Nn. 95–132

95. 3° Do6lri7ia catJwlica. Contra hos errores, TridentinuDi - exponit do6lrinam catholicam (a) de diviua institutione et necessitate confessionis sacramentah*s : —

" Ex institutione sacramenti Prenitentiae jam explicata universa Ecclesia semper intellexit, instituta/n etiam esse a Domijio integram peccatorum confesno7iem^ et omnibus post Baptismum lapsis jure divino necessariam existere : quia Dominus noster Jesus Christus, e terris ascensurus ad ca^los, Sacerdotes sui ipsius vicarios rehquit, tanquam praesides et judices, ad quos omnia mortaha crimina deferantur, in qua^Christi fideles ceciderint : quo, pro potestate clavium, remissionis aut retentionis peccatorum sententiam pronuntient. Constat enim, Sacerdotes judicium hoc, incognita causa, exercere non potuisse, neque sequitatcm quidem illos in poenis injungendis servare potuisse, si in genere duntaxat, et non potius in specie, ac sigillatim, sua ipsi peccata declarassent. Ex his colhgitur, oportere a paenitentibus omnia peccata mortalia^ quorum post diHgentem sui discussionem, conscientiam habent, in confessione recenseri, etiamsi occultissima iila sint ".

Tria hic asseruntur : divina institiitio confessionis, ejus necessitas, necnon ejus obje^uni, videHcet oinnia peccata niortalia post baptismum commissa, quorum conscientia habetur.

96. (b) Quoad inoduni vero cojifitendi^ secretum aut pubhcum, addit S. Synodus : —

" Ceterum, quoadmodumconfitendi secreto 2i^\idi solum Sacerdotem, etsi Christus non vetuerit, quin ahquis in vindi6tam suorum scelerum et sui humihationem, tum ob ahorum exemplum, tum ob Ecclesiae offensae ?edificationem, deU(5ta sua publice confiteri possit; non est tamen hoc divino prgecepto mandatum, nec satis consuite humana aUqua lege praeciperetur, ut deli6la praesertim secreta, publica essent confessione aperienda,

Unde cum a sandlissimis et antiquissimis Patribus, magno unanimique consensu secreta confessio sacramentahs, qua ab initio Ecclesia san6la usa est, et modo etiam utitur, fuerit semper commendata; manifeste refellitur inanis eorum calumnia, qui eam a divino mandato aHenaili, et inventum hurnanumesse, atquea Patri-

' Quae argumenta fuse exponit I^a^ op. cU., L U p- 168-273. ' Trident.y sess, XIV, cap. 5.

bus in Concilio Lateranensi congregatis initium habuisse, docere non verentur. Neque enim per Lateranense Concilium Ecclesia statuit, ut Christi fideles confiterentur, quod jure divino necessarium et institutum esse intellexerat; sed ut pr?eceptum confessionis, saltem semel in anno, ab omnibus et singulis, cum ad annosdiscretionis pervenissent, impleretur."

Ex quibus colligitur confessionem, sive secretavi sive publicam^ esse vere sacramentalem ; neque tamen expedire ut prsecipiatur con^Qsslo publica deliclorum prsesertim occultorum. Aliunde asseritur, etsi non definiatur, confessionem secretam ab initio Ecclesiae in usu fuisse.

Ad quod melius intelligendum, sciendum est hanc quaestionem diligenter a theologis et episcopis ConciHi fuisse perpensam; quidam censebant secretam seu auricularem confessionem a Christo institutam esse; alii vero putabant Christum confessionem quidem instituisse, sed nuUo modo determinasse utrum secreta an pubhca esse deberet '. ConciHum rem definire noluit, sed solummodo declaravit modum confitendi secrete non esse ahenum ab institutione Christi, id est, juxta Suai-ez^, non esse contrarium nec repugnare divino praecepto, imo esse consentaneum.

Quare duplex erit thesis : prior de ipsd confessione; posterior de modo confitendi.

97. Thesis i^ : Confessio sacramentalis est jure divino necessaria iis omnibus qui gravia peccata post baptis mum commiserunt, eisque obligatio incumbit omnia et singula mortaiia peccata confitendi.

De fide est ex Tridentino 3 .• " Si quis negaverit confessionem sacramentalem vel institutam vel ad salutem necessariam esse jure divino, aut dixerit, modum secrete confitendi soli Sacerdoti, quem Ecclesia Catholica ab initio semper observavit et observat, ahenum esse ab institutione et mandato Christi, et inventum esse humanum; A. S. — Si quis dixerit in sacramento Pa^nitentiai ad remissionem peccatorum necessarium non csse jure divino confiteri omnia et singula peccata mortaha, quorum memoria cum debita ct diligenti pra^meditatione habeatur, etiam occuUa... A. S."

' Cfr. Theiner^ Ada genuina C. Trid., t. I, pp. 531, 540, 549, 557, 562, 580, 592, etc. ^ Suarez, De Pcenit., disp. XXI, se(ft. II, n. 12. 3Sess. XIV, can. 6-7.

Diximus : (a) '' cotifessio sacramentalis", abstrahendo a quaestione utrum publica sit, an privata seu auricularis ; certum est confessionem publicam non requiri, imo saepe inopportunam esse, ut ait 1 ridentiimm ; sed si de fafto quandoque adhibeatur, in ordine ad absolutionem, haec quoque erit confessio vere sacramentah*s ; (b) '^ jnre divino necessaria ", et quidem stri6le, sub pcena damnationis quia confessio non est praeceptum mere ecclesiasticum, sed divinum, quatenus implicite continetur in potestate remittendi peccata modo judiciaH; haec autem necessitas oritur ex praecepto /^jzV^W, ideoque.quasdam patitur exceptiones, de quibus infra dicemus; (c) ^^ peccata gravia'\ seu mortalia, cum venialia possint absque confessione remitti; hic autem notare expedit multa peccata, quae hodie ut mortaHa a theologis habentur, a quibusdam Patribus vocari veniaHa seu minuta : ita Ccesariiis Arelat. inter ;;^22;22//^ peccata commemorat juramenta, perjuria, detra6liones, otiosos sermones, odium, iram, gulam, invidiam etc^; jamvero iHa solapeccata accusare tenebantur fideles, quorum gravitatis conscii erant. Nomine autem peccatorum gravium comprehenduntur peccata interna et occulta, ut expresse ait Tridentinum. (d) Omnia autem mortaHa et singula distin^le accusari debent, in quantum fieri potest.

Fundamentum hujus do^lrinae in Scriptiu^d habetur ; plena probatio ex Traditione desumitur; ratio autem hujus dogmatis convenientiam ostendit.

§ I. CONFESSIONIS INSTITUTIO ET NECESSITAS EX SCRIPTURA INFERTUR2.

98. 1° Ex verbis 5. Matthcei de potestate clavium, nec-

^ Minuta enim peccata recensens, ait : " Cogitemus ex quo sapere coepimus quid pro juramentis, quid pro perjuriis, quid pro malediflis, quid pro detracflionibus, quid pro otiosis sermonibus, quid pro odio, quid pro ira, quid pro invidia, quid pro concupiscentia mala, quid pro gula, quid pro somnolentia, quid pro sordidis cogitationibus, quid pro concupiscentia oculorum, quid pro voluptuosa deledlatione aurium..." (Sermo 257, P. L., XXXIX, p. 2220).

'^ Cambier, De divina institutione confessionis (thesis), Lovanii, 1884; Palmieriy Th. 33, p. 401-419; L .de San^ n. 756-780; Mangenot, Di(ft. de Th^ol., t. III, verbo Confession.

D£ P^NITENTIS AGTIBUS. 63 non S. Joannis circa potestatem remittendi et retinendi peccata, legitime infertur divina institutio confessionis Christusenim sacramentum PainitenticC instituit per modunr: judicii, ita ut sacerdos non possit, pro libitu, ligare aut solvere, remittere aut retinere, sed solum juxta leges aequitatis et prudentiae. Atqui tale judicium proferri nequit sine prsevia confessione omnium mortalium; nam judicium requum et sapiens fcrri non potest nisi causa cognita, et quidem in particulari ; et aliunde causa regulariter cognosci nequit absque psenitentis confessione, qui solus peccata sua secreta revelare potest, aut etiam externorum peccatorum veram malitiam, quae ex interno aclu voluntatis pendet.

Praeterea potestas Apostolis eorumque succcssoribus collata ample61itur facultatem tum reniittendi tum retinendi peccata ; porro talis potestas indiscriminatim exerceri nequit : antequam spiritualis judex sententiam ferat, debet scirc utrum peccata commissa fuerint an non ; imo eorum nunieruni et gravitateni cognoscere tenetur, necnon peccatoris inteinores dispositiones, ut prudenter judicare valeat utrum remitti an retineri debeant, et qualis satisfa6lio imponenda sit. Porro ad hoc generaliter requiritur integra et distincla mortalium confessio : secus plerumque judicium nec a^quum nec prudens erit. Ergo Christus, concedendo Ecclesiae potestatem remittendi peccata per modum judicii, eo ipso instituit confessionenL

99. 2° Ex iisdem textibus colligitur confessionem necessariam esse omnibus qui in peccatum grave lapsi sunt, (A) Etenim, ex verbis " Quoruni reniiseritis..!' Dominus in Ecclesia sua tribunal constituit ad rcinissionem aut retentioncm peccatorum ; porro quando princeps tribunal statuit in regno suo ad causarum cognitioncm, satis clare manifestat hanc esse viam jure communi necessariani ad lites terminandas : nam, si judices non possent reos cogere ad se sistendum coram tribunali, eorum potestas vana esset, cum posset impune contemni. Ita si Christus, sacrum tribunal instituendo, non prcccepisset peccatoribus ad hoc recurrere, sed reUquisset aHud medium ordinarium qu<: justificari possent. sacerdotum potestas ilhisoria esset '■ quis enim humili confessioni et laboriosae paenitentiie sese subjiceret, si praesto esset aliud medium minus laboriosum ad vcniam peccatorum consequendam? — Qux' sane conclusio firmatur ex loco parallelo, ubi dc potestate clavium agitur. Potestas enim peccata remittendi nihil aliud est nisi quaedam specialis attributio seu exercitium potestatis clavium, ut jam di6lum est, n. 24. Potestas igitur peccata remittendi eamdem vim habet ac potestas clavium. Porro potestas clavium supponit vim obligandi omnes fideles, in peccatum mortalc post Baptismum lapsos, ut ad illam recurrant pro istiusmodi vinculi solutione : " Tibi dabo claves regni caelorum; quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelo..." Sicut enim nemo in domum, quae clausa est, ingredi potest, nisi janitor ostium aperiat, ita nemo, cui porta caeli per peccatum mortale clausa est, regnum Dei ingredi potest, nisi porta a janitore, cui Christus claves tradidit, aperiatur; secus potestas clavium illusoria esset : quid enim prodest claves habere, si absque eis, invito ostiario, aditus patet? Ergo potestas remittendi peccata, sicut ipsa potestas clavium, vim habet obligandi peccatores ut ad sacrum tribunal recurrant.

(B) Confirmatur ex Johannei textus ultima parte " et quoruni retiniieritis retenta sunt" ; cujus sensus est : si retinueritis vos, retineo et ego. Peccatum igituriion remittitur a Deo, Apostolis retinentibus; et ideo peccator Apostolica potestate eget pro venia assequenda ; nam aliter, Apostoh's retinentibus, Deus non retineret; vana evaderet Apostolorum potestas, et falsa Christi verba. Ergo potestas retinendi peccata supponit apostolos eorum.oue successores posse obligare peccatores ut ad sacrum tribunal recurrant, ad consequendam remissionem peccati mortaHs post Baptismum commissi.

100. In medium proferuntur quidam alii textus qui ad confessionem sacramentalem spedtare videntur; de quibus pauca adnotare liceat.

(a) In Wbxo A^imm (XIX, 18) legitur : " ]Multique credentium veniebant confitentes et annuntiantes acitus suos. "■ Non pauci theologi, cum Bellarmino^ putant hic agi de fidehbus et de confessione sacramentali ; nam graeca vox i^oaoXoyouiAfivo' hic adhibita,

DE PyKNTTENTIS AGTIBUS. 65 ea est qua Gr?eci utuntur ad confessionem sacramentalem designandam. Multi vero alii, quales sunt Beclen, Patrizi^ tenent hic sermonem esse de Judaeis ct Gentilibus nondum baptizatis sed, ob visum prodigium, conversis et rred^re incipientibus; proinde non de confessione sacramentali, sed de illa generali peccatorum accusatione, qu^ baptismum pra^cedebat. Hanc ultimam sententiam ut probabiliorem habemiis.

(b) AUegantur etiam verba Jacobi^ : " Confitemini ergo alterutrum peccata vestra." Multi sane Patres'' et theologi haec intelligunt de confessione sacramentaH; proferuntur enim post verba de remissione peccatorum per sacram un6tionem : sensus est igitur infirmos debere confiteri peccata sua, et vox alteriitriim designat unum e sacerdotibus in proecedenti versiculo designatis. — Sed non pauci ahi, ut Beelen^ censent hic agi de confessione fadta viro prudenti, ad petendum ab eo consihum et auxilium ejus orationis impetrandum. Qu?e pariter interpretatio vere probal)iHs est.

§ II. CONFESSIO SACRAMENTALIS EX TRADITIONE PR0BATUR3.

lOi. Status qusestionis. (a) Contendunt Protestantes confessionem non esse jure divino institutam, cum, etiam saec. XII° inter Do6lores quaestio agitaretur utrum sacerdotibus peccata confitenda essent an soli Deo; ut constat ex verbis Dccreti Gratiani (1150)4 :

"Quidam Deo solummodo confitcri debere peccata dicunt, ut Grreci. Quidam verp saccrdotibiis confitenda esse percensent, ut fere tota san6la Kcclcsia. Quod utrumque non sinc magno frudlu intra sandtam fit Ecclesiam, iLa dumtaxat ut Deo, qui remissor est peccatorum, peccata nostra confiteamur, et hoc perfe(5lorum est... sed tamen Apo;3toH institutio nobis sequenda est, ut confiteamur alterutrum peccata nostra, et oremus pro invicem ut salvemur. Confessio itaque, qu?e soH Deo fit, quod justorum est, purgat peccata. Ea vero quse sacerdoti fit, docet quaHter ipsa purgentur peccata. "

3 Moriniis^ op. cit., lib. II ; Patniicri, th. 33-35, p. 401-449; Canibier^ op. ci-t., p. 96-323; L. de San., n. 779-870; Pii^nataro, op. cit., p. 25-56; /W//, op. .cit., p. 279-449; Vacandard, La Confcssion sacramcntclle dans riLglisG primitive, Paris, Bloud, 1903 ;id., ap. Mangcnot, Dict. de Theol., vcrl)o Confcssion.

'• Dc paniilcnt., dist. I, c. 90, p. 11 89 cd. Fricdbcrg, 'J'iu:oi,. MoK. I. — 3

(b) Respondemus aiitcm, tcmpore Gratiani, aliquotdubia hAc de re orta esse, quia confessio, etsi antiquissima, pars erat disciplin.ne pnenitentialis qune tunc tcmporis paulatim in desuetudinem abibat; unde fa6lum cst ut quidam, pauci tamen numero, de ejus ncccssitate et divina institutione dubitarent. Scd hujusmodi dubia primaevis Ecclcsiae temporibus non vigebant, ut mox ostcndemus.

Tria praesertim stadia in confessionis historia delineari possunt : i° quatuor prioribus saeculis prsevalet pcp.iiitentia publica, cujus pars crat confessio peccatorum sive publica sive occulta; 2° a quinto ad duodccimum, pa^nitcntia minus rigorosa evadit, et co-{qssao privata fit frcquentior; 3° a sseculo duodecimo, cessante paenitcntia publica, sola remanet privata confessio et satisfa6lio, Duo priora stadiadelineare sufficit.

I. Gonfessio sacramentalis per quatuor priora saecula floruit.

Duplex argumentum afferemus : prius e disciplind pcenitentiali; posterius e Patrjim testinioniis.

102. 1° Probatur argmnento generali ex ipsa paenitentiali disciplin^ desumpto. Talis siquidem erat hujusmodi disciplina ut aHquam confessionem, sive publicam sive occultam, necessario supponeret.

(A) Fa^a exponuntur. DiscipHna paenitentiaH's consistebat in complexu operum poenaH'um quae Ecclesia christiano peccatori iniponebat^ et ex indole hujus obH'gationis necessitas confessionis clare apparet. Etenim : (a) haec obHgatio erat stri^issima, sub poena aeternae damnationis : quando fideles de severitate hujus paenitentiae querebantur, Patres respondere non dubitabant medium non dari inter hanc et poenas inferni; (b) au6loritate Dei ipsius imponebatur : quando martyres lapsis HbeUos praebebant quibus a paenitentia Hberarentur, S. Cyprianus ahique episcopi id reprobant, asserentes neminem posse dispensarc a <tg^ divinitus statuta; (c) obHgatio paenitendi se extendebat ad omnia peccata quae Ecclesia tanquam gravia existimabat ideoque non solum ad gravissima crimina, nempe ad apos-

DE PvENITENTIS AGTIBUS. 67 tasiam, fornicationem et homicidium, sed ad communia deli6la, quae a receptione sacra^ communionis arcebant, v. g., furta, impudicitia), fraudes, judicia temeraria, violatio fidei, etc, quatenus distinguuntur a levioribus culpis quae potestati clavium non subjiciuntur ^; — nec solum ad publica et externa, sed etiam ad occnlta et iiUerna, prout docet 6*. Paciaims : " Addo etiam non solum manus in homicidio ple6li, sed et omnc consiliuin quod alterius animam impegit in mortem; nec eos tantum qui thura mensis adolevere profanis, sed omnem prorsus libidinem extra uxorium thorum et complexus licitos evagantem " ^,

(d) Modus pcenitendi d.rh\tno peccatoris non relinquebatur, sed ab ipsd Ecclesid determinabatur : ad consequendam peccatorum remissionem, peccator ab Episcopo aut ejus vices gerente priraum inter paenitentes recipi debebat, eique se subjicere quoad tempus et modum paenitendi.

103. (B) Conclusio eniitur. Forro haec omnia necessario supponunt aliquani peccatoris confessioneni episcopo fa^aniy sive agnoscendo veritatem peccatorum quse au6loritati ecclesiasticae denuntiata fuerant, sive spontanee confitendo deli6la a se commissa : quomodo enim Ecclesia^ minister potuisset inter paenitentes accipere posteaque absolvere eos quorum deli6ia cjus judicio subje6ta non fuerant? Aliunde haec confessio ut necessaria ad salutem, et quidem jure divino, existimabatur ; et, ut diximus, ad omnia peccata gravia sc extcndebat. Ergo ex ipsa institutione disciplinae paenitentialis constat thesis nostra, qua^ ca;teroquin multis Patrum testimoniis confirmatur.

104. 2° Trobatur testiinoniis Patruni. Antequam singula afferamus, prienotamus aliquem fuisse progressum in expositione hujus dogmatis et in praxi confessionis. (a) Divina institutio et necessitas confessionis non explicite, sed iniplicite tantum in allatis Scripturie textibus continentur : non-

' Tcrtid.^ De pudicitia, c. 18, P. L., 1017; c. 19, P. L., 1028; -S". Cyprian., epist. IX, n. 2, 1\ L., IV, 251; S. Pacianus, Ep. ad Seniproaianum, c. 24; P. L., XI JI, 1079; 1'aiicnesis ad pa:nit., c. 4, P. L., XIII, 1083.

68 PARS DOGMATIGA. CAPUT II.

nisi modo gctitrali G. cojifuso clesic^natur materia confessionis. (b) Dc icmpore quo urget confessioiiis i^neceptum nil statuitur. (c) Pariter nil Christus definit circa moduvi confitendi, secretum aut publicum. (d) Tandcm pnx,^ceptum ligat tantum eos qui conscii sunt pcccati mortalis; jamvero, ut supra di6lum est, n. 97, his temporibus tanquam jninuto habcbantur multa peccata qua: hodie, propter christianae conscientiae educationem, ut mortaha agnoscuntur ^. Multi proinde fideles, qui immuncs crant a gravioribus peccatis, ad sacramentum Pienitcntiiii non accedebant : tunc enim usus non vigebat confitendi vcniah"a, devotionis causa. (e) Ex altero capite, non pauci pcccatores a confessione deterrebantur ob laboriosam ct diuturnam pamitcntiam qua^ tunc imponi solebat ; et, cnm nulhmi speciale tempus praefiniretur ad confessionem instituendam, multi eam plus aequo differebant.

Confessio igitur minus frequens crat quam nostris temporibus, ideoque non saepe a Patribus commemoratur.

105. (A) Saec. secundo, S.IrencEus deconfessione loquitur tanquam necessarid ad gratiam recuperandam. Narrat enim quasdam muheres a Marco, mago et hseretico, fuisse corruptas, et addit : " Hae saepissime conversae ad Ecclesiam Dei, confessa^ sunt et secundum corpus exterminatas se ab eo velut cupidine, et inflammatas valde illum dilexisse " 2. Hanc autem confessionem esse necessariani infertur cx sequentibus : *' Quaedam quidem etiam in manifesto exomologesim faciunt ; qua^dam autem reverentes hoc ipsum, in silentio sensim semetipsas retrahunt, despcrantes a vita Dei " 3; nam quae, ob pudorem, peccata sua confiteri noluerunt, gratiam Dei non receperunt et in desperationem lapsae sunt.

106. (B) Saeculo tertio, plura jam habemus testimonia, in Ecclesia tum latina tum gra^ca, non solum de confessionc pubhca, sed etiam de privata.

^ Attamen notatu dignum est Sanctum Paulum ut a regno caeloium nxcludentia habere qu^edam ex peccatis qua3 S. Ccesarius aestimat esse 'minuta". — = C. hasres., 1. I, c. 13, n. 7, P,. G, t. VII, p. 587. 3lbid., n. 7, p. 591.

(a) Publicam confessionem describit S. Cyprianus : "Confiteantur singuli, guaeso vos, fratres dile6tissimi, deli6tum suum, dum adhuc qui deliquit in soeculo est, dum admitti confessio ejus potest, dum satisfa(5lio et remissio fa6ta per sacerdotes apud Dominum grata est " '. Ibidem = laudat eos qui, licet idololatriam externe non commiserunt, "quoniam tamen de hoc cogitaverunt, hoc ipsum apud sacerdotes Dei dolenter et simpliciter confitentur". Hic sane agitur de confessione sacramentali, quam sequitur peccatorum remissio, fa6la sacerdotibus, et in qua manifestantur etiam interna peccata seu cogitationes.

(b) Origenes de variis mediis loquens, quibus obtineri possit peccatorum remissio, sacramentalem confessionem sic commemorat^ : " Est adhuc et septima, licet dura et laboriosa per paenitentiam remissio peccatorum, cum lavat peccator in lacrymis suis stratum suum, et fiunt ei lacrymse panes die ac no6te, et cum non erubescit sacerdoti Doinini indicare peccatum suum et quaerere medicinam "... IJujus confessionis ;/6ffm//rt!/^/;^ diserte asserit atque comparatione illustraf : " Vide ergo quid edocet nos Scriptura divina, quiaoportct peccatum non celare intrinsecus. Fortassis enim sicut ii qui habent intus inclusam escam indigestam, aut humoris vel phlegmatis stomacho graviter et moleste immanentis abundantiam, si vomuerint, relevantur; ita etiam hi qui peccaverunt, si quidem occultant et retinent intra se peccatum, intrinsecus urgentur, et propemodum suffocantur a phlegmate, vel humore peccati. Si autem ipse sui accusator fiat, dum accusat semetipsum et confitetur, simul evomit et deH6lum, atque omnem morbi digerit causam ".

(c) Quibus verbis addi possunt qu?e scribit S. Petrus Alexandri- 71HS de occulto raptore^ : " Deinde per confessione?n peccatum suum sacerdoii n^anifestans, nitens in contrarium,eleemosynas scilicet faciens, curabit iiifirmitatem ".

107- (C) SaecLilo quarto, frequentius adhuc Patres de utroquc confcssionis gcncrc disscrunt.

(a) Ila, apud Latijios^ S. Anibrosius, ad paenitentiam etconfessionem peccatores sic hortatur : " Et nos ergo non erubescamus fateri Domino peccata nostra. Pudor est ut unusquisque crimuia sua prodat; sed ille pudor agrum suum arat, spuias toUit perpetuas^... Sed si vis justificari, fatere delidhmi tuum. Solvit enim criminum nexus verecunda confessio peccatorum " ^. Hic autem agi de con-

rO PARS DOGMATICA. GAPUT II.

fessione non soli Deo facta, sed etiam cjus ministris, cx scqiientibus patct ' : " Nonnulli ideo poscunt painitcntiam, ut statim sibi rcddi communioncm velint. Hi non tam se solvere cupiunt quam saceriotem ligare : suam enim conscientiam culpa non exuunt, et sacerdotis induunt, cui prceceptum est : Nolite satictum dare canibus "... Ibi enim supponitur sacerdotes esse judiccs, eosque peccato ligari, si citius absolvunt.

S. Facia?ius, qui tam explicite asserucrat potestatem remittend; peccata sacerdotibus inesse, supra n. 53, non minus diserte confessionis, etiam occultorum peccatorum, necessitatem urget : " Quid facies, tu qui decipis sacerdotem? Qui aut ignorantem fallis, aut non ad plenum scientem probandi difficultate confundis? Rogo ergo vos, fratres, etiam pro periculo meo, per illum Do-minum quem occulta non fallunt, desinite vulneratam tegere conscientiam. Prudentes segri medicos non verentur, ne in occultis quidem corporum partibus etiam secaturos, etiam perusturos... Peccator timebit? Peccator erubescet perpetuam vitam praesenti pudore mercari?... Quod si fratrum oculos erubescitis, consortes casuum vestrorum timere nolite " ^

108. (b) Inter grcecos, haec speciali notatu sunt digna.

Aphraates, sapiens Persa di6tus, de psenitentise et confessionis necessitate ita loquitur (an. circiter 340) : " Ita eum qui a Satana percussus fuit, non debet pudere deliaum suum confiteri, illudque relinquere, et paenitentiam in remedium postulare. Qui vulnus suum prodere erubescit, gangrsena corripietur, totumque corpus damno inficiet; quem autem non pudet vulnus manifeslare, sanabitur et ad praelium iterum descendet... Ita prorsus ei qui in agone nostro superatus est, haec superest via sanitatem recipiendi, ut scilicet dicat : Peccavi... Vos igitur, medici, qui insignis Medici nostri estis discipuh, non debetis medicinam iis denegare quibus curatione opus est ". Hic sane agitur de confessione sacerdotibus fa6ta, qui nomine spirituahum medicorum designantur; et quidem de confessione occulta; nam sacerdos peccata accusata non debet aliis manifestare; sacerdotes enim ita alloquitur : " Cumque ipsam (infirmitatem spiritualem) vobis revelaverit, nolite eam pubhcare, ne propter illum ab inimicis et ab iis qui nos oderunt, innocentes in culpa esse judicentur"^. — Brevius, sed non minus direde S. Gregorius Nyssenus^ : " Qui autem latenti ablatione sibi ahenum usurpat, si deinde per enuntiationem peccatum suum sacerdoti ape- 7'uerit, vitii studio in contrarium mutato segritudinem curabit".

= Paraenesis ad pasniteniam, P. L., t. XIII, p. 1086. 3 Demonstratio VII, n. 34; Patrol. syriaca, curante Gruffin, P- 318 3^9- — "* Ep. canonica, can. 6, P. G., t. XLV, p. 234.

DE PvENITENTIS ACTIBUS. 71

109. Conciusio. E praefatis testimoniis interre licet Ecclesiam, publicam psenitentiam imponendo, eo ipso conlessionis necessitatem affirmasse, non quidem verbis, sed modo pra6lico; nec primario, sed secundario, nempe seriem a6luum prsescribendo ad remissionem peccatorum necessariam, inter quos inveniebatur confessio quae eo magis necessaria reputabatur quod esset veluti janua qua christiani peccatores viam salutis denuo ingredi valebant.

II. Gonfessio sacramentalis a saec. V° ad XI P™.

Jam a saeculo V°, prima vestigia invenimus cujusdam immutalionis in disciplina paenitentiali sive in genere sive quoad confessionem : paulatim videlicet abrogatur obligatio longam et laboriosam psenitentiam perficiendi ante absolutionis susceptionem, non obstantibus paucorum haesitationibus, ideoque, frequentior fit confessio.

iio. 1° Immutatio disciplinae paenitentialis. Cujus prsecipua causa ex eo desumitur quod fideles, paenitentiae severitate perterriti, exomologesim magis ac magis differebant, saepe usque ad mortem. Exinde duplex nata est difficultas.

111. (A) Quoad moribundos : si absolutio peccatoribus denegatur antequam paenitentiam compleant, ex hac vita sine communione migrabunt; si vero conceditur, eo ipso quoad eos saltem aboletur paenitentia. Re mature perpensa, post non paucas disceptationes, Innocentius I mitiorem agendi modum approbavit : *' Quaesitum est quid de his observari oporteat qui post baptismum omni tempore incontinentiae voluptatibus dediti, in extremo fine vitoe suae paenitentice simul et reconciliationem communionis exposcunt... Tribuetur ergo cum paenitentia extrema communio, ut homines hujusmodi vel in extremis suis permittente Salvatore nostro a perpetuo exitio vindicentur "\

112. (B) Quoad sa?ios, difficultas pariter oriebatur : vel enim absolutio morte instante tantummodo concederetur, vel mutanda erat antiqua disciplina; hic etiam mitiorem solutionem amplexaest Ecclesia.

' P. L., XX, 498; Denzino-.^ n. 95. Ibi etiam alia dutur ratio, " et ne Novatiani hasretici negantis veniam asperitatem et duritiam sequi videamur ".

72 PARS DOGVIATICA. GAPUT II.

(a) Jam enini sieculo quinto mitior evadit satisfadlioseu poenitentia peragenda ante absolutionis susceptionem. .S". Augustimts testatur suo tempore duplicem esse p?enitentiam, unam viitioron pro peccatis occultis, etiam gravissimis iit adulterio, alteram stritlioreni pro ^eccdi.\s publicis : sed haec etiam mitigabatur'. Pariter S, Leo, publicani paenitentiam a privata distinguens, priorem imponit pro idololatria, homicidio et fornicatione, sed declarat aha peccata gravia, V. g., comedere de escis immolatitiis, posse jejuniis et manOs impositione purgari; alibi peccatores hortatur, qui inter pubhcos paenitentes non recensentur, ut quotannis, prsesertim ante Pascha, mitiorem paenitentiam peragant, in qua supplicationibus sacerdotum juvabuntur^ Quod et lucidius exponit S. Ccesarius Arelatensis : " Et ille quidem qui p?enitentiam publice accepit poterat eam secretius agere; sed, credo, considerans muUitudinem peccatorum suorum, videt se contra tam gravia mala solum non sufficere, ideo adjutorium totius populi cupit expetere"^. — In Ecclesia gr?eca simihs mitigatio invenitur : haud raroabsolvitur psenitens antequam satisfa6tionem compleverit, immo statim post peracStam confessionem; leviora fiunt opera satisfa6loria pDenitenti imposita, eaque perfici possunt modo secreto, nisi agatur de publicis et gravioribus peccatis, v. g. fornicatione ^

(b) Eodem tempore non semel tantum, sed saepe absolutio psenitentibps conceditur. Ita S. Chrysostonius peccatores benigne excipiebat, ita ut in synodo ad Quercum ab episcopo Isaacio insimulatus fuerit " quod licentiam peccantibus praebeat, sic docens : si iterum peccasti, paeniteat iterum; et quoties peccaveris, veni ad me, ego te sanabo " s. S. Basilius et S. Joannes Cliinacus etiam supponunt monachos satis frequenter absolvi ^

(c) Mox ad omnes fideles, etiam non aegrotantes, extenditur privilegium moribundis ohm concessum nempe absolutionem accipiendi statim confessione pera(5ta, quia nempe, ob perturbationes temporum, reapse aliquo modo in periculo mortis versantur. Ita

^Sermo LXXXII, ii, P. L., XXXVIII, 511; cfr. De fide et operibus, 48; Enchiridion, 80; Cont. lit. Petil., 111,44-

= Epist. CLXVII, inquisit. 19, P. L., LIV, 1209; Epist. CVIII, 2, P. L., LIV, loii; Sermo XLIII, 2, 3; XLIV, i; XLIX, i, 2; L, i, 2; P. L., LIV, 282, 285, 301, 305 sq.

*■ Pseudo-Areopagita, epist. VIII, i, P. G., III, 1088; De ecclesiast. hierar., III, 2-3, 7. P. G. III, 436, 452; S. Joan^ies Climac.., Liber ad Pastorem, P. G., LXXXVIII, 1196.

• S. Basil., Reguke brevius tractatre. interrog. 229, 288; P. G. XXXI, 1236, 1285. S. Joan. Climac, Scala, grad. IV, P. G. LXXXVIII, 705.

inter statuta S. Bonifacii (t 755) legitur (n. XXXI) : " Et quia varia necessitate prsepedimur canonum statuta de conciliandis paenitentibus pleniter observare, proptereaomnino non dimittantur. Curet unusquisque presbyter statim post acceptam confessionem p?enitentium singulos data oratione reconciliari. Morientibus vero sine cunctamine communio et reconciliatio praebeatur " '.

113. 2° Consectaria quoad confessionem. Ex hac immutatione disciplinae pa^nitentialis, inter IX"™ et XII""^ saeculum, orta sunt quc-edam dubia in mente fidelium, saltem in quibusdam regionibus, circa necessitatem confessionis sacerdotibus fa6lam : cum enim haec esset veluti praeparatio ad opera satisfactoria, quibusdam videbatur ejus obh'gationcm cessare jam aboleta pubhca paenitentia. Et ita exphcatur textus Gratiani supra aUatus. His paucorum dubiis non obstantibus, necessitas confessionis saccrdotibus fa6la in Ecclesi^ praedicari non desiit.

114. (A) Omnes Do^ores illius temporis hanc necessitatem clare asserunt, ut constat prsesertim ex operibus Alcuini et statutis Theodulphi. Prior dire6le exponit obligationem peccata confitendi sacerdoti, et non soh Deo ^ Posterior asserit crimina publica deflenda esse secundum canonum et sandlorum Patrum institutionem, peccata vero occulta pEenitentia privata expianda esse; haec incipit a confessione in qua psenitens declarat quidquida juventute recordari possit ex omnibus modis quae gessit; si pudore aut obhvione irretitus videtur, interrogari debet circa o(5to capitaha peccata, nempe gastrimargiam (gulam), fornicationem, acediam sive tristitiam, avaritiam, vanam gloriam, invidiam, iram, superbiam; postea, si promittit se dehfta expiaturum et vitaturum, statim absolvitur.

Verum est quidem argumenta tunc temporis a Do6toribus allata ad probandam necessitatem confessionis, quam ex verbis Christi et Apostolorum dire6le probare conabantur, apodidlica non fiiisse; ideoque Aba^lardum putasse hanc obhgationem esse tantum ecclesiasticam. Hoec autem difficultas evanuit cum S. Thomas vahdum attufit argumentum, non diredte quidem ex verbis Domini, sed indiredte, ex ipsa natura potestatis clavium.

115- (B) Ecchsia ipsa hanc necessitatem variis modis inculcavit : (a) statuendo, jam a quinto sfeculo, sacraui communionem certis

' Epist. CXII, P. L., C, 338; cf De confessione peccatorum ad pueros S. Martini, P. L., CI, 649. Alibi, De psahnorum usu, I, 3, 9, P. L., CI, 470, 478, recenset peccata de quibus confessarii paenitentes interro^Mre possunt temporibus recipiendam esse, et aliunde peccatoribus necessitatem incumbere peccaia confitendi anfe communio?icni; ideoque confessariorum augendo numerum, (]uo facilius pitniLentes ad eos recurrere valerent.

{h) Lid?-os p(e?iiientiales ed.(tndo/m quibus exponebatur qu?enam poenae cuique peccato responderent, et tradebantur formulae ad interrogandos pcenitentes '. Hujusmodi libri jam s?eculo sexto in Hibernia et Anglia recepti, ineunte sreculo septimo, a S. Columbano in Galliam et Italiam introdu6li sunt, et quidem eo fine ut ostenderetur viam ordinariam peccatorum veniam consequendi esse confessionem privatam, quam sequebatur absolutio. Quapropter frequentiores jam fuerunt confessiones primum quidem in monasteriis, moxque inter ipsos fideles.

ii6. (c) Fcenas ca?wnicas ferendo contra eos qui sine confessione peccatorum moriebantur; ita, v. g., Concilium Chalcutense {Keni) in Anglia babitum, an. 787, explicite loquitur de confessione sacerdotifacldy ejusque necessitatem his verbis inculcat : " Si quis autem ,quod absit) sine paenitentia aut confessione de hac hice discessit, pro eo minime orandum est "^

(d) Temp07'a definiendo pro confessione facienda. Secundum regulam Chrodegangi, Metensis episcopi, canonici bis in anno confiteri debent episcopo, una vice in initio quadragesimae ante Pascha, altera vice a medio mense Augusto ad Kalendas Novembris^. Aha concilia tempora praefiniunt ipsis laicis; sic C. Strigonense (Gran), an. 11 14, statuit laicos debere peccata confiteri et communionem accipere ter in anno, festis Paschse, Pentecostes et Nativitatis Domini^. Hinc C. Parisiense F/prsecipit sacerdotibus ut in suis paroeciis maneant, " ne homines sine confessione et infantes sine baptismatis regeneratione plerumque moriantur "s. ita paula-

' Quosdam ex his hbris invenies ap. Moritium^ op. cit., Appendix; praecipue vero ap. H. G. Schmitz, Die Bussbiicher und die Bussdisciplin der Kirche, 1883; ^'^ Bussbiicher und das Kanonische Bussverfahren, 1898. Cf. B. Brat, Les hvres penitentiaux et la penitence tarifee, Brignais 1910; Tixeroni, III, 387 sq. — Pauca, exempli gratia, excerpere liceat ex Pcenitentiali S. Columbani^ (an. circiter 600) : " Si quis igitur per cogitationem peccaverit, id est concupierit hominem occidere, aut fornicari, aut furari, aut clam comedere et inebriari; vel certe aliquem percutere... majora dimidio anno; minora quadraginta diebus, in pane et aqua pasniteat... Si quis furatus fuerit, anno paeniteat. Si quis percusserit per rixam fratrem suum, et sanguineni fuderit, tribus annis pasniteat, etc." (P. L., LXXX, 225).

DE P/ENITENTIS AGTIBUS. 75 tim via parabatur statutis C. Latcranensis IV (1215), in quibus decretum est fideles saltem semel in anno proprio sacerdoti sua peccata confiteri debere.

117. Conclusio. (A) Ecclesia igitur totd sud agendi ratiuiie profitetur a primis saeculis, confcssionem sacramentalem esse medium divinitus institutum,et quidem necessarium iis omnibus qui post baptismum graviter peccaverunt. Id apparet : (a) primum indirecle ex eo quod confessio habetur ut conditio pra^via ad satisfa6lionem et absolutionem peccatorum necessaria; (b) postea magis dire6le quando, mitigata pa^nitentiali disciplina, Ecclesia confessionem habet tanquam conditionem necessariam ad privatam pyenitentiam ct absolutionem. Si qua orta sunt dubia, haec explicantur tum ex relu(5lantia quorumdam fideh'um, tum ex insufficcntia argumentorum quibus propugnabatur doctrina; sed Ecclesia ipsa nunquam de hac obhgatione dubitavit.

(B) Attamen admitti potest ac debet quidam profe^lus in frequentia confessionis et modo confitendi : haec cnim, utpote a Christo non distin61e dcclarata, au6loritati Ecclesi^e rchnquebantur, pro diversitate et opportunitate temporum, definienda.

118. Thcsis II'' : Confessio secreta seu auricularis, quae hodie sola praevalet, etiam ab initio in usu fuit. Certum est.

Ad thesim probandam, vLethodo asceudeiUe utemur, statuendo nempe rem jam a soeculo quinto esse omnino certam, et ab hoc sa^culo ad tempora apostohca regrediendo.

119. 1° Sccculo quinto privatam confessionem in usu fuisse certissime constat e testimonio 6". Leoiiis Magui. Audicns siquidem Pontifex nonnullos sacerdotcs pubhce legissc peccata pa:nitentium hbeUis scripta, hanc praxim condemnat tanquam iUicitam usurpationem, apostolicce reguh^ contrariam ; " cum reatus conscientiarum sufficiat soh's saccrdotibus indicare confessione secretd ". Ouamvisenim pa^nitenlibus hceat pubhce peccata qua^dam confiteri, humih'tatis causa, id tamcn niinime pra^scribitur, ne ita (luichun a confessionc arceantur : '' Sufficit cnim iUa ccMifcssio ciu.u

76 PARS DOGMATICA. GAPUT II.

primum Deo offertur; tunc etiam sacerdoti qui pro delidlis pa^nitentium precator accedit. Tunc enim plures ad paenitentiam poterunt provocari, si populi auribus non publicetur conscientia confitentis " ^ Ex quo sequitur jam tempore S. Leonis duplicem fuisse confessionem sacramentalem, publicam, quae quandoque fidelibus permittebatur, et privatam, seu auricularem, quae peccatoribus praecipiebatur.

120. 2° Qnarto sicculo vigebat etiam secreia confessio, etsi quandoque indirecte panderentur occulta peccata susceptione publicce pcenitenticB.

(A) Confessionem esse secretam testantur, inter alios, vS. Aphraates, (supra, n. io8), qui, sacerdotes alloquens eis praecipit ne aliis manifestent peccata in confessione revelata : " Cumque ipsam (infirmitatem spiritualem) vobis revelaverit, nolite eam publicare, ne propter illum ab inimicis et ab iis qui nos oderunt, innocentes in culpa esse judicentur " ^. — S. Ambrosius ipse secreto confessiones audiebat; haec enim de eo scribit Paulinus, diaconus, in hujus san6li VitaS : " Erat etiam gaudcns cum gaudentibus et flens cum flentibus; siquidem quotiescumque ille aliquis, ob percipiendam paenitentiam, lapsus suos confesstcs esset, ita flebat ut et flere illum compelleret... Causas autem criminum quas illi confitebantur, nulli nisi Domino soh', apud quem intercedebat, loquebatur ".

Idem confirmatur m?,\X..\.\o-^ pienitentiarioruni seu sacerdotum, quorum munus speciale erat privatas confessiones audire.

(B) Attam.en, etsi confcssio in se occulta essct, aliquando peccator, suscipiendo publicam pDenitentiam, eo ipso indirecte coram christiana communitate confitebatur se gravium dehctorum reura esse4. Pariter canonicarum poenarum

' Epist. i68 ad episcopos Campaniie, P. L., LIV, 12 ii.

== Demonstratio VII, n. 3-4 (Patrol. syriaca, curante Graffin, t. I, p. 318-319).

" Aliquando etiam indirecte prodebatur peccatum complicis, prout evenit tempore Nectaril (391) in ecclesia Constantinopolitana, ubi, occasione confessionis cujusdam mulieris, notum est grave delictum alicujus diaconi qui cum ea peccaverat. Ad tales abusus praecavendos,

DE P^NITENTIS ACTIBUS. 77 irnpositio, v. g. clerici depositio, indirecte paiiter manifestabat etiam occulta delicta. Tunc enim forum internum non penitus a foro externo distinguebatur : Christiani, se invicem considerantes tamquam membra ejusdem corporis, minus invite sua peccata manifestabant, ut, fratrum precibus et satisfactionibus adjuti, facilius Dei misericordiam consequerentur.

121. 30 Sceculo tertio, idem constat ex variis testimoniis. Ita Origenes de confessione piivatd, quae publicam prcTecedit paenitentiam, scribit ^ : *' Tantummodo circumspice diligentius cui debeas confiteri peccatum tuum. Proba prius medicum, cui debeas causam languoris exponere... Si intellexerit et pra^viderit talem esse languorem tuum, qui in conventu totius Ecclesiae cxponi debeat et curari, ex quo fortassis et ceteri cnedificari poterunt et tu ipse facilc sanari, multa hoc deliberatione ct satis perito medici illius consilio procurandum est"; ex quo patet jam tempore Origenis distin6lionem. fuisse inter publicain et privatain confessionem, et utramque fuisse in usu.

Pariter ^. Cypriaims supponit secretam esse confessionem, dum loquitur de iis qui " quamvis, nullo sacrificii aut libelli facinore constri61i, quoniam tamen de hoc vel cogitavertint^ hoc ipsum apud sacerdotcs Dei dolenter et simpliciter confitentes exomologesim conscientia; faciunt "-.

Quoad sDCCulum secunduni^ non invenimus quidem explicitum tcstimonium, cum textus S. Irenaei supra allegatus, n. 105, oeque intelligi possit de publica aut secreta confessione. Sed, cum jam tertio saeculo, privata confessio in usu esset apud Gritcos et Latinos, nec ullum hac dc re invcniatur alicujus mutationis vestigiuin, mcrito infcrtur

Nectarius cibolevit ofiiciuni pasnitentiarii, inio, ju.Kta quosdam, ipsani obligatloneni peccata confitendi ante conimunioneni. Quidquid est, hasc aboletio diuturna non fuit; nani successor Nectarii, S. Joannes Chrysostomus, peccatores hortabatur ad confitenda peccata et ad privatam pro eisdcm p:unitenliam Cf. Batiffol^ op. cit., p 149 sq.; /"•. Galticr^ S. Jean Chrysostonie et la confession, in l\ccJie>'cJies de Sc. Retig , 19 10, pp. 209, 313.

' De lapsis, 2S> P. L., IV, /\SS;/if//r/iet, Knchiridion, n. 1,53 cam usque ad apostoHca tcmpora asccndere, prout rcapsc docet S. Lco, n. 1 19.

122. Conclnsio. (a) Privata if^ltur confcssio sempcr in usu fuit, etsi non absolute sccrcta, ciim peccata aliquo modo indirecte manifestarentur publicae pa^nitenticE impositione. Qua manifestatione fovebatur christiana humilitas et soHdaritas, dum vidcHcet omnes fideles precibus et operibus paenitcntes juvarent. Attamen non pauca erant incommoda : quidam verecundia a confessione deterrebantur, alii indiscreta confessione scandala excitabant.

(b) Ad quos abusus tollendos, Ecclesia paulatim pubHcam confessionem posteaque pubHcam pnsnitentiam abolevit ; ita tutius servata sunt jura cujusHbet christiani, et gradatim fideles frequentius ad sacrum tribunal accesserunt.

123. Totum contrahitur argumentum. Primum quidem Protestantes asserebant Innocentium III confessionis inventorem fuisse, ejusque necessitatem promulgasse in C. Lateranensi (121 5). Historiccv autem probatum est integros tra6latus de sacramentaH confessione multo ante Innocentium editos esse, non pauca ConciHa de ejus utiHtate aut necessitatc statuta condidisse, in Hbris pa^nitentiaHbus, Graecis et Latinis, totum ordinem confessionis descriptum fuisse, cum catalogo peccatorum etiam occultorum, et poenarum eisdem infliftarum. Qua in re devi6li, nonnuHi contendebant auricularem confessionem a Leone Magno ("f 461) in Ecclesiam inve6lam fuisse; sed non minus luculenter ostensum est, ex Patrlbus tum Latinis tum Graecis, et ex ipsa institutione pa^nitentiariorum, secretam seu auricularem confessionem in usu fuisse saecuHs anterioribus, quarto ncmpe et tertio. Cum autem sa^xulo secundo jam de confessione sermo sit, nil prohibet quin admittamus hanc aH"quando fuisse occultam. Ceteroquin ipsa pubHca confessio, tunc certo vigens, erat vere sacramentaHs, cum ordinaretur ad veniam peccatorum obtinendam, mediante paenitentia a sacerdotibus imposita. Ita, a testimoniis evidentioribus ad obscuriora procedentcs, historice demonstratur confessionem sacramentalem ab initio in Ecclesia fuisse adhibitam, camque a Christo promanare, quippe quae indivulse conne6latur cum potestate ciavium quam Dominus Apostolis traclidit.

§ III. CONFESSIONIS UTILITAS RATIONE OSTENDITUR^.

124. Posita divina confessionis institutione, ejus convenientia ostendi potest :

1° Ex parte Dei. Peccatum siquidem includit a6lum superbicB et itiobedientice qui reparari debet; atqui meliori nequit reparari modo quam per peccatorum sinceram confessionem; qui enim dixerat saltem aequivalenter : non serviajn, per confessionem Deo se subdit dicens : peccavi, et deli^la sua recogitans in amaritudine anima^ su?e, ministroque Dei candide ac hnviiliter aperiens, superbiam edomat et offensam Deo irrogatam in quantum fieri potest compensat : siquidem *' cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies ".

2^ Ex parte hojninis. (a) Con^<:iss\o pacem et securitateni animis prDebet ; unum e pr^ecipuis bonis quibus frui possumus est profe6lo pax animse; atqui peccator vix pacem animique securitatem invenire potest, nisi in confessione sacramentali; quamvis enim dolorem de peccatis concipere nitatur, et pro cis satisfacere, nescit tamen utrum amore vel odio dignus sit, nam nenio judex in proprid causd; ex adverso, si omnia gravia peccata Dei ministro humili confessione pandit, hic de eis judicare potest, nccnon de dispositionibus paenitentis et de ctquitate satisfa61ionis jam praestitcTe vel prsestandct, sicque evanescunt animi angores et conscientiii:i remorsus^. (b) Pariter cox{qss\o a peccatis deterret: nam si desolatione desolata est terra, quia nemo est qui rccogitet corde, qui conscientiam suam frequenter discutit

• P. Fdix, De la confession : pourcjuoi on se confesse et pourquoi on ne se confesse pas? Paris, 1892; Boiigaud, Le Christianisme et les temps presents, 6" ed., 1902, t. V, ch. 6, p. 145-182.

^ Quod candide fatentur non pauci Protestantes, v. g. E. Navilie (apud d'e Batidry, La ReHgion du Coeur, p. 84 sq.) : " Quis enim peccator cupiditatis oculos ad tribunal pi:nitentitX non convertit? Quis non concupivit, in amaritudine anima^ suae et incertitudine divina: remissionis, ex ore ejus qui Christi au(florilatis particeps est, hicc verba audire : Vade in pace, remissa sunt peccata tua"?

80 PARS DOGMATLGA. GAPUT II.

ut omnia peccata a sc commissa c(3nfitcatur, hujusmodi periculum evadit ; siquidcm conscicntiam scrutando, occasiones pcccandi videt et fugit, media ad tentationcs superandas discit; priuterea obligatio omnia, etiam secretissima, aperiendi cum vig-ilantiorcm efficit, ita ut nullum sit efficacius fr^num ad cocrcendos peccatores quam sacramentalis confessio. (c) Confessio etiam virttitum praxini maxime promovet : cum enim debiles et inconstantes simus, amico et duce indigemus in vita spirituali : " FIu6luamus inter varia consilia, inquit Seneca (Ep. 52); nihil libere volumus, nihil absoUite, nihil semper. Nemo per se satis valet ut emergat; oportet manum aliquis porrigat, aHquis educat .. Non duce tantum opus est, sed adjutore et ut ita dicam coaflore ". Atqui in confessione sacramentaU invenimus amicum fideU*ssimum, cui, sub secreti inviolabiU sigiUo, de- U6la, infirmitates et vulnera cordis aperire possumus; ducem spiritualem qui vias Domini nos edocebit, ostendendo quid vitare, quid agere debeamus non generaU modo, ut fit in prsedicatione, sed speciaU, nostris infirmitatibus accommodato, juxta iUud : " Surge, et ingredere civitatem, et ibi dicetur tibi auid te oporteat facere " ^; adjutorem, qui zelo Dei flagrans, nos veluti coget ad vitia expeUenda virtutesque colendas.

Hinc Leibfiitzius'^ ait : *' Totum autem hoc institutum divina sapientia dignum esse negari non potest, et si quid aliud, hoc certe in christiana rehgione prseclarum et laudabile est quod et Sinenses ac Japonenses sunt admirati ; nam et a peccatis multos deterret confitendi necessitas, eos maxime qui nondum obdurati sunt, et lapsis magnam consolationem praestat, ut adeo putem pium, gravem et prudentem confessarium magnum Dei organum esse ad animarum salutem; prodest enim consihum ejus ad regendos affectus, ad animadvertenda vitia, ad vitandas peccatorum occasiones, ad restituendum ablatum... ad dubia eximenda, ad erigendam mentem afflictam, ad omnia denique mala aut toUenda aut mitiganda; et cum fideh amico vix quidquam in rebus humanis praestantius reperiatur, quanti est, cum ipsa sacramenti divini inviolabih rehgione, ad fidem servandam opemque ferendam astringi "3?

3 Nec ahter loquuntur hodierni Anghcani non pauci, inter quos H. P. Liddon.^ ut ex ejus epistolis constat :

" Christ Chwch, Oxford, March 1883. — Carissime X., Ab anno 1847 confessorem adivi quotiescumque opus habui, et numquam hoc mc

3° Ex parte societatis. Societas enim, sitie lcgum custodia, secura vix consistere potest; atqui ad le^um custodiam confessio multum inservit; prudens enim confcssarius lcgum humanarum simul ac divinarum observantiam urget, societatem domesticam, qua^ societatis civilis est fundamcntum, re6le ordinat, lites et dissidia componit, inimicos reconciliat, bonorum ablatorum restitutionem procurat, scandala praevenit vel reparat; imo confessio hanc c-equalitatem, de qua nostra aetas gloriatur, maxime promovet, cum lex confitendi omnes afficiat, reges seu praesides aeque ac subditos, nobiles ac divites aeque ac pauperes, nec in sacro tribunali ullum fiat discrimen inter diversae conditionis paenitentes ^

125. Objiciunt quidem adversarii confessionem sacramentalem ansam prrebere multis abusibus et saepe psenitentibus aeque ac ministris perniciosam esse. — Resp. Aliquando, abusus in hanc )^x2iY\m per accidens irrepere concedimus, sed raro; nam Ecclesia, tum gravibus poenis ple^lendo sollicitantes ad turpia, tum excommunicando absolventes complicem in peccato turpi, cogendoque illos qui ad malum sollicitati fuerint ut confessarium denuntient, ne tales abusus multiplicarentur sapienter providit. Pauca vero incommoda, qure aliquando ex hominum fragiHtate vel perversitate oriuntur, ratio sufficiens esse nequeunt cur deleatur institutio, quae aliunde tum privatis hominibus tum societati ipsi tot et tanta confert beneficia; si enim res, quibus homines abutuntur, statim tollendae essent, quid tandem in societate civih vel ecclesiastica remaneret?

piguit. Nihil melius quod animam reficiat esse posse videtur: et absolutio, quae confessionem sequitur, est potestatis absolvendi forma magis dire<5la ac authentica, quam illas universahores formulns, quas in officio quotidiano et in Eucharistiie administratione adhibentur. Expertus sum quoque, quod ad me attinet, do(flrinam Episcopi Butler relate ad tutiorem viam seClandam circa rationem se habendi, hujusmodi praxim apertissime confirmare... Minister terrenus, qui absolutioncni impertitur, est indubie finitus et imperfe(flus, dum Summus Sacerdos Noster ceelestis infinite inteUigens et bonus. Attamen minister hic, vi missionis a Christo receptse, subsidio nobis venit, ut omni cordis ac animi nisu, nostrorum peccatorum, si vehmus, nos pccniteat, quod propriis viribus difficulter adimpleremus ".

^ Hanc socialem confessionis ulilitatem agnoverunt Increduli ct Protestantes; ita Voltairc, Di(ftion. philos., art. catcch. du Curc; protestans aucT;or operis Letters of Atlicus, lett. q th.

82 PARi DOGMATICA. GAPUT II.

Art. II. De Contritione.

126. Doctrina Tridentina. Ad rcmissioncm pcccatorum consequendam per potestatcm clavium, non sufficit confessio, sed requiritur contritio, ut rc6le docet Tridentinuin ^ : —

" Contritio, quae primum Jocum inter didtos paenitentis adus habet, animi dolor ac detestatio est de peccato coitimisso cuni proposito non peccandi de cetero. Fuit autem quovis tempore, ad impetrandam veniam peccatorum, hic contritionis motus necessarius; et in homine post Baptismum lapso, ita demum prieparat ad remissiosiem peccatorum, si cum fiducia divince misericordiae et voto prasstandi reliqua conjun6lus sit, qu?p. ad rite suscipiendum hoc sacramentum requiruntur...

Docet pr^terea, etsi contritionem hanc ahquando caritate perfeclatn esse contingat, hominemque I)eo reconcihare, priusquam hoc sacramentum a6lu suscipiatur; ipsam nihilominus reconciHationem ipsi contritioni, sine sacratnenti voto quod in illa includitur, non esse ascribendam. Iham vero contritionem imperfe^am, quae aitritio dicitur, quoniam vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehennae et poenarum metu communiter concipitur, si voluntatem peccandi excludat, cum spe veniae, declarat, non solum non facere hominem hypocritam et magis peccatorem, verum etiam donum Dei esse, et Spiritus san6ti impulsum, non adhuc quidem inhabitantis, sed tantum moventis, quo psenitens adjutus viam sibi ad justitiam parat. Et quamvis sine sacramento Pstinitentiae per se ad justificationem perducere peccatorem nequeat ; tamen eum ad Dei gratiam in sacramento Psenitentise impetrandam disponit. Hoc enim timore utiliter concussi Ninivitae ad Jonai prgedicationem plenam terroribus psenitentiam egerunt, et misericordiam a Domino impetrarunt. Quamobrem falsoquidam cahunniantur cathoHcos Scriptores, quasi tradiderint sacramentum Paenitentiae absque bono motu suscipientium gratiam conferre, quod nunquaiT Ecclesia Dei docuit, nec sensit; sed et falso docent contritionem esse extortam et coaclam, non liberam et voluntariam ".

Duo praesertim in hac Tridentina dcclaratione exponuntur : 1° natura et necessitas contritionis; 2° ejus efficacia ad remittenda peccata cum aut sine reali susceptione sacramenti Paenitentiae.

DE P^ENITENTIS AGTIBUS. 83

§ I. Natura et necessitas contritionis^

127. Contritionis notio. (A) Contritio, a voce conterere, etyrnologice a^lionem designat qua solidum corpus ad minimas partes reducitur; inetapJwrice autem illam dispositionem qua cor peccato induratum frangitur et emollescit.

Hinc Catech. Ronianus (de P?enit., n. 33) : " Re6te aulem contritionis nomen peccati detestationi... ad significandam vim doloris impositum est, du6ta similitudine a rebus corporeis qu?e minutatim saxo aut duriore aliqua materia confringuntur : ut eo vocabulo declararetur corda nostra, quaesuperbia obduruerunt, p?enitenti?e vi contundi atque conteri ". Vocatur etiam cordis couipunclio, quia quemadmodum ferro tumida ulcera secantur, ita corda, quasi scalpello contritionis adhibito, inciduntur, ut peccati mortiferum virus queant elicere; quare et scissio cordis a Joele propheta appellata est : " Convertimini ad me in toto corde vestro... et scindite corda vestra " -.

(B) Quoad rem, contritio a Ti'ide?itino definitur^ : " animi dolor ac detestatio de peccato conimisso cnm proposito non peccandi de cetero'\ Dicitur (a) animi dolor, seu affli6lio, tristitia, intus am^mum angens et crucians ; cum enim peccatum sit summum malum morale, peccator sincerv^i ad Deum revertens, dede]i6lis a se commissis non potest non tristari. Quse quidem tristitia, licet primario interna, communiter exterius manifestatur; nec tamen lacrymje aliave mceroris signa hujusmodi requiruntur, cum voluntas sincere dolere valeat, quin talia signa exhibeantur.

(b) Deiestatio de peccato comniisso, id est, odium peccati, procedens ex cognitione ejus malitiae malorumque effectuum, conjun6lum cum retra(51;atione pravee voluntatis, ita ut peccator sincere dicat : si possem de novo agere, vellem non peccasse. Dolor et detestatio ita conne6luntur ut qui suum detestatur peccatum de eo doleat, et qui de eo dolet illud necessario detestetur; videlicct, juxta communem

^ S. Thoin.^ Supplem , q. I, a. i; Suarez^ disp. IV; Salniantic, disp. VII; Bellarniiniis, 1. II, r. 4; Drouin, q. IV, c. i; Billuart^ diss. IV, a. \ de Augusiinis^ p. I, a. 4; I\ilinicri, th. 30; Biiiot, th. 12; L. de San, n. 473 sq.

^ Juei, II, 12. — 3 Scss. XIV, cap. 4- sententiam, dolor est conseqncntia dctestationis, sicut dclcctatio consequitur amorem ; primum quidem detestamur pcccatum, quia ut vialuin illud apprchcndimus ; deindc concipientes illud malum esse pnBsens, sive in se sive in suis consc6lariis, de eo dolemus. Hinc in Beatis odium peccati existit sine dolore; nam non apprehcndunt peccatum ut vc\dXwvci prcBsens.cwm jam immuncs sint a pcccato ejusque conse6lariis.

(c) Cuin proposito non peccandi ; nam vera pctnitcntia rcspicit non solum praeteritas culpas ut abolendas, sed etiam futuras ut praecavendas ; nemo enim vere peccata detestatur, quin eo ipso velit ea in futurum vitare : si nolit ea vitare, non veniam, sed indignationem merctur.

128. Thesis : Vera contritio, qualis superius definita fuit, necessaria est ad veniam peccatorum consequendam, sive intra sive extra sacramentum.

1° Script. Id constat ex omnibus textibus supra allatis, ubi de necessitate paenitentiae, n. 9-10. Paenitentia enim, quae ibi requiritur tanquam conditio necessaria ad justificationem, nihil aliud est nisi conversio ad Dcum, aversio a via iniquitatis, immutatio cordis et vitae, cor contritum et humiliatum. Ou?e quidcm omnia supponunt animi dolorem ac detestationem peccati, cum proposito emendationis.

Quai quidcm dispositio, etiam post instituta sacramenta, necessaria manet ; nam, quando Juda^i aut Gentiles ad christianam fidem convertuntur, prima dispositio ab eis requisita post fidem, est paenitentia seu contritio : *' P?enitentiam agitc, et baptizetur unusquisque vestrum... Pijenitemini igitur, et convcrtimini, ut deleantur peccata vestra... Paenitcntiam itaque age ab hac nequitia tua; et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui... PZrgo ct gentibus pcenitentiam dedit Deus ad vitam " ^. — Quare gaudet Apostolus quod Corinthii contristati sunt ad paenitentiam : " Nunc gaudeo, non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad pa^nitentiam... Qua^ enim secundum Deum tristitia est, pDenitcntiam in salutcm stabilem opcratur " 2.

DE PvENITENTIS AGTIBUS. 85

129. 2° Traditione. Tota enim pcs/iitentialis disciplina, quam supra exposuimus (n. 57 sq.), eo fine instituta fuerat ut, frequenti rccogitationc peccatorum et laboriosa eorum expiatione, necnon Ecclesiae precibus, in paenitentibus animi dolor ac detestatio peccati necnon vitae emendandae desiderium vivide excitarentur. Quod quidem constat tum e testimoniis jam allatis (n. 57 sq.), tum ex sequentibus.

S.Jusiifius^ asserit quidem Deum pc^nitentibus veniam ex misericordia concedere; sed simul docet eos decipi qui dicunt, etiamsi peccatores sint, Deum tamen non imputaturum illis peccatum, modo eum cognoscant. Qiiod probat exemplo David, qui nonnisi contritione justificatus est. " Quod si tali viro, inquit, remissio non ante concessa est quam paenitentiam ageret, sed tum demum cum sic flevit, seque ita gessit magnus ille rex et un^tus et propheta; quomodo impuri ac prorsus complorati, nisi lamententur et plangant, spem habere possint non imputaturum eis Dominum peccatum"?

130- Ita etiam 2\rtullianus, exemplo prodigi ostendit Deum peccatori parcere, " sed si pceniieat ex animo, si famem tuam cum saturitate mercenariorum paternorum compares, si porcos immundum rehnquas pecus, si patrem repetas vel offensum"^ Pariter S. Cyprianus veniam paenitentibus promittit, " a6ta paenitentia et professa frequenter suorum detestatione fadlorum, si lacrymis, si gemitibus, si fletibus dolentis ac vere pceniie/iiis animi signa prodidej-inf^'^. Nec ahter S. Ambrosius : " Et si tu amarissime fleas., Christus ad te respiciet, culpa discedet. Ususenim doloris ^hX^g^^x-l hixuriam criminis, erroris dehcias. Ita, dum dolemus admissa, admittenda exchidimus, et fit quredam de condemnatione culpce disciphna innocenti?e "■*. Hujus p?enitenti?s necessitatem sic ahbi docet : "Paenitudo enim lapsis necessaria est, sicut vuhieratis sunt necessaria medicamina. Sed quanta pulas, et quahs necessaria pDcnitentia.? (^uce aut cequet crimina, aut certe excedat... Cum haic certa fide, sicut est, animo conceperis, quia necesse est prie- •varicatricem animam tartareis poenis, et gehennce ignibus tradi, nec ahud remedium constitutum esse post unum baptismum quam pcenitentic^ solatium ; quantamvis affiidionem, quantumvis laborem subire esto contenta dummodo ab a3tcrnahbus pcenis hbereris" s.

86 PARS DOGMATICA. CAPUT II.

^. Chrysostomus intcgruin de Compunnione edidit tra(5latum, ubi, inter alia, ha^c habet : " Quid enim, dic mihi, corporis viribus opus est, quando cor conterere debemus, cum vigiles precari oportet, cum peccata recogitare, arrogantiam et tumorem deponere, mentem deprimere? Hiiec quippe sunt qu?e Deum nobis placant, nec multo egent labore." Postea necessitatem hujus i)?enitentice declarat; h?ec enim possibihs, imo et facilis evadit, si cogitemus, inquit, peccatores impsenitentes ad gehennam damnari ; " si gehennam semper prae oculis habeamus, necnon angelos ubique locorum tunc discurrentes, atque ex universo orbe congreganteseosqui in gehennam abducendi sunt; si cogitemus etiam quantum malum, gehenna seposita, excludi a regno c^lorum" '.

Duoigitur docent Patres, nempe contritionem sitam esse \\ peccati retradatione vitaeque emendatione; et hanc esse ad sahitem necessariam.

\ II. EfFICACIA CONTRITIONIS CUM AUT SINE ABSOLUTIONE AD REMITTENDA PECCATA.

131. Historica expositio. Ex hucusque dictis certo constat, christianum, culpae mortalis reum, non posse justificari nisi duas conditiones impleat : contritionem habeat et se potestati clavium subjiciat. Sed, jam a sa^c. v°, qusestio agitata est, quaenam sint partes contritionis, et quaenam absolutionis in remissione peccatorum.

(A) S. Augustinus asserit contritionis simul et absolutionis efficaciam, sed utriusque partes nonnisi comparatione declarat : sicut, inquit, Lazarus a mortuis suscitatus vincuhs irretitus manet donec Christus jubeat eum solvi, ita peccator, per contritionem a peccatis mundatus, ahquo modo vinculis ligatus manet donec Ecclesia absolutione eum solvat^

(B) Quam expositioneni, nimis obscuram et vagam, expohre conati sunt Scholastici^ distinguendo inter contritionem perfeBam et i?nperfectam, absolutionem in re et in voto, diverso tamen modo ^.

(a) Hugoa S. Victore declarat contritione non remitti peccata nisi votum accedat absolutionem suscipiendi; absolutione vero concedi psenae aeterna^ remissionem \ Quod tamen falsum est, cum pecca-

3QuorumopinionesexpositasvideinDict deTheol.( F^^^^^t:;?/), 1,17 1-182.

4 " Impietas peccati rectissime obduratio cordis accipitur, quse priinum in compunctione solvitur, ut postmodum in confessione peccatum ipsum, id est debituni dainnatio^iis absolvatur ". (De Sacramentis, l. II, p. XIV, c. 8, P. L., CLXXVI, 564-570).

tum mortale remitti nequeat nisi simul remittatur paena ceterna eidem adnexa.

(b) Petrus Loinbardus docuit contritione perfeda remitti peccatum et peccati poenam, absolutione vero authentice peccata dimissa ostendi\ Quae cjuidem opinio errori Protestantium viam parabat, asserendo vim absolutionem esse dedarativa?n tantum.

(c) Propius veritatem accedit Guliehnus Parisiensis : asserit quidem attritio?iem, seu contritionem informem, id est non informatam caritate, per se non sufficere ad justificationem, sed esse prseviam dispositionem quae facile convertitur in contritionem caritate informatam, et ita peccatorum remissionem inducere; absolutione dirumpi vincula peccatorum, in iis autem qui gratia fruuntur gratiam ipsam augeri ^

(d) S. T/winas distinitius exponit discrimen inter contritionem caritate perfeclam et attritionem, atque hanc sufficere ad remissionem peccatoruin asserit, accedente tamen sacerdotis absolutione : " Quando aliquis accedit ad confessionem attritus, non plene contritus, si obicem non ponat, in ipsa confessione et absolutione, sibi gratia et remissio peccatorum datur "3. Addit tamen (quod hodie rejicitur) attritionem non sufficere ex se, sed ratione bonce fidei, ita ut si quis sit conscius hujus defe6ttls, eum tamquam fi6lionem accusare debeat. Ceteroquin docet absohitione augeri gratiam, si hsec jam habetur.

(e) Longius processit Scotus, docens parvam etiam attritionem, eam sciHcet quae ex metu inferni concipitur, sufficere ad remissionem peccati, accedente absolutione, dummodo p?enitens adtu peccato non adhaereat : " Parum attritus, etiam attritione, quas non habet rationem meriti ad remissionem peccati, volens tamen recipere sacramentum paenitentiae, sicut dispensatur in Ecclesia, et sine obice in voluntate peccati mortahs... recipit effectum sacramenti, scih'cet gratiam paenitentialem, non quidem ex merito... sed ex. pa(?to Dei assistentis sacramento suo " K

Conclusia, Paulatim scholastica doctrina a theologis subsequioris sevi expolita est; hodie communiler admittitur contritione perfe6la, cum voto suscipiendi sacramentum, statim peccatorem justificari, nec tamen inutilem esse abso-

' " Peccata dimittunt vel retinent (sacerdotes), duni dimissa a I)eo vel retenta judicant et ostendunt ". (Lib. IV Sent., dist. XVIII, P. L, CXCI 1,885-889).

' Gutielju.^ De sacram. pnsnitentia?, c. 15-8, inter Opera, Parisiis, 1676, t. I, p. 462-473.

3 .S'. Thoin., in IV Sent , dist. 22, q. 2, a. i; cfr. Supplementum, q. 10, a. i; q. 18, a. i.

lutionem, cum hxc gratiam in justificatis augeat; alinnde attritionem sufficerc cum reali susceptione absolutionis. Ita conciliantur qua) prima^va Ecclesia jam implicite sua praxi inculcaverat, nempe necessitas et cfficacia tum contritionis tum absolutionis. Ita etiam melius apparct quomodo Sacramentum Pcenitentiai sit simul pcccatoribus rcmedium, et ferventibus spiritualis profe6lus medium efficax.

132. Doctrina hodie communiter recepta. Duplex distinguitur contritio, perfccia et imperfecta : prior, quai ex motivo caritatis perficitur, et ad justificationem sufficit etiam absque reali susceptione sacramenti; posterior, quae concipitur ex motivo a caritate diverso, v. g., ex turpitudifie peccati vel pcenarum metu, nec ad justificationem sufficit nisi simul sacramentum Paenitentiae suscipiatur. — Pauca igitur de caritate, seu de amore Dei in memoriam revocanda sunt : nam caritati perfe6las respondct contritio perfe6la, et caritati imperfedae vel timori respondet contritio imperfe6la.

(A) Duplex Dei amor distingui potest : (a) amor imperfe^us, seu mercenarius, quem theologi amorem spei seu concupiscenticB vocant, quo videlicet Deus amatur super omnia concupiscibilia non propter se, s^d propter bona quae largitur, non quia bonus est in se, sed quia bonus est nobis, imo summum bonum, cujus fruitione beati aliquando erimus; (b) amor peife^tus, seu gratuitus, quo Deus diligitur propter se et super omnia; qiii pariter duplex est, amor benevolenticE, quo Deum diligimus ut infinite perfe6lum, ejus perfe6lionibus congaudemus, eique bonum optamus, desideraiido videlicet eum ab omnibus cognosci et amari; et amor amicitice, qui, praeter benevolentiam, importat mutuum amorem, seu redamationem, inquantum scilicet qui diligit, diligitur a Deo. Notandum est tamen motivum amoris amicitiae esse infinitam Dei bonitatem in se^ non autem ejus bonitatem erga nos; seu aliis verbis, amore amicitiai diligimus Deum propter se, scientes tamen Deum diligere diligentes se; hinc mutua redamatio non est motivum amicitiae, sed solum una ex ejus conditionibus.

(Bj Jamvero, quoniam ad eamdem virtutem pertinet prosequi unum oppositorum et fugere aliud, ita ad caritatem pertinet diligere Deum et detestari peccatum, quatenus Deo oppositum : tot sunt igitur contritionis species quot sunt amoris species. Ouibus positis, certum est contritionem quae ex amore perfe^lo concipitur, sive benevolentice ^ dummodo sit supernaturalis ac super omnia, sive amiciticB, esse perfe6lam, statimque peccata rcmittere; ita, v. {^., qui de peccato dolet, quatenus est offensa Dei Summi Boni et super omnia dile6H, contritionem perfe6lam habet ^. Controvertitur autem num contritio ex amore spei et gratitudifiis concepta, aut ex virtutibus psenitentiae, obedientiai vel religionis, ad contritionem sufficiat, ut infra exponetur.

Ceteroquin ad justificationem non requiritur a6lus contritionis intensns^ seu vehemens, quidquid in contrarium dixerunt quidam antiqui theologi; dummodo enim contritio sit appretiative summa, id est, peccatum quis doleat ut summum malum, ad remissionem peccatorum sufficit, licet non sit valde intensa : " quantumcumque parvus sit dolor, ait S. T/iomasS^ dummodo ad contritionis rationem sufficiat, omnem culpat delet ".

Divisio. Quibus praenotatis, tria probabimus : i** contritionem perfe5lam absque reali susceptione sacramenti peccatorem justificare; 2° attritionem sufficere cum absolutione ad justificationem; 3° attritionem proinde esse vere utilem non autem damnandam hypocrisim.