Nn. 133–170

133. Thesis T" : Contritio perfecta peccata gravia remittit, absque sacramenti Paenitentiae reali susceptione, non tamen sine ejus voto. Certiwi est.

• Pauci theok)gi dixerunt amorem benevolcntice non sufficere ad contritionem perfec^lam, sed decipiuntur putantes hujusmodi amorem vel non esse supernaturalem, vel, si supeinaturalis sit, non esse super omnia.

"" Disputant autem theologi utrum nccesse sit illam contritionem procedere ex motivo infinit?e bonitatis, quatenus est aggregatio omnium perfecTlionum, an sufficiat ut eliciatur ex motivo cujuscumque attribiiti divini offensi,' puta misericordia^, sapientiiiD. Judicio nostro, quaistio est m\gis speculativa quam pra(flica; nam ex se omnia divina attributa cum ejus infinita bonitate connccfluntur, etahunde qui peccata detestatur ulpote unum ex divinis attributis Lxdens, aha attiibuta non exchidit, proindeque contritionem vere pei redlam habet.

yu PARS DOGMATIGA. CAPUril.

(A) Hoc cnim discrtc proponit Tridentinum^ : " Docct preetcrea, ctsi contritioncm lianc aliciuatulo caritatc perfectam essc continc^at, Jioi)ii)ieinque Deo reconciliare;-... ipsam nihilominus reconciliationem ipsi contritioni, sine sacrainenti roto quod in illa includitur, non cssc ascribendam ".

(B) Scriptura multiplicitcr docct cos qui ad Dcum toto corde convcrtuntur, cumquc vcrc diligunt, statim justificari, scu pcccatorum rcmissioncm conscqui : (a) " Kgo diligcntcs mc diligo " ^; " Impictas impii non nocebit ei, in quacumque die convcrsus fucrit ab impietate sua " 3. Unde sic : in V. Testamcnto adulti peccatorcs deli6lorum remissionem obtinere poterant sine sacramento Pa^nitentiae quod nondum existebat : secus salvari non potuissent. i\tqui si id obtinere poterant, certe per a^lum nobilissimum, quab's est paenitentia caritate perfe6la; textus enim allati demonstrant Deum diligere, proindeque gratia san6lificante ornare, eos qui ipsum diligunt, et impietatem remittere eorum qui ad se convertuntur; ergo. (b) Nec rcs aliter se habet in N. Lcge, post institutum Pa^nitentiae sacramentum; Christus enim, sine ulla restriftione, discipulis dixit : ' Si quis dihgit me, sermonem meum servabit : et Pater meus diliget eum, et ad eum venicmus ct mansioncm apud eum faciemus"4; ex quo clare coUigitur eum qui diligit Christum statim frui divina inhabitationc, quae sine gratia habituali non habetur. Idem probant vtvh^. Joa?inis : " Deus caritas est; et qui manet in caritate, in Deo manet et Deus in eo " 5. Confirmatur verbis Christi ad muUerem peccatricem^ : " Remittuntur ci peccata multa, quoniam dilexit multum ".

Frustra objiciunt adversarii non ante fuisse remissa peccata quam Christus diceret : remittiintur ei peccata, proindeque caritatem non justificare per se, sed solum accedentibus verbis Domini. Nam verba hujusmodi solummodo declarabant peccata mulieris fuisse jam remissa, ut clare colligitur ex verbo gr?eco dtoeiovTai, quod est

prnsterili temporis et significat remissa sunt; reinanet igitur ut ejus delidla condonata fuerint ex eo quod multum dilexerit '.

(C) Ratio ipsa hujus rei convenientiam ostendit. Quamvis enim contritio perfecla ex se non possit offensam Deo per peccatum mortale irrogatam adaequate compensare, nec remissionem peccati mortalis mereri, decet ut Deus contritis corde indulgentiam concedat; nam talis dispositio est perfe^lissima quae a peccatoribus haberi possit, et cum amorem Dei purum importet, ad divinam amicitiam optime eos disponit; hinc, in A. Lege, ex misericordia Dei, ad justificationem sufficiebat; atqui institutio sacramenti Paenitentia; vim et efficaciam caritatis non minuit, nec arcliorem viam salutis fecit, sed potius faciliorem reddidit; ergo rationabiliter asseritur contritionem perfe6lam statim justificare.

134. Diximus tamen non sine sacrainenti voto,(\x\di, cum, ex di6lis, sacramentalis confessio sit in N. Lesre necessaria. peccator non potest vere esse contritus, quin velit deli6la sua clavium potestati subjicere. Non requiritur tamen ut hujusmodi votum sit cxplicitiini; sufficit iinplicitnni, quale invenitur in generali voluntate omnia adimplendi qucie ad salutem necessaria sunt. Ex hoc pariter sequitur hominem. sic justificatum teneri peccata sua mortalia, per contritionem jam remissa, sacerdoti accusare tempore opportuno, non tamen cjuamprimum; secus enim votLmi non esset sincerum. Absolutio autem sacerdotis in hoc casu non inutih"s dicenda est; gratiam videHcet operabitur ex opere operato, qua^ non remittet quidem peccata, nec faciet pa^^nitentem ex injusto justum, sed ex justo magis justum. Praeterea, accusando hujusmodi peccata, painitcns se humiliat coram Deo et Ecclesia, de peccatorum remissione securior fit, pro pcccatis suis satisfa6lionem priebet, consiHa accipit, et p.enitentiam perficiendo sacramentalem, a poena .forsan adhuc debita

; ' Thesis ex Patribus confirmari posset, ex textibus nempe ubi affirmant efficaciam p:enitentiae ad remissionem peccatorum consequendam. Cfr. Tertulliania, De pxnit., c. 4, i\ L., t. 1, p. W33; ^'. Cyprianits, Ue Lapsis, c. 36, P. L., t. IV, p. 493; ^' Pacianus, ep. 3 a l Sympronian., n. 8, P. L., t. XIII, 10.8; ..V. Chrysostoiniis, In II Timoih., homil. 7, n. 3, V. G., t. LXII, p. 6.,o, elc.

92 PAHS DOGMATIGA. GAPUT II.

partialitersaltcin libcratur. Ncc desunt cxcmpla Scripturai, quibus similis rccursus commendatur Christus cnim quos a lcpra sanavcrat, ad sacerdotes misit ^, ct Paulum jam contritionc pcrfc6la justificatum ad Ananiam irc mandavit^.

^35' Quaestio disputata. Dubitatur vero num alia motiva, prreter caritatem perfe^lam, sufficiant ad contritionem perfeclam, et ad remissionem peccatorum extra sacramentum. Satis communiter negant theologi. Attamen Scotistce. dicunt motivum contritionis perfe6tae esse omne motivum quod spe6tat ad Deum, v. g., quod desumitur ex virtutibus p?enitentias, religionis aut obedientiae : his enim virtutibus, peccatum detestamur tanquam offensam Dei, ejus juribus et voluntati oppositum. Hoc autem sufficit ad contritionem perfedlam. — Suarez et Card. de Lugo hanc sentcntiam \i p7'obabileni habent, etsi eam non ampledtantur^. Huic opinioni favent etiam nonnuHi hodierni au6lores, Hurter^ Falmieri^ Egger^ juxta quos 3.mor spei tt gratitudinis ad perfe6tam contritionem sufficere potest". Revera liic amor ut nobilissimus a sacra Scriptura commendatur; imo vix reperitur tum in sacris Litteris tum apud Patres expressio caritatis erga Deum, quae hoc motivo non informetur; sic Psahuista dicebat : " Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus "s; ubi exhibetur Dei diledtio ut est bo^ius iiohisj item S. Paulus^ : " Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo "; qu^e verba ad amorem spei referuntur. Ahunde ille amor est valde perfe6lus, et in gloriam Dei maximecedit : si enim eum dihgamus ut beatitudinem nostram, eo ipso testamur ipsum solum tam perfe6tum esse utnos beatificare valeat.

Unde censemus hanc opinionem esse misericordiae diviuce valde consentaneam; eaque admissa, multo melius intelh'gitur quomodo Judsei, qui dura cervice erant, justificari potuerint absque sacramento, pariter quomodo Acathohci, qui in bona fide versantur, veniam peccatorum suorum obtinere valeant : multo enim facihus ehcitur amoris a6tus ex gratitudine et spe, quam ex divina bonitate in se spe6tata. Hoec tamen opinio non est communis ^, et in praxi conandum est ex amore spei et gratitudinis ad amorem caritatis ascendere. Quod ahunde non tam difiiicile est; nam contritio caritate perfe6ta consistere potest cum dolore de peccatis ob aha motiva minus perfe6ta concepto, videhcet spem, gratitudinem, metum poenarum; imo communiter animaquasi pedetentim ex inferioribus

DE P>ENITENTIS ACTIBUS. 93 ad superiora assingit motiya. Quod inferri potest ex Tridentino (sess. XIV, c. 4), ubi de timore poenarum dicitur : " Hoc enim timore utiliter concussi Ninivit?e ad Jonae prcedicationem plenam terroribus paenitentiam egerunt, et misericordiam a Domino impetrarunt ".

136. Thesis II'' : Ad remissionem peccatorum consequendam vi sacramenti Paenitentiae non requiritur contritio perfecta, sed sufficit attritio. Certum est contra quosdam antiquiore.s theologos (supra, n. 131).

1° Thesis declaratur. Contritio imperfe6la attritio dicitur; nam, ut ait ^\ Thomas ^, in corporalibus attrita dicuntur qucC ali(]uomodo diminuta sunt, sed non adhuc pcrfecle comminuta, contrita autem quae per divisioncm ad minima reducuntur; ideoque attritio, in spiritualibus, significat quamdam dispHcentiam de peccatis commissis, sed non pcrfe61am ; contritio autem, perfe6lam. — Dcfiniri potest dolor ct detestatio peccati procedens ex inotivo supernaturali, a caritate distin^lo.

Juxta Tridentinuni-, attritio supernaturalis ex duplici praesertim motivo concipi potest, " vel ex turpitudinis peccati consideratione, vel ex gehenncB et pcenaruni inetu '\ gehennae autem metus involvit etiam metum amittendi .neternam beatitudinem, ut alibi3 docet idem Concilium Prius motivum nobilius est, cum consideret peccatum utpote oppositum rectitudini ordinis moralis; illa autem consideratio supernaturalis esse debet, innixa videlicet motivisy^"^^: cognitis V. g., ex eo quod peccatum mortalc sit injustitia contra Deum, inobedientia, ingratitudo, aliquid viro christiano indignum, fa^dans animam etc. — Posterius tamen motivum, scilicet metus gchenna^ vel pa^^narum supernaturalium, licet minus nobile, est tamcn bonum et utile. Ad quod intelligendum, duplex I3ei timor distingui potest : Cimov Ji/ia/is, seu castus, quo quis ex amore et revereniia Dcum offendere timet; serviiis, quo timetur Deus propter poenas quas minatur. Oui pariter subdividitur : alius est sunp/iciter servi/is, vi cujus cjuis non solum ab opcre malo

..V. Thotn.y Supplementum, q. i, a. i.

94 PARS DOGMATICA. CAPUT II.

abstinet sed etiam affe^him ad pcccatum deponit; alius est serviliier servilis, quando quis opus inalum vitat, retincns tamen peccandi affedlum. Jamvcro .\mo' fi/ialis certo bonus et honestus est, dum e ccntra timor serviliter servilis est malus, cum afife6lum peccandi retineat.

137. 2° Thesis probatur. (A) Constat ex Tride-ntino ; (a) textu superius allegato, n. 126 : ibi enim declaratur duplicem esse contritionem : perfe^avi, qua^ peccatorem Deo reconciliat priusquam sacramentum a6tu suscipiatur; /;;//^rfe6lam seu attritionem, qu3e " eum ad Dei gratiam in sacramento pasnitentiae impetrandam disponit".

Non dififitemur quosdam audtores rigidos verbum disponit intellexisse de dispositione ixmota^ non autem de dispositione proxima ad justificationem. Id vero prohibet parallehsmus inter contritionem (quce certe est dispositio proxima) et attritionem. Ahunde, si ConciHum verbo disponit, non autem siifficit, usum est, id fa^lum est ne damnaretur opinio jam antiquata Petri Lombardi; sed m(;ns Concilii satis evidenter constat ex disputationibus inter Patres Tridentinos habitis '.

(b) Confirmatur aHis decretis ejusdem Concihi; docet enim Tridentinnni per sacramentum paenitentia^ peccata vere reniitti'^. Aliunde damnata est hsec Baii propositio : " Peccator pa^nitens non vivificatur ministerio Sacerdotis absolventis, sed a solo Deo " 3. Atqui si contritio perfe61;a ad absolutionem praerequireretur, peccatores nunquam vivificarentur sacerdotis ministerio, cum jam contritione justificati fuissent.

(c) Tandem nemo dicere potest salutis viam ar6tiorem et difificihorem esse sub Nova quam sub A. Lege; atqui, si simui cum confessione contritio perfe6la ad remissionem peccatorum necessaria diceretur, pejor esset Christianorum quam Judaeorum conditio, cum hi sola contritione, sine confessione, justificarentur.

138. (B) Idem infertur ex universaH Ecclesice praxi sedulo inoribundos absolvendi. Jam di6lum est, n. 65-67, severe reprehensam fuisse praxim absolutionem denegandi peccatoribus, in periculo mortis constitutis, etiam quando gravissime dehquerant; et, juxta receptam hodie discipHnam,

' Cfr. Theiner^ A(fla genuina, t. I, p. 531-600. ' Sess. XIV, can, 3. — ^ ^^^ Denzi?ig., n. 938.

DE PyENITENTlS AGTIBUS. 95 nulli moribundo denegatur absolutio, dummodo hic probabiliter sit attritus. Jamvero hnic praxis antiqua simul et universalis, explicari nequit nisi admittatur cum absolutione sacerdotis sufficere attritionem. Si enim requiritur contritio perfe6la, cur tam necessaria prsedicatur absolutio sacerdotis? Omnes enim concedunt sola contritione perfe6la, cum voto sacramenti, absque reali ejus susceptione, justificari peccatores. Si igitur moribundi contritionem habent, non indigent absolutione; si sokimmodo sunt attriti, inutih*s est absolutio. Admissa vero thesi nostra, res facile explicatur : sola enim attritio, quae non justificat sine sacramento, peccata remittit accedente sacerdotis absolutione : haec igitur omnibus necessaria est qui sokimmodo sunt attriti.

139. 3° Exponitur controversia de necessitate alicujus amoris cum attritione. Omnes quidem concedunt attritionem, necessariam ad peccatorum rcmissionem in sacramento paenitentiae consequendam, conjungi debere cum fide, secus non esset supernaturaks; et cum spe veniae, secus nullum esset propositum melioris vita^. Sed quaestio est num attritio ex solo metu gehennse concepta, sufficiat, absque ainore Dez, ad justificationem consequendam in sacramento Taenitentiai. Ratio dubitandi est quia Tridentinuj?i, describens conditiones ad justificationem modo generak requisitas, akquem amorem requirit^ : " Disponuntur autem ad ipsam justitiam, dum, excitati divina gratia,... kbere moventur in Deum... in spem eriguntur,... Deumque tamquam omms justiticE fontejn diligere incipiunt'., Omissis akis opinionibus ^^ duo hodie adhuc exstant hac de re systemata.

' rra:termittimus opinionem quam propugnant Jjic?i77i (De Pienit., q. III, c. 4, a. 2) et Haberti^Vh^oV dogm. et mor., Pepa:nit., c. 8, a. 4), juxta quos contritio ex caritate intensd justificat sine sacramento, et contritio ex caritate reinissd cum sacramento justificat; necnon opinionem Biltuart (cliss. IV, a. 7), ciui contendit amoremrt////t77/^^ justificare sine sacramento, et amorem benevolcnticc requiri ad justificationem cum sacramento. Wx: enim opiniones jam sunt anticiuatiu, et merito : ex iis enim sequeretur contritionein perfecTlam etiam cum absolutione sacerdotis necessariam csse; caritas enim remissa et amor benevolentiic ad contritionem perfc(!:lam speclanl, ex supia diclis, n. 132.

96 PARS DOGMATIGA. GAPUT H.

(A) Alii, post .Pallavidfn et Boss7iet\ tenent simul cum attritione requiri initialem amorem Dei propter se dile6li, non quidem amorem prredominantem, quo Deus propter se super ovinia diligitur, sed incipienlem, qualis habetur ab eo qui nititur contritionem ex caritatis motivo elicere, et revera Deum diligere incipit, non ita tamen ut piopterea omne peccatum grave velit fugere; accedente autem metu vel spe, voluntas sincere gravia deli6ta detestatur, eaque vult fugere, ita ut hujusmodi detestatio partim ex amore, partim ex metu oriatur.

140. (B) Alii vero tenent non requiri alium amorem nisiamorem spei SQW concupisceniice; sed, juxta quosdam, hic amor debet explicite elici ^; secundum alios, sufficit ut implicite eliciatur^ : jamvero semper implicite continetur in sincera attritione quce voluntatem peccandi excludit.

Non potest enim quis vere detestari peccatum, cum spe venire et desiderio gratiae, quin eo ipso incipiat aliquomodo amare Deum ut sibi bonum. Sic autem arguunt : si species quaedam amoris nobilioris requiri probaretur, constaret vel raiione, vel au^oritate. Atqui (a) non ratione; nam amor se habetrelativead justificationem ut medium ad finem; ideoque modo sit medium aptum ad finem obtinendum, sufficit. Porro quilibet amor in attritioneappretiative summa inclusus, est medium aptum ad finem obtinendum, scilicet sacramentum cum fru(5tu recipiendum; ope enim hujusmodi amoris, attritio voluntatem peccandi excludit, includitque spem veniae, et fit dispositio proxima ad justificationem in sacramento recipiendam. Ergo non probatiir ratione amorem nobiliorem requiri praeter amorem in attritione appretiative summa inclusum. (b) Nec au^oritate; textus enim Tridentinus supra citatus " Deus tanquam omms justitice fontem diligere incipiunt", de amore spei intelligi potest, nam Deus amatus ut justificationis nostrae au6tor, est Deus prout est l?o?iiis nobis. Aliunde omnes a6lus hic descripti a Tridentino non sunt absolute necessarii ad justificationem cum sacramento : quidam necessarii sunt sive intra sive extra sacramentum, alii solum extra sacramentum, ut jam notaverat Suarez : ibi enim Concilium disserit de dispositionibus ad justificationem in genere; at ubi agit in specie de sacramento Psenitentice, declarat attritionem ex metu gehennae, quae sine sacramento non sufficit, peccatorem ad gratiam in sacramento obtinendam disponere. — Hanc igitur opinionem ut multo probabiliorem ample^timur.

' Cf. Pallavicini^ de Paenitent. c. 12; Bossicet, De dodlrina C. Trid. circa dile(ftionem in sacr. Paenitenliae requisitam.

"" Ita Tournely, De sacram pjenit., q. V, a. 3; Wirceburgenses, De sac.ram. pasnit., disp. II, c. 3, art. 3-4.

3 Suarez, disp. XX, se6l. 2; Lugo, disp. V, n. 133; S, Alphons., . VI, n. 442; Palniieri, th. 32, Coroll.; Tepe, n. 557; Keuric/c, tr. XVI I, n. 23

DE P^ENITENTIS ACTIBUS. 97

141. Exortis autem acerbis dissensionibus inter coniyilioiiistas et attritioiiistas, Alexander VII, enixe cupiens vinculum pacis inter fideles servare, die 5 maii 1667, sub poena excommunicationis ^ prsecepit ut : " Si deinceps de matcria attritionis praefata^ scribant... non audeant alicujus theologicse censurae alteriusve injuriae aut contumeliye nota taxare alterutram sententiam, sive negantem necessitatem aliqualis dile(51;ionis Dei in praefata attritione ex metu gehennae concepta, quae hodie inter scholasticos coDununior videtur, sive asserentem di^lae dile6lionis necessitatem, donec ab hac S. Sede fuerit aliquid hac in re definitum ". Jamvero nihil adhuc definitum est, et unusquisque in suam sententiam a :>ire potest. Attamen sententia quae nil requirit praeter ipsam attritionem, communis evasit, et nioraliter certa.

In praxi vero nulla adest difficultas; statim ac constat paenitentem vere esse attritum, et peccata super omnia detestari, hic absolvi potest : Nam, teste Scriptura, '* timor Dei initium dile6lionis ejus " ^j et qui veniam a Deo sperat, jam eum diligit tanquam justitiae fontem. Expedit tamcn ut ipsi proponantur motiva contritionis perfe6lae, tum quia perfe6liora sunt, tum majoris securitatis gratia.

142. CoroUarium. Pcenitens, recipiendo sacrame?ituniy fit ex attrito contritus, non quidem eo sensu quod attritio fieri possit contritio, cum hi sint duo a6lus specie distincti, sed (a) quia attritio simul cum sacramento aequivalet contritioni quoad effe6lum produ6lum, nempe peccati remissionem; (b) et insuper quia attritus absolutionem recipiendo, simul gratiam habitualem et virtutem caritatis accipit, qua fit contritus in /labitu, potens a6lum contritionis perfedlae elicere.

143. T/iesis III" : Attritio concepta ex foeditate peccati, kmissione aeternae beatitudinis et aeternae damnationis incursu, est verus et utilis dolor ad gratiam praeparans.

De fide est ex Trident. contra Lutheranos qui contcndebant

' QucT tamen excommunicatio non fuit renovala in Bulla ApostoIiccL Sedis, ideoque amplius non viget. ^ Eccti, XXV, 16. Tm-OL. MoK. l* — 4 timorem seHnlein (supra, n. 136) non esse verum et honestum, sed facerc hominem hypocritam et magis peccatorem 'f : " Si quis dixerit eam contritionem, quae paratur per discussionem, colle6lionem et detestationem peccatorum, quri quis recogitat annos suos in amaritudinc animne suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternai damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam et magis peccatorem... A. S."2.

(A) Script. llle timor bonus et utilis est qui in sacris litteris commendatur et praecipitur; atqui talis est timor simpliciter servilis : " San6lum et terribile nomen ejus : initium sapientiae timor Domini " 3; " Timor Domini expellit peccatum : nam qui sine timore est, non poterit justificari"4; " Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam " ^ Quibus verbis frequenter utuntur Patres ad ostendendum timorem gehennae esse vere salutarem.

144. (B) Traditione. Saepe Patres timorem judicii et gehennaeproponunt Lanquammotivum detestandi et fugiendi peccatum. Ita Chrysostomus, qui etiam notat timorem esse bonum ex ipsis Christi sermonibus : " Nisi bonum esset timor, non multos impendisset Christus sermones et longos, de poena et supplicio illic futuris loquens. Timor nihil aliud est quam murus et munimentum et turris inexpugnabilis " 6. Nec minus eloquenter Augustinics : " Ergo poenam times, castitatem nondum amas, caritatem nondum habes : serviliter times; formido est mali, nondum dile6lio boni. Sed time tamen, ut ista formido custodiat te, ut perducat

' Propositionem Lutheri. a Leone X damnatam, habes ap. Denzinger^ n. 630. Eumdem errorem renovavit Synodus Pistoriensis^ ap. Denz.y n. 1388.

DE P^NITEJNTIS ACTIBUS. 99 ad dile6lionem. Timor enim iste quo gehennam times, et ideo mala non facis, continet te; et sic volentem peccare animum interiorem non sinit " ^. Et alibi addit : " Timor quasi locum prseparat caritati... Si autem nullus est timor, non est qua intret caritas '' ^.

145- (C) Rat. iheol. Attritio ex metu gehenna^ tria importat : voluntatem fugiendi poenam^ quae per modum Jinis se habet; peccati detestationeni, quas est niedimn ad finem ; ordinationem hujus medii ad finem obtinendum ; atqui haec tria bona sunt et utih'a : (a) honestum est inferni poenas fugere, cum sint aHquid malum et odio dignum ; (b) peccati detestationem bonam esse pariter nemo est qui neget; (c) ordinare autem fugam peccati ad vitationem pcenit^, tanquam ad finem, non est malum, cum Deus ipse poenarum comminatione utatur ad nos a peccato deterrendos; aliunde peccator, qui peccatum fugit propter pcenam vitandam, non excludit altius motivum ; si enim excluderet esset metus serviliter serviHs. Quin imo haec in se imperfe6la dispositio sponte sua ad perfe6lionem tendit, eamque virtuaHter continet. Nam qui ex gehenna; metu efticaci odit peccatum, hoc detestatur tanquam gehenna^ causam et proinde est dispositus ad faciendum quidquid oportet ut, vitando peccatum, et infernum vitet. Porro ad hoc agendum requiritur ut sibi proponat firmiter servare omnia praecepta quorum primum et praecipuum est praeceptum dile6tionis Dei super omnia;ergo timore gehennae inducitur ad Deum ipsum amandum.

Nec dicatur in hoc casu paenitentem magis pcenam quam culpam detestari; nam qui fugit peccatum quia causat infernum, detestatur peccatum magis quam gehennam, non in hoc sensu quod disponi debeat ad potius incurrendum damnationem quam ad peccandum, cum tieri nequeat ut absque peccato damnetur; sed in hoc diverso sensu quod in praxi magis attentus esse debeat ad vitanduni peccatum, cum vitando peccatum vitet gehennam, et nullo modo gehenna timenda sit, si peccatum vitetur. — Res exemplo doclaratur : filius prodigus, qui patrem dereiiquerat, et substantiam suam dissipaverat vivendo luxuriose, fame, seu timore dolorum et

' S. Augusl., sermo CLXl, c. 8, P. L., t. XXXVI II, p. 882. " In Episi. I Joan., trad. 9, c. 4, P. L., i. XXXV, p. 2047.

100 PARS DOGMATIGA. GAPUT H.

mortis ad pnenitentiani dudbis est, patremque denuo adivit : jamvero si timore serviliter servili egisset, affe^tum ad luxuriosam vilam servans, ejus quidem agendi ratio laude non fuisset digna; sed, quia timore perculsus vere etiam peccatum, tanquam miseria^ sure causam, odio habuit, veniam olninuit et in priora jura redintegratus est; ita peccator, qui ex metu gehenn^e vere peccatum, ut gehennje causam detestatur, et, ut eam fugiat, sincere vult Deo servire, laudabihter agit, et, accedente absolutione, pcccatorum veniam consequitur.

Art. III. De Satisfadtione^

146. Satisfa61;io [satis.facere), si etymon speccatur, est a61us quo quis tantum facit quantum satis sit ad iratum placandum. Satisfa6lio autem, quatenus est pars sacramenti, definitur : vohmtaria toleratio pa^nce a confessario iinpositcs, ad conipensandam i^tjuriani Deo illatam, redimendamque poenam temporalem, etiam post remissum peccati.m ordinarie debitam.

147. Doctrina catholica de satisfactionis necessitate duo prsecipue comple61;itur : i^ Ecclesia^ jus et officium inesse christiano peccatori satisfa5lionem imponcndi deli6lis proportionatam (contra Protestantes) ; 2° votum satisfaciendi sufficere ad remissionem peccatorum cgncedendam (contra Jansenistas).

Prius sic a Tridentino declaratur :

" Demum quoad satisfa6lionem, quaeexomnibus Psenitentiae partibus, quemadmodum a Patribus nostris christiano populo fuit perpetuo tempore commendata, ita una maxime nostra aetate, summo pietatis praetextu impugnatur ab iis qui speciem pietatis habent, virtutem autem ejus abnegarunt : san6la Synodus declarat, falsum omnino esse, et a verbo Dei alienum culpam a Domino nunquam remitti, quin universa etiam poena condonetur. Perspicua enim et illustria in sacris Litteris exempla reperiuntur, quibus, praeter divinam traditionem, hic error quam manifestissime revincitur. Sane et divinae justitias ratio exigere videtur, ut aliter ab eo in gratiam recipiantur, qui ante Baptismum per ignorantiam deliquerint ; aliter

' 5. Thom., Suppl., q. 12 sq.; Suarez, disp. XXXVII-VIII; Bellarminus, 1. IV, c. 1 sq.; Mori?ius,. III sq ; Salmantic, disp. X-XI; Drouin, q. XI; Billuart, disp. \Y.\ de Auj^ustinis, th. 21; Palmieri th. 3640; Hurter, n. 612 sq.; Egger, n. 584 sq.

DS P^NITENTIS AGTIBUS. 101 vero, qui semel a peccati et dsemonis servitute liberati, et accepto S[)iritus sancli dono, scienter t^mplum Dei violare, et Spiritum san(5lum contristare non formidaverint. Et divinam clementiam decet, ne ita nobis absque ulla satisfadlione peccata dimitlantur, ut occasione accepta, peccata leviora putantes, velut injurii et.contumeliosi Spiritui sandlo, in graviora labamur, thesaurizantes nobis iram in die irae

Procul dubio enim magnopere a peccato revocant, et quasi fra^no quodam coercen^ hae satisfadlori^e [)02nce, cautioresque et vigilantiores in futurum paenitentes efficiunt : medentur quoque peccalorum rehquiis, et vitiosos habitus, male vivendo comparatos, contrariis virtutum adionibus tollunt. Neque vero securior uUa via in Ecclesia Dei unquam existimata fuit ad amovendam imminentem a Domino poenam, quam ut haec pa^nitentia^ opera homines cum vero animi dolore frequentent. Accedit ad hsec, quod, dum satisfaciendo patimur pro peccatis, Christo Jesu, qui pro peccatis nostris satisfecit, ex quo omnis nostra sufficientia est, conformes efficimur, certissimam quoque inde arrham habentes, quod si compatimur, et conglorificabimur " '.

Duo sunt igitur praecipua motiva cur satisfaclio necessaria sit : ut reparetur offensa Deo irrogata, et ut cautiores vigilantioresque in futurum pijenitentes efficiantur.

148. Errores Protestantium et Jansenistarum. (A) Protesfanies^ etsi pa^nitentiahs disciphnse severitatem in primis Ecclesiai sa^cuhs negare non valeant, eam tamen ut ecclesiasticam institutionem habent, ejusque divinam institutionem ac necessitatem negant : nam, inquiunt, peccatum a Deo condonari nequitquin simul poence peccato debitje plena sit remissio; prteterea, si satisfa6liones nostrae dicuntur necessariae, eo ipso injuria irrogatur infinitae satisfa6\ioni Chrisli, quippe quae insufficiens appareat. Radix hujus erroris est theoria de justificatione per solam fidem : si enim sola fides plene ad justificationem sufficit, inutiha evadunt opera satisfadtoria.

(B) Ex adverso '^wx.^m JaiiseiiisUe^ rigorismo faventes, poenitentialem disciphnam priorum aetatum instaurare volebant, et contendebant paenitentes non esse absolvendos, nisi prius pera^la laboriosa diuturnaque paenitentia ipsis injunda.

Gontra hunc duplicem errorem duplcx erit thesis,

149. Thesis l' : Pcena peccato debita non semper tota simul remittitur a Deo, sed, sublata per absolutionem sacerdotis cuipa pcenaque aeterna, pierumque luenda manet poena temporalis. De fidc cst coutra Protestaiites

Tridetit.^ sess. XIV, cap. 8. y- v -, - ex Trideftt^, " Si quis dixerit totam poenam simul cum culp^ remitti semper a Deo, satisfactionemque paenitentium non esse aliam quam fidem, qua apprehendunt Christum pro eis satisfecisse, A. S.".

150. 1° Script. (A) Christus enim voluit potestatem clavium exerceri per vioduni judicii, (supra, n. 20); atqui haec potestas includit non solum facultatem peccata remittendi, sed etiam poenas injungendi, juxta illud : " Ouodcumaue ligaveris..."

Objiciiint quidem Protestantes peccatum non condonari nisi simul poena remittatur. Quod quidem Scripturce contrarium esse tum fa^is, tum di^is luculenter demonstratur. (a) Adamum psenituisse et in statum gratiae restitutum fuisse Sapientia nos edocet-; atqui tamen poenas temporales luendas habuit : " Quia audisti vocem uxoris tuae... in laboribus comedes ex ea cun6lis diebus vitae tuae... in sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris in terram"^. Moyses et Aaron veniam peccati incredulitatis a Deo obtinuerunt, nec tamen, in poenam peccati, terram promissam ingressi sunt : " Dixitque Dominus ad Moysen et Aaron : quia non credidistis mihi... non introducetis hos populos in terram quam dabo eis"^ David adulterii et homicidii veniam impetravit, quando dixit : Peccavi Domino; sed nihilominus poenam temporalem gravissimam subiredebuit : " Dominus quoque transtuht peccatum tuum; non morieris ; verumtamen quoniam blasphemare fecisti inimicos Domini, propter verbum hoc fihus qui natus est tibi, morte morietur"s. Quae quidem poenae non solum in emendationem, ut Protestantes volunt, sed etiam in castigationem peccati inflidse sunt, ut ex contextu patet, et ex eo quod non solum adulti sed etiam infantes in poenam peccati moriuntur. (b) Nec minus clare Deus verbis voluntatem suam manifestavit : " Nunc ergo, dicit Dominus, convertimini ad me in toto corde vestro, i?i jejunio^ et in fletu et in ptan^u^'^\ " Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum"^; "Facite ergo fru6tus dignos paenitentise"^ Huc etiam pertinent textus alibi citati {de Verbo Incarn.^ n. 206 vel 1161) quibus demonstratur nos salvari non posse, nisi crucem nostram tollamus, cum Christo patiamur, et in carne nostra adimpleamus ea quae desunt passionum Christi; ex his enim et simihbus testimoniis colhgitur Dominum non ita pro nobis satisfecisse, ut ab obhgatione satisfaciendi liberemur, sed ut cum eo magis efficaciter peccata expiare valeamus.

151. 2° Tradu. Patres ore unanimi talis paenitentiae necessitatem docuisse Protestantes ipsi fateri coa6li sunt ; ita Chemnitius^ ait : " Nec vero nescius sum veteres aliquando nimis largiter et verbis nimium magnificis disciplinam canonicam commendare, ut quod Tertullianus dicit satisfa6lionibus illis peccata expiari, Cyprianus illis dicit peccata redimi, ablui, sanari et judicem placari; Ambrosius, pcenas gehennai illis compensari; Augustinus, Deum illis de peccatis pra;teritis propitiari ".

Quod sane constat ex disciplina paenitentiali quae primis saeculis vigebat.

(A) Prioribus sajculis, paenitentia magis diuturna et laboriosa erat; per plures annos sa^pe durabat, et aliquando per totam vitam.

(a) In ecclesiis Asice MinoriSy saeculo tertio, tres distinguebantur paenitentium ordines : audientes^ qui stabant in porta ecclesise, seu in porticu; ibi audiebant le6tionem scripturarum et sacras conciones, sed prohibebantur missae adesse; — substrati^-s^^w genufledentes, qui miss3e assistebant intra ecclesiai ambitum, a portis usque ad ambonem, ^td prostrati : eis episcopi et presbyteri manum imponebant; — consistentes, qui sacro aderant stantes cum fidelibus, sed a sacra communione arcebantur=. Quarto saeculo, iiis ordinibus additi sunt flentes, qui cilicio et cinere induti, stabant ad limen ecclesiai, lacrymis et gemitibus orantes christianos ingredientes ut pro se precarentur.

(b) In Occidente^ erant pariter varii ordines psenitentium, quorum tamen numerus non est cognitus. Jam audivimus 2Wtutiia?iuni describentem exomologesim in Africa vigentem (n. 57). Qu« Romai vigebat a Sozomeno ita exponiturs : lUic enim in propatulo est paenitentmm locus, in quo ilh stant moesti et veluti lugentes. Peraclisque jam missarum solemnibus, exclusi a communione sacrorum, quae initiatis praeberi mos est, cum gemitu ac lamentis pronos se in tcrra abjiciunt. Tum episcopus cum lacrymis ex adverso occurrens, pariter ipse humo provolvitur, et universa ecclesiae multitudo simul confitens, lacrymis perfunditur... Privatim autem unusquisque sua sponte se macerans, aut jejuniis aut illuvie, aut ciborum abstinentia vel ahis quibus jussus est modis, tempus quantumcumque ipsi ab episcopo est consiitutum exspedtat ".

Ceteroquin paenitentia imposita valde laboriosa erat; C. Agathense {7x.-. 506), can. 15, jubet pcxnitentes comas deponere, vestimenta mutare ' ; C. Barcinensc (an. 540) praecipit (can. 6-7) ut tonso capite et religioso habitu utentes, jejuniis et orationibus vitae tempus peragant, ut epulis non intersint nec negotiis operam dent, vitamque fiugalem in suis domibus agant \ S. Leo Magnus eos prohibot mercaturam agere, advocati munus gerere, mihtare^; 6". Siricms eos hortatur ut abstineant ab usu matrimonii et a secundis nuptiis \ Ilaque status paenitentium sat simihs erat statui monachorum.

152. (B) A sexto saeculo, psenitentia mitior et brevior evasit, simul ac frequentior.

Tunc editi sunt hbri pcenilentiales (supra, n. 115) in quibus determinabatur poena cuique peccatorum generi inflida. Pauca jam retuhmus exempla; quaedam aha hic subjicimus e Pcenitentiali Theodori :^ pro voluntario homicidio, septem annos peccator pseniteat; pro truncatione pedum aut manuum, unum annum; pro vulnere, 40 dies; pro voluntario perjurio, ahosque inducendo in perjurium, septem annos; pro maximo furto, tres annos; pro magno, unum annum, si fiat restitutio, et duos annos, si non restituatur; pro modico furto, viginti dies; pro adulterio, septem annos; pro simphci fornicatione, duos annos; pro detradtione, 40 dies, etc. Paulatim tamen imminutce sunt poenae impositae, et confessio fa6la est frequentior ac minutior peccatorum declaratio.

153- y^ Raiio convenie?iliainsatisfa^ionis ost^ndit. (a) Ex parte Dei : Deus enim qui per peccatum offenditur, non est solum persona privata, sed legislator et totius humanae societatis re6lor; atqui decet quidem Deum, ut personam privatam, offensam sibi irrogatam dimittere; sed simul legislatoreni decet ut deli6la non remittat absque poena temporali, tum ut in futurum leges a paenitente melius serventur, tum ut alii a malo deterreantur et sic bonum societatis promoveatur, tum denique ut jura non solum misericordiae sed etiam justitiae, quoad fieri potest, salventur.

(b) Ex parte pcEni.entis, nam, ut ait Tridentinwn ^, " procul dubio magnopere a peccato revocant, et quasi fra^no

quodam coercent hae satisfa^loriae poenae, cautioresque et vigilantiores in futurum paenitentes efficiunt ; medentur quoque peccatorum reliquiis, et vitiosos habitus male vivendo comparatos, contrariis virtutum a6lionibus tollunt ". Si ex adverso peccata, absque uUa satisfa6lione dimitterentur, ut levia existimarentur, et facilitate ipsa veniae multi ad peccandum iterum provocarentur.

Nec dicatur per baptismum totam poenam simul cum culpatolli : non enim par est conditio eorum qui per baptismum regenerantur et eorum qui per psenitentiam Deo reconciliantur; priores ante baptismum per ignorantiam deliquerunt, aut saltem non cum tanta malitia;posteriores,quisemel a peccati et daemonis servitute liberati, gratiam et dona Spiritus acceperunt, scienter templum Dei violaverunt et Spiritum S. contristaverunt, nec proinde eadem facilitate veniam accipere merentur, ut arguit Tridentinum^ .

154. Corollaria. {h) Omnia solaque opera boita et pcenaiia possunt esse satisfa6loria, Etenim ut aliquod opus sit vere satisfadtorium, necesse . est ut praeteritam offensam reparet et a culpis futuris praeservet; atqui ita cst de bonis operibus poenalibus, et quidem solis; nam (a) compensant offensam Deo irrogatam; siquidem, quamvis Deo propric nihil subtrahi possit, tamen peccator, quantum in ipso est, aliquid ei subtrahit, ejus majestatem offendendo; unde oportet, ad reparandam hujusmodi injuriam, aliquid subtrahi a peccante in honorem Dei ; et ideo oportet ut opus satisfa6torium sit bonum, ut in honorem Dei sit, et poenale, ut per hoc aliquid peccatori subtrahatur; si autem esset bonum et non poenale, esset quidem opus meritoriurn, sed non satisfa6lorium; (b) similiter etiam opus poenale a culpa futura praescrvat, quia non facile homo ad peccata redit ex quibus poenam expertus est

Addi tamen potest vix esse, in praesenti statu natura^ lapsae, aliquod opus supernaturaliter bonum quod non sit simul arduum et poenale; cum enim sponte ad creaturas tendamus et ad illicita, quoties propter Deum supernaturaliter agimus, opus difficile proindeque poenale efficimus.

• Hanc fuisse antiquorum Patrum meiitem late ostendit Morinus^ op cit., lib. III.

155. (B) PrcBcipua auiem opera satisfa^o'/ia sunt eleemosy)ia,jejuniui)i et oratio. Etenim (a) satisfa6lio debet esse talis per quam aliquid nobis subtrahamus ad honorem Dci; atqui non habemus nisi tria bona, nempe bona animae, bona corporis et bona fortunae; ex bonis quidem fortunce subtrahimus aliquid per eleemosynam; ex bonis corporis per jejui:ium; ex bonis animae per orationem, qua facultates nostras Deo submittimus. (b) Praeterea tres sunt peccatorum radices, scilicet concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et superbia vitae^; atqui contra concupiscentiam carnis ordinatur jejunium; contra concupiscentiam oculorum ordinatur eleemosyna; contra superbiam vitae, oratio ^.

His tamen poenis, sponte susceptis, addi debent, juxta Trident. (can. 13), poenae a Deo injii^cB et patienter toleratae : saepe enim Dominus permittit nos variis vexari adversitatibus, aerumnis, animi vel corporis doloribus, quibus patienter toleratis,praesertim si Christo conjungimur patienti ac morienti, amplam satisfaciendi opportunitatem habemus; quod paenitentiae genus eo efficacius est quo majori ^lacritate et amore illud ample6limur.

156. Thesis IT : Paenitentes, qui votum satisfaciendi habent, absolvi possunt antequam sacramentalem satis factionem impleverint. Certum est contra Jansenistas. (A) Ex praxi EcclesicB patet injunftae paenitentiae impletionem non esse conditionem ad remissionem peccatorum consequendam, sed tantum ad uberiorem poenae temporalis peccato debitae condonationem. (a) Constat enim jam primaevis saeculis, in multis saltem casibus, absolutionem datam fuisse ante satisfa6lionem impletam : i) in periculo mortis ; scriblt enim hmocentius I ad Decent.3 : *' Si quis aegritudinem incurrerit atque usque ad desperationem devenerit, ei est ante tempus Paschae relaxandum, ne de saeculo absque communione discedat " ; 2) tirgente persecutione ; \tdi S. Cyprianus scribit 4 : " Merito trahebatur dolentium paenitentia

' I Joa., II, 16. — ^ S. Thorfi., Suppl., q. 15, a. 3. 3Ep. XXV, c. 7;P. L., t. XX, p. 559. ■• Ep. 54 ad Cornelium, n. 2.

DE P.EWITENTIS AGTIBUS. 107 tempore longiore, ut infirmis in exitu subveniretur... At vero nunc non infirmis, sed fortibus pax necessaria est, nec morientibus sed viventibus communio a nobis danda est, ut quos excitamus et hortamur ad proelium, non incrmes et nudos relinquamus, sed prote6lione corporis et sanguinis Christi muniamus "; 3) quando periculum erat ne, dilata absolutione, poenitentes ad hcereticos transirent ; hinc 5. Cyprianus ait ^ : " Quorum si paenitentiam respuamus habentium aliquam fiduciam tolerabiHs conscientiae, statim cum uxore, cum liberis, quos incolumes reservaverant, in haeresim vel schisma, diabolo invitante, rapiuntur." Insuper in C. Ancyrano (an. 314) statutum est (can. 5) " ut Episcopi, modo conversionis examinato, potestatem habeant vel utendi clementid, vel plus temporis adjiciendi ". Ex his omnibus colligitur, etiam in casu paenitentiae publicae, absolutionem ah'quando concessam fuisse ante expletam satisfa6lionem, a fortiori igitur quando agcbatur de peccatis occultis.

(b) Certum est insuper longe ante Jansenianam haeresim viguisse in Ecclesia praxim absolvendi paenitentes, satisfa6lione nondum completa. Ita, an. 1479, ^ Sixto /Fdamnata fuerat ut scandalosa et haeretica ha^c propositio Petri Oxomensis : " Non sunt absolvendi paenitentes, nisi pera6la prius paenitentia eis injun6la" 2. Merito igitur ab Alexandro Vllly 7 dec. 1690, reprobata fuit haec Jansenistarum propositio : " Ordinem praemittendi satisfactionem absolutioni induxit non poHtia aut institutio Ecclesiae, sed ipsa Christi lex et praescriptio, natura rei ad ipsum quodammodo di6lante " 3.

(B) Rat. conven. Deus enim perfe6le contritis statim peccata remittit, etiam nondum satisfa6lione plene soluta ut constat exemplo David, qui prius veniam peccati consecutus est, et postea poenam subiit temporalem ; nccnon verbis Scripturae, ubi asseritur Deum peccata dimittere eo ipso die quo iniquus ab iniquitate sua fuerit conversus 4.

Atqui Ecclesia, in administratione sacramenti PaenitenticTe, divina potcstate utitur Deumque imitari potest et debet ; ergo pa:nitentcs absolvere potest antequam satisfa6lioncm implevcrint.

Ex di6lis de potestate clavium et tribus psenitentis aftibus inferre licet pa^nitentiam esse vere sacramentum : ejus exislejitiam, elenienta constitutiva, et effen.2is breviter declarabimus.

Art. I. De existentia sacramenti Paenitentias '.

157. Doctrina Tridentina. Contra Protestantes, qui communiter negabant Psenitentiam esse sacramentum a baptismo distin6lum, Tridentinum duo declaravit : (a) Pcenitentiam esse sacranientum a Christo institutuni ; (b) et quidem a baptisnio vere distin^ujji : —

" Dominus autem sacramentum Psenitentiai tunc picecipue instituit, cum a mortuis excitatus, insufflavit in Discipulos suos dicens : " Accipite Spiritum san(5lum, quorum remiseritis peccata, remittuntur eis : et quorum retinueritis, retenta sunt ". Quo tam insigni fa6to et verbis tam perspicuis, potestatem remittendi peccata, ad reconciliandos fideles post Baptismum lapsos, Apostolis et eorum legitimis successoribus fuisse communicatam, universorum Patrum consensus semper intellexit; et Novatianos, remittendi potestatem olim pertinaciter negantes, magna ratione Ecclesia Catholica, tanquam h?ereticos explosit atque condemnavit. Quare verissimum hunc illorum verboruni Domini sensum san^ta h?ec Synodus probans et recipiens, damnat eorum commentitias interpretationes, qui verba illa ad potestatem pnedicandi verbum Dei et Christi Evangehum annuntiandi, contra hujusm.odi sacramenti institutionem falso detorquent.

Ceterum hoc sacramentum multis rationibus a Paptismo differre dignoscitur; nam preeterquam quod materiaet forma, quibussacramenti essentia perficitur, longissime dissidet; constat certe, Baptismi ministrum judicem esse non oportere; cuni Ecclesia in nemi-

' S. Thom.^ 3, q. 84, a. i; Stiarez, disp. XVII, se<5. I; Bellarminus^ 1. I, c. 9; Drouin^ q. n, § 3: Bitluart, dss. I, art. 1; Biliot, th. 2; L. (te San, n. 289-300.

110 PARS DOGMATIGA. GAPUT HI.

neni judicium exerceat, qui non prius in ipsam per Baptismi januam fuerit ingressus. " Quid enim mihi, inquit Apostolus, de iis qui foris sunt, judicare?" Secus est de domesticis fidei, quos Christus Dominus lavacro Baptismi sui corporis membra semel effecit; nam hos, si se postea crimine aliquo contaminaverint, non jam repetito Baptismo ablui, cum id in Ecclesia Catholica nullaratione Hceat, sed ante hoc tribunal tanquam reos sisti voluit; ut per sacerdotum sententiam non semel, sed quoties ab admissis peccatis ad ipsum paenitentes confugerint, possent Hberari.

Ahus est praeterea Baptismi, et alius Psenitentiae fru6lus : per Baptismum enim Christum induentes, nova prorsus in illo efficimur creatura, plenam et integram peccatorum omnium remissionem consequentes : ad quam tamen novitatem et integritatem per sacramentum Paenitenti?e, sine magnis nostris fletibus et laboribus, divina id exigente justitia, pervenire nequaquam possumus : ut merito Paenitentia laboriosus quidam Baptismus a San(5lis Patribus di6tus fuerit. Est autem hoc sacramentum Paenitentiae lapsis post Baptismum ad salutem necessaruim, ut nondum regeneratis ipse Baptismus."*

Utrumque assertum in una eademque thesi propugnabimus.

158. Thesis : Ritus quo potestas peccata dimittendi exercetur, est verum N. Legis sacramentum, a Baptismo distinctum. De fide est ex TriderU, 2; " Si quis dixerit in Catholica Ecclesia Paenitentiam non esse vere et proprie sacramentum pro fidelibus, quoties post Baptismum in peccata labuntur, ipsi Deo reconciliandis, a Christo Domino nostro institutum ; A. S." — " Si quis sacramenta confundens, ipsum Baptismum Paenitentiae sacramentum essc dixerit, quasi haec duo sacramenta distindla non sint... A. S." — Thesis breviter probatur, quia, per modum corollarii, infertur ex di6lis circa potestatem clavium

159. 1° Scriptura. Ad sacramentum N. Legis tria requiruntur et sufficiunt, ut probatum est in Tr. de Sacramentis : signum sensibile, gratiae produftivum, a Christo permanenter institutum. Atqui haec tria in ritu quo peccata remittuntur invenire est : (A) sigmiin sensibile^ nam, ex di6lis, peccata remittuntur a6lu judiciali, qui duo saltem importat, nempe sensibilem peccatorum manifestationem et externam judicis sententiam paenitentem absolventis. Praeterea hujusmodi signum a baptismatis ritu distinguitur ;

nam Baptismus ablutione confertur, dum Pa^nitentia sub forma judicii; in Paenitentia possunt judicialiter retineri peccata, non sic in Baptismo.

(B) Gratice produ^ivum ; peccata enim gravia, ex di6lis, per hunc ritum vere remittuntur; atqui deleri non possunt sine infusione gratise san6lificantis; nam, ex probatis in 7>. de Gratid (n. 132), justificatio essentialiter consistit in collatione gratise habitualis; ergo hujusmodi ritus est gratiae produ6livus. — Hsec autem gratia differt a gratia baptismatis,cum sit proprie reinissiva peccati ac ^ossitpluries concedi, dum gratia in Baptismo collata est regenerativa^ ac sejne/ tsintum confertur.

(C) A Christo pennanenter institutuin; demonstravimus enim hanc potestatem Apostolis collatam fuisse ab ipso Christo redivivo, quando dixit : " Accipite Spiritmn S. " Eamdem vero esse in Ecclesia perpetuam constat : (a) ex generali principio, ab ipsis Protestantibus concesso, omnes nempe praerogativas, quse ad Ecclesiam non solum fundandam, sed etiam conservandam, necessariae sunt, Apostolis coUatas fuisse non pro se tantum, sed etiam pro successoribus; atqui non minus necessaria est potestas remittendi peccata hodie quam Christi tempore, cum homines facile in peccatum labantur ; ergo talis potestas fuit permanenter concessa; quod jam animadvertebat 5. Pacianus, et exinde contra Novatianos ita arguebat ^ : si potestas remittendi peccata non fuit apostolorum successoribus transmissa, cur dicitis potestatem baptizandi in perpetuum fuisse concessam.? (b) Ex /listorid, quse kiculenter ostendit hanc facultatem ab Ecclesia fuisse perpetuo vindicatam et exercitam, ut probant testimonia jam allata.

160. 20 Traditione. Ex Patridus, qui sa^pe Pa^nitentiam cum Baptismo conferunt, et asserunt utroque peccata remitti gratiamque conferri, licet diverso modo. Jam supra retulimus verba 5. Ambrosii, n. 52. Item 5. Hieronymus^ asserit peccata remitti " sangulne Salvatoris aut in dono Baptismatis aut in PaenitentiA, quai imitatur Baptismatis

' Ep. I* ad Sempron., n. 6; P. L., t. XIII,p. 1057. MJialog. I adv. pelag., n. 33; P. L., t. XXIII, p. 527.

112 PARS DOGMATIGA. CAPUT III.

gratiam pcr incffabilem clcmcniia»vi Salvatoris ". Nec aliter 5. Augitstiims ^ .• " Si a catcchunicno fa6lum est (homicidium), Baptismo abluitur; si a baptizato, Pcenitenti^ et rcconciliatione sanatur". Ex his et aliis testimoniis qux citari possent, sequitur Painitentiam, non minus quam Baptismum, vcrum essc sacramcntum, cum in utroque pcccata dcleantur gratiaque infundatur. — Ceteroquin, ex tota descriptione p^enitcntialisdisciplin^e constat maximum essc discrimcn inter baptismum et pa^nitentiam : haec enim multo magis laboriosa erat quam pra^paratio ad baptismum. i6i. 3° Rat. convenientiae ^ Decebat siquidem divinam misericordiam remedium instituere non solum contra originale peccatum, sed etiam contra a6lualia peccata post Baptismum commissa; homo enim, etiam regeneratus, multis tentationibus obnoxius remanet et facile labitur; atqui optimum sane remedium est sacramentum, vi cujus de condonatis peccatis certiores esse possimus, per sententiam judicialem a ministro Dei latam, et sic pacatiores reddi : si enim de propria sua psenitentia cuique judicandum esset, via dubiis et anxietatibus lata pateret; vi cujus etiam Christi sanguis ad nos defluens mundat nos ab iniquitatibus nostris, et alacriores reddit ad pleniorem satisfa6lioncm pro peccatis offerendam, necnon ad media adhibenda quibus in futurum nova delicfla praecaveri valeant; LTgo conveniens fuit institutio hujus sacramenti.

Art. II. De elementis constitutivis hujus sacramenti.

Quando Scholastici suam generalem theoriam de materia et forma sacris ritibus accommodarunt, docuerunt sacramenta duplici elemento essentiali constare, nempc materia et forma; quem loquendi modum Ecclesia usurpavit, praesertim in ConciHis Florentino et Tridentino. Quaenam sit igitur materia et forina hujus sacramenti inquirere oportet. Jamvero utrumque Concilium declaravit tres a6lus paenitentis esse quasi materiam sacramenti Paenitentiai,/^r///^7// vero esse verba absolutionis.

De conjug. adult. lib. H, c. i6; P. L., t. XL, p. 4^2. Cf. Catech. Roman., de Paenit. n. 14.

§ I. De MATERIA SACRAMENTI P^NITENTI^. if.

162. i°Status quaestionis. Duplex in sacramentis distinguitur materia : remota et proxima. Materia Paenitentia^ reiHotay seu potius removenda, ut quidam aiunt theologi, vel ut aliis magis placct, materia circa quam versatur sacramentum, sunt omnia peccata post baptismtmt cojnmissa^ sive mortalia, sive venialia, sive jam per absolutionem remissa, sive non. Mortalia nondum accusata et absoluta sunt materia necessaria^ seu necessario subjicienda clavibus Ecclesiae; venialia vero et mortalia jam remissa, sunt materia siifficiens et libera, id est quai potest, sed non necessario debet clavium potestati subjici, ut fusius declarabitur in parte morali.

Sed quaestio oritur de materid proximd hujus sacramenti; disputant theologi in quo scilicet essentiah"ter consistat, utrum in tribus paenitentis a6libus, an in absolutione aut ah*^ a6lione. Tres praesertim hacde re prodierunt sententia:^.

163. (A) Nonnulli antiquiores theologi, ut Gnlielniys Antissiodor. et Alexafider Alens. pularunt materiam proximam sitam esse in inipositiotie ma?ms a sacerdote fa(5la, dum paenitentem absolvit. Sed haec opinio communiter a theologis rejicitur. Triplex quidem commemoratur hujusmodi impositio apud au6lores ecclesiasticos'': prinia, quos adhibebatur quando paenitentia pubHca imponebatur; sccuuda, quae super paenitentes repetebatur, quoties ab ecclesiapost catecliumenosdimittebantur; tei^tia tandem in reconciliatione paenitcntium. Sed iste ritus non ut essentialis habebatur, ut clarecoUigiiur ex canone C. Arausicani /, ubi dicitur : " Qui recedunt de corpore, pnenitentia excepta, placuit sine reconciHatoria manus inii)ositione eis communicari, quod morientis sufficit consolationi, secundum definitionem Patrum"; jamvero si manus impositio necessaria fuisset ad remissionem peccati, certe morientes ea privati non fuissent.

164. (B) Scotistce, quibus assentiunt Maldonatus^ Ballerini, Berardi di\(\uQ:^, docent totam essentiam sacramenti

•5. Thom.^ 3, q. 84, a. 2; Suarez, disp. XVIII, se(fl. 3; Sah/uuif., disp. I, dub. 2; Billuart, diss. I, a. 2; Falniicri, th. 14; liillot, th. 3; L. de Sa/t^ n. 300-343.

^ Scotus, in 4 dist. 14, q. 4 et dist. 16, q. i ; Maldonat, de Pienilent., p. III, th. 7; Ballerini-Pal/nieri^ de Pa^nit., n. 5 sq. ; Berardi^ Praxis Confessar., t. IV, n. 2.

in absolutioie consisterc, qu.x qiiatcnus extcrna est ca^remonia, matcriam constituit, et quatenus vim liabet significandi, est forma. Juxta Scotuin veteresgue ejus discipulos, tres a6lus pienitentis sunt non solum dispositiones ad validam et fru6luosam sacramenti receptioncm, sed etiam conditiones sine quibus praecedentibus non potest minister sufficienter co^^noscere causam et sententiam ferre ; quapropter concludunt exteriorem harum dispositionum manifestationem esse vere de necessitate sacramenti. Secundum recentiores Scotistas, hujusmodi a6lus sunt tantum dispositiones ad dignam sacramenti receptionem requisitae : quare necessc non est ut a6lu cxteriori manifestentur.

Sic autem arguunt : (a) imprimis res a Tridentino non fuit definita, ut a quibusdam Thomistis asseritur; nam, ut narrat C. Pallavicini'^, Synodus tres paenitentis a6lus non materiam, sed quasi-niateriani appellavit, nec eos ad essentiam, sed solum ad integritateni sacramcnti necessarios esse declaravit. (b) Sacramentum est id quod proprie confert gratiam ; atqui sola absolutio Sacerdotis proprie gratiam sacramentalem confert; ergo sola proprie est essentia sacramenti. (c) Certum est, ex praxi Ecclesiae, posse sacramentalem absolutionem iis dari qui nullum exterius edunt signum contritionis ; atqui, si tres paenitentis a6lus essent materia sacramenti, hoc invaHdum esset, cum materia sensi- (^/7/i- esse debeat ; ergo hujusmodi a6lus non sunt materia sacramenti, sed solum dispositiones, et tota essentia sacramenti in absohitione consistit.

(C) Communior tamen sententia, quam propugnant non Golum S. Thonias^ ejusque discipuli, sed et Suarez^ Salmanticenses, De Lugo, Bellarminus, ahique multi, tenet tres a6lus paenitentis esse vere materiam proximam sacramenti.

165. 2° Thesis : Tres psenitentis actus, contritio, confessio et satisfactio sunt materia proxima sacramenti Paenitentiae. Ita communius.

(A) Florentinuin, in Decreto ad Armenos, post declaratam necessitatem materiae et formae in quoHbet sacramento, haec addit : " Ouartum sacrap?entum est Paenitentiae, cujus qnasi

Historia C. Trident., lib. XII, c. 12.

materia sunt a^iis pcenitentis, qui in tres distinguuntur partes". Similiter TrideJttinum ^ : " Sunt 3iutQm quasi 7nate7ia hujus sacramenti ipsius pmiitenti.: a5liis, nempe contritio, confessio et satisfaclio. Qui quatenus in paenitente ad integritatem sacramenti, ad plenamque et perfe6lam peccatorum remissionem ex Dei institutione requiruntur, hac ratione Painitentise partes dicuntur ". Unde sic : duo prx^fata Concih'a materiam et formam ceterorum sacramentorum distin6le commemoraverunt, et quando de Prxnitentia egerunt, nullam aliam matei ^am designarunt nisi tres a6lus paenitentis; ergo ilh a6lus sunt vere materia proxima hujus sacramenti, nisi forte dicatur hujusmodi materiam fuisse ex industria praetermissam : quod vix admitti potest in re tanti momenti. Nec objiciatur Conciha dixisse quasi- 7nate7'iam, non autem materiam ; " neque vero hi a6lus quasi mate7'ia a S. Synodo appellantur, quia verae materiae rationem non habeant, sed quia ejus generis materiae non sint, quae extrinsecus adhibeatur, ut aqua in Baptismo, et chrisma in Confirmatione "^, VideHcet Paenitentia est sacramentum sui genej^is, cujus materia non est corporeum elementum, ut in quibusdam ahis, sed ipsa virtus pa^nitentia^ ad dignitatem sacramenti eve6ta, proptereaque dicitur quasi-7nate7'ia.

(B) Insuper Chrlstus hoc sacramentum instituit per modum judicii, in quo duo elementa constitutiva invenire h"cet, nempe materiam ipsius judicii quam paenitens praebet, et sententiam quae a judice fertur ; atqui materia judicii tribus paenitentis a6tibus praebetur, videhcet humih peccatorum confessio7ie, quam sincera co7itritio comitatur et satisfaflio sequitur; ergo hujusmodi a6lus sunt vere materia proxima sacramenti. Objicitur quidem absohitione tantum, non autem his a6libus, gratiam conferri, proindeque iUos ad sacramenti essentiam non pertinere; sed immerito, nam hcet tales a6lus ex se gratiam non conferant, tamcn

• Catech. C. Tride?it.., de Pasnit., n. 17. — Hinc 5. Thomas ipse hoc dicendi modo usus est : " Quartum sacramentum est Fa^nitentia, cujus quasi-7/iateria sunt a(flus p?enitentis ". (De artic. fidei et eccl. sacraracntis. t. XXVII, p. 180 ed. Vivh.)

quia cx positiva Cliristi institutioiic ad cl{<(irit;itcm matcriiu sacramcntalis evc61:i sunt, vcrc concurrunt cum forma qua, ut ita dixerim, fccundantur, ad gratiam produccndam. Nec diccrc juvat contritionem non essc quid scnsibile; licct cnim non sit sensibilis immediatc ct in se ipsa, mediate tamen fit sensibilis quatenus per afftus exteriorcs confessionis, satisfa6lionis aliaque doloris signa manifestatur ^ Aliunde sufficit ut materia sit virtualiter sensibilis; proinde etiam homo sensibus destitutus, qui antequam in hunc statum. incideret, verbis aut signis contritioncm manifestavit, eo ipso exhibet contritionem virtualcm.

His tamen non obstantibus, libenter fatemur Scotistarum opinionem probabilitate non carere, nequc in praxi despiciendam : proinde in casu extrema^ necessitatis, ctiamsi externa contritionis signa desint, pa^^nitens sub conditione est absolvendus.

§ II. De FORMA SACRAM. P^NITENTJyE^.

166. Docet Tridentinum^ " sacramenti Faenitentise formam, in qua prsecipue ipsius vis sita est, in illis ministri verbis positam esse : ego te absolvo^ etc; quibus quidem de Ecclesise S. more preces quaedam laudabiliter adjunguntur : ad ipsius tamen formae essentiam nequaquam spe6lant".

Haec est quidem forma hodic in Ecclesia occidentali adhibita; cum vero antiquitus aliae formae usurpatae fuerint, abs re non erit i° has breviter describere, posteaque expendere 2° quid in form^ hodierna ad validitateni et liceitatcra requiratur^ 3° num forma conditionata sit vaHda et licita.

I. Conspectus historicus diversarum absolutionis formarum.

167. 1° Facta exponuntur. (A) In utraque Ecclesia, per decem priora saecula, formae absolutionis adhibitae fuerunt deprecativcs, nempe : " Deus, ei condona, eum absol-

' S. Tkomas, 3 p., q. 84, a. 3; Suarez, disp. XIX; De Lugo, disp. 13; Salmantic.,^\s'^. III; Moriftus, 1. VIII; Drouin, q. II, c. 3; Billuart, diss. I, a, a. 3; rt?^ Augustinis, th. 23; Palmieri, th. 12; Billot, th. 3.

ve, etc. "; non autcm indicativae : " Ego te absolvo, tibi condono, etc. "

Quod constat : (a) ex testimonio Patrum, qui, cum S. Leone, dicunt in sacramento psenitentiae indulgentiam Dei suppUcaiionibus sacerdoinm obtineri'; (b) sed prresertim ex Sacraineniariis et Pceniieniialidus, ubi nonnisi deprecativee formul?e inveniuntur; ita, in Sacramentario Gelasiano, ad reconciliandum publice pcenitentem haec pronuntiatur oratio : "Omnipotens sempiterne Deus, confitenti tibi huic famulo tuo pro tua pietate relaxa, ut non plus ei Roceat conscientiae reatus ad poenam quam indulgentia tuae pietatis ad veniam^". Posteaque variie super eum recitantur orationes. Ibidem, ad reconciliandum//'/?^?///// psenitentem ad mortem, vari?e effunduntur preces, quce ita concluduntur : "Respice propitius super hunc famulum tuum remissionem sibi omnium peccatorum tota cordis confessione poscentem^, " — Idem constat ex variis Fceniientialibus superius allegatis, n. 114. Similes formulae reperiuntur apud Haiiigaruui*{\ 83i),atque au6lores sequioris 3evi,usque ad decimum s?eculum. Attamen, saeculis o6lavo et nono, inveniuntur etiam formul?e imperaiivce deprecativis conjundlae, v. g. : "Sis namque absolutus a Deo Patre et Filio et san^to Spiritu, ab omnibus tuis peccatis" ^.

. 168. (B) A saeculo undecimo, in Ecclesia latind incipit ira?isiius a formulis deprecativis ad indicativas, ambaeque simul in iisdem documentis inveniuntur. Ita, in quodam ordine PEenitentiae formulis deprecativis licec additur^ : **Nos etiam, secundum au6loritatem nobis indignis a Deo commissam, absolvimus vos ab omni vinculo delidorum vestrorum, etc. " Pariter, in ordine Ecclesioe Remensis, sjec. XII, absolutionis forma legitur simul deprecativa et indicativa^ : "Omnipotens Deus, qui beato Petro apostolo suo, ceterisque discipulis suis suam licertiam dedit ligandi atque soivendi, ipse vos absoivat2ih omni vinculo deli6torum; et, quantum nostr?e fragilitati permittitur, sitis absoluti ante tribunal Domini nostri Jesu Christi, habeatisque vitam aeternam..." — Etiam initio sceculi XIII adhuc vigebat forma deprecativa; hnec enim scribit Gulielmus Parisiensis^ : "Neque more judicum forensicorum pronuntiat confessor absolvimuste, sed magis orationem facit super eum, ut Deus absolutionem et remissionem atque gratiam san6lificationis 'ribuat". ^'^uod

' 5. Leo, ep. 108 ad Theodor., P. L., t. LIV, p. 101 1. = Ap. Mig7te, P. L., t. LXXIV, p. 1097. — ' Ibid., p. 1098. ' P. L, t. CV, pp. 697, 704.

'• Ita in Psenitentiali Egberti, archiep. Eboracensis (a:-'.. ciiciter 7^2), ap. MorinutH, op. cit., Appendix, p. 19.

pariterconstat ex Opusciilo i8 S. ThomDe, c. 5; cum enim adversarius dixisset : " vix triginta anni sunt, quod onines hac sol^ forma deprecativa utebantur ", Angehcus Do6tor id absolute non negat, sed solum hoc modo corrigit : '* Quomodo de omnibus potest testimonium perhibere, qui omnes non vidit?" — Paulo post autem forma indicativa communiter in Ecclesia Latina recepta fuit; attamen, antequam pronuntietur, recitantur preces '' Alisereatur^ Indulgentiam, Dominus nc^ter Jesus Christus te absolvat'\ quae surit veluti commemoratio antiquae disciphnae.

. 169. (C) In ecclesia o?'ientali, post ssecuium XIII, forma niansit deprecativa, imo et hodie apud quosdam manet. Ita, cum Morinus interrogaret quemdam graecum sacerdotem, qui in Collegio Romano graecis adolescentibus erudiendis praeerat, hic respondit absolutionis formam Graecis usitatam hanc esse : " Domine, remitte, dimitte, condona peccata hujus N., quia tua est potentia, etc Hodie quidam Orientales, ut Syri et Maronita^ Romanae Ecclesiae uniti, formam indicativam ab Ecclesia latina mutuaverunt; ahi vero formam deprecativam retinent. — Rutheni vero, quanquam schismatici, forma utuntur quas est simul deprecativa et indicativa.

170. 2° Conclusiones ex factis deducendae. (A) Cum

Hurter{n. 626) indubitanter tenemus formam deprecativam validam fuisse, ubicumxque modo generali praevaluit ; non enim censemus absolutiones datas in magna Ecclesiae parte, per multa saecula, invalidas fuisse. Aliunde forma deprecativa, cum intentione absolvendi, et attentis circumstantiis, ostendit sacerdotem esse Dei ministrum et nonnisi au6loritate ejus absolvere, non autem impedit quin sacerdos sit judex vereque ministerialiter absolvat. Nec aegre haec mutatio in forma conciliari potest cum sententia in Tr. ae Sacranientis (n. 84) exposita, videlicet non omnes sacramentorum formas fuisse a Christo in specie infima determinatas; nam, si Ecclesia jus habet determinandi in specie hujusmodi formas, nil prohibet quin forma deprecativa, cum intentione sententiam judicialem ferendi, sit valida. Qui autem aUter sentiunt, videant quomodo suam theoriam cum fa6lis conciliare possint.

(B) Quidquid sit, cum jam a pluribus saeculis Ecclesia

» Morinus, 1. VITI, c. 12, n. 7, p. 547. — Ita etiam Denzijiger (Ritus Orient., t. I,p. 101) : " Forma absolutionis apud Orientales (catholicos et non catholicos) si solos Armenos excipias, deprecativa est. " — Cfr. Vacant, Dia. de Theol., t. I, p. 205-214, ubi variae describuntur Orientaiium formae.

occidentalis indicativae formae usum praescripserit, merito de valore form.ie deprccativae in Ecclesi^ latind dubitaretur. Ceterum fatemur formam indicativam magis convenire ^o.Q.st:xi\judiciali, quse ministris Ecclesise competit. Sedulo igitur in praxi adhibeatur formula quae in Romano Rituali invenitur.

II. De requisitis ad validitatem et liceitatem'.

Quaestio expendi potest quoad verba ipsa, et quoad nioduni quo proferri debent.

1° De verbis ad validitatem et ad liceitateni requisitis^.