excellentiam pictalis, sapientiae et maiestatis. Ex pietate et clementia venit salus, ex.lapientia fulget lux, ex maiestate, gloria et laus; salus scilicet omnibus popuHs, lux gentibus et gloria Israelitis.

Quantum ad salutem ckmentiae dicitur: Quid viderunt oculi mei salutare tuum; unde i>oterat dici Simeoni illud lob trigesimo tertio »: « Videbis faciem eius in iubilo »; Baruch terlio: « Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est».

70. (Vers. 31.). Haec autem salus non erat particularis, sed universalis; et ideo subdit: Quodparasti ante faciem omnium populorum, secunduin illud Isaiae quinquagesimo secundo -: « Videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri ». lam verificatum videbat illud Psalmi: « Notum fecit Dominus salutare suum in conspectu gentium »; sequitur: « Viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri»; Isaiae quadragesimo notio: « Parum est, ut sis mihi servus ad faeces Israel convertendas. Dedi te in lucem gentibus, ut sis salus mea usque ad extremum terrae ».

71. (Vers. 32.). Et quanlum ad lucem sapienliae; propler quod addit: Lumen ad revelationem gentium; Isaiae nono: « Habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis ». Et boc lumen gentibus revelabit gloriam Dei; Isaiae quadragesimo: « Revelabitur gloria Domini, et videbit omnis caro salutare Dei »; Danielis secundo: « Ipse revelat profunda et abscondita et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est ».

72. Quantum zA sublimitatem gloriae ixiM.nT: Et gloriam plebis tuae Israel, quia de Israel natus est secundum carnem; Isaiae quarto: « Erit germen Domini in magnificentia et gloria, et fructus terrae «ubhmis, et exsultatio his qui salvari fuerint ex Israel ». Et nunc impletum est illud quod dicitur Esther octavo: «ludaeis nova lux oriri visa est, gaudium et honor et tripudium apud omnes populos ». primum clementiam., secundum sapientiam, tertium vero potentiam manifestat — - sub ratione pacis ex consolatione senis; unde laudatur in hoc cantico ut pax, ut salus, ut lux, ut gloria. Pax est, quia mediator; salus, quia redemptor; lux, qaA doctor; gloria, quia praemiator. Et in his quatuor consistit perfecta Christi commendatio et magnificatio, immo totius evangelicae historiae quaedam brevissima comprehensio quantum ad incarnationem in pace, praedicationem in luce, redemptionem in salute, resurtis consolationem, ideo in sero cantatur in Completorio. Unde isla tria cantica sunt ordinata, Mariae, Zachariae, Simeonis: primum in vespere, secundum in mane, tertium in sero, quia sequens incipit, ubi terminatur praecedens ®. — Significatur etiam in hoc, quod de incarnatione omnis status debet laudare Deum, scilicet virginum, coniugatorum et viduarum; contemplativorum, praelatorum et activorum; laici et clerici et religiosi, qui et Domino debent esse consecrati. rentum admiratio, cum subditur: Et erant pater eius et mater mirantes sUper his quae dicebantur pacis concordia; Esther decimo quinto: « Valde admirabilis es, Domine, et facies tua plena gratiarum ». — Admirabihs etiam secundum quod saloator in clementia; propter quod in Psalmo dicilur ita: « Mirabilis Deus in Sanctis suis », quia « gratia et misericordia est in Sanctos eius et respectus in electos illius », Sapientiae quarto. — Admirabilis secundum quod doctor n sapientia; Psalmus: « Mirabilis ideo in sexta liora decantatur, hoc est in Vespera, quae sexla est a laudibus matutinis. In cantico autem Simeonis de pace dimissorum fltmentio, qui sunt qiiiescenles; septima autem aelas est quiescentium, et ideo iu septima, hoc est in Complelorio, decantalur. Quartum autem canticum est Angelorum, qui non perlinent ad aetatem aliquam, et ideo extra horas in Missa decantatur. Cfr. Card. Hugo, in eundem Lucae locum. — Aliquanto superius pro senis morienlis consolationem Vat. senis mortis consolalionem, quae eliani subinde post Swneonw addit in Ecclesia decantanda.

facta est scientia lua ex me ». — Admirabilis secundum quod triumphator in potenlia, secundum illud Psalmi: « Mirabilis in aliis Dominus »; et Exodi decimo quinto: « Quis similis tui in fortibus, Domine? Quis similis tui, magnificus in sanctitate, terribilis atque laudabilis, faciens mirabilia »? — Et ideo non est mirum, si pater putalivus et mater vera mirabantur super his quae dicebantur.

75. Et heixedixil illis Simeon etc. Post testificantis meritum et testificationis praeconium subiungitur hic tertio praeconii temperamentum humilians ad compatiendum, unde in compassione terminatur; Psalmus: « Quia calix in manu Domini vini meri plenus misto »; ideo post Christi dignilatem subiungit infirmitatem. In hoc autem temperamento primo praemittitur propheticae benediclionis solalium; deinde additur dominicae passionis mysterium; tertio subiungitur maternae compassionis martyrium.

76. (Vers. 34.). Quantum ad solatium benedictionis propheticae praemittitur: Et benedixit illis Simeon, id est, benedielos praedicavit Mariam, quia concepit, et loseph, quia educavit; unde poterat eis dicere illud Davidicum: « Benedicti vos a Domino». Benedicuntur enim parentes in filio et pro filio, secundum quod, primi Begum secundo, « benedixit Eli Elcanae et uxori eius », scilicet pro Samuele, optimo puero.

Nota, quod praemittitur hic benedictio tum ad consolationem, tum ad confortationem, tum etiam ad commendationem, ne passio praedicenda turbet, ne terreat, ne credatur culpa proximorum parentum esse in causa. — Vel ideo benedixit, ut significaret, quod in illo impletae sunt benedictiones Patrum; Genesis vigesimo secundo: « Benedicens benedicam tibi » etc. — Vel ideo, ut insinuet, per passionem Christi nos ab omni maledictione liberatos; ad Galatas tertio: « Chrislus nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum ».

77. Quantum ad mysterium dominicae passionis additur: Et dixit ad Mariam, matrem eius: Ecce, positus est hic in. ruinam et in resurrectionem midtorum in Israel; et hoc divino iudicio; loannis nonQ: « In iudicium ego veni in hunc mundiiin, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant »: et Isaiae octavo: « Erit vobis Dominus in sanclificalionem; in lapidem autem odensionis et in pelram scandali duabus domibus Israel, in laqueum et iri ruinam habitantibus lerusalem». Et ideo (Jicitiir positus, scihcet di;ino iudicio; primae Pelri secundo: « Vobis honor credentibus, non credentibus autem lapis, quem reprobaverunt aedificantes, iiic factus est lapis olTensionis et petra scandali liis qui ostendunt verbo»; et hoc pro culpa ipsorum. Secundae ad Corinthios secundo simile dicitur de Apostolis: « Christi bonus odor sumus Deo, aliis quidem 0(Jor morlis in mortem, aliis autein odor vitae in vitam». — Et ratio huius est contradictio erroris; propter quod addilur: Et in signum, cui conlradicetur; Threnorum tertio: « Tetendit arcum suum et posuit me quasi signum ad sagittam »; hoc dicitur propter contradicentes; ad Hebraeos duodecimo: « Recogitate eum qui talem adversus semetipsum a peccatoribus conlradiclionem sustinuit ». Et ista contradictio fuit occasio ruinae et causa in multis; Isaiae quadragesimo primo: « Peribunt viri, qui contradicunt libi »; et ideo dicilur Ecclesiastici quarto: « Non contradicas verbo verilatis ullo modo ».

78. (Vers. 3o.). Quantum ad martyrium compasionis maternae dicitur: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius, id esl tui ipsius, gladiu compassionis; unde sibi competitillud Psalmi: « Ferrum pertransivit animam eius». Damascenus: « Dolores, quos pariens efi"ugit, lenipore passionis sustinuit».Et Bernardus: « Dum perforatur lancea ille tuus Lesus, omnium quidem, sed specialiter ipsius animam non gladius pertransivit, quia iam ille exspiraverat, sed tuam, unde te plus quam Martyrem praedicamus ». Et Hieronymus: « Quia mente passa est, plus quam Martyr fuit». Unde, quia ipsa veraciter diligebat, ex alfectu intimo vehementer compatiebatur. — Alii vero, qui in corde non animam pertransivit. Ipsius nimirum anima iam ibi non eral, scd tua plane inde nequibat avelli. Tuam ergo perlransivii animam vis doloris, ut plus quam Martyreni non immerito praedicemus, in qua nimirum corporeae sensum passionis excesserit compassionis afreclus. — Pro ipsius animam non Vat. tuant

diligebant, exsultabant; ideo additur: Ut revelenlur ex muUis cordibus cogitationes. Sic est hic consecutum, quia hoc consecutum est ad passionem Christi, quia videhcet ludaeorum carnalium et hypocrilarnm fuit cordis iniquitas revelata; Osee septimoi: «Cum sanare vellem Israel, revelata est iniquitas Ephraim et Samariae coram me »; quia, sicut dicitur Matthaei decimo, « nihil est opertum, quod non reveletur, et absconditum, quod non sciatur». Hoc autem maxime erit in iudicio; primae ad Corinthios quarto: « Nohte ante tempus iudicare, quousque veniat Dominus, qui iliuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium » etc.

79. Nota spiritualiter, quod ex consideratione passionis Christi debet triplex gladius spirituahs animam pertransire. Primus est gladius discretionis rectae fidei; ad Ephesios sexto: « Et gladium spiritus, quod est verbum Dei ». — Secundus est gladius districtionis severi iudicii; Apocalypsis primo: « De ore eius gladius utraque parte acutus exibat ». — Tertius est gladius divisionis humani desiderii; Matthaei decimo: « Non veni mittere pacem, sed gladium ». — Pertransit autem animas primus gladius per veram fidem; ad Hebraeos quarto: « Vivus est sermo Dei et penetrabihor omni gladio». — Secundus, per rigorem poenitentiae; Psalmus: « Gladii ancipites in manibus eorum ». — Tertius, per ardorem benevolentiae; Canticorum tertio: « En lectulum Salomonis », et post: « Omnes tenentes giadios».

80. Contra hunc triphcem gladium est aUus triplex: scilicet gladius rancoris; primi Regum trigesimo primo: « Arripuit Saul gladium suum et irruit super eum ». — Gladius detractionis; Psalmus: « Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et hngua eorum gladius acutus». — Gladius haeresis, qui est divisio ab unitate fidei; Proverbiorum quinto, sub metaphora meretricis: « Novissima illius amara quasi absinthium, et Hngua eius acuta quasi gladius biceps »; et Psalmus: «Gladium evaginaverunt », sequitur: « ut trucident rectos corde ».

Primus gladius spirituahs est emendus; Lucae vigesimo secundo: « Qui non habet vendat tunicam suam et eraat gladium ». Ahus vero est in vaginam remittcndus; loannis decimo octavo: « Mitte gladium tuum in vaginam ». Et ratio huius est, quia primus occidit vitam carnalem, secundus vero vitam spiritualem. muliebris. Decebat enim, Chrisli adventum testimonium habere ab omni genere personarum, ut inexcusabiles sint qui non credunt Evangeho. Unde Christus habuit testimonium angehcum et humanum, et iterum quantum ad simphces et perfectos, et iterum perfectorum in utroque sexu, ut ostendatur, quod uterque sexus ad redemptionem spectabat, sicut uterque ceciderat. Unde ut nihil desit ad firmitatem testimonii, Christus natus habuit testimonium septiforme, scilicet a natura caelesli, scihcet stella; Matthaei secundo: « Vidimus steUam eius in oriente». A supercaelesti, sciUcet angeUca; supra eodem: «Facta est cum Angelo multitudo caelestis exercitus » etc. A natura subcaelesli, scilicet virili simplici, sicut pastores; supra: « Et reversi sunt pastores » etc. Virili sapiente, sicut Magi; Matthaei secundo: « Ecce, Magi ab Oriente venerunt » etc. Senili in sexu mascutino, sicut Simeon; supra: « Hic venit in Spiritu in templum ». Senili in sexu femineo, ut hic: Et erat.Anna prophetissa, fdia P hanuel elc. Infantili, qui « non loquendo, sed moriendo confessi sunt »; Matthaei secundo: « Mittens occidit omnes pueros » etc.; et tunc impletum est illud Psalmi: « Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem ». Et omnis natura, omnis sexus, omnis aetas Christo nascenti testimonium perhibuit, quia ipse debebat reparare omnia. Unde et pueris in templo clamantibus et Pharisaeis reclamantibus dictum est infra decimo nono: « Si tacuerint hi, lapides clamabnnt».

Ad huius autem testimonii fidem astruendam tria introducuntur. Primum est prophetantis aucto- 7-ilas. Secundum est teslificantis sanctitas, ibi: Et vixerat cum viro suo annis septem etc. Tertium est testimonii celebrilas, ibi: Et haec, ipsa hora superveniens etc. — Auctoritas autem prophetantis coUigitur ex duobus, scihcet ex munere prophelah et origine naturali.

82. (Vers. 36.). Ratione muneris prophetaUs dicitur: Et erat Anna prophetissa. « Anna interpretatur gratia », in quo ostenditur, quod recte decebat talem muUerem prophetare, quae erat habitaculum gratiae; Proverbiorum undecimo: « Mulier gratiosa inveniet gloriam »; unde ipsa poterat dicere illud primae ad Corinthios decimo quinto: « Gratia Dei sum id quod sum ». Ideo non est mirum, si habet tunicam vendal et emat

Anna erat prophetissa, quia Sapientiae septimo dicitur de sapientia, quod « in animas sanclas se Iransfert et amicos Dei facit et Prophetas constituit ».

83. Ratione vero originis naluralis additur: FHia Phanuel de tribu Aser; et sic erat de genere Israel, de cuius genere erant reges, sacerdotes et Prophetae et Christus Dominus; ad Romanos nono dicitur de Israelitis: « Quorum adoptio esl filiorum et gloria et testamentum et legislatio et obsequium et promissio, quorum patres, et ex quibus est Chrislus secundum carnem». Et speciaUter erat de tribu Aser, cui data est benediclio in filiis; Deuteronomii trigesimo tertio: « Renedictus in filiis Aser, sit placens fratribus suis »; « Sicut dies iuventutis tuae, ita et senectutis tuae ». Et specialissime dicitur filia Phanuel, qui interpretatur facies Dei; in quo oslendilur, quod erat de genere illorum, ad quos dicitur: « Quaerite faciem eius semper». Nihil ergo deerat ratione originis ex parte dignitatis parentum; nec etiam ratione antiquitatis dierum, quae facit ad dignitatem et auctoritatem perplurimum; Proverbio rum decimo sexto: « Corona dignitatis senectus, quae in viis iustitiae reperitur ». Et ideo subditur: Et haec processerat in diebus multis; lob vigesimo nono: « In nidulo meo moriar, et sicut palma multiplicabo dies ».

84. Et vixerat cum viro suo etc. Hic secundo lestificantis sanctitas quantum ad perfe-..,., i. r. ctionem vitae activae et contcmplativae. — Quantum ad vitam activam, quae consistit in regimine domus propriae, dicitur: Et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua; et sic fuit virgo, antequam cognosceretur a marilo.

85. (Vers. 37.). Et haec erat vidua usque ad amios octoginta quatuor; et ita habuit continentiam.... j 7. 7 1. virgmalem, vidualem et coniugatem pro loco et tempore. Unde laudabilis fuit in custodia corporis; propter quod ei competebat illud ludith decimo quinto: « Fecisti viriliter, et confortatum cst cor tuum, eo quod castitatem amaveris et post virum tuum alterum nescieris ». Et ideo haec vidua lionoranda, secundum illud primae ad Timotheum quinto: « Viduas honora, quae vere viduae sunt »; et iterum: « Vidua eligatur non minus sexaginta annorum, quae fuerit unius viri uxor, in operibus bonis testimonium habens». Talis fuit Anna; in quo apparet, quod habebat perfectionem vitae activae.

86. Quantura ad perfectionem contemplativae dicitur: Quae non discedebat de templo. Tota vacabat contemplationi devote. Glossa: « Exemplum datur viduis, quae sunt in Ecclesia », scilicet ut dicant cum Psalmo: « Haec requies mea in saeculum saeculi »; contra illas viduas, de quibus dicit Aposlolus primae ad Timotheum quinlo, quod « otiosae discunt circuire domos, et non solum otiosae, sed et verlwsae et curiosae, loquentes quae non oportet». — Vacabat etiam offwiose; unde et addilur: leiuniis el obsecrationibus serviens Deo; sicut illa bona vidua ludilh, octavo, dicitur quod « in superioribus domus suae fecerat cubiculum secretum, in quo cum puellis suis clausa morabatur, habetis cilicium circa lumbos suos et ieiunabat omnibus diebus vitae suae »; et hoc optime, quia, sicut dicilur primae ad Timotheum quinlo, « vidua, quae in deliciis esl, vivens mortua est». Et bene iungit ieiunium et orationem, quia « ieiunio sanantur pestes corporis, orulione pestes animae »; Tobiae duodecimo: « Bona est oratio cum ieiunio et eleemosyna » etc. — Vacabat etiam continue; unde dicitur: Die ac nocte; secundum formam Apostoli; primae ad Timotheum quinto: « Quae vidua est et desolata speret in Domino et inslet orationibus die ac nocte ».

87. (Vers. 38.). Et haec, ipsa hora etc. Hic tertio describitur testimonii celebritas tum ratione temporis congruentis, tum ratione multitudinis consentientis. — Ratione temporis congruentis dicitur: Et haec,ipsa liora superveniens, confitebalur Domino; in quo apparet, quod divino instinctu factus est iste concursus, et ideo festum Purificalionis dicitur festum Ypapanti, id est obviantium, quia Simeon et Anna obviaverunt loseph et Mariae sine aliqua convocatione; et ideo in die illo universaliter — Superius pro Vacabat etiam officiose B Vacabat etiam contemplativae non solum devote, sed el officiose.

fit processio. Unde sicut eodem spiritu venit, quo Simeon, ita et eodem spiritu prophetavit; et impletum est illud loel secundo: « Et prophetabunt filii vestri et filiae, senes vestri visiones videbunt » etc. Attamen Simeonis testificatio explicite describitur et per modum praedicationis, Annae vero implicite et per modum confessionis, quia docere in Ecclesia non est mulierum, sed virorum; primae ad Timotheum secundo: « Docere mulieres non permitto in ecclesia neque dominari in virum ». — Et nola, quod de Christo prophetaverant Simeon et Zacharias, virgo Maria et Elisabeth copulata coniugio; et ideo congruum est, quod prophetet et vidua, ne aUqua professio desit aut sexus.

88. Ratione vero multitudinis consentientis subditur: Et loquebatur de illo omnibus, qui exspeciabant redemptionem Israel. Illi enim libenter audiebant, unde dicebant illud Isaiae vigesimo quinto: « Ecce, Dominus Deus noster, exspectavimus eum, et salvabit nos ». lam poterat decantare: « Redemptionem misil Dominus populo suo ». Omnibus loquebatur, quia in hoc pendebat salus omnium; Isaiae quadragesimo nono: « Et sciet omnis caro, quia ego Dominus salvans te et redemptor tuus, fortis lacob ».

89. Et nota hic spirituaUter, quod in oblatione Domini quatuor personae adfuerunt, scilicet loseph et Maria, Simeon et Aina, quia anima, quae verum sacrificium vult ofTerre Deo, debet habere comitalum quatuor virtutum cardinalium. Per Simeonem namque, qui interpretatur audiens, intelligitur prudentia; Proverbiorum primo: « Audiens sapiens, sapientior erit ». Per Annam vero, quae interpretatur gratia, intelligitur temperantia; ad Hebraeos ultimo: « Optimum est gratia stabilire cor, non escis ». Per loseph, virum iustum, qui interpretatur augmentum, intelligitur iustitia; secundae ad Corinthios nono: « Multiplicabit semen vestrum et augebit incrementa frngum iustitiae vestrae ». Per Mariam, quae interpretatur dominatrix, intelligitur forliludo, Proverbiorum decimo sexto: « Melior est paliens viro forli ». De his quatuor virtutibus Sapientiae octavo in laudem scribitur: « Sobrielatem enim et prudentiam docet et iustitiam et virtutem ». — Et haec designantur per quatuor prophetissas mulieres, de quibus fit mentio in Scriptura; scilicet Maria, soror Moysi, Exodi decimo quinto; Debbora, ludicum quinto; Holda, quarti Regum vigesimo secundo, et Anna, sicut hic. Per Annam, sicut dictum est, intelHgitur temperantia; e.r Holdam, quae interpretatur discretio mea, intelligitur prudentia; per Debboram, quae interpretatur apis habens aculeum, intelligitur iustitia quantum ad severitatem et clementiam; per Mariam, quae dominatrix et mare amarum interpretatur, intelligitur fortitudo quantum ad magnanimitatem et patientiam. — Et hae quatuor virtutes intelliguntur per quatuor filias Phihppi prophetissas; Actuum vigesimo primo i: « Huic erant quatuor filiae, virgines prophetantes ». Per Philippum, qui interpretatur os lampadis, intelligitur sapientia, quae docet et generat quadruplicem virtutem praedictam.

90. (Vers. 39.). Et ut perfecerunt etc. Postquam descripta est Christi humiliatio secundum Legis praeceptum et clarificatio per veritatis testimonium, subiungitur hic ultima particula huius partis, in qua describitur consummatio praedictorum, et hoc dicitur primo respectu legalis praecepti, deinde respectu prophetalis vaticinii. — Quantum ad legalis praecepti consumfnationem dicitur: Et ut perfecerunt omnia secundum Legem Domini; quia, secundum quod dicitur Matthaei quinto, « non veni Legem solvere, sed adimplere »; et rursus: « lota unum, aut unus apex non praeteribit a Lege, donec ticum, inde loquax. Ibid. c. 8. n. 29: Olda, distritio (antiquior ed. districtio), sive diverticulum. Cfr. Biblia impressa Venetiis per Franciscum de Hailbrun, 1t, in cuius flne habentur a interpretationes Hcbraicorum nominum »: Olda, destruens, vel discernens, sive destructio, aut diverliculum. — Inferius post discretio ex C D F G addidimus m6a, quae lectio convenit cum B. Albert., in Luc. 2, 36: « Tertia [prophelissa] Olda discretio mea interpretatur, quia per pacem Christi mali a bonis discernuntur » etc. Idem dicit Card. Hugo, in eundem locum, ubi etiam docet, liis quatuor prophctissis quatuor significari virtutes cardinales. In applicanda significatione non convenit cum S. Bonaventura.

° Cfr. supra pag. 21, nota 10.

10 vers. 9. — Hieron., Lib. de Nominib. Hebraicis, novi testament. Lucae: Filippus, os lampadis, vel os manuum. Cfr. S. Bonav., Comment. in loan. 1, 44. n. 91: MoralUer vero Philippus os lampadis interprelatur... Per os sapientia notatur eloquentiae, de qua Lucae 21, 15: « Ego dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri ». Per lampadem, honeslas conversationis, Matthaei 5, 16: « Luceat lux vestra coram hominibus, iit videant » etc.

omnia fiant ». — Quanlum autem ad prophelalis vaticinii complelionem subditur: Reversi sunt in Galilaeam, in civitateni suam Nazareth; Matlhaei secundo: « Admonitus in somnis, secessit in partes Galiiaeae. Et veniens habitavit in civitate,,quae vocatur Nazareth, ut adimpleretur quod -dictum est per Prophetas: Quoniam Nazaraeus vocabitur »; Isaiae nono: « Aggravata est via maris trans lordanem Galilaeae gentium ». Sed hoc non cognoverunt scribae, qui dixerunt, loannis septimo: « Scrutare Scripturas, et vide, quia a Galilaea Propheta non supgit». — Et nota, quod secundum Augustinum in libro secundo de Consensu Evangelistarum, puer Lesus ante perlatus est a ludaea in Aegyptum, quam descenderet in Gahlaeam, quia propter persecutionem Herodis descendit in Aegyptum, et propter timorem Archelai secessit in partes Gahlaeae, rediens de Aegypto.

Qualiter Ghristus factus sit sub lege moiali.

91. Puer autem crescebat etc. Supra descripsit Evangelista, qualiter Salvator factus est sub lege caeremoniah, hic describit, quahter factus est sub lege morali. Sed quoniam tota morum ordinatio principaliter attenditur circa tria, scihcet circa cullum maieslatis et studium veritatis et o/ficium pielatis; per primum subiicitur homo suo Creatori, per secundum doctori, per tertium genitori: ideo pars ista... i-, i. habet tres, in quarum prima ostenditur, quahter Christtis factus est sub lege morah quantum ad Maiestatis cultum; in secunda, quahter factus est sub lege morah quantum ad verilalis studium, ibi: Et factum esl, post triduum; in tertia, quahter factus est sub lege morah quantum ad pietatis obsequium, ibi: Et dixit Mater eius ad. illum etc.

Ad perfectam descriptionem cultus divini duo primum est exceUentia virlutis propriae, secundum est reverentia maiestatis divinae, ibi: Et ibant parentes eius per omnes annos etc. — Excellentia autem virtutis in Christo ostenditur ex parte mentis, quamvis esset defectus aetatis ex parte carnis; propter quod praemittit profectum aetatis in carne et subiungit perfectionem. virtutis in mente.

92. (Vers. 40.). Quantum autem ad profectum aetofe iu came dicitur: Puer autem crescebat, sci-.., <?. licet in corpore, sicut exponit Beda: « In quantum puer erat, id est homo fragihs, crescere poterat. sicut ceteri homines, non in quantum Verbum ». — Quantum autem ad perfectionem virtutis in mente subditur: Confortabatur. Perfeclio autem virtutis mentahs consistit in tribus, srilicet in vigore polentiae respectu irascibilis, in splendore sapienliae respectu rationaUs et fervore graliae respeclu concupiscibilis. — Quanlum igilur ad vigorem potentiae irascibihs dicitur: Et conforlabatur; Ezechielis tertio: « Manus Domini erat mecum confortans me »; ad Phihppenses ultimo: « Omnia possum in eo qui me confortat ». — Quantum ad splendorem sapientiae in rationali subditur: Plenus sapientia; ad Colossenses secundo: « Nam in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi »; et Isaiae undecimo: « Requiescet super eum spirilus Domiiii, spiritus sapientiae et intellectus ». — Quantum vero ad fervorem gratiae in concupiscibili subditur: Et gralia Dei erat inilio; Ecclesiaslici vigesimo quarto: « In ine gratia omnis viae et veritatis, in ine omnis spes vitae » etc.; et loannis primo: « Et vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenuin gratiae et veritatis ».

93. (Vers. 41.). Et ibant parentes eiris e[c. Hic describitur reverentia maieslatis divinae, quae consistit in cultu religionis, et ostenditur in Christo secundum parentum ducatum et secundum proprium instinctum. — Quanlum ad parentum ducatum dicitur: Et ibant parentes eius per omnes annos in lerusalem. Nam ita mandatum erat in Lege; Exodi vigesimo tertio i: « Ter in anno mihi fesla celebrabitis ». Et credendum est, quod etiam ducereiit lesum, quia ibidem subditur: « Ter in aniio apparebit omne masculiuum tuum coram Domino Deo tuo »; et hoc in lerusalem, secundum praeceptum Deuteronomii, duodecimo: « Ad locum, quem elegerit Dominus Deus vester de cunctis tribubus vestris, accedetis ». Et.iste locus erat lerusalem, secundum quod dicitur secundi Paralipomenon septimo: « Elegi et sanctificavi locum istum, ut sit ibi nomen meum in sempiternum ». Et istum cultum maxime in pascha faciebant, et ideo subditur: In die solemni pa.schae; Exodi duodecimo: « Habebitis hanc diem in monumentum et celebrabitis eam solemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno ».

94. (Vers. 42.). Quantum autem ad p)'oprium instinctum etiam divino cultui vacabat puer Lesus; quantum ad quem subditur: Et cum factus esset annorum duodecim-; in quo oslenditur, quod puer tur». Glossa interlinearis: Puer autem crescebal, corpore, et confortabatur, spiritu, plemis etc. — Inferius post Confortabatur Vat. addit spiritu.

Lesus diviiio cultui vacabat sine parentum consortio, sine consiHo, sine complacito. — Sine consortio..,., quidem; licet enim cum consortio parentum ascenderit, tamen sine eis remansit; propter quod dicitur: Ascendenlibus illis lerusalem secundum consuetudinem diei festi, scilicet ad orandum, sicut infra decimo octavo: « Duo homines ascendebant in templum, ut orarent »; et Actuum tertio: « Petrus et loannes ascendebant in tempiuin » etc.

(,Vers. 43.). Consummatisque diebus, cum redireiit, scilicet ad propria, secundum illud ludith decimo sexlo: Ceiebrata feslivitale, « unusquisque rediit in sua ». Et cum omnes redirent, non tamen Lesus; unde et subditur: Remansit puer Lesus in lerusalem, el ila solus, sine parentum consortio. — Huius figura praecessit in puero Samuele, de quo dicitur primi Regum secundo, quod « Elcana abiit », pater eius, et inater abiit « in domum suani; puer autem ministrabat coram Domino ». Unde solus remanserat, ut mehus oralioni vacaret; Threnorum terlio: « Sedebit solitarius ettacebit». Et ita remansit proprio instinctu sine parentum consortio.

95. Reiviansit etiam sine consilio; unde et subditur: Et nou cogiiouerunt parentes eius. Cuius figura praecessit in Samsone, « qui noluit patri et matri indicare, quod mel de ore leonis assumserat», ludicum decimo quarto. In quo etiam praebuit exemplum, quod in divino obsequio faciendo non est a parentibus carnalibus consilium requirendum; Deuteronomii trigesimo tertio: « Qui dixerit patri suo et matri: Nescio vos; et fratribus: Ignoro illos; hi custodierunt eloquium tuum et pactuin tuum servaverunt ».

96. (Vers. 44.). Et ne putes, quod ista ignorantia fuerit ex negligentia, propter quam esset reprehensibilis Maria, suljdit causam: Existimantes autem, illum esse in comitatu, venerunt iter diei; quia, cum viri irent cum viris, et mulieres cum niulierijjus seorsum; probabile eratpatri, quod puer esset cum matre, et probabile matri, quod esset cum patre Et ideo fuerunt decepti. Non erat de genere illorum, de quibus dicitur lob vigesimo primo: « Semen eorum permanet coram eis, propinquorum turba et nepotum in conspeclu eorum », sed erat, sicut ille, de quo in Psalmo: « Considerabam ad dexteram et videbam, et non erat qui cognosceret me «. Et sic remansit sine parentum consilio.

97. Remansit etiam sine complacito, quia cum dolore quaerebant, quem amiserant; unde subditur:, Et requirebant eum inler cognatos et notos; et tamen non invenerunt, quia tales elonganlur ab ipso; lob decimo nono: « Noti mei quasi alieni recesserunt a me ».

98. (Vers. 4S.). Et ideo sequilur: Et non invenie,ntes eum, reversi sunt in lerusalem, ut quem non poterant invenire in consorlio cognationis invenirent in loco orationis, secundum illud Psalmi: « Ecce, audivimus eum in Ephrata»; et post: « Introibimus in tabernaculum eius». Reversi sunt, inquam, requirentes curn; secundum illud Canticorum lerlio: « Surgam et circuibo civitatem, quaeram quem diligit anima mea»; ila dicebat virgo Maria; et iterum Canticorum quinto: « Quaesivi, et non inveni illum; vocavi, et non respondit mihi ». «.Adiuro vos, fdiae lerusalem, ut, si invenerilis dilectum meum, nuntietis ei, quia amore iangueo »..

99. In hoc autem admonemur, ut ab ipsa infantia divino cultui mancipemur; primi Regum secundo: « Samuel ministrabat ante faciem Domini, puer accinctus ephod lineo »; et maxime ab anno duodecimo, quia tunc incipit tempus discrelionis converlendae ad bonum. Unde de sancto Martino dicitur, quod « cum esset annorum duodecim, eremum concupivit »; simililer dicitur de beato Benedicto. Ideo Evangelista hanc aelalem exprimit. — Admonemur etiam, ut nullatenus propter amorem parentum divinum cultum intermittamus; unde Ilieronymus: « Per calcatum perge patrem, per calcatam perge matrem et ad vexillum crucis advola. Summum enim pietatisgenusest, in his crudelem esse»; dicitur enim Matthaei decimo: « Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus».

100. Et factuni cst post triduum etc. Supra ostendit Evangelista, qualiter Christus Dominus factus est sub lege morali quantum ad cultum divinae maiestatis; hic secundo ostendit, qualiler factus est sub eadem quantum ad studium verilatis; in quo primo describit Evangelista eius humiliationem in pueritiac tempore cor gerens senile... Despectis ilaque litterarum studiis....sanctae conversationis habitum quaesivit. Kecessit igitur scienter ncscius et sapiens indoctus ». Ibid. c. 1: Hic itaque cum iam, relictis litterarum studiis, petere deserta decrevisset, nulrix, quae hunc arctius amabat, sola secuta est... Benedictus autein religiosus et pius puer, cum nutriceni suam flere conspiceret etc.

assumendo discipuU formam; secundo vero, eius clari/iccUionem in aperiendo sapientiae praerogalivain, ibi: Stupebant autem etc.

101. (Vers. 46.). Formam autem discipuli ostendit Salvatorem assumsisse, cum dicitur: Et factum est, post triduum invenerunt eum in templo sedentem. Sessio designat quietem et hutnililatem; sciebat enim, quod « melius est sedere in angulo domatis quam cum muliere litigiosa et in domo communi», Proverbiorum vigesimo primo. Sedentem, inquam, in medio doctorum; Ecclesiastici decimo quinto: « In medio ecclesiae aperuit os eius, et implevit eum spirilu sapientiae et intellectus». Sciebat enim scriptum esse: « Qui ad sapientes graditur sapientior erit, amicus stultorum efTicietur similis», Proverbiorum decimo tertio. — Et in hoc docet consortium studentium diligendum, non ad liliganduin, sed ad conferendum; propter quod subditur: Audientem illos et interrogantem. Hoc enim est exercitium addiscentis, ut audiat et interroget de dubiis; Ecclesiastici trigesimo secundo: « Audi tacens, et pro reverentia accedit tibi gratia bona », quia «auris bona cum omni concupiscentia audiet sapienliam», Ecclesiastici terlio; et ideo dicitur loannis octavo: « Qui ex Deo est verba Dei audit». Quia non suflicit audire, ideo subditur: Et inlerrogantem; lob octavo: « Interroga generationem prislinam, et diligenter investiga patrum memoriam »; et Deuteronomii trigesimo secundo: « Interroga patreni tuum, et annuntiabit tibi » etc. Interrogabat autem, non ut docerelur, sed magis ut docorot. Hieronymus: « Duodecim annos Salvator impleverat, et in templo sacerdotes interrogans, magis docet, dum prudenter interrogat».

102. In hoc autem spirilualiter est notandum, quod Christus docet nos, quod ante debemus discere quam docere, secundum illud Ecclesiastici decimo octavo: « Antequam loquaris, disce ». Et ideo voluit in mediO doctorum inveniri et in templo, quia in Scripturarum lectione et in oratione veritas invenitur. in studio sacrae Scripturue, quia, secundum quod dicitur Proverbiorum decimo quarto, « ubi noii sunt boves, praesepe vacuum est ». fioyes sinit praedicatores; primae ad Coririthios nono: « Non alligabis os bovi trituranli » etc. — Inventus est in domo; Matthaei secundo: « Intrantes domuiii »; id est in scrutinio conscientiae fjuietae; Sa[)tentiae uclavo: « Intrans domum meam, conquioscam cum illa ». — Inventus est etiam in tempb,.sicut hic, id esl in consortio sanctae Ecclesiae, quia « Ooininus in templo sancto suo », ut dicitur in Psaliiio.

Noii autem invenitur in monumento doctrinae erroneae; Lucae ullimo: Mulieres « venerunt ad monumentum et non invenerunt corpus Iesu»; nec etiain in lcctido co)iscientiae inquieiac; Canticorum tertio: « In lectulo meo quaesivi quem diligit anima mea,quaesivi illum et non inveni »; nec invenitur in consorlio vitae mundanae; lob vigesimo oclavo: « Sapientia vero, ubi invenitur»? et post: « Non inveiiitiir in terra suaviter viventium ».

103. (Vers. 47.). Slupebant aulemelc. Hic post humiiiationem subiungit clarificalionem, cum dicitur: Stupebant autem omnes, qui cum audiebcuit, super prudentia et responsis eius; pro eo quod prodentissime respondebat, supra aestimationem. Slnpor est enim ex insolita et magna imaginatione; iiifra quinto: « Stupor apprehendit omnes »; lob duodecimo: «.Vdducit con.siliarios in stultum (inem et iudices in stuporem ». Et sic iraplelum est ilkid Sapientiae octavo: « Habebo pl'opter hanc claritatem ad turbas et honorem apud seniores iuvenis; acutus inveniar in iudicio et in conspectu potentium admirabihs ero, facies principum mirabimtur me ». Uoc in Christo impletum est nunc. — Huius figura praecessit tertii Regum decimo ubi dicitur, quod «videns regina Saba sapienliam Salomonis, non habebat ultra spiritum », propter nimiam admirationera.

104. (Vers. 48.). Et non solum illi extranei stupebant, sed etiam parentes; unde et subditur: Et videntes admirati sunt; Matthaei septimo: « Miratae sunt turbae super doctrina eius ». Et vere mirabile, quod respondebat quod non didicerat; loannis septinio: « Mirabantur ludaei dicentes: Quomodo hic htteras scit, cura non didicerit»?

105. Et dixit Mater eius etc. Hic terlio ostendit, quahter factus est sub lege morali quantum ad ofjicium pietatis; in quo praemittitur primo humiliatio, et subditur clarificatio, ibi: Et Mater eius conservabat omnia verba haec.

Humiliatio autem ostenditur in duobus, scilicet in subiacendo corripienti et in obsequendo praecipie.nti. Subiecit enim se Chrslus matri corripienti; se propler quod dicitur: Et dixit Mater eius ad illum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ipsa fiduciaUus loquitur et interrogat causam dimissionis, cum sciat, se honorari debere ab eo, secundum illud Exodi vigesimo: «llonora patrem tuum el matrem tuam »; et Proverbiorum sexto: «Conserva, fih, praecepta patris lui, el ne dimittas legem malristuae». Sed tu, inquit, conturbasti nos; unde et subdit: Pater tuus, scilicet putativus vel adoptivus sive educativus; et ego dolentes quaerebamus te, quasi insimul dicebamus illud Tobiae decimo: « Heu me, fih, ut quid te misimus peregrinari, lumen oculorum nostrorum, bacuium senectutis nostrae, solatium vitae nostrae! Omnia enim in te uno habentes, te non debuimus dimittere ».

106. (Vers. 49.). Et nota, quod ad quaestionem et Et ait ad illos: Quid est, quod me quaerebatis? quasi absentem, cum ego essem vobis praesens; leremiae vigesimo tertio: « Caelum et terram ego impleo »; et hoc ostendit, quia Filius erat aeterni Patris. Unde et subdit: Nesciebalis, quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? loannis sexto: «Uescendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me ». UndjB non debetis mirari, si vos dimisi propter Patrem aeternum, quia sic dicitur Actuum quinto: « Obedire Deo oportet magis quam hominibus ».

107. (Vers. 50.). Et quia verbum erat occultum, subditur: Et ipsi non intellexerunt; primae ad Corinthios secundo: « Sapientiam loquimur in mysterio absconditam »; et Tobiae duodecimo: « Sacramentum regis abscondere bonum est». — In hoc autem, quod Christus, cum correptus est, se humihter excusavit; et cum invitatus est a Matre, ut miraculum faceret, respondit dure; dedit nobis exemplum et formam humilitatis, ut malimus corripi quam laudari; Ecclesiastae septimo: « Mehus est a sapiente corripi, quam stultorum adulatione decipi». Simul etiam cum hoc insinuavit, quod pietas ad Deum praeferenda est pietati respectu parentum.

108. (Vers. bl.). Subiacuit etiam Dominuspmecipienli; propter quod subditur: El descendit eis et venit Nazareth. Modo impletum est illud Baruch tertio: « Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est ». Descendit, inquam, quod est signum humiliationis; Canticorum sexto: « Descendi in hortum meum, ut viderera poma convallium », id est humiles. « Quia excelsus Dominus et humilia respicit», scilicet de propinquo, «etalta a longe cognoscit». Propter quod et subditur: Et erat subditus illis. Bernardus: «Quis? quibus? Deus hominibus. Deus, inquam, se horainibus subdit; et tu dominari gestiens, tuo te praeponis auctori? Quoties enim horainibus praeesse desidero, toties Deum meum praeire contendo, ut tale mihi aUquid Dominus respondeat: Vadepostme, satana, quia non sapis quae Dei sunt ». Unde vere poterat ipse dicere illud primae ad Corinthios nono: « Cum essem liber ex omnibus, omniura me servum feci». Et nos omnibus araore ipsius debemus esse subiecti; primae Petri secundo: « Subiecti estote orani huraanae creaturae propter Deum ».