Nn. 50–55

50. (B) Secunda periodus paulatim decidens. In hac secunda periodo, theologia moralis minus scientifica paulatim evadit, atquc magis casuistica. Discrimine faclo inter theologiam asceticam et stricle moralem, saepe summae seu manualia thcologiae moralis omnino praetermittunt aut nonnisi obiter tangunt vitae christianae principia et media ad virtutes colendas; exponunt prsesertim quid stricle requiratuf ad vitandum peccatum. Exinde acriter disputatur inter probabilioristaset probabilistasquid sub gravi,quid sub levi prohibeatur et quid tolerari possit; de excellentia virtutum, de motivis et mediis eas colendi vix aiiquid innuitur, sub praetextu quod hsec ad theologiam asceticam spectant. Hinc Theologia moralis in quamdam pathologicam spiritualem vertitur. Praeterea haud raro antiquatae aut otiosae quaestiones fuse agitantur, novaque problemata, quae ex mutatis circumstantiis oriuntur, vix obiter attinguntur. Quare paulatim nomen casuistce odiosum evadit.

51. Attamen, etiam in hac aetate, non pauci inveniuntur theologi qui res morales egregie elucidaverint. Inter anos : —

(a) E societate Jesu :— Claudius Lacroix (t 17 i4),doc~t,u:s et moderatus probabilista " : Theologia moralis; Joan. Reuter (t 1762), auclor gravis et sapiens : Theologia morahs quadripartita; Neo-confessarius praclice instruclus; Dom. Viva (ti. 17 10), praeter cursum theologico-moralem, scripsit opus valde utile et classicum : Damnatse theses ab Alex.VII, Innocent. XI, et Alex. VLLl; P. Gabriel Antoine, probabiliorista, cujus Theologiamoralis universa (an. i726edita) jussu Benedicti XIV in collegio de Propaganda Fide exposita fuit; Edm. Voit (t 1780), cujus theologia moralis est valde practica; P, Guryff 1866), cuius Compendium theologicemoralis et Casus conscientice saepe prodierunt : opus breve, nitidum et perspicuum, sed mere casuisticum; varias editione:* notis illustratas aut emendatas ediderunt Cercia, Dumas, Sabetti, praecipue Pallerini, qui insuper Opus morale scripsit valde eruditum quod publici juris fecit Palmieri (3a ed. 1898); Genicot, qui Opus morale BallerinJ meliori ordine ac breviter digessit (3* ed. 1900); Lehmkuhl, cujus Theoiogia moralis (ed. ioa, 1902) magis scientifica est et opiniones moderatas exhibet; Noldin, cujus Summa moralis (3a ed. 1902) perspicuitate et soliditate doclrinae insignis est.

52- (b) Ex ordine Praedicatorum : Natalis Alexander (t 1724), scientia ef r.r.iOitione praestans, qu.i, praeter opera historica, Theologiam

1 Tbeologi Societatis Jecu, paucis exceptis, probabilismum propuenant.

1. PROLEGOMENA dogmaticam et moralem nitide digessit;/. Mayol, an. 1704, edidit Summam moralis doclrinae thomisticae, ubi moderatas opiniones propugnat; Carolus R. Billuart (1757), probabiliorista moderatus, scripsit cursum universae theologiaead mentem S. Thomae; Bcnatus Drouin (t 1742) eruditum expolivit traclatum de re sacramentarea; Vinc. Ludovicus Gotti (f 1742), qui pariterdodtrinam Angelici Docloris lucide exposuit; Daniel Concina (t 1756), rigidus probabiliorista, probabilistas impugnavit praesertim in opere; Della storia del probabilismo e del rigorismo,necnon inTheologia christiana dogmaticomorali; Joan. Vincentius Patuzzi (t 1769), probabilismi acerrimus impugnator : Ethica christiana; Trattato della regola prossima delle azioni umane, etc; M. A. Potton, in opusculo de Theoria probabilitatis compensationis systema exposuit, an. 1874. Neque praetei»mitti potest H D. Lacordaire (t 1861), qui eloquenter de nonnullis christianis virtutibus sermonem habuit in suis Conferentiis.

(c) Ex ordine Carmelitarum prodiit celebris Cursus theologice vwralis Salmanticensis, quem digesserunt Lranciscus a Jesu Maria, Andreas a Matre Dei, Sebastianus a S.Jcachim, Alphonsus ab Angelis (an. 1717.1724) : copiarerum et doclxinae perspicuitate insjgnes, sed aliquando benigniores.

(d) Ex ordine S. Francisci : Reiffenstuel (t 1703), qui non solum Jus Canonicum, sed etiam Theologiam moralem perspicuam et solidam scripsit; Fr. Henno elaboravit theologiam dogmaticam et scholasticam, in qua praecipuas quaestiones exponit(ii7o6-ii7i3); Patritius Sporer (t 1683) et Benjamin Elbeli^ 1756 scripserunt theologiam moralem, in qua methodus scholastica simul et casuistica feliciter conjungitur; utrumque opus novis curis recenter edidit Lrenceus Bierbaum (1894 et 1901; Pius Van der Velden (t 1857); Principia theologiae moralis, opus perspicuum et moderatum.

53. (e) E. Congregatione SS. Redemptoris : S. Alphonsus de Ligorio (1696-1787), qui inter modernos theologiae moralis auclores merito princeps habetur. Ut viam mediam teneret inter excessus rigidorum et laxistarum, probabilismum temperavit expoliendo systema quod aequiprobabilismus vocatur, ut suo loco exponemus. Cujus praecipua opera sunt : Theologia Moralis1; Homo Apostolicus; Praxis confessarii ; Examen ordinandorum. Scripsit insuper multa opuscula ascetica, in quibus tuto ostenditur via perfeclionis. Inter recentes S. Ligorii interpretes recensentur : A. Konings, Theologia Moralis, ed. septima, Neo-Eboraci; C. Marc, Institutiones morales alphonsianae, ed. 4, Parisiis, 1888; Jos. /Ertnys, Theologia Moralis, ed. 4a 1896 : hi perspicue et moderate aequiprobabilismum exponunt.

1 Criticam editionem Theologine Moralis edere inccepit L. Gaude, cum antiquis editionibus diligenter collatam, in singulis auctorum allegationibus recognitam, notisque criticis et commentariis illustratam; t. I, Romae prodiit 1905.

IN THEOLOGIAM MORALEM. li.

54. (f) Extra praediclas scholas, nonnulli paritcr fioruerunt theologi : imprimis Prosp. Lambertini, postea S. Pontifex Benedictus XIV (+ 1758), qui sapientissime de jure canonico scripsit, et non paucas morales qurestiones non minus solide quam erudite attigit in libris de Synodo dioecesana, Institut. ecclesiasticis, et in Tr. de Sacrificio missoe ; L. Habert, do6tor Sorbonicus : Theologia dogmatica et moralis, 1707; P. Collet, Cong. Miss. : Institutiones theologiae moralis, 1758; Eusebius Amort, canonicus regularis (+ 1795), probabilista moderatus et ecle6ticus,valdeeruditus : Theologia eclectica moralis et scholastica; Ethica christiana; Moralium aetionum regula; Idea amoris divini, seu expositio distincla primi et maximi mandati; Gaspar Saettler (f 1779), probabiliorista moderatus, scripsit theologiam moralem universam et monita ad parochos; Sailer (f 1832) multa sapienter scripsit de theologia morali, pastorali et ascetica, praesertim Handbuch der chrislichen Moral; Vorlesungen aus der Pastoraltheologie; /. B. de Hirscher (+ 1865) edidit, interalia opera,Z>/V chrisliche Mora/, ubi erudite quidem,sed non satis accurate, de vita christiana disserit; C. Werner, in historia etlitteraturatheologicaversatissimus, non solum historica opera edidit de Aquinate, de Suarezio, de Beda, Alcuino, etc, sed etiam Enchiridion theologice moralis et System der chrisliche Ethik; Prunery moderatus aequiprobabilista, vulgavit Lehrbuch der Kath. Mora/th.y l%75-n> cujus nova editio recenter typis recusa fuit; Bouvier (t ^854), episcopus Cenomanensis, auclor gravis et probabilista moderatus, institutiones theologicas elaboravit, quge ut Manuale in multis Seminariis Galliae expositse fuerunt; Martinet{\ 1874) Theologiam moralem scripsit, in qua omnia, etiam sacramenta, ad Decalogum referuntur;/^. Carriere^ Cong. S. Sulpitii (f 1864), erudite, solide ac moderate scripsit de justitia et jure, de contraclibus et de matrimonio ' ; classica Compendia theologise dogmaticae et moralis digesserunt Vincent et Bonaly ejusdem Congreg; Ernestus Maria Mu//er(j i888)Theologiammoralemedidit, quse soliditate docTrinae et styli perspicuitate insignis est : sequiprobabilismum propugnat; Jos. d'Annibale (t 1892) Summulam theologiae moralis concinnam et eruditam scripsit; Thomas Jos. Bouqui//on (f 1902), probabilista moderatus, valde eruditus, magnum opus Theologise moralis delineaverat quod complere nequivit; exstant sequentes Traclatus : Theologia Moralis Fundamentalis, ed. 3a, 1903; De virtutibus theologicis, 1890; De virtute religionis, pars prima, 1880; JEmiUus Berardi, probabilista, sapienter exponit practicas qusestiones in his praesertim operibus : De recidivis et occasionariis, ed. 5a, Faventiaj, 1897; Praxis Confessariorum, ed. 4a, 1903; — utile pariter compendium digessitjoan. Morino, Cong. Miss., ed. 5% Taurini, 1899.

1 Dequoaliisque S. Sulpitii sodalibus, vide L. Bertrand, Bibliotheque sulpicienne, Paris, 1900.

lif. PROLEGOMENA IN THEOLOGIAM MORALEM.

55. Conclusio. Ex hoc brevi historico conspectu inferri licet Theologiam moralem, tcmpore quo florebat, nempe Patrum quarti et quinti saeculi, Scholasticorum ssec. XIII, et Theologorum XVI saec, non fuisse mere speculativam nec mere casuisticam, sed simul scicntificam et pracljcam : principia morum tum naturali ratione tum auc~toritatc Scripturae et Patrum solide probabantur, et ex eis regulae practicae inferebantur ad christianam vitae ordinationem. Praeterea non versabatur solummodo circa ea quae stricle prohibentur, sed etiam crrca virtutes quae ad vitam vere christianam desiderantur. Et merito : accurate quidem dcfiniendum est quid sub gravi, quid sub levi vetitum sit; sed non minoris momenti est motiva et media proponere ad vitia extirpanda virtutesque colendas : nisi enim christiani prae mente habeant idealem perfeclionem quam Christus ipse verbis et exemplis exhibuit, paulatim refrigescunt et mox in peccatum labuntur. Quod quidam recentes thcologi re6te intellexerunt, quales sunt Miiller, Lehmkuhl, Douquillon.

In hoc igitur opere, horum vestigiis inhaerentes, post exposita generalia morum principia, de virtutibus et officiis ita agemus ut animarum dire6loribus lucide innotescat non solum quid Christus stricte praeceperit, sed etiam quid commendaverit, et quaenam sint media ad proficiendum in virtutum praxi : " Qui justus est justificetur adhuc, et qui sanclus est sanclificetur adhuc J. " Quia vero brevitati studemus, leclores frequenter remittimus ad auclores qui fusius de christiana perfeclione egerunt, praecipue ad ipsum Evangelium.

Apoc, XX IJ, u.

Tfjeologta fiftoralts Funbamentalts.

Theologia Moralis Fundamentalis de adlibus humanis disserit, quatenus in finem ultimum tendunt, videlicet : —

I. De Ultimo fine ad quem tendimus per actus humanos, ac consequenter de norma moralitatis, quae consistit in ordinatione actuum nostrorum ad hunc fmem ultimum.

II. De Actibus humanis psychologice et moraliter spectatis, quatenus sunt media generalia ad finem.

III. De Legibus divinis et humanis, seu de norma externa qua. a6lus ordinantur ad finem.

IV. De Conscientia, seu de norma interna, cujus ope leges singulis individuis applicantur ad redtam vitse ordinationem.

V. De Peccatis, seu aCtibus quibus voiuntas a lege et ab ultimo fine dcflec~tit, necnon de Vitiis, seu pravis propensfonibus et habitibus quibus ad peccatum inclinatur.

VI. De Virtutibus in genere, seu de habitibus bonis, quorum opr ad recle vivendum inclinamur, ideoque ad finem ultimum prosequendum.

De CUtimo fine actuum l)umanorum, r$-> rf-> rr> rf-> r$-> rf-> rp

I. Tituli declaratio. Merito S. Thomas partem moralem Summse theologicae a consideratione nltimi finis incipit : ita enim apparet nexus inter theologiam moralem et dogmaticam; cum enim actuum humanorum moralitas ultimo pendeat ab ultimo fine tum naturali tum supernaturali, haec moralitas intelligi nequit nisi prius exponatur finis ultimus hominis. Ita etiam solvi potest quaestio defundamento seu normd moralitatis quse hodie magno aestu agitatur : infra enim demonstrabitur ultimam moralitatis normam esse Deum ultimum finem. Quare in uno eodemque tractatu de ultimo fine et de normd moralitatis agimus, quia hi sunt nonnisi duo respectus unius ejusdemque quaestionis.

Divisio. Duo igitur erunt articuli : prior de ultimo hominis fine; posterior de normd seu fundamento moralitatis.

PrcEiwtanda : de fine, bono, perfectione, beatitudine.

I. De ultimo hominis fine

II. De norma moralitatis

Deus ultimus fitiis quatenus Corollarium

Norma catholica

Systemata acatholica- "

formaliter a nobis glorificandus. nos beatificans. per Christum.

de cooperatione Dei et hominis. Intrinsecum discrimen inter bonum et malum. Deus norma ultima discriminans boni et mali et conscientia norma proxima. Deus norma ultima imperans. Corollarium de sanctione. Conclusio de excelientid normae catholicse.

f exponitur. \ confutatur. exponitur. confutatur. f exponitur.

Utilitarismus

Kantismus

Ethica independens \ confutatur . Comparatio inter catholicam normam et alias.

DE ULTIMO FXNE AGTUUM HUMANORUM 3

Art. I. De ultimo hominis fine.

Cum in Theologia duplici utamur lumine, ratione simul etftde, hic agitur de fine hominis ciim naturali tum supernaturali. Praesupponimus itaque ea quae in Philosophia dicta sunt de fine et quae in Synopsi Theol. dogmaticce statuimus de elevatione hominis ad statum supernaturalem.

Pr^enotanda.

Attamen, quo lucidius res intelligantur, in memoriam revocamus magis scitu necessaria : i° de ftne, praesertim de fine ultimo ; 2° de bono morali, quo in finem tendimus ; 30 de perfectione, quae est hujus boni completa evolutio; 40 de beatitudine, quae ex perfectione oritur.

2. i° De fine. (A) Notio. FmiS- m genere est id in quod tendit aliquod eus. Omne ens videlicet, quando agit, tendit ad aliquid certum, determinatum et definitum quod idcirco apte dicitur finis, quia complet et veluti terminat ipsum ; quare vocatur etiam appetibile, bonum, perfectio r. Et sane quaevis natura actione sua sponte quaerit sui perfectionem et complementum. Sed prae aliis creaturis habet homo quod sit dominus suarum operationum et ita non moveatur tantum, sed adhuc moveat seipsum in finem et bonum suum. 2

(B) Species. Duplex est finis : finis operis et finis operantis.

(a) Finis operis est id ad quod opus sud naturd destinatur, independenter ab intentione agentis : ita sublevatio pauperis est finis eleemosynae. Qui dicitur : 1) proximus, seu intermedius, quando ad alium finem ulteriorem ipse ordinatur; 2) ultimus vero, quando ad aliud non ordinatur : ultimus secundum quid, quando talis est solummodo in aliqua. serie rerum (v. g. sanitas respectu medicinae), ultimus absolute et simpliciter, quando talis est relate ad omnia entia.

1 Proprie loquendo "bonum vel est finis, vel in ordine ad finem dicitur. " Sum. Theol., ia 2X, q. 56, a. 1, ad 2. Sed "fnis prinripaliter habet rationem boni. " Ibid., q. 72, a. 1, ad 1.

Hic finis ultimus expressius a S. Augustino dicitur "finis boni nostri " *, quasi plenum complementum boni nostri.

Hinc : a) ultimus finis, ex notionc sufi, est necessario unus; b) cetera bona nequeunt appeti nisi ut inchoatio?ies vel viedia relative ad ultimum finem, et ita ex appetitione ultimi finis; c) ultimus finis noster et nostra perfecta beatitudo coincidunt : "Beatitudo cnim est bonum perfectum, quod totaliter quietat appetitum 2. "

(b) Finis operantis est motivum propter quod agens operatur : ita finis operantis in eleemosyna potest esse amor proximi propter Deum vel vana gloria. Qui pariter dicitur proximus quando ita intenditur ut aliud per ipsum quaeratur; ultimus, cum in eo sistitur, et quidem sive absolute, sive in aliqua serie operationum.

3. 20 De bono. (A) Notio. Bonum in genere est id quod alicui enti convenit, seu id quod terminat et quietat appetitum, seu id quod pcrficit ens. Quae notiones sese invicem complent : (a) merito quidem dicitur bonum quod alicujus naturae convenit; (b) ens autem merito appetitum quietafs in apprehensione alicujus objecti sibi convenientis;(c)aliunde perficitur in assecutione hujus boni. 4

(B) Species. Bonum. triplex distinguitur : honestum, delectabile et utile : honestum, quod perficit ens rationale ideoque consentaneum est rectse rationi ; delectabiie, quod aliquem delectationis sensum affert; utile, quod aptum tanquam medium est ad aliud bonum adipiscendum. — Cum vero bonum utile non 'dppeta.tur propter se, sed quatenus medium ad aliquid aliud consequendum, duo tantum sunt genera bonorum : ho?iestum, quod perficit naturam rationalem, et delectabile, quod appetitum delectat. Notandum est pariter haec duo genera bonorum esse quidem diversa, non autem necessario opposita ; aliqua enim delectatio honesta esse potest, quando scilicet rectae rationi est conformis.

3 Merito itaque scribit S. Thomas (I, q. 5, a. 1) : " Bonum consistit inhoc quod sit aliquid appetibile"; et C. Ge?it., III, 3 : " Hoc est de ratione boni ut terminet appetitum."

4 " Unumquodque dicitur bonum in quantum est perfectum ;' (1. q. 5, a. 5).

Bonum hottestum dicitur etiam ttwra/e, et est realitas (jucedam pcrficiens et complcns hotnincm iti ordine ad finetn suum : omne ens enim dicitur bonum in quantum fincm suum prosequitur et ad eum propius accedit. — Malutn morale ex adverso est defectus quidam entitatis, hominem aliquatenus minuens, eumque a fme suo avertens aut saltem retardans.

4. 30 De perfectione. (A) Notio. Perfectio alicujus entis est ejus coitipleta evolutio ; nam, ut ait .S. Thomas, " perfectum dicitur cui nihil deest1": consistit proinde ultimo in consecutione finis : " Unumquodque dicitur esse perfectum in quantum attingit proprium finem, qui est ultima rei perfectio2".

Unde "perfectio cujuslibet est bonum ipsius3"; nam perfectio oritur ex adeptione jinis, qui et ipse est aliquod bonum.

(B) Species. Duplex est perfectio : abso/uta, in qua ens suum finem totaliter attingit; relativa, qua. ens in finem tendit quia eum assecutus fuerit. Merito itaque 5. Thomas : " Unumquodque autem, si perfectione propria careat, in ipsam movetur, quantum in se est; si vero eam habeat, in ipsa quiescit 4 ".

5. 40 De beatitudine. (A) Beatitudo, quae soli naturae intellectuali convenit, quando de homine agitur dicitur "bonum perfectum hominis 5 ", seu stabi/is possessio botii per- fecti\ nihil enim aliud esse potest quam id quod perfecte ei convenit.

(B) Duplex esse potest : a) inchoata, quae hominem sufificienter, sed non perfecte quietat; b) perfecta, quse totaliter eum quietat, prout erit in altera vita. Perfecta, post Boetiutn, describitur status omnium bonorum congregatione perfectus, seu accuratius stabi/is possessio boni perfecti quod tota/iter quietat animam.

Divisio. Quibus prasnotatis, demonstrabimus Deum esse ultimum hominis finem, et quidem duplici sensu : i° quatenus tenemur ad eum libero motu tendere et glorificare; 2° quatenus in eo supremam invenimus beatitudinem;

1 In 4 Sentent., q. 1, a. 4. — 2 S. Thom., 2a 2X, q. 184, a. 1. 3 Cont. Gent., III, 16. — 4 C. Gcnt., III, 16. 5 Suttu theol., ia, q. 26, a. 1.

3° ostendemus Christum esse mediatorem ad Deum glorificandum et beatitudinem consequendam. Unde triplex erit thesis.

6. Thesis I : Deus est finis hominis ultimus, in ordine tum naturali tum supernaturali, quatenus tenemur eum formaliter seu libero motu glorificare. Certum est.

Declaratur. Creaturae irrationales in Deum tendunt necessitate natura? ejusque gloriam nonnisi objective promovent, in quantum sunt vestigium ejus perfectionum ; creaturae rationales, ut homo, libere in Deum moventur et formaliter, seu cum plena conscientia, Creatorem glorificant, laude, cultu, amore. — Hic agitur de gloria externd, quae definitur " clara notitia cum laude x ", seu redditio honoris alicui personae propter ejus excellentiam ; non agitur autem de gloria interna Dei, quae in sui ipsius cognitione et amore consistit, nec augeri potest.

Cum homo, ex dictis in Tr. de Deo Creante, n. 152-176, ad finem supei'naturalem destinatus fuerit, ad Deum tendere debet non solum in ordine naturali, sed etiam in ordine supernaturali. Jamvero finis hominis naturalis consistit in cognitione et amore Dei humana? naturat viribus proportionatis ; homo autem naturaliter Deum non videt intuitive, sed eum cognoscit deductive, ejus existentiam et attributa ex iis quae facta sunt aliquo modo intelligens. Adest autem alius modus Deum cognoscendi, videlicet modus quo Deus ipse seipsum cognoscit, suam essentiam directe, immediate, intuitive contemplando. Hic modus, utpote vires proprias Jwminis ceterarumque creaturarum plane excedens, supernaturalis merito dicitur.

7. Probatur. i° Deus est ultimus hominis finis in ordine naturali.

(A) Deus hominem creando, utpote ens supreme intelligens, aliquem habuit finem : nam omne ens intelligens agit propter finem. Atqui Deus, summe et infinite perfectus, non potest propter alium finem creare quam seipsum; omnis enim alius finis, utpote inferior, eum omnino dedecet. Ergo Deus hominem propter seipsum creavit.

(B) Omne ens dominus est earum rerum qu;e produxit, praesertim quando est auctor totius earum esse. Atqui Deus hominem ex nihilo creavit, totum esse ei dans, idemque continuo conservans; ergo dominus est totius hominis. Sed non esset vere ejus dominus, nisi homo ad Deum ordinaret vitam suam, eum cognoscendo, amando et colendo. Ergo homo tenetur Deum glorificare. — Aliis verbis : homo totus quantus est, a Deo est; ergo totus quantus est, ab eo pendet, et ad Eum tendere debet, Eum glorificando.

8. 2° Deum esse ultimum hominis finem in ordine supernaturali, constat ex dictis in Tr. de Deo creante et de Deo consummatore, ubi probatur hominem ad visionem beatificam destinari. Hic sufificiat praecipuos referre textus, ex quibus evincitur homines in caelo frui visione Dei immediatd, jam esse filios Dei adoptivos, et omnia ad Deum referenda esse.

(a) Homines in caelo Deum immediate et clare vident : "Videmus nunc per speculum in cenigmate; tunc autem facie ad faciem ; nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum x " ; — " Carissimi, nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit quid erimus; scimus quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est 2. " In cselo igitur videbimus "Deumfaae adfaciem, id est, directe, immediate, intuitive ; videbimus eum sicuti est, eodem modo (sed non eodem gradu) quo seipsum videt. Atqui ex Philosophia constat id esse supra omnes vires et exigentias hominis.

(b) Tali elevatione non remanemus simpliciter Dei servi, sed divinse efificimur consortes naturae, et filii Dei adoptivi, haeredes quidem Dei, cohseredes autem Christi3. Deus siquidem misit Filium suum ut adoptionem filiorum reciperemus4, et quotquot receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri 5, Et sane, quoniam sumus filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem : Abba Pater 6; ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei : si autem filii et hceredes, hseredes quidem

Dei, cohaeredes autem Christi1. Unde merito exclamat Joannes* : "Videte qualem caritatem dedit nobis Pater, ut filii Dei nominemur et simus. " Porro adoptio divina necnon haereditas homini minime debentur.

Ad hanc autem visionem beatificam, et amorem perfectum qui eam consequitur, disponimur in praesenti vita per praxim virtutum supernaturalium, praesertim vero fidei, spei et caritatis; et ita jam incipimus Deum glorificare.

9. (c) Exinde infert Scriptura 1) omnia propter Deum creata fuisse, ideoque omnia ejus dominio subjacere, et in ejus gloriam conspirare : " Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso (graece ei; aifc&v, id est propter ipsum) sunt omnia : ipsi gloria in saecula 3. " Itaque velut res Dei sumus, et propter ipsum agere debemus : " Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur; sive enim vivimus, Domino vivimus;sive morimur, Domino morimur; sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus 4. " 2) Speciatim opera Incarnationis, Redemptionis et Sanctificationis in Dei gloriam tendunt : ita, Christo nascente, angeli canunt : Gloria in altissimis Deo5; Christus autem prope moriturus, Patri ait : "Ego te clarificavi super terram6"; Beati in caelo dicunt7 : " Dignus es, Domine Deus noster, accipere gloriam, et honorem et virtutem"; tandem Christus ipse subjectus erit ei qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus 8. — Ex quibus merito infertur Deum esse ultimum finem, ad quem tendere debemus, ejus gloriam promovendo : " Omnia yestra sunt, vos autem Christi ; Christus autem Dei 9. "

10. Thesis II : Deus est ultlmus finis hominis in ordine naturali et supernaturali, quatenus in eo solo supremam invenimus beatitudinem. Certum est.

Declaratur. Vaticanum10 merito declarat Deum mundum creavisse " non ad augendam suam beatitudinem, nec ad acquirendam, sed ad manifestandam perfectionem suam per bona qucs creaturis intpertitur..*" Deus enim, cum sit

plenitudo entis, plane sibi sufficit, et in sui possessione est perfecte beatus; beatitudo siquidem consistit in possessione boni quod totaliter satiat et quietat appetitum; atqui Deus, seipsum possidendo infinite perfectum, hujusmodi bonum possidet, cum nihil sit extra Deum quod jam in ipso eminenter non contineatur; ergo Deus non creavit hominem ad aliquid sibi obtinendum. — Aliunde finem quemdam sibi proposuit; ergo suam perfectionem aliis aliquo modo impertiri voluit, eis nempe communicando aliquam participationem sui esse suaeque beatitudinis.

11. Probatur : i° Ratione. Ad veram beatitudinem duo requiruntur et sufficiunt : possessio boni perfecti, quod totaliter quietat omne legitimum desiderium, et stabilis seu interminabilis hujus boni possessio. Etenim (a) si metaphysice rem investigamus, bonum imperfectum non est appetibile propter se, sed tantum propter aliud% ideoque veram et integram beatitudinem non confert; aliunde si bonum possessum amittitur vel amitti potest, jam deficit beatitudo : quod enim transit, immortalia hominis desideria quietare nequit. (b) Psychologice idem constat : quando intimas aspirationes introspicimus, conscii sumus nos velle beatitudinem perfectam adipisci facultates nostras plene evolvendo, et velle non tantum diu sed perenniter vivere.

Atqui haec possessio boni perfecti et perennis non invenitur i.n bonis creatis sed in solo Deo.

12. (A) Homo beaiitndinem consequi nequit in bonis creatis x. Haec enim triplicis sunt generis : bona externa fortunce, bona corporis et bona animce. Atqui hujusmodi bona, quamvis sub multiplici respectu sint desiderabilia, duabus praefatis conditionibus carent.

(a) Bona externa, qualia sunt divitiae, dignitates, honores, fama, etc. : i) non sunt per se appetibilia, sed solum propter aliud, in quantum juvant ad comparanda animi vel corporis bona; ita divitiae quaeruntur ad sustentandam vitam aut voluptatibus fruendum, honores supponunt aliquam excellentiam homini inesse, sed eam non conferunt. — Nec omnes legitimas hominis aspirationes explent;

1 S. Thom., i. 2., q. II, a. 1-8; Cont. Gent., lib. III, cap. 26-36; Suarez, De ultimo fine hominis, disp. V; Meyer, t. I, n. 59-60; P. Lescceur, La Science du Bonheur, Paris, 1873, pp. 9-44; 1 10-144; 32i-34i- saepe enim quo magis abundant divitiae et honores eo magis desiderium incendunt; haud raro etiam, post aliquod temporis, nauseam et vitae taedium ingerunt; praeterea haec omnia habentibus deesse possunt plura alia ad felicitatem necessaria, prout sanitas corporis, sapientia, animi tranquillitas, etc.

2. Nec stabilia sunt; facile enim aliquo infortunio amittuntur; hinc cum sollicitudine possidentur, et tandem aliquando mortis tcmpore transeunt.

13- (b) Bona corporis, quae consistunt in sanitate, robore, pulchritudine et sensuum delectatione, veram felicitatem non conferunt :i) natura sua bonis animae subordinantur, nec sunt vere utilia nisi in quantum animi operationibus et perfectioni inserviunt; quid enim prodest corporis robur, si mens sit imbecillis et voluntas prava? Nec omnia hominis legitima explent desideria; nam brutis et hpminibus sunt communia, nec proinde nobiliores animae facultates satiant; imo quando quis immoderate corporis delectationibus indulget, deprimuntur animi vires, mores corrumpuntur, et homo, cum iisdem delectetur voluptatibus, et in eis, contra rectum rationis ordinem, quiescat, fit bruto similis.

2. Praeterea quam incerta et instabilia sint nemo est qui non expertus fuerit.

14« (c) Bona animi, ea videlicet quae per facultatum exercitium acquiruntur, ut sapientia et virtus, magis quidem ad hominis felicitatem conferunt, praesertim quando simul cum moderato et legitimo aliorum bonorum usu conjuncta inveniuntur, sed desideria nostra perfecte non satiant. Objectum enim adaequatum intellectus et voluntatis non est verum aut bonum qualecumque, sed universale verum ac bonum, quod nonnisi in Deo invenitur. 1) Et sane intellectus noster ita comparatus est ut a cognitione entium finitorum ad cognitionem infiniti assurgat, et a notione particularium veritatum ad ipsam veritatem universalem aliquo modo pertingat. Hinc, quantacumque sit amplitudo rerum quas cognoscit, multo plura discere vult, et ignota curiose scrutari. 2) Idem dici debet de voluntate, quae nonnisi in absoluto bono quiescere valet; quare amicitia, etiam perfectissima, quae tot et tanta solatia amicis affert, saltem ad tempus, cordis desideria non explet; hinc nobilissimi homines cum Augustino exclamant : "Fecisti nos ad te (Deus), et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te " l.

15. (B) Homo suam beatitudinem invenit in consecutione ultimi finis, seu in perfectd Dei cognitione et amore.

Hic agitur de cognitione et amore Dei relative perfectis, id est cum respectu ad capacitatem cujuslibet hominis : soli enim infinito

absoluta perfectio competit. Homo autem vere est beatus, quando ejus capacitas, quaecumque sit, sufficienter expletur.

Probatur. Cujuslibet entis supremum bonum cognoscitur ex ejus naturd, facultatibus et legitimis tendentiis : has enim sapientissimus Creator in eo posuit, tanquam manifestum signum ejus destinationis. Cum vero hominis facultates proprice sint intellectus et voluntas, perfecte est beatus quando hujusmodi facultates in consecutione sui objecti quiescunt. Porro intellectus et voluntas hominis, ex dictis, sunt capaces omnis veri et boni, seu boni et veri universalis. Ergo perfecte satiantur quando, pro sua capacitate, Deum cognoscunt et amant, qui solus est summum verum et summum bonum.

16. Declaratur. i) Cognitionem et amorem Dei homo nonnisi imperfecte consequitur in prcesenti vitd, sive naturaliter per rationem, sive supernaturaliter per fidem : est enim in via relate ad perfectionem, et quotidie ad altiorem gradum pertingere debet; proindeque eo majorem felicitatem assequitur quo perfectius totam suam vitam in Deum ordinat.

2. Notandum est pariter ad perfectam beatitudinem desiderari facultatum hominis sensitivarum legitimam satietatem. Id quidem ad essentiajn beatitudinis non spectat, sed ad ejus naturale complementum. Facultates enim sensitivae sunt vere pars hominis, etsi intellectualibus potentiis subordinatcB ; parti igitur spirituali subjici debent, et in assequenda beatitudine eam juvare; et cum harum facultatum tendentiae inter se diversae sint, necnon saepe altioribus animae tendentiis contrariae, in praesenti vita mortificari debent, quo facilius spiritualis homo suum finem attingere valeat. Attamen, quando voluntati subjiciuntur, quamdam propriam felicitatem, etiam in praesenti vita assequi possunt x ; in futura autem vita, finito luctamine inter corpus et animam, sensitivae facultates legitimis gaudiis plenius fruentur.

17. 20 Auctoritate. (A) In Vet. Testamento saepe saepius Moyses et Prophetce, libri Sapientiales et Psalmi beatum eum dicunt qui Deum diligit ex tota mente, ex toto corde, et omnibus viribus suis, infelicem vero eum qui a via Dei discedit.

Quod lucide declatat Ecclesiastes : " Vidi cuncta quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus " 2. Divitiis siquidem et voluptatibus gavisus fuerat, sed in his omnibus nihil invenerat nisi vanitatem et afflictionem spiritus : " Magnificavi opera mea, aedificavi mihi domos et plantavi vineas... Et omnia

1 Res historice demonstrari potest, ostendendo eos, qui ad Deum sese convertunt, multo beatiores esse quam eos qui ab eo sese avertunt. Cfr. Baunard, op. cit., et La Foi et ses victoires, 7e ed., Paris, 1901-1902. — 2 Eccles., I, 14.

quae desideraverunt oculi mei, non negavi eis, nec prohibui cor meum quin omni voluptate frueretur... Cumque me convertissem ad universa opera quae fecerant manus meae, et ad labores in quibus frustra sudaveram, vidi i?i omnibus vanitatem et afflictionem anwii, et nihil permanere sub sole " f. Quapropter ad contemplandam sapientiam transiit, et proposuit de omnibus investigare qure fiunt sub sole, sed mox agnovit in his quoque esse laborem et afflictionem spirittls, et unum eumdemque esse sapientis ac stulti interitum; unde iterum exclamat : " Si unus et stulti et meus occasus erit, quid mihi prodest quod majorem sapientise dedi operam?... Et idcirco taeduit me vitae meoe, videntem mala universa esse sub sole, et cuncta vanitatem, et afflictionem spiritus " 2.

(B) In Novo Testamento, Christus perfectae et aeternae beatitudinis conditiones definit per totum Evangelium, sed praesertim in montano sermone, ubi beatos proclamat eos qui, rebus terrenis libenter abdicatis, soli Deo serviunt, Eum perfecte diligunt, proximumque propter Deum, et ita regnum Dei prosequuntur. Quare Apostolus de pietate scribens, quae amorem Dei et proximi complectitur, eam tanquam terrenae et aeternae beatitudinis efficacissimum exhibet : " Pietas autem ad omnia utilis est, promissionem habens vitae quae nunc est et futurae. " 3

Ergo hominis beatitudo in solo Deo invenitur; ergo Deus est finis noster quatenus est beatitudinis nostrae auctor.

18. Conclusio. Exinde infertur gloriam Dei et hominis beatitudinem non solum extrinsece ex voluntate Dei, sed etiam hitrinsece, ex ipsa rei natura, intime connecti et reapse in idem reincidere : homo enim Deum glorificando beatus est, et prosequendo veram beatitudinem Deum glorificat : nam iisdem actibus cognitionis et amoris Dei uterque finis acquiritur, et merito 6\ Thomas* dicit : " Deus suam gloriam non quaerit propter se, sed propter nos. "

Si tamen unum finem cum altero comparamus, gloria Dci est finis ultimus primarius, hominis beatitudo finis secundariuSj cum haec beatitudo sua natura ad Deum glorificandum referatur eique subordinetur. Omnia igitur ad mqjorem Dei gloriam agamus, et eo ipso beati erimus.

Ad utrumque finem assequendum, Christo mediatore indigemus.

19. Thesis III : Ad Deum glorincandum et aeternam beatitudinem assequendam homo, in praesenti statu, indiget gratia Christi Redemptoris. Certum est.

Declaratur. In Tr. de Deo Creante probavimus hominem, ad statum supernaturalem evectum, lapsum esse, et in Tr. de Verbo Incarnato eumdem redemptum esse infinitis satisfactionibus et meritis Christi, ita ut Dominus sit mediator necessarius ad Deum. Rem igitur alibi probatam satis erit breviter perstringere.

Probatur. i° Christus est perfectus rehgionis mediator quo Deum glorificare valemus : " Unus mediator Dei et .^ hominum, homo Christus Jesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus " z. Hinc 5. Petrus omnes hortatur ut Deum honorificent per Christum : " Ut in omnibus honorificetur Deus per Jesum Christum. " 2

Revera Dominus sacrificium missce instituit, in quo denuo seipsum Patri offert tanquam hostiam /audis, non solum nomine sui sed nomine nostri, cum sit vere caput corporis mystici cujus nos membra sumus. Insuper, per sacram commumonenty seipsum nobis communicat cum spiritu religionis, ita ut per ipsum et cum ipso et in ipso non tantum ipso communionis momento, sed tota die, Deum glorificare valeamus, actiones nostras tanquam totidem spirituales victimas cum Christo Patri offerendo.

2° Christus est etiam perfectus mediator sanctificationis, quatenus pro nobis meruit omnes gratias quibus perfectionem et beatitudinem assequi valeamus. Ipse enim non tantum nobis revelavit quam credere debemus veritatem, nec tantum virtutibus suisj^7/z_pstejadit quam sequi debemus, sed etiam gratias omnes meruit quibus non solum a peccato liberari sed etiam virtutes omnes colere valemus, et ad aeternam beatitudinem tendimus : " Ego sum via, verltas ^et^vita 3... Et pro eis sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate4... Benedictus Deus... qui benedixit nos in omni benedictione in caelestibus in Christo 5... " — Jesus igitur est non solum causa exemplaris, sed etiam meri-

1 / Tim., II, 5. — 2 I Petr., IV, 11. — * Joan., XIV, 6. * Jocui., XVII, 19. — s Ephes., I, 3.

14 DE ULTIMO FINE AGTUUM HUMANORUM toria nostrae justificationis : " Hujus sanctificationis causae, ait Tridentinum r, suntfina/is quidcm : gloria Dci ct Christi ac vita aeterna; cjjicicns vcro : miscricors Deus... mcritoria autem dilectissimus Unigenitus suus Dominus noster Jesus Christus, qui cum essemus inimici, propter nimiam caritatem qua dilexit nos, sua sanctissima passione in ligno crucis nobis justificationem meruit et pro nobis Deo Patri satisfecit." Adest igitur obligatio ad Deum finem ultimum tendendi, eum glorificandi et ita salutem consequendi per Christum.

20. Corollarium. Exinde sequitur media ad finem nostrum attingendum esse cooperationem Dei et nostri.

A) Deus scilicet essentiam ac facultates animoe quas creavit, ex superabundanti bonitate deiformes emcit per gratiam habitualem, virtutes infusas et dona Spiritus Sancti; insuper humanarum facultatum exercitium non tantum adjuvat per concursum naturalem, sed et congruenter elevat per gratias actuates. Haec autem media interna supernaturalia praebet Deus, ut sese accommodet humanae naturae, ex anima et corpore constitutae, per media externa, praecipue per Sacramenta.

B) Sic elevatus et divinae consors factus natura^, homo sese movet libere ad finem, agendo sub Deo eoque cooperante, ad normam praeceptorum a Deo tum naturaliter, tum supernaturaliter impositorum, duce et auxiliante Christo, omnium virtutum perfecto exemplari et causa meritoria.

Quod quidem melius patebit ex dicendis de norma moralitatis.

Art. II. De norma moralitatis.

Ut homo suum finem attingat, reguld seu normd indiget cui suos actus deliheratos conformes reddat. Quae norma duplex esse potest : generalis seu fundamentalis qua discrirnen statuatur inter bonum et malum, actus obligatorios et non obligatorios ; norma specialis qua determinetur in specie quaenam actiones sint licitae vel non, praeceptae vel non. Hic agitur tantum de norma generali.

Exponemus : i° normam moralitatis christianam ; 2° varia systemata acatholicorum.

§ I. NORMA MORALITATIS CATHOLICA.

21. Status quaestionis. Ex dictis de ultimo fine inferre licet quaenam sit vera moralitatis norma, seu illa regula qua?

discrimen constituit inter actus bonos et malos, inter actus obligatorios vel non. Cum enim perfectio hominis in consecutione finis ultimi consistat, bonce sunt actiones quae ad Deum tendunt, make autem quae nos ab eo avertunt; obligatorio3 quae ad finem necessaria? sunt, non obligatoria? quae tantum utiles sunt. Tria expendemus : i° num sit intrinsecum discrimen inter bonum et malum ; 2° quaenam sit norma discriminans inter bonum et malum; 30 quaenam sit norma imperans seu obligationem imponens.

Quoad primam quaestionem quaedam sunt praenotanda.

Aliquod esse discrimen inter bonum et malum, omnes philosophi sanae mentis admittunt, sed de natura ejusdem minime consentiunt.

(A) Non pauci enim contendunt rationem hujus discriminis ab ipso homine ortam esse : (a) videlicet a legibus civilibus, juxta Hobbes (1588-1679), qui docet regulas boni et mali, justi et injusti, esse leges civiles, ideoque id pro bono habendum quod legislator praeceperit, id pro malo habendum quod ipse vetuerit x ; quam theoriam J. J. Rousseau renovavit ac multi hodierni politici amplectuntur; (b) ab educatione, juxta Montaigne (1 533-1 592); vel ab opinione publicd et traditione populorum, ut tenuit Saint-Lambert2 (1 71 7-1803) ; aut ab evolutione socialis sensils, ut tenent evolutionistoz.

(B) Nonnulli docent discrimen inter actus honestos et inhonestos in liberd Dei voluntate reponendum esse, ita ut, ante omnem legem et extra Dei beneplacitum, quid sit bonum et quid sit malum definiri nequeat; ita Scotus, Cartesius et Sam. Pufendorf^> (1632- 1694).

Contra quos statuemus quasdam saltem actiones, ex naturd sud, independenter ab omni voluntate, esse bonas vel malas, — et hoc discrimen ultimo reponendum esse in ratione aut naturd divind, quae est suprema norma boni et mali.

1 Hobbes, Elementa philosophica de Cive, c. XII, § 1.

2 St-Lambert, Principes des mceurs chez toutes les nations, Paris, 1798. — Huc etiam spectat opinio eorum qui, cum Levy-Bruhl, (La Science des mceurs, Paris, Alcan, 1904), tenent ethicam versari circa mores quales existunt, non circa officia implenda : haec enim officia, inquiunt, nonnisi a sociali influxu (pression sociale) oriuntur; quos confutavit A. Fouillee, in periodico Rev. des Deux Mondes, ier Oct. 1905, p. 519-550-

16 DE ULTIMO FINE AGTUUM HUMANORUM

22. Thesis I : Quaedam dantur actiones intrinsece bonae vel malae, etsi nulla lege, etiam divina, praeceptae aut prohibitae fuerint. — Fatemur equidem multas esse actiones quae ideo moraliter bonae sunt quia aliqua lege divina aut humana praeceptae, et alias similiter malas esse, quia prohibitae; sed quaedam sunt quse ideo praecipiuntur aut prohibentur quia in se sunt honestae vel inhonestae. — Quod quidem declaratur potiusquam demonstratur.

23. 1° Historice et psychologice constat quasdam esse actiones quae, ex communi et perpetud hominum persuasione, ut essentialiter honestae aut inhonestae semper habitae fuerint; ita v. g. parentes amare, proximo benefacere, verum dicere, et alia hujusmodi merito bona reputantur; ex adverso parentes odio prosequi r, innocentes absque legitima ratione occidere, amicos injuste prodere, mendacium proximo perniciosum proferre, aliaque ejusdem generis ut quid turpe et inhonestum merito aestimantur2. Quae quidem persuasio apud omnes Gentes, etiam barbaras, viget, nec minuitur aut amittitur nisi minuto aut deleto sensu morali.

Atqui persuasio tam constans et universalis, alte inhcerens mentibus tam diversis et circa omnia fere alia dissentientibus, non a lege civili oritur, quae apud varias nationes diversa est, — nec ab educatione aut publicd opinione, quae pariter apud diversos populos eadem non est, — sed ab ipsd naturd derivatur. Etenim publica opinio nihil aliud est nisi manifestatio idearum quae apud singulos cives vigent; educatio non transmittit nisi notiones quae majoribus rationales visae sunt; si igitur discrimen inter bonum et malum ab omnibus hodie agnoscitur, id sane oriri nequit nisi ex communi persuasione quod tale discrimen ita rationi est consentaneum ut ab ipsd naturd originem ducat.

1 Sunt quidem Barbari qui pietatem erga parentes modo singulari colunt, v. g. occidendo senes, ne diutius acerbos dolores patiantur aut ab hostibus in captivitatem redigantur; ita errant quidem circa modum pietatem colendi, non autem circa ipsam obligationem parentes amandi-

2 Fatetury. L. de La?iessa?i (La Morale des Religions, Paris, Alcan, 1905, p. 557) in omnibus religionibus, sive antiquis sive modernis, haec officia prasscripta inveniri. — P-atet aliunde ex infra dicendis, n, 213, de existentia legis naturalis.

Neque dici valet horum actuum moralitatem a liberd Dei institutione pendere; sicut enim sunt veritates quaedam speculativae, quae independenter ab arbitrio divino sunt verae (v. g. quod est, est; duo et duo dant quatuor, etc); ita pariter sunt actiones quaedam morales quae ex se tam honestae aut inhonestae sunt ut neque divinum arbitrium earum moralitatem mutare valeat; v. g. Deus facere nequit ut blasphemia sit actus laudabilis, neque ut pietas sit peccatum : quod ex sequenti argumento patebit.

24. 2° Philosophice constat discrimen essentiale admittendum esse inter bonum et malum. (a) Ex dictis enim omnis actio quae tendit in Deum, supremum bonum et ultimum finem, non potest non esse bona. Atqui quaedam actiones, per se spectatae, independenter ab omni lege, hoc modo tendunt in Deum ; v. g. amor Dei et proximi recte ordinatus ita se habet relate ad finem ultimum et bonum commune, ut nemo sanoe mentis dicere valeat hujusmodi actus esse pravos; ex adverso autem, contemptus Dei, posita ejus existentia, injusta innocentium occisio et alia hujusmodi ita rectae rationi opponuntur ut nunquam honesta esse valeant. Ergo, judicio rectae rationis, hse actiones nonnisi bon<z esse possunt, dum actus contrarii mali necessario sunt.

(b) Quod quidem ex consectariis adversoe sententiae etiam patet; si enim nullum sit essentiale et objectivum discrimen inter bonum et malum, lata via scepticismo morali aperiturJ id enim quod hodie ut malum habetur, cras, mutatis legibus aut traditione vel educatione, tanquam licitum haberi potest; ideoque vera notio obligationis moralis perit. Obligatio enim concipitur ut quid permanens et universale, non hypothetice, sed categorice, quasdam actiones praescribens, dum leges civiles traditionesve populorum sunt quid instabile et particulare, nec possunt nisi hypotheticam obligationem creare. Sublato igitur hoc discrimine, eo ipso ruit ordo moralis, ut magis etiam patebit ex infra dicendis de aliis ethicae systematibus.

25. Thesis II : Norma ultima discriminans moralitatis est ipse Deus, quatenus est supremum bonum et ultimus omnium finis; norma autem proxima est, pro homine, natura ejus rationalis integre spectata sive in se sive in suis relationibus cum aliis.

Declaratur potiusquam probatur. Etsi omnes catholici quoad substantiam de norma. moralitatis consentiant, differunt tamen quoad modum eamdem exponendi. Omnes siquidem admittunt Deum esse normam moralitatis ultimam; sed, juxta quosdam, hacc norma est ipsa essentia divina; juxta alios, est ratio divina vel lex ceterna \ aut conformitas cum divind ratione vel cum naturali rerum ordine. Iterum quoad normam proximam pro homine, alii asserunt eam esse naturam rationalem hominis, alii rectam rationem seu conscientiam 2. Hi autem sunt varii modi qui, rite explicati, in idem reincidunt3.

i° Diximus normam ultimam moralitatis esse Dchdi, quatenus est supremum bonum et ultimus ftnis. (a) Illa est norma ultima moralitatis a qua, tanquam a principio fundamentali, actus suam derivant bonitatem. Atqui Deus, suprema bonitas et fons totius perfectionis, eo ipso est principium fundamentale cujuslibet bonitatis. Ergo Deus est norma ultima moralitatis, ideoque nostrae actiones sunt bonae aut malae moraliter, prout sunt conformes aut difformes cum divind bonitate. (b) Illa est suprema moralitatis norma secundum quam actus suum consequuntur ultimum finem : nam, ex dictis, omne ens in tantum est bonum in quantum suum attingit finem ultimum. Atqui Deus est finis ultimus omnium, praesertim vero creaturae rationalis, ideoque actuum humanorum. Ergo Deus est suprema moralitatis norma. Boni sunt igitur actus humani quando explicite vel implicite ad Deum tendunt, mali, quando ab ultimo fine declinant.

1 Ita v. g. S. Thomas (i. 2X, q. 21, a. 1) : " In his vero quae aguntur per voluntatem, regida proxima est ratio humana, regida autem suprema est lex ceterna. Quandocumque ergo actus hominis procedit in finem secundum ordinem rationis et legis aeternas, tunc actus est rectus ; quando autem ab hac rectitudine obliquatur, tunc dicitur peccatum. "

2 De his variis systematibus, cfr. Meyer, op cit., n. 181-185 ; Costa Rossetti, op. cit., th. 22-23 I ^ Cathrein, Philosophia Moralis, 3a ed., 1900, Friburgi, n. 84-95.

3 Alii enim tradunt normam principaliter objectivam {naturam Dei, naturam rationalem hominis), alii normam directe subjcctivam et indirecte objectivam {rationem divinam, rectam rationem); sed cum divina ratio infallibiliter percipiat ipsam divinam naturam, et recta ratio humana de rebus judicet secundum rationalem hominis naturam, discrimen est potius in modo loquendi quam in ipsa re.

Itaque bonitas moralis nec exclusive nec primario pendet a Divino beneplacito, sed ultimo ab ejus sapientia et bonitatc : Deus enim non vult nisi quod infinitae ipsius sapientiae consentaneum est, et sapientia non approbat nisi quod ipsi naturae divinae, seu infinito bono, consentaneum est. Errant igitur qui dicunt normam moralitatis christianam esse arbitrariam, utpote liberae et caecae Dei voluntati innixam. Etiam quando Deus positivas leges promulgat, nihil praescribit nisi quod videt esse bonum, cum ejus voluntas realiter ab ejus sapientia et bonitate non secernatur.

26. 2° Diximus insuper normam moralitatis proximam, pro homine, esse ejus naturam rationalem integre spectatamy in se et in suis relationibus cum aliis.

(A) Norma proxima moralitatis est natura rationalis. Probatur : (a) modo deductivo. Omne ens est bonum in quantum suum finem attingit, ex dictis supra. Atqui finem suum non attingit nisi perficiendo actus conformes suae naturae; ergo homo bene agit naturam suam rationalem sequendo. Quod valet speciatim pro homine, qui, ad imaginem Dei creatus, ejus bonitatem aliquo modo participat. Sequendo igitur naturam nostram rationalem, eo ipso vivimus conformiter cum natura divina et tendimus ad finem nostrum ultimum.

(b) Modo inductivo. Bonum dicitur quod nos perficit, malum vero quod nos deprimit; atqui experientid constat nos perfici harmonico et hierarchico exercitio nostrarum facultatum, ita ut facultates sensitivae, utpote inferiores, superiori rationi subdantur1. Ergo perficimur agendo secundum naturam nostram rationalem.

(B) Norma proxima moralitatis est natura integre spectata, id est secundum omnes suas partes, tum rationalem, tum sensitivam aut vegetativam, quatenus etiam hae partes vere humanae sunt et rationi subdi debent; imo et secundum notas individuantes cuique proprias, ejus nempe temperamentum, indolem, propensiones, specialia munera et ofificia, etc. Natura enim humana non in abstracto, sed in concreto

1 A. Eymieu, La Loi de la Vie, multis factis id demonstrat, et concludit, p. 157 : "... La vie, toute vie composee d'elements divers, n'existe, ne dure, ne se developpe qu'a la condition, pour l'el6ment superieur, de coordonner et donc de subordonner, de dominer les elements qui la eomposent, de se les asservir pour s'en servir. "

20 DE ULTIMO FINE AGTUUM HUMANORUM spcctari debct : fieri cnim potest ut quod uni licel, alteri illicitum evadat, quia attentis ejus indole aut conditione, est malum aut saltem ad malum proximc inducens.

(C) Iterum natura cujuslibet hominis debet considerari non solum in se, sed in suis relatio/iibus cum aliis hominibus, necnon cum entibus ipsi inferioribus, aut superioribus, et praesertim cum Deo, cui tanquam fini suo subordinatur.

(D) Cum in statu praesenti homo ad finem supematuralem destinetur per Christum RedeiTiptorem, natura hominis ut christiana spectari debet, per gratiam adjuta et legibus supernaturalibus subdita.

27. Conclusio. (a) Quibus positis, actio bona merito dicitur quae vere consentanea est naturtx integrce lioniinis, et rectae rationi tanquam honesta exhibetur \ Quando enim prosequimur bonum naturae nostrae rationali proportionatum, in quod naturaliter inclinamur, male agere nequimus in ordine morali; secus enim defectus in ipsum auctorem naturae refunderetur. Merito igitur ait 5. Thomas* : " Unicuique autem est bonum id quod est sibi connaturale etproportionatum. " — Ex quo sequitur antiquum praeceptum " vive secundum naturam, " legitimum esse dummodo recte intelligatur, sensu exposito.

28. (b) Cum ad ordinem supernaturalem evecti simus, Deus suam voluntatem nobis manifestavit non solum lumine rationis, sed etiam lumine fidei, quo divinam rerum ordinationem perfectiori et certiori modo cognoscimus. Imo Filius Dei, factus homo, vitam humanam duxit, virtutesque naturales ac supernaturales colendo, non solum praeceptis, sed exemplis viam ostendit ad finem attingendum, atque ita viyam nobis tradidit morum regulam. Quae regula his verbis breviter contrahitur : " Estote ergo vos perfecti, sicut et

1 Dico Jio?iesta, quia delectabile aut iitile non est semper rationi consentaneum, nec proinde bonum moraliter.

2 S. T/wm., 1. 2re, q. 27, a. -1 ; cfr. q. 29, a. 1. — Ut res exemplis declaretur, temperantia est quid bonum, intemperantia autem quid malum, quia naturas rationali consentaneum est ut cibo et potu non utamur nisi moderate ad perficiendum totum hominem ; ita etiam justitiae actus boni sunt, quia consentaneum est naturae rationali in suis relationibus cum aliis spectatae ut cuique reddatur jus suum.

Pater vester caelestis perfectus est"\ Cum enim perfectio nostra in consecutione finis ultimi, Dci scilicet supremi boni, consistat, divinos mores, pro posse, imitari debemus, Christi vestigiis inhaerentes.

29. Thesis III : Norma ultima moralitatis imperans (id est, obligationem moralem imponens) est Deus supremus legislator seu divinum imperium sapientia moderatum ; norma proxima est necessarius nexus cum ultimo fine ratione perceptus.

Probatur ia pars. (A) Inter bona quae nos ad finem ultimum conducunt, alia sunt quae sive ex se sive ex sapiente Dei voluntate vere necessaria sunt ad finem attingendum, alia vero quae, sunt tantnm utilia. Atqui Deus, infinite bonus et perfectus, 7ion potest non imperare quae sunt necessaria ad finem; secus non vere vellet ipsum finem. Ergo vult quaedam bona esse vere obligatoria. — Alia vero bona, quoe tantum utilia sunt, non praecipit; et haec sunt de consilio.

(B) Aliunde solus Deus, vi supremi dominii quo solus pollet in omnes voluntates, jus habet ea imponendi quae sapienter tanquam necessaria judicat ad finem. Suam vero voluntatem manifestat tum lege naturali, per conscientiam manifestata, tum lege positivd : de quibus in Tr. de Legibus agitur.

30. Prob. 2a pars, seu norma proxima est nexus necessarius actionum cum ultimo fine. Voluntas enim invincibiliter fertur in id quod est supreme appetibile, nempe in beatitudinem quae in ultimo fine invenitur. Atqui dantur objecta quae rationi apparent tanquam necessario connexa cum beatitudine seu ultimo fine. Ergo dantur objecta quae rationi apparent ut necessario appetenda seu ut moraliter obligatoria. Ex altera parte, alia sunt bona quorum connexio cum beatitudine non constat, et haec sunt tantum de consilio.

Norma igitur proxima obligationis est nexus necessarius actuum cum ultimo fine seu beatitudine ratione perceptus.

31. Corollarium. Praeter normam moralitatis et obligationis, admittenda est qucedam sanctio, vi cujus honeste agentes aliquod prcsmium accipiunt et male agentes pcenas subeunt.

21A DK ULTIMO FINE ACTUUM HUMANORUM

(A) Ex dictis supra, n. 10, Deus voluit homines honeste agentes invenire in consecutione ultimi finis suam beatitudinem, atque perverse agentes invcnire in amissione finis carentiam beatitudinis, ideoque supremam infelicitatem. Haec est primaria et optima sanctio, ex ipsd naturd rerum et divina ordinatione, seu ex quadam justitia immanente profiuens, vi cujus virtus ultimo beatitudinem consequitur et vitium ejusdem privatione punitur.

(B) Aliunde recta ratio ostendit necessariam esse aliquam sanctionem; nam, (a) Deus, utpote infinite sapiens, bonus ac justus, ordinem constituere debet in ordine morali aeque ac in ordine physico. Atqui ordo moralis postulat ut beatitudo non separetur a bono saltem in termino, cum beatitudo nihil aliud sit nisi quieta possessio boni.

(b) Deus spectari potest ut rector et custos societatis moralis, cujus membra sunt singula entia rationalia, ideoque bono communi illius societatis providere debet; atqui id sapienter non praestaret, nisi bonos praemiaretur, malos autem puniret; posita enim humana natura qualis existit, multi, passionibus illecti, ordinem moralem infringent et societatis pacem turbabunt, nisi metu pcenarum a malo deterreantur; aliunde, nisi praemium bonis concedatur, non pauci ex iis qui virtutem colere volunt, animo fracti, propter innumeras quibus obsidentur difificultates, nec spe roborati alicujus mercedis, perfectionis arduum tramitem deserent, et mox numerum augebunt legis violatorum. Ergo, ut sapiens provisor et rector societatis, Deus bonos praemiari et malos punire debet.

CONCLUSIO DE EXCELLENTIA NORIVLE CATHOLIC^E.

32. Ex hucusque expositis patet catholicam moralitatis normam, qualis exposita fuit, esse simul rationi consentaneam et humance naturce optime accommodatam.

Ad hoc enim requiritur et sufficit ut hsec nonna sit ; i° lucida, completa et omnibus accommodata ; 2° motiva praebeat apta ad bonum faciendum ; 30 media suppeditet efficacia ad officium adimplendum. Atqui haec tria in catholica norma inveniuntur :

SEU DE FUNDAMENTO MORALITATIS. 21 B

1° Regula nitida, comp/cta, omnibus accommodata ; siquidem : (a) clare exponit discrimen inter bonum et malum, inter officia et consilia, ostendendo bonnm esse id quod est consentaneum divinae sapientine et voluntati, quatenus recta conscientia manifestatur, malum autem quod huic voluntati contrarium est; officium esse id quod sapienter a Deo pra> cipitur tanquam medium necessarium ad finem ultimum; consilium esse id quod est utile sed non necessarium ad finem.

(b) Omnia officiaprzccipit : i) erga Deum, quem ut Creatorem, Dominum et Patrem, revereri, amare et colere debemus; 2) erga proximum, quem diligere debemus tanquam filium Dei adoptivum et fratrem in Christo, et cujus jura tueri debemus ; 3) erga familiam et societatem, in parentibus et principibus ipsam auctoritatem Dei reverendo; 4) erga nosmetipsos, imaginem et similitudinem Dei, mentibus nostris impressam, virtutum praxi expoliendo.

(c) Onmibus accommodatur : sua enim perspicuitate a simplicibus intelligi potest, cum non abstracte sed concrete officia exponat; sua profunditate philosophis placet, cum rationes boni et mali, officii et consilii in altissima causa reponat.

2° Motiva prcebet aptissima ad bene agendum : ad deterrendum a malo, timorem Dei et pcenarum excitat; ad colendas virtutes, spem erigit praemiorum consideratione; ad perfecte agendum, amorem Dei et proximi fovet ; et ita progressive homines e vitiis eripit et ad virtutum apicem tollit.

30 Media efficacissima suppeditat, videlicet :

1. Exempla Christi, B. Mariae Virginis et Sanctorum, quse efficacius quam verba ad perfectionem vitae christianae etiam debiles alliciunt;

2. Gratias innumeras, quae sive per signa visibilia seu sacramenta sive modo mere interno nostras facultates perficiunt, vires spirituales augent, et non tantum possibilem sed etiam facilem reddunt mandatorum observantiam iis omnibus, qui propriae imbecillitatis conscii, fiducialiter Dei auxilium invocant.

Quod etiam lucidius patebit ex simplici expositione systematum acatholicorum.

§ II. SYSTEMATA A CHRISTIANA FIDE ALIENA DE NORMA MORALITATIS CRITICE EXPENDUNTUR.

33. Innumera sunt systemata a variis philosophis excogitata de fundamento seu norma moralitatis. Praecipua tamen ad duo genera revocari possunt, qune Jiistorice et critice cxpendemus. Haec autem sunt : i° utilitarismus, cui successit hodiernus evo/utionismus, juxta quem norma moralitatis est utilitas aut vo/uptas, sive individualis, sive socialis; 2° rationalismus, qui normam moralitatis ex sold ratione humand repetit; cujus duplex est praesertim forma : stoicismusy sive antiquus sive modernus (Kantismus), qui contendit normam moralitatis esse ipsam obligationem mora/em, scu officium, independenter a qualibet utilitate aut voluptate, et independenter a Deo; et systema ethicce independentis, quod varie a variis au6loribus exponitur, ut infra declarabitur.

I. De utilitarismo. *

1° Exponitur utilitarismus.

34. Uti/itarismus, qui vocatur etiam hedonismus, {rfiovr^ vo/uptas, p/aisir), aut eudcemonismus (si^ai^oyia, beatitudo), ultimum hominis bonum ejusque ultimum finem reponit in felicitate, seu voluptate, ita ut bonce dicendse sint actiones quae, prudenti facta. rerum aestimatione. plus afferunt vo/uptatis quam doloris. Suprema igitur regula est : " Voluptas cxpetenda, fugiendus dolor. " — Duplex distinguitur : utilitarismus individua/is, qui solam voluptatem individui respicit ; utilitarismus socia/is, qui felicitatem etiam aliorum et totius generis humani respicit.

35. (A) Apud antiquos, pnecipui fautores individuatis utititarismi fuere Aristippus Cyrenensis, Epicurus (inde nomen epicurismi), Democritus, Lucretius; inter modemos, Lamettrie, Condillac, Hetvelius, Diderot, Leuerbach, aliique. Summa Epicuri doctrinae haec est2 : experientia constat supremam vitae regulam, hominibus ac

1 Utilitarismum historice simul et critice, magna cum eruditione, descripsit L. Carrau, La morale utilitaire, Paris, 1874; cfr- M • de Baets, Les Bases de la Morale, Paris et Gand, 1892, p. 37-79.

2 Guyau, La morale d'Epicure et ses rapports avec les dodtrines contemporaines, 4e ed., Paris, Alcan; cfr. Z,. Carrau, op. cit., p. 10-36.

SEU DE FUNDAMENTO MOR ALITATIS. 23 brutis communcm, essefugam doloru atque prosecutionem voluptatis : ad id enim nos nnpellit natura. Attamen non omnem voluptatem ampledlimur; animadvertimus enim aliquando ex voluptate majores sequi dolores, et ex toleratione dolorum saepe majorem sequi deleclationem; quare sapiens moderate utitur rebus, et illas acliones eligit quae, omnibus attentis, per totum vitae decursum plus demum afTerunt voluptatis quam doloris. — Et in hoc distinguitui ab Aristippo, qui solam prcesentem voluptatem ut normam moralitatis admittebat.

Nobiliorem eudaemonismi formam proposuerat Aristoteles, Stagi- 7 is, in Thracia oriundus, Socratis atque Platouis discipulus, juxta quem moralitatis norma in summo hominis bono sita est, quale in praesenti vita obtineri potest; illud autem bonum non in sensuum voluptate consistit, nec in aliquo animi statu aut potentialitate, sed in aclivitate homini rationali propria, cujus completio habetur in contemplatione rerum honestarum et divinarum '.

36. (B) Socialem utilitarismum advocarunt, inter alios, F. Baco2 (1 561-1626), qui tenuit bonum commune, seu utilitatem publicam esse regulam morum; Hartley (1705-1757) et Paiey, qui pariter docuerunt proprium commodum non sufficere ad moralitatem, sed requiri etiam benevolentiam erga alios, seu sympathiam3; sed illud systema perfecerunt ac compleverunt praesertimy. BentJiam (1747- 1832) et Stuart Mill (1806- 1873). Tanquam principium generale propugnant normam moralitatis reponendam esse non solum in bono privato, sed etiam in bo?io sociali, seu in felicitate omnium hominum.

37. Bent/iamA solam met/wdum observationis experimentalis, a Bacone commendatam, in re morali adhibendam esse contendit : " Quod experientia est pro physico, ait, id observatio est pro moralista. "

(a) Jamvero observatione reperit omnes homines deleclationem quaerere et dolorem fugere; ergo, inquit, omnis deleclatio est aliquod bonum et qureri debet, dum omnis dolor est aliquod malum quod vitandum est.

(b) Homo igitur tendere debet ad maximam possibiiem summam deleclabilis boni in totius vitae decursu, adhibito rerum calculo, quem deontologicum appellat, comparative scilicet sestimando de-

1 L. Olle-Laprune, Essai sur la Morale d'Aristote, Paris, 1881.

2 Ap. Carrau, p. 40-56; varia Anglorum systemata de re morali lucide exponit Guyau, La Morale anglaise contemporaine, Paris, Alcan.

4 Bentham, Introdu6tion to the principles of Moral and Legislation, 1789; Traites de Legislation civile et penale, ouvrage extrait des manuscrits de Bentham parii. Dumont, Paris, 1820; cfr. Camiu,p. 167-217 lectabilia et dolorifera secundum intensitatem, durationem, proximitatem, extensionem, puritatem et fecunditatem, quas modo arithmetico compulat '.

(c) Quamvis homo propter principium per se egoislicum agat, ad aliorum felicitatem aliquid confert; nam, posito quod homines in societate constituantur, intima ac necessaria relatio existit inter felicitatem generalem et individualem, ita ut felicitas unius in alios redundet et vice versa. Supremum igitur moralitatis principium ad hoc reducitur : Ita tuam activitatem dirige, ut haec maximam summam felicitatis, minimam vero doloris producat, non solum pro te, sed etiam pro aliis, aut saltem pro maximo numero aliorum hominum. In casu autem collisionis, tuam felicitatem aliorum felicitati antepone.