Caput XII. De investituris inter Paschalem II et Henricum V imperatorem : excommunicationes à conciliis latæ ; depositio in Rhemensi concilio à solo Papa : facta compositio in L…

De investituris inter Paschalem II et Henricum V imperatorem : excommunicationes à conciliis latæ ; depositio in Rhemensi concilio à solo Papa : facta compositio in Lateranensi I generali sub Calixto II, revocatæ depositionis, aut regis rehabilitati nulla mentione.

Per eadem fere tempora sub Paschale II et Henrico V imperatore, Henrici IV filio, gravis illa à Gregorii VII et Urbani II decretis inchoata de investituris contentio, in apertum bellum erupit ; quamvis investituræ etiam per annulum et baculum, priscis temporibus à viris etiam sanctissimis frequentatæ adhuc in Franciâ, alio licet ritu celebrarentur. Sed germani imperatores per eam tempestatem abutebantur iis, ut Ecclesias venderent, æternæque servituti Christi sponsam addicerent. Illud certum, tanta dissidia haud difficulter potuisse componi, paululum, ut postea factum est, immutatis ritibus, si jam inde ab initio pacatos animos adhiberent. Sed Germani ferociebant : Itali aspernabantur : interim prælia, cædes ; bellisque atrocibus Germania, Italia, Roma ipsa, in suis quoque moenibus conflagrabat

Adactus Paschalis ab Henrico, ut investituras ipsi concederet, atque ejus privilegii causa hæresis etiam infamatus. Quare anno 1112, concilio Romæ habito, Lateranensi II, sese ultro à Sede apostolica deponere voluit : sed vetitus est à Patribus, qui, hortante Pontifice, hanc sententiam protulerunt : « Privilegium illud, quod non est privilegium, sed pravilegium... per violentiam Henrici regis extortum, nos omnes in hoc sancto concilio, cum eodem domino Papa congregati, canonica censura et ecclesiastica auctoritate, judicio sancti Spiritus, damnamus et irritum esse judicamus... Et acclamatum est ab universo concilio : Amen, amen : fiat, fiat : » quod iterum atque iterum notari volumus, ut intelligatur quo ritu agi soleat, cum Patrum consensione decreta firmantur.

De eadem synodo Lateranensi anno 1112, hujus temporis scriptor manuscriptus in conciliorum editione à Binio aliisque deinceps collectoribus relatus, hæc scribit : « Anno Incarnationis Dominicae 1112, celebratum est Romæ concilium, in quo irritum judicatum est prædictum privilegium, dataque est sententia excommunicationis in personam regis, non à Papa, qui juraverat se nunquam facturum hoc, sed ab Ecclesia injuriam sui patris vindicante. » Nihil hic de depositione audimus, quod infausto successu, hæc nonnihil tum refrixisse videantur ; neque in conciliis Patres ita pronuntiare solerent.

Idem enim advertere est in concilio Viennensi, Guidone archiepiscopo, mox Calixto II Papa præsidente. Sic autem Patres decernunt : « Henricum Teutonicorum regem excommunicamus, anathematizamus, et à gremio sanctæ Matris Ecclesiæ sequestramus. » ubi diserte eum pro rege habent ; ac postea Epistola ad Paschalem data de confirmando hoc decreto, hæc scribunt : « Adfuerunt legati regis, » et : « Scriptum illud quod rex à simplicitate vestra extorsit, damnavimus ; in ipsum etiam regem nominatim ac solemniter et unanimiter sententiam anathematis injecimus. » Sic à concilio Lateranensi jam, et à se quoque nunc excommunicatum, regem appellant ; neque de depositione quidquam agunt : adeo, quod jam diximus, hæc à conciliorum ritu et consuetudine abhorrebant.

Conon quoque Prænestinus, Sedis apostolicæ Legatus, Hierosolymis habito concilio, « excommunicationis sententiam in regem dictavit, et eamdem in Græcia, Hungarià, Saxonia, Lotharingiâ, Franciâ, in quinque conciliis, consilio prædictarum ecclesiarum renovando confirmavit. » Hæc anno 1116, in concilio Lateranensi IV, aliis III, sub Paschale II, relata et probata sunt. Quare et illud approbatum est : Henricum V et esse excommunicatum, et tamen permanere regem : contra quod Germanos multos per ea tempora sensisse vidimus. In eadem synodo decretum à Paschale factum est, in hæc verba : « Illud malum scriptum, quod pro pravitate sui pravilegium dicitur, condemno sub perpetuo anathemate, ut sit nullius unquam bonæ memoriæ ; et rogo vos omnes ut idem faciatis : tunc ab universis acclamatum est : Fiat, fiat. » Sic nempe agebatur cum concilii auctoritate et approbatione res fierent : cujus generis decretum in deponendis regibus nullum unquam legimus ab ullo concilio factum.

Denique Paschale II ac Gelasio II Pontificibus, de excommunicato Henrico V multa ; de deposito, nihil in Actis legimus : quanquam multi, inolita à Gregorii VII temporibus opinione, excommunicationem ipsam cum depositione conjunctam putabant, et à regis obedientia abhorrebant.

At, Calixto II Papa, aliter gestum est ; neque tantum excommunicatus Henricus V, sed etiam depositus ; quæ tamen diversissimis ritibus facta sunt. Id videre est in concilio, quod Calixtus II adversus Henricum V ejusque Antipapam Burdinum, anno 1119, Rhemis habuit. Eo enim in concilio, Patrum sententia, transacta sunt omnia, præter ea quæ ad Henricum deponendum attinerent. Ac statim quidem, cum de compositione ageretur, profecturus Pontifex ad imperatorem, sic synodum allocutus est : « Sicut conventionem pacis, si fiat, vobiscum et per vos confirmare optamus ; sic in commentorem fraudis, si infidelis evaserit, judicio Spiritus sancti et vestro, gladium Petri vibrare tentabimus. » Neque res aliter gesta est. Itaque non modo ea, quæ de compositione deque investituris ; sed etiam quæ de excommunicatione imperatoris et Antipapæ tractata sunt, Patrum consensione et judicio acta memorantur, idque est gestis inditum. At postquam imperator pollicitis non stetit, omissumque est jam pacis negotium ; in Actis legitur à ccccxxvi episcopis et abbatibus candelas tenentibus excommunicatos eos esse, « quos præcipue proposuerat excommunicare dominus Papa ; inter quos primi nominati sunt rex Henricus, et Romanæ Ecclesiæ invasor Burdinus, » quem schismatici Gregorium VIII appellabant. Sic Patres cum Papa de excommunicatione decrevisse referuntur. Tum de Papa tantum additur : « Absolvit etiam dominus Papa, auctoritate apostolica, à regis fidelitate omnes quotquot ei juraverant, nisi resipisceret : » totumque illud quod in depositione regum fit, tacentibus episcopis, à Romano Pontifice solo agitur. Factum sæpe notamus, facti causas postea investigabimus.

Neque ita multo post Calixtus et Henricus, dissidiis bellisque atrocibus fessi, in hanc formam consenserunt : imperator quidem, ut investituram per annulum et baculum dimitteret, ut liberam ecclesiis electionem et consecrationem fieri concederet ; » Papa vero, « ut electiones Teutonici regni, in regis fiant præsentia ; ut electus regalia per sceptrum à rege recipiat : » quæ in concilio generali Lateranensi I, sub Calixto II, anno 1123, gesta et probata sunt, quemadmodum jam in concilio Rhemensi omnium episcoporum judicio tractata, composita, limata et confirmata fuisse diximus.

Nihil quidquam aliud ab imperatore, deposito licet, cum Ecclesiæ reconciliatus est, postulatum fuit. Uti regnabat Henricus, vetante licet Pontifice, ita porro regnavit. Non se ille regno restitui aut rehabilitari, ut vocant, voluit ; juris sui securus, satisque confisus ea in re à Pontifice, ut nihil detrahi, ita nihil dari posse. Neque etiam ea de re quidquam Pontifex cum imperatore egit, aut ab eo postulavit, cum postularet ea quæ juris ecclesiastici esse reputabat : quod certo argumento est, nihil hæc visa esse ad ecclesiasticum dogma, aut omnino ad jus ecclesiasticum pertinere, cum ab errantibus et delinquentibus expressa ejuratio postuletur eorum, quibus dogmata Ecclesiæ aut certe ejus jura violari judicetur.