Nn. 679–719

679. 2° Argumenta philosophica. Exipsis matrimonii finibus logice infertur matrimonium aliquam stabilitatem postulare.

(A) Primarius matrimonii finis est prolis procreatio et educatio : ad hoc enim instituta est sexuum divcrsitas ct societas conjugalis ut propagaretur genus humanum, prout ipsa natura indicat; ah*unde, concepta prole, jure naturae officium conjugibus incumbit fiHos re6le educandi, eis praebendo non solum vi6lum, sed etiam cibum intelle6lualem et moralem, quem juniores propriis viribus nonnisi aegre et post longum tempus sibi comparare possent. Atqui ad utrumque requiritur stabilis parentum unio^, nec sufficit unio promiscua aut etiam libera. Nam : (a) quoad prolis generationem, experientia constat feminas, quae pluribus viris commiscentur, raro concipere; atqui unio libei^a et ad nutum rescindibilis, data mutabilitate humanae voluntatis, sspe aliquam promiscuitatem inducet ac voluntariam steri-

^ Quod testatur Westermarck, ceteroquin evolutionista, op. cit., ch. 6, p. 128-129 : "II n'est naturellement pas impossible que, chez quelques peuples, les rapports des sexes aient approche de la promiscuite. Mais il n'y a pas un atome de preuves que la promiscuite ait jamais e'te une phase ge'nerale de Thistoire sociale de l'humanite. L'hypothese de la promiscuite, au Heu d'appartenir, comme le pense Giraud-Teulon, a la classe des hypotheses que la science peut se permettre, n'a aucun fondement reel, aucun caractere scientifique."

' Quod lucide exponit S. Thomas, Contra Gentiles, lib. III, c. 122, ubi ostendit, ex comparatione inter bruta et hominem, matrimonium inter homines stabile esse debere. Animadvertit siquidem animaha simul commanere quousque necessarium est ad prohs educationem et instru(5lionem, sicut patet in quibusdam avibus, quarum pulh non statim postquam nati sunt possunt sibi cibum quaerere. " Manifestum est autem, inquit, quod in specie humana, femina minime sufficeret ad prolis educationem, cum necessitas human^E vitas muUa requirat, quae per unum solurn parari non possunt... Rursus considerandum est quod, in specie humana, proles non indiget sola nutritione quantum ad corpus, ut in animalibus, sed etiam instrudione quantum ad animam; nam aha animaha naturahter habent suas prudentias quibus sibi providere possint; homo autem ratione vivit, quem per longi temporis experimentum ad prudentiam pervenire oportet : unde necesse est ut fihi a litatem : tunc enim voluptas potiusquam proles quaeritur. (b) Majorem adhuc stabilitatem requirit prolis re^a educatio : i) educatio physica : nam ultimis mensibus pr^gnationis, tempore partus et la^lationis, femina concursu maris indiget ad suis et prolis necessitatibus providendum; 2) educatio intelle^ltialis et moralis, ad quam puer indiget non tantum siice matris amore suavi sed etiam sui patris severa au6loritate et prudentia.

680. Objiciunt quidem Socialistce munus parvulos educandi incumbere Statui qui omnes infantes colliget et educandos nutricibus tradet

Resp. Ipsa natura manifeste ostendit physicae ac moralis educationis opus ab ipsis parentibus primario peragendum esse, in quantum fieri potest. Revera natura matri ubera dedit ad la6landos filios, patri vires ad vi6lum aliaque vitae necessaria quaerenda; utrique parenti amorem simul tenerum ac generosum, vi cujus non solum sua, sed etiam seipsos et propriam vitam pro salute prolis libenter tradunt Idem dici potest de educatione moraU : parentibus enim inditus est quidam naturalis instin6lus et amor, vi cujus natorum suorum mentem introspicerc eorumque propensiones detegere et in bonum dirigere valent; aliunde nativa quadam inclinatione infantes suorum parentum mandatis et consiliis libentius obediunt quam extraneorum. Officium igitur fihos educandi primario parentibus incumbit, et ex ipso generationis a6lu naturaHter dimanat, ideoque unionem ex se stabilem supponit

681. (B) Secundarius finis matrimonii est mutuum conjugum adjutorium et concupiscentice remedium. (a) Naturali quodam instin6lu vir et mulier speciali amoris vinculo sibi invicem conjungi expetunt, " ut alter alterius ope adjutus parentibus quasi jam expertis instruantur, nec hujus instru6lionis sunt capaces mox geniti, sed post longum tenipus, et pra^cipue cum ad annos discretionis pervenerint. Ad hanc etiam instru(flionem longum tempus requiritur; et tunc etiam propter impetus passionum, quibus corrumpitur iestimatio prudentiae, indigent non solum instrudlione, sed etiam repressione. Ad hoc autem mulier sola non suflicit, sed magis in hoc requiritur opus maris, in quo est et ratio perfe(flior ad instruendum, et virtus potentiorad castigandum. Oportet igitur in specie humana non parvum tempus insistere promotioni proUs, sicut in avibus, sed per magnum spatium vitae".

416 DE MATRIMONIO. GAPUT 1.

vitjc inccmmoda facilius ferrc ct 3ene6lutis imbecillitatem sustcntare queat " ^ Ratio cst quia vir et fcmina se invicem complent non solum in ordine ad generationem prolis, sed etiam quoad mutuum juvamen et solatium : dotes unius sunt veluti complementum alterius qualitatum; vir itaque naturali quodam instin6lu societatem quaerit mulieris, quae et ipsa viri societate dele6latur. Atqui hoc mutuum juvamen sibi praebere non possunt nisi contra6tu ex se stabili familiam constituere valeant, familiaeque legitima gaudia percipere.

682. (b) Alius secundarius matrimonii finis est concupiscentiam sedare et refrcenare. In statu naturae lapsae, saepe exardescit concupiscentia, et nonnisi aegre inter limites continetur quos exigunt tum sanitas corporis tum morum honestas. Jamvero i?tatriinoniu.m stabile compescit et refraenat concupiscentiam intra limites honestatis. Ex una parte, per legitimum matrimonii usum sedatur concupiscentiae ardor; et ex altera, copula non habetur nisi cum persona in cujus corpus legitima potestas tradita fuit, cui fides in conjugio debetur, et quidem eo modo qui aptus sit ad prolem procreandam. — Si vero admittitur tmio libera ad nutum revocabilis, concupiscentia, nedum temperetur, haud parum augetur spe novas uniones ineundi novasque voluptates experiendi, cum maximo corporis animaeque detrimento^.

Inspe6lis igitur finibus matrimonii sive primario sive secundariis, patet unionem conjugalem non promiscuam aut liberam esse debere, sed ea stabilitate gaudere quae ad famih'am constituendam requiritur.

683. 3° Argumentis theologicis confirmatur. (a) Deus enim, primo homine creato, videns bonum non esse hominem manere solum, fecit ei adjutorium simile sibi. Tulit igitur unam de costis Adami dormientis, eamque in mulie-

' Qua in re magnum est discrimen inter hominem brutumque : animalia, instindlu du<fla, nonnisi certis temporibus coeunt; homo autem omni tempore Hbidinem experitur, et nonnisi recflae rationis et voluntatis exercitio abusum venereae dele6lationis compescere potest.

rem aedificavit et adduxit ad Adam. Qui dixit : " Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea; haec vocabitur virago quoniam de viro sumpta est. Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una^". Ibi enim quinque praesertim declarantur : i) muViGns /ormatio a Deo facla,w. haec fieret primi hominis socia et adjutorium ipsi simiie; u7tio intima quae inter virum et muHerem existere debet tum ad generationem prolis tum ad vitae consortium; 3) quaedam tamen inulieris a viro dependmtia^ quia hsec de viro sumpta est; 4) unitas vincuH matrimoniaHs : erunt enim duo \\ carne und; 5) ejusdem stabilitas : reHnquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae. Merito itaque ait Leo XIII^ : " IHa viri et muh*eris conjun6lio, quo sapientissimis Dei consiHis responderet aptius, vel ex eo tempore duas potissimum, easque in primis nobiles, quasi alte impressas et insculptas prae se tuHt proprietates, nimirum iinitatem qX. perpetuitatem.''

(b) Fatemiur equidem hanc exceUentem conjugii formam apud ipsos Juda^os adulteratam esse, praecipue per polygamiam et divortium. Nihilominus uniones vagae et Hberae stricte prohibebantur; ita morte puniebantur pueUae quae, nuptiarum tempore, suam virginitatem amisisse deprehendebantur, necnon ii qui adulterium committebant 3. Unio enim conjugum,etiam quando plures permittebantur uxores, ad fiHos procreandos et famiham constituendam primario ordinabatur, ut constat ex tota historia popuH israeUtici, apud quem famiUae stabiles tutissimuni nationis praesidium habebantur.

(c) Christus autem matrimonium christianum ad pristinam unTfdrenf^t indissolubilitateni revocavit; interrogatus enim num Hceret uxorem repudiare, respondit id non Hcere, quia Deus ab initio dixit : " Fropter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhcerebit uxori suca, et erunt duo \\ carne und. Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit homo non separet4 ". Quod et tradit

» Geti.^ II, 18-24. — " Encycl. Arcanuvi. — 3 Deut.^ iwXn, 20-22. ♦ Matth., XIX, 4-6. "^

5". Pauhis, asserens adulteram esse mulierein cjuje, vivente viro, fuerit cum alio viro ^ unitatem matrimonii ita declarans ^ : " Unusquisque suam uxorem habeat, et unaquctque suum virum habeat ". Jamvero unitas et indissolubihtas matrimoniahs contractus uniones vai^as et hberas omnino excludunt.

(d) Hanc Magistri doctrinam Ecclesia non tantum retinuit, sed etiam totis viribus in praxim adducere sategit, indesinenter docens nuptias ineundas esse non hbidinis causa, sed ad fihos procreandos et christiane educandos, necnon ad mutuum juvamen et solatium. Quod, inter ahos, vS. Augustmus declarat, de uxoribus scribens3 : " Ad hoc enim nuptre sunt, ut iha concupiscentia redacta ad legitimum vinculum, non deformis et dissoluta fluitaret, habens de se ipsa irrefrenabilem carnis infirmitatem, de nuptiis autem indissolubilem fidei societatem; de se ipsa progressum immoderate coeundi, de nuptiis modum caste procreandi ". — Quam strenue vero Ecclesia contra regum ac populorum hbidinem dimicaverit ad sanctitatem et perpetuitatem vincuh matrimoniahs tuendam, infra exponemus, n. 720.

684. CoroUaria. (a) Legi naturali simul et divince adversantur fornicatio et tuiio libera et temporaria, quippe quas non solum lege divina prohibeantur, sed etiam essentialibus matrimonii finibus opponantur, ut constat ex dictis, n. 679.

(b) Matrimonium est impossibile inter personas quas non sunt aptse ad generandum, ut eunuchi, cum finis primarius attingi nequeat.

(c) Illicitum, imo et nuHum esset matrimonium in quo positive excluderetur a contrahentibus finis primarius ipsius matrimonii, id est finis operis; sed contrahentium intentio (finis operantis) potest esse executionem tafis finis non prosequendi, dummodo non excludatur jus ad illum finem, seu jus ad corpus (can. 1081, § 2).

(d) Licitum est et vaHdum, etsi minus perfectum, matrimonium contrahere eo solo fine expHcito, non exclusivo tamen, ut pauperies amoveatur, adjutorium et solamen inveniantur, passiones quiescant, licita delectatio habeatur, dummodo. non excludatur finis primarius, in sensu jam dicto.

§ II. Dk essentia contractus matrimonialis ^

685. Praenotanda. Ex diflis jam infene licet essentiam matrimonii, ut contradus^ consistere in consensit ynituo^ quo vir et mulier, ccteroquin ad matrimonium habiles, sibi invicem tradunt de praesenti "^.jus stabile in corpus alterius ad prolem generandam, et ad vitae communis consortium. Proinde contra6lus matrimonialis non consistit dire6le in usu seu copula, sed in consensu quo traditury//j- ad copulam. Nam, ut re6le animadvertit 5. Thomas, *' unus non accipit potestatem in eo quod est libere alterius nisi per ejus consensum. Sed, per matrimonium accipit uterque conjugum potestatem in corpus alterius... cum prius uterque liberam potestatem sui corporis haberet. Ergo consensus facit matrimonium ".

686. Quidam au6tores antiqui docuerunt copulain necessariam esse ad /^r/"^/?z^;;/ matrimonium constituendum : " Sciendum est, ait Graiianus^^ quod conjugium in desponsatione initiatur, commixtione perficitur. Unde inter sponsum et sponsam conjugium est, sed initiatum, inter copulatos est conjugium ratuni ". Pauci commentatores Gratiani longius processerunt, docendo copulam requiri ad essentiam matrimonii. Hanc opinionem renovavit Freise7i, scribendo contra6tum matrimonialem nihil ahud esse nisi promissionem futurae copulse, ideoque a sponsahbus non differre; matrimonium autem proprie di6tum fieri per copulam affe6tu maritali habitam'*. — Verum est quidem matrimonium simphciter ratum non esse tam perfe6te indissolubile quam matrimonium consummatum, ut infra dicetur; est tamen verum et proprie di6tum matrimonium, ut fert conmumis et certa sententia. (a) Id enim sjepe docent Patres, dum scribunt Mariam et Joseph fuisse vere conjuges^ etsi nunquam usi fuerint matrimonio : ita v. g. OrigeneSy

^ S. Thom.., Supplem., q. 45-48; Sanchez^ Hb. II- V; Satmantic.y cap. 6-7; Biiluart., diss. III, a. 1-5; S. Aiphons.^ n. 8S5-896; Carrihe, "• 455-505; Gasparri, n. 770-870; Rosset^ t. I, n. 88-237; Pesch, n. 731- 'jS2]Biliot, th. 34-35; Baii. P., n. 262-305 (ed. 3"); IVernz, S. J., Jus Decretal., t. IV, Jus Matrimoniale, Romie, 1904, n. 45-47 et n. 291-306.

^ Dicitur de prcesenti, quia consensus de futuro sufficit quidem ad sponsaiia, non autem ad matiimonium.

3Di(ftum in Caus. 27, q. 2, c. 34; cfr. c. 45. — Ibi vox ratuin ex contextu significare videtur matrimonium quod nul!o mododissolvi potest.

^ ArcJiiv fiir kaiiioi. Kirchenrecht, LIV, 18S5, p. 361 sq. — Quem tamen errorem postea retra6tavit in eodem periodico, LX^II, 1S92, p. 381 sq.

uA^

.S". Basi/iKS, S. Ambrosius, S. Hieronymus, S. Augnstitms V hinc Benediflus X/Fak : " Qui affirmant B. Virginis matrimoniumcum S. Joseph in sohs sponsaHbus constitisse, ii temere falsoque opinantur. Itaque pro certo tenendum est matrimonium inter eos contra6lum fuisse verum et ratum^". (b) Idem diserte docent Pontifices et Concilia, dum statuunt matrimonium hbero contrahentium consensu perfici. Ita Nicolaus I^ : "Sufificiat secundum leges solus eorum consensus, de quorum conjun6lionibus agitur, Qui consensus si in nuptiis solus forte defuerit, cetera etiam cum ipso coitu celebrata frustrantur, Joanne Chrysostomo, magno Dodlore testante, qui ait : inatriinoniu}n7ionfacitcoitus^sedvoluntas'\ Ad rem Tridentinum ^* : " Dubitandum non est clandestina matrimonia libero contraheniium consensu fa(5ta, rata et vera esse matrimonia". Postea declarat matrimonium ratuin, non consummatum, per solemnem rehgionis professionem dirimi; jamvero non dirimitur contrafftus, nisi jam existat.

Remanet igitur ut accurate declaremus qualitates matrimonialis consensus; dicemus igitur : 1° de dotibus hujus cpnsensus in genere ; 2° de consensn conditionato in specie.

I. De dotilpjis consensus matrimonialis.

687. Cum matrimonium sit quidam contra6lus, consensus in eo praestitus leges generales contra6lus sequitur. Quia vero est contra61:us sui generis^ in quo traditur jus in ipsas personas contrahentium, de eodem quaedam speciaHa notanda sunt. Quod declarabimus, exponendo quo sensu consensus matrimoniah's debeat esse internns, liber^ mutuus et externexx\2.^yi^X.'dX\?>.

688. 1° Internus, id est : (a) vere a vohmtate ch'citus, (b) cum ver^ intentione, saltem imphcita, tradendi jus in proprium corpus et accipiendi jus in corpus aUerius in ordine ad generationem prohs. Quod quidem patet ex ipsa natura matrimonii; hoc enim essentiahter consistit in jure ad a6lus ex se aptos ad prolem generandam; et ahunde tale jus tradi

' Origenes, homil. VI in Luc, P. G., t. XIII, p. 1814 sq. ; S. Basilius^ De sanfla Christi generatione, n. 3-5, P. G., t. XXXI, p. 1463- 1467; S. Ambrosius, De instit. virg., c. 6, n. 42, P. L., t. XVI, p. 316 S. Hieron., Contra Helvid., n. 4, P. L., t. XXIII, p. 185; S. August.^ De nuptiis et concup., 1. I, n. 12, P. L., t. XLIV, p. 420.

• Trident., Sess. XXIV. de Refonnat. matrim., c. J.

nequit absque vero utriusque partis consensu. Hinc unio intervirum et mulierem inita propter alios fines, v. g., solum ad mutuum juvamen et solatium, absque intentione praefatum jus concedendi, non est vere matrimonium. Sufficit tamen consensus implicitus, qualis v. g. datur ab iis qui facere Intendunt quod alii nupturientes faciunt, dummodo nihil excludant eorum quae ad essentiam matrimonii requiruntur. Quisnam error consensum vitiet infra declarabitur, n. 934-936.

689. Corollaria : (A) Qui simulat consefisum, verba quidem serio et rite proferens, sed interne dissentiens, vel jocans, invalide.contrahit. Unde non potest licite uti matrimonio; altera vero pars, quae verum consensum praestitit, non tenetur credere simulanti dicenti se non consensisse, sed debitum petere potest.

(B) In foro externo proesumiiur consensum serio externe datum, esse verum et internum, nisi contrarium probetur certis argumentis. {Codex, c. 1086).

Qu?e probatio omnino difficilis est; non enim sufficit affirmatio etiam jurata simulantis, vel etiam utriusque conjugis; sed duo praeterea requiruntur : (a) explicari debet simulationis causa seu motivum, V. g. probari debct consensum metu vel dolo extortum fuisse, aut simulantem nihil ahud voluisse nisi pecuniam obtinere vel puellam. seducere; (b) simulatio ipsa demonstrari debet ex variis circumstantiis praecedentibus, comitantibus aut subsequentibus matrimonium, qugetalessint ut fi^lionem morahter certam reddant; quod fieri potest v. g. sive htteris, sive verbis, coram testibus prolatis, hanc intentionem clare manifestantibus '.

690. (C) Qui jijle taiitnm consentit, seu simulat cojn^ensum, inortgliter^peccaty nisi gravissimd excusetur ratione.

Nam, etiamsi admittatur cum pluribus theologis in hoc casu non committi sacrilegium proprie di^lum "^, certo tamen peccatur contra veritate^n, alteram partem et testes decipiendo; contra justitiam^ grave damnum inferendo aUeri parti, quae innupta manebit, si

' Exempla habes ap. Gasparri, nn. 801 et 804; Aila S. Sedis t. XVIII, p. 14; t. XXII, p. 529.

' Ad simulationem sacramenti requiritur ut aliqua pars essentiaUs ponatur, altera omissa vel mutilata; jamvero qui consensum simulat, neque materiam neque formam sacramenti ponit, cum utraque in ipso consensu constet; ergo proprie non simulat sacramentum, ncque ex hoc capite sacrilegii reus est. Cfr. S. A/p/io/is., n. 62.

422 DE MATRIMONIO. CA PUT I.

fraus probari nequeat, vel nonnisi regre alias nuptias contrahet, si fraus detegatur; contra castitatem, si intendatur consummatio hujus fi6\i matrimonii.

Excusatur tamen a peccato qui conscnsum simulat propter gravem ac urgentem rationem, v. g. propter gravem metum, vcl ad vitandum scandalum, si paulo ante matrimonii celebrationem detegatur impedimentum dirimens, a quo dispensatio hic et nunc obtineri nequeat, et aliunde cseremoniam differre moraliter sit impossibile.

691. (D) Gravis ifijnria iuijusniodi deceptione illata ex justitid reparari debet, quando deceptor est causa injusta, efficax et culpabilis damni quod patitur pars innocens.

(a) Saepe damnum reparari nequit nisi verum consensum praebendo et ita matrimonium revalidando; cum enim difficile sit et aliquando impossibile fi6lionem probare in foro externo, pars innocens ad ahas nuptias transire prohibetur, eique fit continuata injuria, nisi matrimonium revahdetur.

(b) Deceptor tamen non tenetur deceptam partem ducere, quoties id moraliter impossibile est, v. g. quia alterutra pars jam aliud vahdum inivit matrimonium, vel si infehces timeantur exitus, quia deceptor multo altioris conditionis est; — aut quando damnum allatum alio modo compensari potest et pars l?esa hanc compensationem admittit; — vel si deceptor ipse gravi metu ad contrahendum indu6tus fuerit; — aut si ratione agendi manifesta signa fi^ti consensus dederit.

692. 2° Liber, id est cum advertentia ex parte^intelle6lus et consensu ex parte voluntatis, qualis ad peccatum mortale requiritur. Nam contra6lus matrimonialis graves inducit obligationes, et quidem pro toto vitae cursu; porro nuUus censetur obligationes hujusmodi suscipere nisi plene consentiat. Hinc consensus in somno hypnotico datus non valeret.

Quae libertas tollitur per amentiam, errorem, vim et metum, de quibus agitur ubi de Iinpedimentis.

693. 3° Mutuus, seu ab utraque parte datus et acceptatus; nam hic agitur de contra6lu bilaterali, quo mutua jura traduntur et accipiuntur, et mutuae obligationes suscipiuntur; atqui haec duo supponunt utriusque consensum, cum nemo jura tradere et obligationes suscipere possit, nisi velit.

Requiritur proinde ut consensus unius alteri intimetur ab eoque acceptetur; sed disputatur utrum necesse sit ut ipsa acceptatio consensus altcri intimetur. Res controxertitur sicut pro omnibus contractibus (V. Tract. de Contractibus, n° 624). Multi auctores et f^raves ^ requirebant intimationem consensus. At res jam parum in praxi importat, ex quo matrimonium per epistolam contrahi nequit, sed contrahentes debent esse praesentes per se ipsi vel per procuratorem {Codex, c. 1088).

Nec requiritur ut utriusque consensus eodem instanti detur; sed sufficit illa moralis unio, quse existit quoties consensus ab unodatus adhuc perdurat tempore quo alter suum consensum praebet. Quamdiu autem consensus semel elicitus perseveret, utrum scilicet per annum vel per triennium aut diutius, non potest absolute determinari, sed ex variis adjun^lis pendet, et prudentium judicio relinqui debet.

694. 4° Externe manifestatus : hoc enim exigit natura contra6lus, qui inter homines non valet nisi exterius exprimatur; necnon natura sacramenti, quod in signo sensibili consistit.

Jure naturali ac divino quaecumque signa,consensum clare manifestantia, sufficiunt; jure ecclesiastico verba regulariter adhiberi debent, quoties fieri potest, non tamen sub pcena nullitatis^; imo, juxta 6. Alphonsjwt (n. 888), verba requiruntur sub veniali culpa tantum, et ab ea excusat verecundia aut alia rationabilis causa. Parochus tamen exigat ut nupturientes consensum verbis exprimant, si possunt, et quidem clare, ut ita pluribus dubiis et cavillationibus occurrat.

695. Valide igitur et, justa accedente causa, Hcite consensus exprimitur variis signis qu?e in aliis contra6libus sufhciunt; videlicet : —

(A) Verbis^ qu?e, juxta receptam significationem, consensum matrimonialem de prcpsenti exprimant, v. g. accipio te in uxoreni^ in jneam; in niaritwn^ in nicuni; contraho tecuni 7natri?noniuni, etc. — Dicitur '■^ de pnesenti'\ quia consensus de futuro solummodo sponsalia significat. Attamen quandoque verba, quae, prout sonant, dc futuro esse videntur, sufficienter ex circumstantiis consensum de prcesenti designant, v. g. ex tunc, deinceps te habebo in uxoreni. Si verba sunt ambigua, sensus in foro interno ab intentione loquentis pendet; in foro externo ex circumstantiis determinandus est.

(B) Signis autfa^is, v. g. si parocho aut viro interroganti muher annuitcaput inchnando; aut si, viro exprimente consensum, muher ultro dexteram porrigit, ut vir annulum immittat; pariter si hbere

sponsi, post matrimonii celebrationem, ad sacristiam cum testibus accedunt ut ibi a parocho in libro matrimoniorum conscribantur. Sed sponsis a^quipollentia signa adhibere non licet, si loqui possint.

696. (C) Per epistolain valide contrahebatur ante Codicis proniulgationem ; sed, ex Codice, c. 1088, id fieri nequit, cum contrahentes debeant esse praisentes per se vel per procuratorem. Ouod quidem sapienter statutum est quo faciHus pHEcaveantur fraudes.

697. (D) Per procuratorem vel per inte^pretem matrimonium contrahi potest, dummodo " adsit justa causa, et de authenticitate mandati vel de interpretis fide dubitari nullo modo hceat, habita, si tempus suppetat, Ordinarii licentia " ^.

Ut v^dXximomMTCi per procuratorem valide ineatur, " i) requiritur mandatum speciale ad contrahendum cum certa persona, subscriptum a mandante et vel a parocho aut Ordinario loci in quo mandatum fit, vel a sacerdote ab alterutro delegato, vel a duobus saltem testibus; 2) si mandans scribere nesciat, id in ipso mandato adnotetur et ahus testis addatur qui scripturam ipse quoque subsignet; secus mandatum irritum est; 3) si antequam procurator nomine mandantis contraxerit, hic mandatum revocaverit aut in amentiam inciderit, invahdum est matrimonium, hcet sive pnocurator sive aha pars contrahens haec ignoraverint; 4) ut matrimonium vahdum sit, procurator debet munere suo per se ipse fungi " 2. Insuper procurator mandati hmites excedere non debet, et, ubi requiritur forma solemnis, mandatum parocho et testibus exhibere tenetur, et coram eis nomine mandantis contrahere 3.

II. De consensu conditionato ^

698. 1° De ejus liceitate. Cum matrimonium sit contractus, nil per se prohibet quin sub conditione iniri possit,

4 Ex Codice, c. 1092, " conditio semel apposita et non revocata : 1° si sit de futuro necessario vel impossibilis vel turpis, sed non contra matrimonii substantiam, pro non adjecta habeatur; 2° si de futuro contra matrimonii substantiam, illud reddit invalidum; 3° si de futuro licita, dummodo conditio substantiae matrimonii non repugnct. Attamen regulariter hujusmodi nuptiae permittendae non sunt, tum quia Rituale Romanum, formam matrimonii tradens, non aliam describit nisi absolutam; tum quia maxima incommoda ex adjectis conditionibus oriri solent, cum exinde quaedam matrimonia dubia evadant, et aliunde contrahentes periculo exponantur Hberius vivendi ante conditionem impletam. Possunt tamen permitti gravissima de causa et accedente Episcopi consensu; imo, si agitur de revalidando matrimonio dubie contracto, conditio apponi debet.

699. 2"^ De ejus validitate. Hic multiplici distinctione opus est.

(A) Si conditio sit de pfceterito vel de pmsenti, sive sit honesta sive non, (a) matrimonium statim valet, si conditio verificatur; et statim invalidum est, si non impletur; v. g. contraho tecum si pater meus mortuus est, vel ^i vere inimicum meum occidisti, aut si tu es virgo, etc. In his aut simiHbus casibus consensus veluti aHigatur conditioni, proindeque contractus conditionaHs statim in absolutum transit si in iUo instanti ipsa conditio impleta est. AHunde, cum haec sit de praeterito aut de prsesenti, non est timendum quod appositio conditionis, etiam minus honestae, sit incitamentum ad crimen.

(b) Quamdiu autem ignoratur utrum conditio impleta fuerit vel non, matrimonio uti non Hcet, propter periculum fornicationis.

(c) In foro externo, si conditio non fuerit expHcite deducta in pactum in ipso matrimonii actu, difficile est ejus existentiam probare^; et ut matrimonium ex hoc capite nuHum declaretur, tria clare demonstrari debent : veram conditionem sine qud non appositam fuisse, — eamdem non fuisse revocatam ante matrimonii celebrationem, — eamque impletam non esse.

valorem matrimonii suspendit; 4° si de pnttcrito vel de prassenti, matrimonium crit validum vcl non, prout id ([uod conditioni subest, existit vel non ".

' Quod Gasparri variis exeniDlis illustrat, n. 869.

700. (B) Si concHtio sit dc fitturo, paritcr distini^Licnwum cst : —

(a) Si sit de cvcntu futuro hojicsto ct possibili (v. g., duco te, si patcr consenscrit), matrimonium in suspenso manet donec conditio verificata fuerit; impleta autem conditione, validum fit matrimonium, dummodo consensus antea datus perseveret. Hoc in casu matrimonium valet absquc ulla consensus renovatione, juxta communem et in praxi tutam sententiam; quam Rom. Congregationes in suis decisionibus sequuntur ^ ; nam matrimonium, etiamsi ad dignitatem sacramenti evectum sit, rationem habet contractus, ideoque adveniente conditione pcrficitur, sicut ccteri contractus conditionales.

Attamen melius est, juxta omnes, impleta conditione, renovare consensum. Imo id necessarium est si matrimonium contractum fuerit sub hac conditione " Si Papa dispensaverit a tali impedimento dirimente "; nam qui ita contrahunt, ad matrimonium inhabiles sunt ante obtentam dispensationem, ac eorum consensus est nullus; unde novus consensus, obtenta dispensatione, exprimi debet ^.

701. (b) Si conditio sit de eventu futuro impossibili vel ifihonesto, non tamen contra matrimonii substantiam (v. g. si pro dote montem aureum acceperis. si fratrem occideris), vaHdum est matrimonium, et conditio pro non adjecta habetur. Praesumitur enim contrahentes serio contraherc voluisse, nec consensum tah conditioni alHgavisse. — HcTec est tamen solummodo proosumptio juris, quae probationcm in contrarium admittit in foro intei^no ; unde si contrahens huic conditioni consensum aHigavit, matrimonium est nuHum si non impletur conditio, vaHdum autem impleta conditionc. Sed in foro extcj-no, juxta can. 1092, 1°, probatio in contrarium non videtur unquam a judicc admittenda, ne jocus aut prava intcntio contra matrimonium praevaleat.

702. (c) Si conditio sit de eventu futuro contra substantiam matrimonii^ et in pactum deducatur a duobus contrahentibus, vel eidem consensus expresse ab alterutro alligetur,

' Cfr. Fagnniius^ Commentar., cap. 5, De Conditionibus... ; Gasparri^ n. 850.

"^ Liigo, De Saciamentis in genere, disp. VIII, n. 98.

invalidum est matrimonium. Tunc enim deest verus matrimonialis consensus, cum excludatur una saltem ex essentialibus matrimonii proprietatibus.

Si vero conditio hujusmodi ab uno tantum ponatur, altero contradicente, vel saltem silentio dissensum manifestante, matrimonium prcesiunitur validum, quia prior censetur a conditione recessisse et absolute contraxisse. Illa tamen praisumptio veritati cedit, si certo probetur priorem consensum huic conditioni alligavisse.

Pariter si conditio sit mere concomitans, ita ut coitsensus ei non alligetur^ matrimonium censetur vaHdum. Nam in conflictu duarum intentionum sibi invicem oppositarum, ca est efficax qu?e in mente contrahentium prcxvalet; atqui in pra^senti casu duplex est intentio opposita, sciHcet intentio nubendi et simul aHquid faciendi matrimonii essentiae contrarium; aHunde intentio nubendi ex communiter contingentibus in mente sponsorum praevalet; ergo vere efficax est et matrimonium contrahitur. Haec est tamen praesupiptio, qu3e veritati cedit, quando aHunde certo constat.

Rem exemplis declaremus. i) Si conditio apponitur contra bouum prolis^ v. g. " dummodo generationem proHs vitemus donec ditiores evaserimus, — dummodo post unum vel alterum fiHum prolem excludamus "; conjugum intentio exploranda est : si intendant jus ad legitimum usum matrimonii excludere, contractus est invaHdus, quia non concedunt jus perpetuum in proprium corpus in ordine ad generationem, quod tamen ad essentiam matrimonii essentiale est; si vero, ut j)lerum([ue fit, pmsvaleat intentio iUud jus tradendi, cum secundaria intentione matrimonio abutendi, contractus valet.

2. Pariter, ubi divortii lex viget, si nupturientes contrahunt sul) conditione solvendi matrimoniale vinculum in casu adulterii ^, vel discordiarum, ita ut nubere nollent nisi ipsis divortium permitteretur, matrimonium est invaHdum; non enim consentiunt in vinculum perpetuum, quod de essentia matrimonii est; si vero ita sunt

' Ita Cong. S. Ofjic. dcclaravit, 20 maii 1754, in\alidiim essc matrimonium coram ministro Calvinista initum, eo quod hic soleat uti formula perpetuitati matrimonii contraria, ap. Gasparri, n. 854. 'ide ctiam Insinict. S. 0[fic. ad l'q). S. .Mherti, 9 dcc. 1874, ap Coltcct. f\ /'■., n. 1301.

dispositi iit nubere vcllent, etiamsi divortium {)rohiberetur, contractus valet \

3. Idem dicendum est de conditionibus contra matrimonii unitatem, v. g. dummodo mihi liceat aliam sumere, — dummodo pro pecunia te prostituas. — In smgulis casibus investigatio facienda est ad detegendum utrum necne huic conditioni consensus alligatus fuerit, et haec non potest generali prsesumptione suppleri. Ad intentionem vero contrahentium detegendam non solum consideranda sunt verba quibus consensus fuit expressus, sed etiam facta et circumstantiie, ex quibus sensus verborum dignosci valet ^.

Quando autem dubium superest, standum est pro valore matrimonii, donec S. Sedes aliter decreverit. Si conjuges consensum renovare velint, id omnino suadendum est.

703. (d) Si apponatur honestd conditio perpctuo ab usu matrimonii abstinendi^ v. g. ad castitatem servandam, controvertitur utrum matrimonium sit validum necne. Non pauci affirmant, quia conferri potestyz<;j- in proprium corpus et simul ^^Q\wdc. exercitiicm juris, propter bonum motivum^ : tunc enim adestyV/j- radicale^ quamvis ligatum^ et hoc sufficit ad essentiam matrimonii. Hoc modo facile expb"catur quomodo verum fuerit matrimonium inter B. Virginem et S. Joseph, quamvis virginitatem voverint. Alii autem negant^; nam jus est potestas utendi; jamvero si prohibeatur hujusmodi potestas, nullum jus confitetur. Ceteroquin matrimonium B. Virginis cum S. Joseph fuit validum : nulla enim conditio fuit apposita, sed B. Virgo divinitus certior facta est S. Joseph sibi proposuisse virginitatem servare, et ideo nuptias absolute contrahendo, periculo votum violandi minime se commisit.

704. Corollarium. Ex his principiis solvi potest quaestio num validum sit matrimonium ab eo contractum qui falso putat se dirimenti impedimefito iigari. Quidam negant, quia non potest quis serio velle id quod est impossibile : porro qui certus est se hujusmodi impedimento laborare, eo ipso novit matrimonium esse

' Ita S. Cong. Concil.., 31 jan. 1891, validum esse declaravit matrimonium, in quo sponsus nonnisi soliibilem nexum contrahere voluerat, sed tamen vere nubere. Cfr. Acta S. Sedis, t. XXIII, p. 711-736.

^ Palmieri^ De Matrim., p. 17; Ball. /*., n. 225-233; Lehmkuhl^ II n. 690; Gasparri., n. 858.

^* S. Thom., 4, dist. 30, q. 2, a. i, quasstiunc. 3, sol. 2 ; Befied. XIV., De Synodo, 1. XIII, c. 22, n. 10. UAfinibale, III, 443, not. 4.

impossibile. Alii autem affirmant, quia contrahentes in hoc casu consentiunt in quantum possunt; atqui de facto matrimonium est possibile, cum revera nullum sit impedimentum; ergo verum consensum praebent; et hoc est tenendum ex Cod. c. 1085.

Juxta principia superius exposita, ad intentio?iem contrahentium attendendum est : si putant se ita Hgari impedimento ut nihil aliud qu?erant nisi concubinatum, matrimonium non valet; si vero contrahere intendunt in quantum possunt, validum est matrimonium.

Art. 11. De proprietatibus matrimonii.

" Essentiales matrimonii proprietates sunt unitas ac indissolubilitas, quae in matrimonio christiano pecuHarem obtinent firmitatem ratione sacramenti " {Codex, c. 1013, § 2.)

§ I. De matrimonii unitate.

705. Praenotanda. Unitas matrimonii consistit in conjugali unione unius viri cum una muliere. Huic opponuntur polyandria ^t polygamia simplex. Prior est conjunctio unius uxoris cum pluribus viris; posterior est conjunctio unius viri cum pluribus uxoribus.

Pauca praimittimus de polyandrid, quai raro admodum existit. Polyandria simultanea, seu conjugaHs unio unius uxoris cum pluribus viris simul, juxta omnes, juri naturali saltem secundario repugnat. Licet enim stricte loquendo absolute impossibilem non reddat procreationem et educationem prolis, adversatur tamen prciecipuis matrimonii finibus : (a) procreationi proHs, nam muHeris fecunditas, Hcet per carnale commercium cum pluribus viris non omnino destruatur, maxime tamen minuitur; (b) educationi proHs, quia incertum reddit patrem, proindeque incertam ejus obH'gationem fiHos educandi; (c) suhjectioni naturaH qua muHer viro subdi debet; nemo enim potest perfecte pHu-ibus simul dominis servire ^

Attamen quoedam polyandria viguit et adhuc viget apud quasdam tribus, prrescrtim ubi pauciores sunt femiiiii} quam viri. Aliquando

res ita se habebat : (luatuU) feniina duxcral primogenituiu, i!Jus minores fratres ad eam successive accedebant, juxta (luasdam priv,fmitas regulas et consuetudines; quando^iue autem duo aut tres viri eamdem uxorem ducebant, simulque in eadem domo convivebant. Sed hujusmodi facta raro occurrunt, et inter maritos generatim unus est principalis, qui toti domui priEest. Sed etiam apud illas tribus, plerumque pn;valet monogamia ^

I. De polygamia simultanea •

706. Polygynia, ante Christum, apud plerosque populos vii^ebat, etsi non omnes viri essent polygami. Hodie etiam apud infideles pra^valet, prresertim inter ditiores qui plures mulieres alere possunt. Sed apud Christianas gentes vwnoganiia tanquam familiae fundamentum agnoscitur. — Attamen Lutherus docuit simultaneam polygamiam, etiam sub N. Lege, licitam esse, et, assentientibus P. Melanchtone et M. Bucero, PhiHppo Hessiae Landgravio benigne indulsit ut, vivente adhuc legitima uxore, aham duceret, Margaritam de Saal. Eumdem errorem propugnarunt Anabaptistce, nostroque saeculo Monnones^, qui novissime tamen declararunt se polygamise valedixisse, ut sic Statiis legibus sese submitterent. Ex adverso autem Calvinus contendebat simultaneam polygamiam, etiam sub V. Testamento, ilUcitam fuisse, ideoque veteres Patriarchas, qui plures simul uxores habebant, adulterii reos fuisse. Quam ut confutarent calumniam, nonnulh theologi dixerunt polygamiam juri naturah non esse oppositam, nec ante legem evangehcam fuisse jure divino prohibitam. Quid sentiamus sequens declarabit propositio.

' De extensione et causis polyandri^e erudite disserit Westermarck, op. cit., ch. 20-22, p. 425-485.

^ S. Tkom.^ Suppl., q. 65, a. 1-2; Bellarm., c. lo-ii; Drouin, 1. IX, q. III, c. i; Biltuart., diss. V, a. i; Perrone., 1. III, c. i, a. 2-4; Carriere., p. II, sect. 2, c. I ; de Atigusti?tis, a. 7; Patmieri, th. 1 3 sq. : Bittot, th. 40; IVatkins, Holy Matrim., ch. IX, p. 591 sq.

3 De Mormonibiis, qui seipsos vocant " The Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints " vide Book of Doctrine and Covenant (1880), Boof of Mormon, (1881); Encyctop. Britan. with American Supplement; H. Lyon, A Study of the Sects, p. 187 sq

707. ThesLs : Polygamia simultanea, institutioni primaevae contraria, sed Patriarchis post diluvium permissa, a Cliristo prohibita est, et legis naturae secundariis praeceptis adversatur.

(A) Polyganiia siniultanea prinuevce nLatrijnoiiii institutioni contraria est. Ita communius. Etenim (a) quando Deus hominem creavit, unum fecit virum et ufiam mulierem I; jamvero, ut recte observat Chrysostojnus '^, s\ Dominus voluisset ut vir unus pluribus uxoribus jungeretur, dum unum hominem fecit, multas fecisset mulieres. Postea vero Adamus, videns Evam, exclamavit : " Quamobrem relinquet homo patrem suum et matrcm, et adha^rebit uxori suce; et erunt duo in carne und'' ; ibi autem, ut ait Innccent. III 3^ " non dixit tres vel phires, sed duo; nec dixit adhaerebit uxoribus, sed uxori"; quae quidem polygamiam excludunt. (b) Hinc, ante diluvium, sohis Lamech dicitur duas uxores habuisse, et propterea a Patribus severe reprehenditur; sic Nicolaus I scribit4 : '' adulterii autem flagitium, quod Lamech omnium prinius in duabus uxoribus perpetravit, nonnisi sanguine Christi aboHtum exstitisse " ... (c) Propterea Innocent. III (1. cit.) ait : " Nec ulh unquam Hcuit insimul plures uxores habere, nisi cui fuit divina revelatione concessum"; quae quidem verba manifeste supponunt lege primitiva prohibitam fuisse polygamiam.

708. (B) Polygamia tamen.post diluvium, patriarcJiis et Judms sub lege mosaicd permissafuit, imo valde probabiliter ipsis Gentilibus. (a) Patriarchae enim, qui Dei amicitia fruebantur, ut Abraham, Jacob, aHique, plures habuerunt uxores, nec propterea reprehenduntur, sed potius ut viri pietate insignes exhibentur. (b) Lex mosaica supponit pariter uxorum phiraHtatem Hcitam esse, cum statuat cequiparandos esse fiHos ex utraque uxore natos 5. Revera Elcana ^, David 7, Joas ^, ahique viri phires habuerunt uxores, et dum

Theol. Mor.

David graviter castigatur propter adulterium cum Bethsabe, uxore Uria^, nunquam reprehenditur propter ah'as uxores quas duxerat.

Nec dicatur quasdam ex his uxoribus concubinas vocari ideoque non fuisse legidmas; nam in Scriptura aliquando legitimae uxores dicuntur concubinae et vice versa; sic Agar et Cethura nunc uxores, nunc concubince dicuntur ^ Siquidem apud Antiquos, duo genera uxorum distinguebantur : alise ducebantur non solum ad procreationem prolis, sed etiam ad societatem omnium bonorum et domiis gubernationem, et h?e inatresfa^nilias vocabantur: aHae autem sokmi ad generationem prolis, et h^e uxores secundarioe seu concubin?e dicebantur. (c) Ratio autem praecipua cur polygamia, post diluvium, permissa fuit, erat multiplicatio prolis ad cultum Dei educandae. Nam, ut ait 5. Thomas (/. r., a. 2) : " Semper principalior finis magis observandus est quam secundarius. Unde cum bonum proHs sit principalis matrimonii finis, ubi prolis muUipHcatio necessaria erat, debuit negligi ad tempus impedimentum quod posset in secundariis finibus evenire".

Communiter a theologis traditur dispensationem a lege primitiva de unitate matrimonii nonnisi post diluvium datam fuisse : nil tamen certi hac de re definiri potest. Nec necesse fuit ut dispensatio in scriptis exprimeretur; nam lex de unitate uxoris, ut animadvertit S. Thomas (/. f//.), non fuerat verbo aut litteris tradita, sed cordi impressa, et ideo dispensatio fieri potuit per inspirationem internam, quse quidem principaliter patribus sanctis facta est, et per eorum exemplum ad aUos derivata. Exinde etiam colligi potest, cum Bellarmino aUisque contra Sanchez, eamdem dispensationem datam esse Gentilibus; cum enim tempore patriarcharum concessa fuerit, nuUa est ratio cur ad solos Judaeos limitata fuerit, eo magis quia difficiHus erat paganis quam IsraeHtis perfectam matrimonii unitatem servare. Hinc Esther conjuncta est Assuero jam uxorem habenti nec propterea reprehenditur; ita pariter Abimelech, qui uxorem habebat, Saram ducere voluit, nec vituperatus est nisi quia uxorem alterius tulerat.

709. (C) Polygainia simultanea jure divino sub N. Lege prohibitafuit. De fide est ex Tridentino^ : " Si quis dixerit Hcere Christianis plures simul habere uxores, et hoc nulla lege divina esse prohibitum, A. S."

(a) Christus enim matrimonium ad primam suam institutionem revocavit : interrogatus enim num Hceret uxorem

repudiare, respondit non licere, hancque addidit rationem : " Non legistis quia qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos? et dixit : Propter hoc dimittet homo patrem et matrem ct adhaerebit uxori suce, et erunt duo in carne una : itaque jam non sunt duo, sed una caro * ". Atqui primaeva matrimonii institutio polygamiam excludebat ex jam di6lis, et ex verbis ipsius Christi : "erunt^//^ in carne una ". Confirmatur ah*is Domini verbis : " Qui dimiserit uxorem suam, et ah'am duxcrit, mcechatur"^nam ideo moechatur dimittens uxorem et alteram ducens, quia prior non desinit uxor esse; atqui quando non est dimissa, a fortiori remanet uxor; ergo qui alteram ducit vere mcechatur. Hinc S. Paulus quoties de matrimonio loquitur, illud supponit esse unius viri cum una uxore, et ait : " Mulier vivente viro vocabitur adultera, si fuerit cum alioviro3"; porro, ex eodem Apostolo4, paria sunt conjugum jura : " Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir : similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier"; ergo nec vir potest, vivente uxore, aliam ducere.

(b) Idem probatur unanimi Patrum testimonio constantique Ecclesiae praxi. Ita S. AugustinusS scribit in Ecclesia praeceptum essc " ut nec sterilem conjugem fas sit relinquere, ut alia fecunda ducatur. Quod si quisquam fecerit... lege Evangelii reus est adulterii". Hinc RR. Pontifices unitatis matrimonii strenui vindices semper exstiterunt, etiam contra Principum lasciviam : ita, saec. IX., Nicolaus 1 Lotharium regem, duarum simul uxorum sponsum, palam reprehendit, Episcoposquc, qui in Conc. Metensi primi matrimonii vinculum dissolverant, deposuit^.

Duo tamen fa6la in contrarium allegantur. Prius est Socratis qui rcfert^ Valentinianum imperatoremduas simul uxores habuisse, et statuisse ut idem cuilibet volenti liceret. Sed testimonium hujusmodi communiter ab eruditis rejicitur, tum quia nonnuUa in hac narratione falsa sunt, tum quia Ammianus Marcellinus, licet Valen-

' Matt., XIX, 3 sq. — ^Liic, XVI, i8; Matt. XIX, 9. 3 Rom., VII, 3. — •♦ / Cor., VII, 2 sq. ^ De Nuptiis, 1. I, c. 10, n. 11, P. L., t. XLIV, 420. ^J. Roy, Saint Nicolas I, Paris, Lecoffre, ch. 3. ' Histor., 1. IV, c. 31.

liniano satis infcnsus, illuni laudafcjuod "omni pudicili.x cultu domi castus et foris essct ". Aliunde fac^tuni hujusmodi, etiamsi verum, nihil probaret contra unanimem omnium ScXculorum traditioncm. Posterius est responsum Gregori JI" declarantis licere viro aliam uxorem ducere, quia ha^c, ob infirmitatem corporis, dcbitum reddere non valebat. Verum dubitatur pariter de hujus rcsponsi genuinitate, quod sedulo in archivis romanis qua^silum fuit, nec tamen inventum; si autem authenticum esset, forsan intelligi posset de impotentia qu?e matrimonium invahdum facit. Cetcroquin corre6lores Romani de hoc decreto notarunt : " Illud Grcgorii sacris canonibus, imo evangeh'c3e et apostolicae dodtrinas penitus invenitur adversum*'; nil igitur exinde contra constantem Ecclesire do6trinam praximve colhgi potest.

710. (D) Polygamia sivtnltanca jiiri naturali non priviario, sed secundario adversatur. Ita communitcr. Res enim ita se habet, si polygamia, licet primarium matrimonii finem salvans, secundariis finibus nocet; atqui poiygamia (a) neque totaliter tollit neque aliqualiter impedit priinum matrimonii finem, cum unus vir sufficiat pluribus uxoribus foecundandis, et educandis filiis exinde natis; (b) sccujtdarios autem fines non totaliter tollit quidem, sed multum impedit : etenim non facile potest esse pax in familia, ubi uni viro plures uxores junguntur, cum non possit unus vir sufficere ad satisfaciendum pluribus uxoribus ad votum : unaquaeque vidclicet ad se viri afre6lum trahere conabitur, et si vir non omnes a:quali amore prosequatur (quod vix fieri potest), inde orientur jurgia, paci inimica, ut constat ex Patriarcharum historia. Timendum est pariter ne maritus, in praedileflre uxoris fiHos proecipue intentus, ceteros negh'gat. Tandem tcrtius matrimonii finis, scil. remedium concupiscentiae, haud raro frustrabitur, cum unus vir non possit simul pluribus uxoribus satisfacere. Pluralitas igitur uxorum non primario, sed secundario juri naturaH adversatur.

' Lib. XXX, circa finem.

'Epist. 13 ad S. Bonif., ap. Labbe, t. VI, col. 1448. En textuS; quahs allegatur : " Nam quod proposuisti, quod si muher infirmitate correpta non voluerit debitum viro reddere, quid ejus faciat jugahs? lionum esset si sic permaneret, ut abstinentice vacaret. Sed quia hoc magnorum est, ihe qui se non poterit conlinere, nubat magis : non tamen subsidii opem detrahat ab illa quam infirmitas praspedit". Cfr. Kutih, S. Boniface, Paris, Lecoffre, p. 55.

II. De polygamia successiva'.

711. Polygamiam successivam, seu secundas et ulteriores nuptias tanquam jure divino illicitas damnaverunt olim Montanistce, quibus adhaesit Tertullianus (De Monogamia), necnon Novatiani. Nonnulli Patres, preesertim Graeci, de secundis et preesertim tertiis ulteriobusque nuptiis nimis dure locuti sunt. Imo, apud Graecos, jam a saec. X, jure ecclesiastico, quartae nuptiae tanquam invalidse habentur 2.

712. T/iesis : Polygamia successiva, licet minus Ecclesiae probata, jure divino est licita, nec unquam in Ecclesia latina fuit universim prohibita. Certum est.

(A) Script. Sjj^idus diserte affirmat iteratas nuptias, mortuo priore conjuge, licitas csse : " Mulier, si mortuus fuerit vir ejus, Hberata est a lege viri, ut non sit adultcra, si fuerit cum alio viro^"; '' Dico autem non nuptis ct viduis : bonum est si sic permanserint sicut et ego. Quod si se non continent, nubant; melius est enim nubere quam uri4". Imo alibi 5 juniores viduas hortatur ut iterum nubant : " Volo ergo juniores nubcre, filios procreare, matresfamih*as esse, nullam occasioncm darc adversario maledi6li gratia". Ex quibus patet, juxta mentem Apostoli, mehus esse quidem in statu virginitatis vel viduitatis manere, sed tamen nuptias virginibus et viduis licere, imo ahquando expedirc ad refraenandam concupiscentiam. •

713. (B) Tradit. (a) Pra^fatum Apostoh' textum exphcans, S. Augustinus scribit ^ : " De tcrtiis et de quartis et de ultra pluribus nuptiis solent homines movere quaestio-

' ^. Thoni.^ Supp., q. 63; Drouin, 1. IX, q. III, c. 2; Bil/uart^ diss. V ^- '5 § 3; Carricre, n. 203 sq.; Pcrrone^ 1. III,se(ft. I, c. 2; de Aui^t. siinis, 1. cit.; Palniieri, ih. 12.

'"^ " Orientales polygamiam quoque successivam... reprobant. Pri secundis quidem nuptiis habetur in Euchologiis pnxscriptus ritus, quas tamen ipsas post 45"'" aetatis annum reprobant; tertiaa nuptiiie censurse ecclesiasticie subjiciebantur, quartie vero tanquam brutales damnabantur... Juxta hodiernam praxim, episcopi dispensatione subvenitur, dum ea petitur ". {Papp. Saila^i^yi, Enchiridion juris eccles. orient., p. 414.)

ncm. Undc iit brcvitcr rcspondcam, ncc iillas nuptias audco damnare... Quis enim sum, qui putcm definicndum, quod ncc Apostolum video defmivisse? Ait enim : mulicr alligata est, quamdiu vir ejus vivit. Non 6^\. priinus, aut secundiis, aut tertius aut quartus ; sed, mulier, inquit, alligata est, quamdiu vir ejus vivit : si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est; cui vult nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit, si sic pcrmanserit ^. Quid huic sententise, quantum ad hanc rem attinet, addi vel detrahi possit, ignoro". Fatemur equidem nonnullos Patres, pra^sertim Graecos, tertias vel ulteriores nuptias improbavisse, imo eas fornicatione pejorcs dixisse. Ita loquendo damnabant praecipue affe6lum illorum, qui non contenti primis vel secundis nuptiis, non ex intentione prolcm suscipiendi, sed explendae libidinis causa, tertium aut quartum matrimonium inire volcbant^. Nunquam tamen dixerunt hos conjuges separandos esse, .sed eos, pera6la paenitentia, ad communionem accipiunt.

(b) Do6lrinam Ecclesise hac de re sic enuntiat Eugenius IV 3. " Declaramus non solum secundas, sed tertias ct quartas atquc ulteriores, si ah*quod impedimentum non obstat, Hcite contrahi posse. Commendatiores tamen dicimus, si ulterius a conjugiis abstinentes, in castitate pcrmanserint".

(C) Rat. theol. Inspe61a solum natura rerum, nil prohibet quin iteratae nuptiae h'ceant ; nam ex una parte primum vinculum, mortuo aUero conjugum, solutum fuit; et ex altera novus consensus matrimoniahs inter partes aHunde habiles pr^estari potest; imo quandoque ipsa natura suadet ut sive ad procreationem prolis, sive ad incontinentiam vitandam, novum ineatur foedus.

§ II. De matrimonii indissolubilitate.

714. Altera matrimonii proprietas est indissolubilitas, vi cujus vincuhim inter conjuges initum non potest dissolvi

= Quoad prajcipuos textus Patrum, qui repetitas nuptias damnare videntur. cf. Drouin et Pen^ojie, l. cit ^ Decret. pro Jacobitis.

nisi pcr mortem alterutrius conju^is. Iluic indissolubili- tati opponitur divortium, quod triplcx distin^c^ui solct : di- vortium quoad vinculmn^ seu plenuni^ quo matrimoniaiis unio ita solvitur ut novae possint iniri nuptiye; divortium quoad toruiji, seu separatio a toro, ubi, manente conjugali o^CiAr^.

nexu, conjuges a debito conjugali reddendo immunes sunl;

divortium quoad habitationent, quo conjuges ab obligatione simul cohabitandi liberantur. Hic de divortio propriedi6lo, seu quoad vinculum, praesertim agimus, pauca tamen adden- tes de separatione quoad toruin et Jiabitationeni.

Dicemus proinde : i° de indissolubilitate matrimonialis vinculi Q^ jure divino ; 2° de eadem indissolubilitate ex jure naturali; 3° de casibus in quibus vinculum solvi potest etiam sub lege evangelica ; 4° de ratione agendi quoad divortium civile; 5° de separatione quoad toriLin et Jiabitationeni.

I. De indissolubilitate raatrimonii ex jare divino^

715. Inter Christianos communiter agnoscitur matrimonium ab initio fuisse indissolubile, tempore autem legis mosaicae sub certis conditionibus dissolvi potuisse, sed ad primaevam indissolubilitatem a Christo revocatum fuisse. Attamen GrcEci scJiisniatici G:Protestantes docent matrimonium, etiam quoad vinculum, soivi posse per adulterium, aut etiam, juxta multos, propter obstinatam desertionem altcrutrius conjugis 2.

' S. Thoni., Supp. q. 67; SaiicJiez, 1. X, disp. 1; Drouin., 1. IX, q. IV, c. i; Bellarininiis.z. 16; Bilttiart, diss. V, a. 2, Digiessio histor.; Carri^re, n. 228 sq.; Per?'o?ie, 1. III, std. 2, c. 1-4; de Ajtgustiiiis, a. 8; Pal?nieri^ th. 17-22; T. Wolsey, Divorce and Divorce Legislation, 1882, c. i; y. Cauviere, Le Lien conjugal et le Divorce, Paris, 1890; Congr^s scient. internat. 1894, Sc. jurid., p. 133 sq.

"" Quoad docflrinam Graecorum hac de re, vxdG^Jos. Seli?i^e,er^ Divorce a vinculo in the schismatical churches, ap. A??ier. Eccles. Revitiv, apr. 1892, p. 264 sq. Protestantium autem dodrinam sic exhibet Confessio fidei VVestnionasicrie?isis (cap. XXIV, 5-6) : "Quod si aduiteriuni post conjugium admittatur, licebit parti innocenti divortium lege postulare ac obtinere; atque quidem post fadum divortium conjugio aheri sociari, perinde ac si mortua esset persona illa qu;o conjugii fidem violabat... Nihilominus tamti^n extra adulterium ac desertionem ita obstinatam, ut cui nullo remedio, nec ab Ecclesia nec a Magistratu civili subveniri possit, sufficiens causa nulla esse potest conjugii vinculum dissolvendi ". (Ap. ScJiaff., Creeds, vol. III, p. 656).

716. IViesis /".• Matnmonium ex primaeva Dei institutione indissolubile fuit, sed sub lege mosaica per libellum repudii dissolvi poterat, etiam in foro conscientiae, sub certis quibusdam conditionibus. Ita communiter.

(A) Prins probatur. (a) Interrogantibus cnim Pharis^is num liccat homini uxorem dimittcre quacumque ex causa, Christus respondet Deum ipsum au6lorcm esse matrimonii, neque homini Hcere hanc unionem dissolvere : " Ouod ergo Deus conjunxit, homo non separet". Illis autem objicientibus Hbellum repudii a Moyse fuisse permissum, Dominus addit : " Quoniam Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras : ab initio atitein non ftiit sic'' ^. Qua^ quidem verba manifeste supponunt ab initio non ita matrimonium institutum fuisse ut viro Hcentia daretur repudiandi uxorem. (b) Quod a Tridentino^ confirmatur : " Matrimonii perpetuum indissolubilemque nexum primus humani generis parens divini Spiritiis instin6lu pronuntiavit, cum dixit : Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea"...

717. (B) Posterius constat; legitur siquidem in Deufi : " Si acceperit homo uxorem, et habuerit eam, et non invenerit gratiam ante oculos ejus propter aHquam foeditatem, scribet Hbellum repudii, et dabit in manu iHius, et dimittet eam de domo sua. Cumque egressa alterum maritum duxerit, et iHe quoque oderit eam, dederitque ei HbeUum rcpudii, et dimiserit de domo sua, vel certe mortuus fuerit, non poterit prior maritus recipere eam in uxorem "... Jamvero his verbis vel conceditur, vel jam concessa supponitur facultas divortii quoad vinculum ; nam uxor dimissa exhibetur ut alteri viro nubens, et insuper Sacerdotes prohibentur muh'erem repudiatam ducere ^ : ex quo eruitur hoc aHis fuisse permissum.

(a) Disputatur vero inter Patres et theologos utrum necne hujusmodi concessio non solum in foro externo, sed etiam in foro intetno valeret 5. Probabilior nobis videtur

5 S. Bonaventiira, Sotus, Estius, Sylvius, Card. Billot,. putant divortium solummodo civiliter toleratum fuisse, ideoque a poena civili non autem a peccato immune; quas tamen opinio minus probabilis videtur.

opinio affirmans hanc fiiisse veram permissionem in foro conscientice validani; nam qui uxorem dimissam ducit, vocatur niaritus et potest ipse dare libellum repudii : quod jus soli legitimo competebat marito ; pra^terea prior maritus prohibetur uxorem dimissam denuo recipere; porro, si vinculum non vere solutum fuisset, cur ista prohibitio; insuper, si permissio hujusmodi non valuisset in conscientia, lex multis adulteriis occasionem praebuissct ; iniquissima fuisset muh"erum conditio, cum, post acceptum repudii Hbellum, perpetuo continentiam observare debuissent ; tandem Juda^i omnes hanc interpretationem amplexi sunt, et h'cet du?e scholae, SJianiiiiai et Ilillel, de causis propter quas divortium concedi possit disputarent ^ in hoc tamen consentiebant quod quandoque Hceret.

(b) Nonnisi sub certis quibusdam conditionilms conccdebatur facultas divortii ; imprimis non uxori, sed tantum viro competebat; imo viro non permittebatur quando, ante matrimonium, cum uxore commercium carnale habuerat, vel cam injuste accusaverat quod non esset virgo^. Praeterea non qualibet de causa vir uxorem dimittere poterat, sed sohim propter aHquam fa^.ditateni (^ervat dabar) quae vox dcsignabat ahquid turpe et inhonestum. Nec eam dimittere permittebatur sine libello repudii scripto, per quod non solum providebatur statui uxoris, sed difficiHus evadebat divortium. Tandem, quando muh'er sic repudiata novum inierat matrimonium, a priori marito non poterat denuo in uxorem recipi : quo fiebat ut vir magis caute ageret. Hisce variis formah*tatibus legislator sacer satis ostendebat divortia esse quid minus perfe6lum, eaque intra certos h'mites coar6labat. Ratio autem cur Deus talem facultatem dederit his verbis Christi indicatur " ad duritiain cordis'\ seu, ut expHcat 5. Thonias (a. 3) " propter majus malum cohibendum, sciHcet uxoricidium, ad quod Juditi proni erant propter corruptionem irascibihs ".

718. Thesis 2^ : Matrimonium^eHum, ratum et con-

' Secundum Hillcl, causa sufficiens erat quaelibet res niarito displicens, ut si uxor negligenter cibos prii^parasset; sed, juxta scholam ShanDuai^ rcquirebatur qua^dam impudicitia ex parte uxoris.

440 DE IVTATRIMONIO. CAPUT I.

summatum, non potest, sub lege evangelica, quoad vinculum dissolvi, etiam propter adulterium. Certum cst et fidci proximum contra Gra^cos ct Protestantcs cx Trideiitmo'^ : '* Si quis dixcrit Ecclcsiam errare, cum docuit et docct, juxta evangelicam et apostolicam do6lrinam, proptcr adulterium alterius conjugum matrimonii vinculum non posse dissolvi; et utrumque, vel ctiam innocentcm, qui causam adulterio non dedit, non posse, altero conjuge vivente, aliud matrimoniumcontrahere; moechariqueeum qui.dimissa adultera, aham duxerit, et eam qucX, dimisso adultero, ahi nupserit; A. S. " Canon dirc6le dirigitur contra Protestantes, qui Ecclcsiam Cathohcam erroris hac de re accusabant; proindeque defide est Ecclesiam non errare dum docet, proptcr adulterium, matrimoniale vinculum dissolvi non posse; indire^e tantum contra Graecos, quia Concihum noluit corum opinionem ut haereticam damnare^, proptereaque talem formulam adhibuit quae in tuto ponit do6lrinam Ecclesiae, quin haec tanquam de fide proponatur; nam ah'ud est definire Ecdesiam non errare cum docet, ahud dicere id qiiod docet esse de fide : Ecclesia enim docere potest veritates quae sunt certae, hcet non sint de fide.

Diximus in propositione md.trimomum fidelium ratum et C07isummatum, quia si agitur de matrimonio^^infidehum, vel de matrimonio fidehum rato tantum et non consummato, exceptiones adesse possunt, ut infra declarabitur.

719. (A) Script, (a) Tribus in locis Christus aperte declarat adulterium committi ab eo qui dimissam uxorem ducit : " Ego autem dico vobis : quia omnis, qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari : et qui dimissam duxerit, adulterat"3; " Omnis, qui dimittit uxorem suam, et aham ducit, mcechatur : et qui dimissam a viro ducit, moechatur"3. Atqui, si matrimonium possct dissolvi quoad vinculum, adulterium minime committeretur ab eo qui dimissam uxorem duceret.

' Juxta Pallavicini (Hist. Concil. Trid., 1. XXII, c. 4, n. 27) canon prius ita fuerat confedlus ut etiam Grascos anathemate percuteret; sed. postulantibus Venetis oratoribus, reformatus est qualis nunc exstat, ne novum obstaculum Gra^corum unioni apponeretur.

(b) Idem clare eruitur ex verbis Apostoli^ : " lis autem, qui matrimonio jun6li sunt, pra^cipio non ego, secl Dominus, uxorem a viro non discedere; quod si discesserit, vianere inmiptarn, aut viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat". Porro haec verba prorsus generalia sunt et manifeste supponunt uxorem dimissam, ob quamcumque causam, non posse iterum nubere.

(c) Objiciuntur quidem verba Domini : " Quicumque dimiserit uxorem suam, nisi ob fornication^m, et aliam duxerit, moechatur : et qui dimissam duxerit, moechatur " ^\ ex quibus tum Graeci tum Frotestantes coUigunt in casu fornicationis, seu adulterii, matrimoniale vinculum solvi posse. Fatemur equidem hujusmodi textum, si solus sumatur, absque contextu et locis parallehs, obscurum esse, et utrove sensu intelHgi posse; sed, inspe6lis contextu et paralleHs locis, de divortio quoad vinculum inteihgi non posse, sed de sola dimissione sine solutione vincuH. Quod ex contextu apparet. Pharisaei enim Christum interrogabant de sola dimissione; cum enim inter se disputarent utrum liceret dimittere uxorem propter quamHbet causam, an propter adulterium tantum, Christus respondet ob solam fornicationem uxorem dimitti posse (in perpetuum); et quia abolere volebat divortium. a vinculo, addit non Hcere, etiam in hoc casu, dimissam uxorem ducere sub poena adulterii. AHis verbis, verba " nisi ob fornicationein " propositionem incidenteni constituunt, quae ad praecedentia verba " diniiserit uxoreni" refertur, non auteni ad sequentia *' et aliani duxerii'\ ita ut sensus sit : quicumque dimiserit uxorem suam (quod quidem non Hcet nisi ob fornicationem), et aHam duxerit, mcechatur. Proinde fornicatio, seu adulterium est quidem sufificiens ratio cur uxor dimittatur, i. e. separatio fiat a niensd et toro, sed non cur novum fcedus ineatur3.

' Matt., XIX, 9; cfr. Fillion, Evang, sel. S. IMatthieu, in h. loc.

3 Quod analogia illustrari potest. Supponatur lex quiedam sic concipi : " Quicumciue filium suum percusserit, nisi ob grave deli(flum, eumque occiderit, punietur"; sane propositio incidens in hoc casu priorem tantum sententiic partem afficit, non posteriorem; neque licebit concludere patrem posse, ob gravia deliCla, filium occidere. Cir. Rciic de l\erallai?i, Revue 'g^w. du droit, 1884, p. 48 1.

Revcra paulo antc dixcrat : " quod Dcus conjunxit, homo non separet ", et declaraverat libellum rcpudii non amplius concedi sub N. Lege, his verbis satis ostendens matrimoniale vinculum nullo in casu solvi. — Accedunt loca parallcla jam citata, in quibus sine ulla restrictione asseritur eum qui dimittit uxorem et aliam ducit, adulterium committere, et iterum eum qui dimissam uxorem nubit, mcechari. Jamvero principium est inconcussum obscura loca per ah'a chiriora intelhgenda esse ^. Tandem omne dubium, si quod remaneret, cathohca traditione tolhtur.