I. Hier gaet an dat werkende leven

Nu dan vanden iersten¹. Christus, die wijsheit des Vaders, die sprect en̄ heeft ghesproken inwendichlike, na sire godheit, van Adams tide allen menschen toe: ‘Siet.’ En̄ des siens es noot. Nu merct met erenste, soe wie dat sien sal, lijflike ofte gheestelike, daer toe behoren drie dinghe.

Dat ierste es, sal die mensche lijflike sien van buten, soe moet hi hebben uutwendich licht des hemels, ofte ander materileec licht, dat dat middel, dat is die locht, verclaert werde, daermen dore sien sal. Dat ander is ene vriwillicheit, dat hi late die dinghen herbeelden in sijn oghe die hi sien sal². Dat ·iij· is dat die instrumente, die oghen³, ghesont sijn en̄ sonder vlecke, alsoe dat die grove lijflike dinghen subtijllijc daer in herbeelden moghen. Ghebrect den mensche een van desen drien, hem faelgiert sijn lijflijk sien. Van desen siene en willen wi nemmeer⁴ spreken; mer van enen gheesteliken, overnatuerliken siene, daer al onse salicheit in gheleghen is.

Soe wie dat gheestelike en̄ overnatuerlike sien sal⁵, daer toe behoren oec ·iij· punten: dat ierste dat is licht⁶ der gracien Gods; dander es een vri toeghekeert wille⁷; terde is ene onbesmette consciencie van dootsonden.

Nu merct dan, want God een ghemene goet is en̄ want sine grondelose minne ghemeyne is, hier om geeft hi sine gracie in tween manieren: die voirlopende gräcie, en̄ die gracie daermen in verdient ewich leven. Die voirgaende gracie hebben alle menschen ghemeyne, heydene en̄ Joden, goede en̄ quade. Overmits sine ghemeyne minne die God hevet tote allen menschen, soe hevet hi sinen name en̄ verlossenisse menscheliker naturen doen prediken en̄ openbaren in allen einden van ertrike. Die keren⁸ wilt, hi mach bekeren. Alle die Sacramente, beide des doepsels en̄ alle die andere Sacramente, sijn ghereet allen menschen diese onfaen willen, yeghewele na sijn behoeven; want God wilt alle menschen behouden en̄ nieman verliesen. Want inden daghe des ordels en sal hem nieman beclaghen moghen hem en si ghenoech ghedaen, hadde hi willen keren⁹. Hier omme es¹⁰ God een ghemeine schijn en̄ een ghemeine licht¹¹, dat verlicht hemelrike en̄ ertrike, en̄ yeghewelken na synre noot en̄ na synre weerde¹².

Al is¹³ God ghemeine, en̄ al schijnt die sonne ghemeyne op allen boemen, menich boem blijft doch sonder vrucht; ende sele boem draghet wilde vrucht te cleinen orbore der menschen. Daer omme pleghet men die bome¹⁴ te versnidene, en̄ te potene¹⁵ met riseren¹⁶ van vruchtbaren boemen, op dat si goede vrucht draghen van goeden smake en̄ orberlic den menschen.

Een vruchtbarich rijs, dat comt uten levenden paradise dies eewechs rikes, dat is dat licht der gracien Gods. Negheen were en mach smakelic ofte orberlie sijn den mensce, het en wasse ute desen rise. Dit rijs der gracien Gods, dat den mensche Gode bevalleec maect, daermen in verdient ewich leven, dat wert allen menscen gheboden; maer het en wert in allen menschen niet gheplant, want sine willen de wiltheit haers boems niet afsniden, dat es onghelove, ofte een verkeert onghehoirsam wille toten gheboden Gods¹⁷.

Maer sal dit rijs der gracien Gods in onse siele gheplant werden, daer toe behoren van node ·iij· dinghe: die vorelopende gracie Gods, en̄ een vri toeghekeert wille, en̄ suveringhe der consciencien¹⁸. Die vore gaende gracie die roert alle menscen, want die ghevet God¹⁹; maer vri toekeer en̄ suveringhe der consciencien die en gheven alle menschen niet²⁰; en̄ daer omme ontblivet hem die gracie Gods, daer si in verdienen souden ewich leven.

Die vore gaende gracie Gods die roert den mensche van buten ofte van binnen. Van buten, in siecheiden, ofte in verliese van uutwendighen goede, van maghen ofte van vriende, ofte met openbaerre scanden. Ofte hy wert beroert in predicacien, ofte in goeden exemplen vanden heylighen ofte van goeden menschen, van haren woorden ofte van haren werken: soe dat hem die mensche bekennende wert. Dits dat roeren Gods van buten.

Bi wilen wert die mensche oec beroert van binnen, in herdinkene der pinen en̄ des doghens ons Heren, en̄ dies goets dat hem God ghedaen heeft en̄ allen menschen; ofte in aensiene sire sonden, cortheit des levens, vreese der doot en̄ vrese der hellen, ewighe pine der hellen en̄ ewighe vroude des hemelrijes, en̄ dattene God ghespaert hevet in sine sonden en̄ beydet na sijn bekeren. Ofte hi merct dat wonder dat God ghescapen heeft in hemelrike en̄ in ertrike, in allen creaturen. Dit sijn werke der vorecomender gracien Gods, die den mensche beweghen van buten ofte van binnen in menigherwijs. En̄ oec heeft die mensche een naturlijc gront- neyghen te Gode overmits die vonke der sielen en̄ die overste redene, die altoes begheert dat goede en̄ haet dat quade²¹. Met desen poenten roert God alle menschen na dat sijs behoeven, en̄ yeghewelken na sine noot, alsoe dat die mensche hier met bi wilen gheslaghen wert en̄ berespet, en̄ versaghet en̄ in vresen, en̄ blijft staende in hem selven merkende op hem selven. Noch eest al die vore lopende gracie, en̄ niet verdienende. Aldus maect die voregaende gracie ene ghereescap te onfane die andere gracie, daer men in verdient ewich leven, alse die siele aldus ledich steet van quaden wille en̄ van quaden werken, en̄ berespt, en̄ gheslaghen, en̄ in vresen wat si doen sal, merkende op haer selven en̄ op Gode, en̄ op hare quade werke. Hier af comt een natuerlije leet sijn der sonden²², en̄ een natuerlic goet wille. Dits dat hoechste der vore comender gracien²³.

Alse die mensche dat sine doet dat hi vermach, en̄ hi niet voerder en mach van eyghenre crancheit, dan behoirt der grondeloser goeden²⁴ Gods toe, dat si dat were volbringhe.

Soe comt een hogher licht der gracien Gods, rechte alse een blic der sonnen, en̄ wert ghestort in die siele onverdient en̄ onbegheert na weerdicheit²⁵; want in desen lichte ghevet hem God, van vrier goeden en̄²⁶ miltheden, dien ghene creature verdienen en mach eer sine heeft. En̄ dit is een heymelic inwerken Gods inder sielen boven tijt²⁷, en̄ beweecht die siele met al haren craften. Hier met eindet die voircomende gracic, en̄ hier beghint die andere gracie, dat is dat overnatuerlie licht²⁸.

Dit licht is dat ierste poent²⁹, ende hier uut onsprinct dat ander poent, ende dat es vander sielen weghen: dat is een vrie toekeer dies willen in enen oghenblicke dies tides, ende daer ontspringhet caritate inder vereninghen Gods ende der sielen³⁰. Dese ·ij· poente hanghen te gadere, alsoe dat dat een niet volbracht en mach werden sonder dat ander. Daer God en̄ de siele vergaderen in enicheit der minnen, daer ghevet God sijn licht boven tijt, en̄ de siele ghevet den vrien keer, overmits cracht der gracien, in enen corten nu dies tides³¹: en̄ daer wert caritate gheboren in der sielen van Gode en̄ vander sielen³²; want caritate es een minnen bant tusschen Gode en̄ de minnende siele.

Ute desen ·ij· punten, dats uter gracien Gods en̄ uten vrien kere des willen verlicht met gracien, onspringhet caritate, dat es godlike minne. En̄ ute godliker minnen onspringhet dat derde punt, dats suveringhe der consciencien. Dese ·iij· poenten lopen te gadere al soe, dat dat een niet staen en mach sonder dat ander eneghe langhe ure van tide³³; want soe wie dat godlike minne heeft, die hevet volcomenen rouwe van sonden.

Doch mach men hier verstaen de ordinancie Gods en̄ der creaturen, alsoe alse hier bewiset is. Want God ghevet sijn licht³⁴ en, overmits dat licht, ghevet de mensche den willighen volcomenen keer³⁵: ute desen tween comt volcomene minne te Gode. En̄ ute minnen comt volcomen rouwe en̄ suveringhe der consciencien. En̄ dat ghesciet inden nedersiene op die misdaet en̄ op de vlecken der sielen: omme dat hi Gode mint, soe comt in hem een mishaghen sijns selfs en̄ alle sire werke.

Dits dordinancie inden bekeerne. Hier af comt ghewarich rouwe ende volcomen leet sijn dat de mensce nie³⁶ misdede, en̄ een heet wille nemmermeer sonde te doene, en̄ emmermeer Gode te dienene in octmoedigher ghehoirsamheit; ghewarighe biechte sonder decken en̄ twevoldicheit en̄ vensen; volcomen ghenoech doen na eens besceedens priesters rade: en̄ dan die doghede te beghinnene en̄ alle goede werke. Dese ·iij· poente, alsoe ghi ghehoirt hebt, behoren van noede te enen godliken siene³⁷. Hebdi dese ·iij· punte, soe sprect Christus in u: Siet, en̄ soe sidi ghewaerlike siende.

Dit is dat ierste punt vanden vieren principalen dat Christus onse Here spreet: Siet.

L, M. Nu dan van den iersten, dats te verstaen van enen beghinnenden levene, dat men heet werkende leven. ↩
Sur. Secundò voluntas libera quoque requiritur, ut eorum quae visurus est, imagines oculis hauriat. ↩
I. der oghen. L, M. dat sijn die oghen. ↩
F, L. niet meer. Sur. nihil amplius. ↩
Het adv. gheestelike komt alleen voor in D. en in de uitgave van 1624. De andere codices' hebben slechts het adv. overnatuerlike. Sur. Itaque visuro supernaturaliter. ↩
L, M. dat licht. ↩
Sur. libera voluntatis ad Deum conversio. ↩
L, M. bekeren. ↩
L. hem willen bekeren. Sur. modà converti voluisset. ↩
Sur. Ita etiam. ↩
Sur. splendor quidam et lux communis. ↩
Sur. pro cujusque tum necessitate, tum dignitate. ↩
L, M. Mer al is. ↩
L, M. die wilde boemen. Sur. agrestes putantur arbores. ↩
ac transplantantur, zegt Surius; maer hy verstaet het woord poten hier niet, dat griffelen beteekent, als L. byvoegt of inten, als de uitgave van 1624 heeft. Ook Kiliaen vertaelt het naemwoord poot door surculus. ↩
taxckens, zegt de uitgave. ↩
Sur. putà infidelitatem suam, vel perversam erga Dei praecepta inobedientiam. ↩
Sur. conscientiae expurgatio. ↩
L en M. voeghen by gemeen. En Sur. zegt quandoquidem communiter haec praestatur omnibus. ↩
L. alleen, kwalyk: die en ghevet hi allen menschen selve niet. Sur. At liberae conversioni et conscientiae emundationi minimè operam dant, neque sese applicant omnes. ↩
Sur. Praeter haec inest homini naturalis quaedam animi ad Deum propensio secundùm animae scintillam, seu synteresin et rationem superiorem, semper bonum appetentem, et malum detestantem. ↩
L. alleen sijnre sonden. ↩
Sur. Atque hic supremus gratiae antecedentis seu gratis datae vertex est. ↩
Versta goedheid in dativo, als I en L. hebben. ↩
Sur. tametsi id ea satis pro dignitate neque merita sit, neque desiderarit. ↩
F en G. in. ↩
supra tempus, zegt Surius. ↩
Sur. quae, ut dixi, supernaturale quoddam lumen est. ↩
Sur. paraphrastisch: Porro lumen hoc primum est quod ad spiritalem exigitur visionem. ↩
Sur. ubi tum charitas oritur, in conjunctione scilicet Dei et animae. ↩
Sur. brevissimo temporis puncto, seu instantaneè. ↩
Sur. in anima ex Deo et anima. ↩
Sur. nec potest aliquod horum diu esse sine aliis. ↩
L. alleen gheeft eerst sijn licht, en zulks is werkelyk de zin. ↩
L en M. toekeer. ↩
Versta ooit. ↩
Sur. ad spiritalem seu divinam visionem. ↩

Chapter 2 of 111

I. Hier gaet an dat werkende leven

Footnotes