Nn. 132–183

(C) Morbus epilepticus est pariter nervorum qucedani dcordinatio, quae, interpositis longioribus intervallis, crisim plus minusvediuturnam inducit, in qua xger non cst sui compos. Jamvero, inter epilcpticos, alii sunt qui nihil moraliter mali peragunt; alii vero, qui ad aliquid inhonesti vehementer impelluntur, v. g. ad injurias aliis inferendas, ad furandum, ad blasphemandum, aut turpiter loquendum vel agendum, quin ullam horum omnium memoriam retineant. Ouo casu liberi non sunt l ; ncc eis imputari possunt delicla sic patrata, dummodo non sint voluntaria in causa.

30 De soiuno hypnotico et suggestione 2.

33 Quibus pathologicis statibus addi debet somnus hypnoiicus, quo perdurante, imperia suggeruntur vel statim vel post aliquod intervallum adimplenda.

(A) Facta describuntur. Somnus hypnoticus variis inducitur mediis, vocis imperio, oculorurn aspeclu, manuum contreclatione, prsesertim premendo zonas quae hypnogenae dicuntur aut etiam simplici mentali suggestione. Generatim asseritur neminem, in

1 u Quelques maiades se mettent tout a coup a proferer des paroles incoherentes, des grossieretes, des injures aux personnes qui les entourent. D'autres commettent des acles de brulalite, frappent les personnes, brisent les objets. Sous 1'influence de Yimpuision, 1'epileptique est capable de blesser, de tuer les personnes qui 1'approchent; et il est d'autant plus terrible que sa vigueur, dans ces moments, est prodigieuse, et qu'il frappe avec une surete remarquable... Au bout de quelques instants le malade revient a lui, ne conservant aucun souvenir de ce qui s'est passe ". {Fere, L'epileps'.e, p. 51-52). Cfr. Surbled, op. cit., p. 78-8"2.

2 Charcot, Legons sur les maladies du systeme nerveux, Paris, 1887; et CEuvres completes, t. V; P. RicJier, Etudes cliniques sur la grande hyste'rie, Paris, 1885; Bernheim, De la suggestion et de ses applications a la therapeutique, Paris, 1886; A. Moll, Der hypnotismus, opus anglice redditum " Hypnotism ", 1893; ^* Morsellt\ II magnetismo animale, la fascinazione e gli stati ipnotici; Coconnier, L'hypnotisme franc, Paris, 1897; Grasset, L'hypnotisme et la suggestion, Paris (Doin), 1903. — lirevem synopsim invenies ap. Lelong, La verite sur 1'hypnotisme, et Guibert, Etude sur Thypnotisme, Paris, Retaux, s. d. ; Tanquerey \ Synop. Theol. Dogmat., De Deo Creante, n. 108-1 15.

DE ACTTBUS LIBERIS. 83 statu vigilioe, hypnotisari posse, nisi prius consensum saltem implicitum praebuerit; sedsomnus naturalis in hypnoticum niutari potest, absque dormientis consensu. Non omnes hypnotisari possunt, sed multi tamen, nec solum feminoe sed etiam viri, praesertim ii qui voluntate debiles sunt, vel nervoso morbo laborant.

Hypnotismi phcenomena triplicis distinguuntur generis : soniaiica, intel/ecluatia, vel mixta. (a) Priora, qure sic vocantur quia corpus (awfj.a) praesertim afficiunt, sunt catalepsis, lethargia et somnambu/ismus. In statu cataleptico, corpus immobile manet, statuaj instar, illumque modum sese gerendi servat qui ipsi imprimitur; omnino iners et insensibile apparet. In statu lethargico, oculi antea clausi aperiuntur et ad hypnotisantem quasi necessario sese vertunt; membra veluti ceream flexibilitatem acquirunt. Si aliquis motus membris imprimitur, eumdem perficit aut complet hypnotizatus; ita si manus jungantur, ut fit generatim orationis tempore, totum corpus sese habet perindeac si mens contemplationi vacaret. Tandem, in statu somnambidismi, hypnotisatus videtur esse quasi e somno excitatus : audit, videt, loquitur et agit; sed non est sui compos, nam imperio hypnotisantis fere absolute paret.

(b) In ordine intellecluali, pnecipuum phaenomenon est mentalis suggestio, quae prresertim in statu somnambulismi fieri potest. Videlicet hypnotisatus ea omnia audit et exsequitur quae ab hypnotisante suggeruntur et imperantur; v. g. objeclum vere in cubiculo prsesens videt vel non, ad nutuiu hypnotisantis; si hic jusserit ut furtum committatur, primum quidem resistit, sed plerumque viclus a potentiori voluntate, furtum patratur. Imo suggestiones post hebdomadem vel mensem exequendas, fideliter adimplet praefixo tempore.

(c) Phaenomena mixta dicuntur ea quae in corpore, mediante imaginatione, producuntur, v. g. sudor sanguineus, quem, suggerente hypnotisante, quis patitur.

Causa horum factorum diversa a diversis aUvStoribus assignatur1. Multi ea explicant peranalogiam quamdam cum naturali somno. Siquidem ssepe saepius dormientibus contingit ut imaginarias rerum similitudines, quae in eorum phantasia repraesentantur, tanquam rea/es habeant, variosque aclus sub earum influxu peragant; quod quidem ex eo procedit quod ratio, ad recle judicandum de veritate rerum, sensuum perceptione caret, quoe ipsi necessaria est. Jamvero qui permittit se ab alio hypnotisari, ejus imperio se subdit, in phantasia sua vivide percipit similitudines rerum quae ab eo suggeruntur, easque tanquam reales existimans, eodem modo agit ac si res ipsas vere perciperet.2

1 Cfr. Wundt, Hypnotisme et suggestion, trad. de 1'allemand par Keller, Paris, 1902.

2 Ouod feliciter exponit Coconnier, op. cit., p. 347-380.

(B) De libertate hypnoptisati '. ^a) Certum est et ab omnibus admissum libertatis cxercitium somno hypnotico ct suggestionc multum minui; imo penitus fere tollitur, juxta omnes, quamdiu perdurat somnus; nam si persona honesta primum resistat suggestioni aliquid furandi, id fit vi habitus antea acquisiti; sed, si hypnotisans iterum atque iterum idem jusserit, mox furtum perficitur; non manet igitur illa libertas quae ad moralem imputabilitatem sufficit.

(b) Si vero agitur de suggestione postea adimplenda, in statu vigiliae, schola Parisiensis contendit non penitus tolli, sed solum minui libertatem; dum, juxta scholam Nanceiensem, etiam in hoc casu, hypnotisatus non potest moraliter suggestioni resistere. Quare, in praxi, hic sedulo et caute interrogari debet, ut, ex ipsius testimonio, dignosci possit utrum et quatenus in a6tione perficienda liber fuerit.

(c) Ex quo patet malas acliones quas hypnotisatus patratur, aliquando esse liberas in causd, quando videlicet libere suam voluntatem abdicavit, et somno hypnotico consensum pra^buit, praevidens hujusmodi acliones esse suggerendas. — Quapropter non potest indiscriminatim permitti hypnotismi usus sed solum ob gravissimas rationes, et cautelis adhibitis ne quid moraliter mali occurrere possit, ut infra exponetur, n. 916.

Conclusio totius capitis : de voluntatis educatione.

Cum libertas sit necessaria conditio ad moraliter et meritorieagendum, etaliunde unaenobilissimis facultatibus, maximereferteam contravariaimpedimenta munire ac roborare. Praecipua vero media ad id assequendum, haec sunt :

(a) Rationem recle excolere ; cum enim hsec maxime in a6lum liberum influat, quidquid intelletStum perficit eo ipso voluntatem roborat. Ideis siquidem maxima vis inest ad excitanda desideria ; haec autem ad actionem tendunt2.

1 Ue quo vide_/. Liegeois, De la suggestion et du somnambulisme, Paris (Doin) 1889, n. 507-575; Gilles de la Toi/rettef UHypnotisme, Paris (Plon), 1889; Mercier, Psychologie, 1904, n. 203.

2 Cfr. Dr P. E. Levy, L'education rationnelle de la volonte, 4° ed., Paris, Alcan, 1904, p. 22-57; Payot, Education de la volonte, p. 35-45 et 66-127.

Quare, si honestas, nobiles et christianas concipimus ideas, easque non perfunctorie, scd assidue et attente eisdem immoramur, eo ipso bonum perficcre vehemcnter exoptamus et strenue conamur. Ex adverso autem error et ignorantia, cum prcejudiciis ex quocumque fonte imbutis, sedulo dispellantur studio et meditatione veritatum quae ad mores recle informandos multum juvant. Inadvertentia animique levitas corrigantur consuetudine nil agendi nisi propter motivum honestum, imo et supernaturale, serio consideratum : cogitandum ergo antequam agendum, ut non ex caeco impulsu, sed deliberate omnia fiant.

(b) Passiones moderare et ad bonum dirigere; cum enim vires voluntati addant, non sunt quidem extinguendae, sed, praeeunte ratione, voluntati tanquam famulae obedire debent. — Si vero pravi habitus jam efformati fuerint, contraria consuetudine vincantur, atque repetitis actibus gradatim acquiratur habitus bonum prompte et expedite faciendi.

(c) Quia vero corporis debilitas, praesertimque nervosi systematis perturbatio status pathologicos induccre valent, qui liberum voluntatis exercitium multum retardant aut impediunt, excessus cujuslibet generis vitandi sunt, ut vere sit mens sana in corpore sano.

(d) Tandem, cum voluntas minuatur nisi eam exerceas, actus deliberatos et liberos voluntatis saepius eligere expedit; nec proinde, ad strenue agendum, expeclandae sunt maximae opportunitates, quae raro occurrunt, sed in minimis, quae quotidie contingunt, vis voluntatis est exercenda; ita enim vitatur cunclatio animique fiucluatio, ex qua induci potest aboulia; aliunde, ut Christus ipse animadvertit, " qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est; et qui in modico iniquus est, et in majori iniquus est1. "

(e) Neque praetermittenda sunt media supernaturalia, praesertim vero oratio et sacramentorum frequens receptio, quibus obtinetur gratia, atque voluntas roboratur, juxta illud : " Omnia possum in eo qui me confortat1. "

1 Luc XVI, 10. — C(r. ^Guidert, La formation de la volonte', Paris, 1903. - 2 Philip., IV, 13.

Gaput ij«

Status quaestionis. (A) Hucusque de aclu libero psycJiologice speclato; idem vero aclus dicitur moralis quando spectatur in sua relatione cum regula morum. Jamvero, 11 1 supra probatum est, n. 25-26, norma proxima morum cst natura rationalis hominis, normaque ultima est Deus, quatenus est supremum bonum et ultimus finis. Quaproptcr moralitas definitur acliis humani conformitas vel difformitas cum naturd rationali et divind bonitate l.

Ratione igitur moralitatis, actus humani sunt boni vel mali prout ad Deum summum bonum et finem ultimum tendunt, vel ab eo avertuntur. — Indifferentes autem vocantur qui nec boni, nec mali sunt, quia nullam habent relationem cum norma moralitatis. Utrum vero tales sint aclus non solum objec7ive> sed etiam in individao, infra expendetur. Interea notari potest indifferentiam non esse proprie moralitatis speciem, sed moralitatis negationem.

(B) Hic agitur de actu naturaliter seu ethice bono, non autem de a6lu supcmaturali et meritorio. Homo quidem ad statum supernaturalem elevatus est, et a6lus supernaturales quandoque elicere debet; sed non tenetur, sub pcena peccati, ad agendurn supernaturaliter in omnibus; aliunde, cum actus moraliter, seu ethice bonus, praesupponatur tanquam una e conditionibus ad meritum, prius de illo disserendum est, ut definiatur quandonam actus sit moraliter bonus.

1 Quidam moralitatem definiunt confonnitatem aut difformitatem cuni lege ceternd per rationem ' manifestatdj lex enim aeterna nihil aliud est nisi divina sapientia quatenus est direclivaomnium acluum, ideoque non realiter distinsruitur a divina bonitate.

posterior, cx relationc ad solam regulam positivam. Undc intrinsece mala dicitur aclio quae ex se adversatur naturali rerum ordini, qui independenter a qualibet lege necessario existit, ut est v. g. odisse Deum, innocentem injuste occidere; extrinsece viala vocatur a6lio quae non opponitur nisi ordini libere per legem positivam constituto, qualis est violatio diei sabbati, prcecepti communionis aut legis jejunii.

Quibus positis, dicemus : I de elementis aclus humani a quibus derivaitir moralitas ; II de extensione moralitatis, ad quos videlicet a6tus se extendat, pauca addentes de aclu indifferenti.

Art. I. De elementis ad moralitatem adlus concurrentibus \

*39' Quando voluntas elicit a6tum humanum, tendit in objeclum, propter aliquem ^zW?//, in quibusdam circumstantiis determinatis, et saepe sub ejus imperio efficitur aclus externus. Quatuor igitur sunt elementa quae in moralitatem influere possunt : objec~lum, finis, circumstantice, aclus externus, de quibus seorsim dicendum.

§ I. De OBJECTO ACTUS HUMANI.

i° Notio. (A) Quando voluntas deliberate agit, in aliquod obje6tum tendit; proindeque objeclum a6lus humani est id in quod primario et per se aclio tendit; ita distinguitur a circumstantiis, qua^ nonnisi secundario et per accidens attinguntur, — necnon a fine, qui est motivum propter quod agens operatur. Si v. g. copiosam eleemosy- nam largior pauperi vulnerato, propter amorem Christi, eleemosyna est objeclum morale in quod primario tendit actio mea, — abundantia cleemosynae, et conditio pauper- tatis proximi vulnerati, sunt circtimstanticz a6lus, — et amor Christi est finis, seu motivum propter quod pauperem sublevo.
(B) Objectum vero, ratione moralitatis, triplex esse potest : (a) bonum, si in se regulae morum consentaneum

1 S. Thom., 1. 2* q. 18-20; Suarez, De bonitate et malit. human. acl, disp. I V-X; Bittuart, diss. IV; S. Alphons., n, 34-40; Ball. B., n. 81-102; Bouquilion, n. 351-374; Lemhk., n. 27-36; Noldin, n. 56-65.

est, v. g. amare Deuin, proximum diligere ; (b) malum, si e contra in se huic reguke advcrsatur, quale est odium Dei, injusta innocentis occisio; (c) indifferens, si ex se nullam habet relationem cum regula morum, ut est ambulare, scribere, legere, comedere. Merito tamen animadvertit Bouquillon, n. 356, obje<5lum hujusmodi non manere indifferens, nisi quando consideratur indetermina te,a.bstrahendo videlicet a circumstantiis et praesertim a fine; nam ambulare sanitatis causd, est actus naturaliter bonus; scribere ad alios in veritate erudiendos, est quid valde honestum, — dum ex adverso legere pravos libros est quid inhonestum.

Hic autem animadvertere licet qua^dam esse mala absolute, ita ut nunquam bona aut indifferentia fieri valeant, v. g. odium Dei aut proximi; — quaedam vero esse mala relative, et quidem dupliciter : propter defeclum juris in agente, ut si quis bonum alienum aufert domino rationabiliter invito; aut propter periculum peccandi quod incurritur, v. g. si quis legit libros fidei vel bonis moribus nocivos.
(C) Objeclum vero, sive bonum sive malum, dupliciter speclari potest : (a) obfeclive, seu materialiter, quatenus consideratur in se, relative ad remotam morum regulam, independenter autem a conscientia; (b)formaliter, quatenus ejus bonitas vel malitia percipitur ab agentis conscientia, et libere a voluntate intenditur. Ita res aliena auferri potest, quin injustitia talis actionis cognoscatur, et in hoc casu talis actio materialiter est mala, sed non formaliter; si vero quatenus injusta advertitur et intenditur, mala est formaliter. Exinde intelligi datur quid sit peccatum materiale et formale : prius committitur sine cognitione aut consensu; posterius cum cognitione et consensu1.
20 De moralitate ab objecto derivata. Aclus humani suam primariam et essentialem moralitatem accipiunt ab obfeclo formaliter sumpto.

Obje6tum materiale per se objeclivam moralitatem actus constituit; quidam enim aclus ex se, ratione objecli, boni sunt, ut amare Deum et proximum; quidam ex se meliores

1 De quo vide Vieux Moraliste, ap. Ami du Clerge', XXI, 1899, p. 1 105-1 109; de peccato materiali infra dicetur, n. 507.

sunt aliis; ita amor Dci, ratione objecti, pcrfe6tior est amore proximi. — Attamen, quando actus consideratur in concreto, prout ab agente perficitur, primaria et esscntialis moralitas desumitur ex objeilo formaliter sumpto; nam cum moralitas propric dicta sit conformitas vel difformitas cum regula morum quaten is ratione percipitur, aclus non cst vere moralis, nisi advertatur illa relatio.

Moralitas autem, quae ex objecto formali derivatur, primaria dicitur, quia concipitur ante omnem aliam quae ex fine et circumstantiis provenit, et, si de malitia agitur, perseverat etiam mutatis fine et circumstantiis. Ita deliberata rei alience ab/atio, domino rationabiliter invito, concipitur ut injusta, antequam considerentur finis et circumstantiae, nec honcsta reddi potest etiam mutatis finc et circumstantiis,etsi v. g. quis furaretur ad faciendam eleemosynam.

Dicitur etiam essentia/is, quia ipsi aclioni intrinsece inest; sic amor Dei deliberate elicitus est bonus bonitate ipsi obje6to inhaerente, dum ex adverso odium Dei libere volitum est malum vi ipsius objecli formaliter spe6lati.

Corollaria. (a) Ut actus humanus bonitatem accipiat ab objecto bono, voluntas in illud tendere debet, saltem confuse, propter ejus honestatem ; nam, si hujusmodi bonum non intenditur, saltem confuse, ut honestum, intendetur ut aliquid deleclabile vel utile; actus proinde moraliter bonus non erit, quia nullam formalem relationem habebit cum regula morum, quoe in delc6latione aut utilitate minime sita est : ita sacro adesse unice curiositatis causa. Sufficit autem confuse hanc bonitatem intendere; quod fit quoties obje6tum de se Jwnestum non appetitur ultimo tanquam dele6tabile aut utile; ita re6le agit qui facit eleemosynam, formaliter quidem non cogitans de ejus honestate, sed neque propriam dele6lationem aut utilitatem exclusive quaerens: quod melius intelligetur ex dicendis ubi de fine.
(b) Ut a6lus humanus contrahat objecti malitiam, non requiritur ut hcec etiam confuse in se appetatur, sed suf- ficit quod sit cognita et iuterpretative vo/ita, seu logice per modum consecutionis. Nam malitia adeo adhaeret ipsi objeclo ut ab eo divclli nequeat etiam per bonam intcntionem. Ita qui novit prohibitum esse vcsci carnibus fcria sexta, et nihilominus, absque sufficienti ratione, eis vcscitur, pcccat, etiamsi nolit malitiam actiis : tunc cnim vcre vult legem frangere, quamvis nollct peccare; idem diccndum de co qui se incbriat, solam intendcns delectationem cx potu, non autem malitiam ebrietatis : dum enim praevidet sc cbrium forc cx potu, co ipso vult, interpretativc saltem, ebrictatis malitiam.

§ II. De fine actus humani.

Notio. (A) Finis, de quo agitur, non est jinis opcris, qui non distinguitur ab objecto formaliter sumpto, szd Jlnis operantis, seu intentio, motivum propter quod agens operatur (supra n. 4). Ita, si quis eleemosynam facit, finis operis est sublcvatio pauperis, finis autem operantis potest esse amor proximi propter se, amor Dei aut Christi, intentio redimendi peccata, aut vana gloria, etc. Imo unus idcmque aclus ab eodem agente, eodemque instanti, perflci potest propter multiplicem intentionem ; ita eleemosynam quis largiri potest ad pauperem sublevandum, quia hic amatur propter Christum et Deum, simulque ad obtinendam peccatorum remissionem, etc. — Hinc finis operis aliquando idem est ac finis operantis, quando videlicet agens intendit ipsam bonitatem intrinsece a<5lui inhaerentem, v. g. sublevationem pauperis in casu elecmosynae. — Intentio ipsa necessario bona est vel mala : cum enim sit deliberata, si ordinatur ad debitum finem, convenit cum ordine rationis et bona cst; secus, mala est1.

(B) Cum fine conne6litur medium^ seu id per quod agens vult finem consequi. Medium, quatenus mcdium2, non est per se appetibile scu bonum, quia voluntas in eo non sistit; sed percipitur ut quid utile ad finem conscqucndum, proindeque non propter se, sed propter finem intenditur. Exinde

1 Ita S. Thom.. 1. 2ae, q. 18, a. 9 : " Cum enim rationis sit ordinare, ac~tus a ratione deliberativa procedens, si non sit ad debitum finem ordinatus, ex hoc ipso repugnat rationi, et habet rationem mali; si vero ordinetur ad debitum finem, convenit cum ordine rationis, unde habet rationem boni. Necesse est autem quod vel ordinetur vel non ordinetur ad debitum finem. " Cfr. Didiot, op. cit., n. 440-454.

2 T)\cSXxir quatemts mz&mm) namsi spectatur non in ordinead finem, sed in se, in quantum est ac~lus independens, suani moralitatem habet ex objeclo, fine proprio et circumstantiis.

natum cst axioma : qui vult finem, eo ipso vult medium ; et qui vult medium, ut viedium est, eo ipso vult fmem. Etcnim finis obtineri ncquit sinc medio, proindeque ncmo sinccrc vult finem quin co ipso vclit mcdia ad finem attingendum necessaria. Paritcr medium, ut mcdium cst, non intenditur nisi in quantum ad finem conducit ; nemo igitur sincerc vult mcdium ut tale, nisi simul fincm assequi velit. Ita qui vult occidere Petrum, eo ipso vult mcdia ad hoc homicidium perpetrandum necessaria; pariter qui scienter vult adhibere aut revera adhibet media ex se apta ad Petrum occidendum, eo ipso vult Pctrum occidere.

Finis igitur ct medium, ratione moralitatis, indivulsc conncctuntur, iisdemque regulis subjiciuntur.

I. De moralitate a fine derivata.

i° Principium : Aclus Jiumanus aliquam moralitatem principalem accipit a fine, seu intentione propter quam fit. Nam ex hac intentione effici potest ut a£tio sit re<5tae rationi conformis vel difTormis : vi enim intentionis, aclus ex se indifferens potest fieri bonus aut malus, aclus bonus fieri melior aut malus, actus malus fieri pejor. Ita deambulatio, ex sc indifferens, bona est, si fiat ad liberius postea labori vel orationi vacandum, mala autem, si ad qmerendas peccandi occasiones; eleemosyna, in se bona, melior redditur si fiat ex amore Christi, mala autem, si ad pauperem a vcra fide avertendum ; furtum, in se malum, pejus evadit, si committatur ebrietatis aut libidinis causa.

Hanc autem moralitatem, ex fine derivatam, etsi non primariam seu fundameutalem neque essentialem, esse principalem, sic declarat S. Thomas1 : "Ad secundum dicendum quod fmis, etsi non sit de substantia aclGs, est tamen causa aclus principalissima, in quantum movet agentem ad agendum; unde et maxime actus moralis speciem habet ex fine. "

20 Coroliaria. (A) Actus ex objeclo bonus, ct \x\finem bonum rclatus, pnetcr objedivam bonitatem quam retinct aut retinere potest, novam, camquc aliquando multiplicem, ab intentione scu fi/ie acquirit bonitatem.

Ita eleemosyna pauperi data, ad eum sublevandum, propter amorem Dei\ simulque in satisfa6tionem pro peccatis, triplicem habet bonitatem, misericordia ab objeclo, caritatis ex intentione Deum imandi, necnon painitentice, propter motivuin satisfaciencli pro peccatis : hanc enim triplicem bonitatem vere appetit agens, ejusque aclio est virtualiter et moraliter triplex.

Diximus : aclus suam objeclivam bonitatem retincre potest : cam siquidem de faclo retinet, si liasc implicite saltem intenditur; si vero nullomodo intenditur, et sola Jinalis bonitas appetitur, aclus suam moralitatem desumit solummodo ex fine; ita si quis a vino se abstineat, non propter moralem bonitatem abstinentire, de qua minime curat, sed ad sanitatem corporis facilius servandam.

Ex quo sequitur eos qui volunt in vita spirituali progredi, majoraque merita acquirere, de puritate et perfeclione suae intentionis praesertim curare debere, pluresque bonos fmesamplecli : quoenim purior est, perfect-ior, et magis multiplex intentio(dummodo hac de re nimia anxietas vitetur), eo perfectior agendi modus.

(B) Aclus ex objeclo bonus, sed in finem mahun relatits, (a) totaliter malus evadit, si intcntio prava est causa totalis et adcequata eum ponendi, v. g. si quis cleemosynas largitur unice ad pauperes a vera religione avertendos; tunc enim agens vult bonum, non ut bonum est, sed ut mcdium ad finem malum, ideoque ut quid malum.

(b) Si vero actus ex se bonus \yzxx\z\y\x partim propter finem bonum, et partim propterfinem leviter culpabilem, probabilius non totus vitiatur, sed est partim bonus et partim malus; v. g. si quis dat eleemosynam tum ad sublevandum pauperem, tum ad captandam laudem. Tunc enim voluntas vere fertur in objeclum bonum, et illa tendentia non destruitur per intentionem leviter culpabilem, quae minime nos a Deo avertit1.

Si vero intentio mala, etsi non adsequata a6lus causa, graviter tamen sit culpabilis, — ut est eleemosyna data partim ad sublcvandos pauperes, sed partim ac praesertim ad eos a fide avertendos, — a<5tus est totaliter malus, saltem multo probabilius; illa enim intentio nos a Deo avertit, proindeque impedit quominus a6lus ipse Deo placeat.

(C) Aclus ex objeclo malus, et ut talis cognitus, etiam in bonum finem re/atus, remanet malus, minus tamen quam si ob malum finem eliceretur.

1 Ita Bilhtart, diss. IV, art. 4, § 2; Collct, De act. hum., cap. IV, art. 2, sec~t. r,conclus. i; Gury, n. 30; Ball. P., I, n. 98; iVoidin, n. 65. — Contrariam vero sententiam propugnant Suarcz, op. cit., disp. 8, seel. I; Vasquez, in 1. 2., disp. 70, cr.p. 2; Waish, n. 546-561.

(a) Remanct malus; nam si objeclum malum est, etut tale cognoscitur, finis bonus non impedit quominus voluntas malum appetat; v. g. si quis furatur ad sublevandum amicum, in extrema necessitate minime positum, eo ipso vult malitiam furti, etsi sublevatio pauperis sit bona. Quo sensu Apostolus dicit1 : " Et non (sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere)fiacia?uus ?nala ut veniant bona. " — Non licet igitur medium ex se malum adhibere ad finem bonum assequendum2.

(b) Atta?ne?i finis bonus minuit malitiam aclits, quia ostendit minorem esse affeclum ad malum, quod non appetitur nisi ex amore alicujus boni, seu tamquam medium ad honestum finem assequendum; ita, in casu allato, minor est malitia furti ad benefaciendum commissi quam ad nocendum proximo. — Ex adverso autem finis malus ?wvam malitiam addit aclui objective malo, quia duplici modo a regula morum difformis est, ut si quis furatur ad se inebriandum.

(D) A6lus ex objeclo indifferens, sed in finem bonum relatus, accipit a fine quamdam bonitate??? ; si vero in finem mahim ordinetur, ab eo moralem malitiam accipit. Ita cantare ad Deum laudandum est actus religionis, dum cantare ad libidinem excitandam est pcccatum scandali : in priori enim casu voluntas quid bonum, in posteriori quid malum vere intendit.

Ex quo intelligi datur quanti momenti sit honestum finem sibi prasfigere in omnibus aclionibus, etiam indifferentibus, ut omnes moraliter bonae efficiantur.

II. De obligatione finem ultimum et finem honestum intendendi.

Exposito influxu finis seu intentionis in moralitatem, jam alia exsurgit qusestio, num videlicet ad moralitatem actiis requiratur intentionis ordinatio ad finem ultimum, vel saltem ad finem moraliter honestum.

2 Catholicos igitur calumniantur qui ipsis adscribunt hoc effatum : Lafinjustifie tes ??ioye?is. Illud enim reprobant theologi; dum quidam acatholici idem approbant, inter quos Matthew Prior, qui scripsit ex fine bono legitima fieri media etiam mala, eumque solum peccare qui pravam habet intentionem :

" The end must justifiy the means,

He only sins who ill intends. " Cfr. The works of the english poets, London, 1810, t. X, p. 155; Etudes des PP. Jesuites, 5 aout 1904, p. 357.

i° De relatione actus in Deum. Ba/us, Janse- niaui, ct quidam doctores L.ovauienses, rati per peccatum originalc penitus vitiatam essc humanam naturam, docuerunt ad moralem bonitatem actus requiri ut in Deum referatur, tanquam ultimum finem, et quidem non solum impiicite, sed etiam explicite r. Jamvero rclatio aclus ad finem ultimum est explicita, quando agens de co cogitat eumque intendit; implicita, quando finis ultimus non in se intenditur, sed in alio, puta in objecliva actus bonitate.
Thesis : Ad bonitatem moralem aclus non rcqniritnr relatio ad Denm explicita, sed snfficit implicita. Ita communis et vera sententia.

(A) Hic enim agitur de opere in se bono, et propter honestum motivum peracto. Porro qui bonum facit ex honesto fine, eo ipso agit modo consentaneo rcctie rationi, et consequenter ipsi rationi divina,\ Ergo tale opus ex se, proprio pondere, tendit in gloriam Dei, proindeque vere, quamvis implicite, fit propter Deum.

J55- (3) Neque in contrarium valet argumentum ab adversariis desumptum ex verbis S. Pauti2 : " Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite. " Utrum illa verba de prcecepio an de consilio intelligenda sint, inter theologos controvertitur. Sed etiam ii qui, cum 6". LViomd, ea de prsecepto audiunt, nihil aliud requirunt nisi ut omnia opera implicite et objeclive in Deum referantur, prout jam expositum est. — Quod optime sic declarat Aiigustitius* : "Suggero remedium, unde tota die laudes Deum, si vis : quidquid egeris, bene age, et laudasii Deum... Cessasti ab hymno cantando, discedis ut reficiaris? Noli ebriari et laudasti Deum... Negotium agis? noli fraudem facere, et laudasti Deum."

Et sane, si prrefata verba universale praeceptum significarent explicite omnes actus in Deum referendi, sequeretur omnia infidelium opera esse peccata, cum hi in Deum verum explicite ea non referant; quod tamen merito ab Ecclesia reprobatum est4. — Si

1 Juxta Baium et yausenium, peccat qui agit sine caritate aut delectatione ccelesti, quia non datur medium inter caritatem et vitiosam cupiditatem; Doclores Lovanienses doctrinam I3aii amplectebantur licet eam tanstisper emollire conarentur. Cfr. Vacant-Mangenot, Dicl. de theol., t. II, voce Daius.

3 S. August., in psalm. 34, serm. 1 1, n. 16, Migne, V '. L., XXXVI, 341. * Siquidem a Pio V, 1 ocTt, 1567, damnata est ad minus ut scandalosa hax: propositio 25 I5aii : " Omnia opera infklelium sunt peccata et philosophorum virtutes sunt vitia. " (Densinger, Enchiridion, n. 905).

vero dicatur hic agi de prnecepto particu/a/i, solos fideles ligante, jugum intolerabile eis imponitur : plerique enim saepissime agimt quin cogitent de ordinatione suorum operum in Deum; imo ipsis persuasum est se bene agere dum v. g. eleemosynam prrebent ad sublevandum pauperem, quin de ultimo fine cogitent. Talis igitur interpretatio fidelium communi sensui et praxi adversatur.

N. B. Etsi non teneamur ovines nostros actus in Deum rcferre, datur tamen praeceptum se convertendi ad Eum aliquoties in decursu vitae, ut infra exponetur, ubi de viriute caritatis. — Praeterea expedit sane non solum mane, sed etiam saepius in die, omnes aclus suos Deo offerre, quo perfecliores evadant.

20 De relatione actus ad finem positive honestum.

Ut supra notavimus, n, 5, distinguitur bonum Jionestum a bono deleclabili vcl utili. Quare exsurgit quaestio utrum agere debeamus propter finem honestum, an liceat agere propter bonum delcclabile aut utile. Inter ipsos theologos res controvertitur.

(A) Quidam enim docent minime requiri ut voluntas positive finem honestum intendat, sed sufficere ut eum non excludat, seu apprehendat se nihil agere quod fini honesto contrarium sit; nam, inquiunt, ad aclionem honestam, non requiritur utsemper intendatur finis honestus, sed sufficit ut sit ex circumstantiis bona, modo finis non sit malus; ita bene agit qui ludit ad se recreandum, quin de honestate hujus aclionis cogitet. *

157« (B) Alii autem communius ac verius docent bonum delectabile vel utile non appetendum esse nisi propter honestum finem, positive volitum saltem implicite. Etenim delectatio a Deo, auctore naturae, primario ordinata est ad homines alliciendos in operationes necessarias vel utiles quibus annexa est; ita deleclatio quaedam ciborum usui anneclitur ut homo exinde ad manducandum alliciatur et vitam suam servet; ergo inordinate agit qui, saltem implicite, hanc delectationem non refert ad sui conservationem, sed unice comedit propter voluptatem 2. Idem dicendum de bono utili,

2 Huc pertinet propositio 8a ab Innocentio XI, 2 martii 1679, damnata tanquam scandalosa et in praxi perniciosa : " Comedere et bibere usque ad satietntem, ob solam voluptatem, non est peccatum, modo non obsit valetudini, quia licite potest appetilus naturalis suis aclibus quod ex natura sua ad fincm ultcriorcm referri dcbct. — Implicitc vero propter fincm honcstum intcndit, qui moderate agit : moderatio enim a recld ratione procedit.

Attamen intcndere possumus bonum utile aut delectabile, 710/1 solum quatenus est ho?testum} sed etiam quatenus est utile aut deleclabilc, dummodo ratio honesti non negligatur, ncc debitus ordo invertatur. Nam deleclabile et utile sunt quid bonum, etsi honcstati subordinatum; licct igitur utrumque intcndere non quidem primario, sed secundario tanquam finem intermedium ad bonum honestum.

Hinc intcntio boni proprii, etiam deleclabilis, non reddit actionem malam, dummodo voluntas in illo non quiescat tanquam infine ultimo; \\\\om\\\s perfeclhis z.<g\t qui, delectationibus affeclive renuntians, non intendit nisi bonum proprie universale et re6lae rationi consentaneum, bonum videlicet honestum.

§ III. De circumstantiis actus humani.

% I. Notio et species.

(A) Circumstantia est quid accidentale, a<5lui humano, jam in sua substantia constituto, accedens, eumque aliquo modo afficiens r. Quae quidem, si actum moraliter respiciat, moralis dicitur. Ita in furto, triplex elementum substantiam a6lus moraliter constituit : res aliena, ejus appropriatio invito domino, ab eo quijus non liabet rem aufcrendi; jamvero multae conditiones triplici huic clemento accedere possunt, ct in ejus moralitatem influere, v. g. utrum res aliena sit sacra an profana, pretiosa an vilis; utrum dominus sit omniuo ijwitus an aliquid de jure suo frui. " Nam, juxta Viva (in h. prop., n. 7), propositio damnata est non solum quia hic agitur de immodicd voluptate, sed etiam quia supponit licitum esse voluptate frui, eam unice ac ultimate intendendo. Cfr. Ue?izing.% n. 1025.

1 Cujus nominis originem declarat S. T/iom., 1. 2«, q. 7, a. 1 : " No men circumstuntice ab his quae in loco sunt, derivatur ad aclus humanos. Dicitur autem in localibus aliquid circumstare, quod est quidem cxtrinsecum a re, tamen attingit ipsam, vel appropinquat ei secundum locum. Et ideo quaecumque. conditiones.sunt extra substantiam ac~lus, et tamen attingunt aliquo modo aclum humanum, circu mstantitz d\cuntur. "

ccsserit; utrum fur sit panpcr an dives, laicus an sacerdos, etc.

(B) Scptem solent recenseri circumstantia:, hoc versu con-

Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando.

Oclavam tamen addiderat Aristoteles, scilicet circa quid; rem sic exponit S. Thomas1 : " Circumstantia dicitur quasi extra substantiam aclus existens, ita tamen ut aliquo modo attingit ipsum. Contingit autem hoc fieri tripliciter : uno modo, in quantum attingit ipsum aclum; alio modo, in quantum attingit causam acliis; tertio modo, in quantum attingit effeclum. Ipsum autem aclum attingit vel per modum me?isur&, sicut tempus et locus (quando, ubi); vel per modum qualitaiis aclus, sicut modus agendi (quomodo). Ex parte autem effeclus, ut cum consideratur quid aliquis fecerit. Ex parte vero causaz aclus, quantum ad causam finalem, accipitur propter quid (cur); ex parte vero causaj materialis, sive objecli, accipitur circa quid; ex parte autem caus?e agentis principalis accipitur quis egerit; ex parte vero caus?e agentis instrumentalis, accipitur quibus auxiliis. " — Una ex his circumstantiis est causa finalis (cur), de qua jam diclum est.

II. De moralitate ex circumstantiis derivata.

i° Principium : Aclus humanus aliquam moralitatemy licet minus principalem, accipit a circumstantiis. Etenim (a) Christus ipse declaravit paupercm viduam, qiue misit in gazophylacium duo minuta, plus dedisse quam divites qui multa jaclabant; quod quidem non aliter explicatur nisi ratione circumstantiarum, quia videlicet " de penurid sud omnia quae habuit misit, totum vi6lum suum 2. " (b) Tridentinum definivit necessarium esse confiteri circumj/rt////tfjpeccatorum,qu?epeccatispeciem mutant3; sane, quia moralem malitiam augent. (c) Circumstantiae enim, quando speclantur in sua relatione ad talem a<5tum determinatum, possunt esse reguloe morum conformes vel non; haud raro enim lex determinat quo loco, tempore, modo, etc, hic a6lus sit peragendus. Jamvero, si rectae rationi sint conformes, aliquam habent bonitatem quam adtui confcrunt; si vero difformes, a6lui quamdam malitiam addunt.
2° Applicationes. Quadruplici modo circumstantire moralitatem actui humano tribuere possunt :

(a) Actus ex objeclo indijferens ficri potest bonus aut mahis ex circumstantiis; ita temperate manducare, ad vircs reficiendas, bonum est; id cum excessu facerc, malum.

(b) A£tus cx objeclo bonus, cx circumstantiis quandoque malus redditur, graviteraut leviter, sccundum gradum malitiae quae ipsis inest; ita v. g. exercitium mercaturae in loco sacro, labor servilis die dominicd, matrimonium initum cum persona castitatis voto /igatd, etc, ratione circumstantiarum, aliquid mali prae sc fcrunt.

(c) Actus ex objeclo bonus vel malus, novam bonitatis vel malitiae speciem a circumstantiis accipere potest; v. g. qui ex voto continentiam servat, non solum castitatis, sed etiam religionis bonitatem assequitur; ex adverso qui rem sacram e loco injuste eripit, non solum furti, sed sacrilegii malitiam contrahit. Hujusmodi circumstantiae vocantur mutantes speciem.

(d) Actus ex objeclo bonus vel malus, a circumstantiis aliquem bonitatis aut malitiae gradum acquirere potcst, vel e contra amittere. Siquidem sunt circumstantiae quae, etsi speciem aclus non mutent, ejus tamen bonitatcm aut malitiam augent vel minuunt. Ita pauper, eleemosynam praebcns, excellentiorcm aftum misericordiae facit, ceteris paribus, quam dives; sacerdos eumdem intemperantiae a£lum committens ac laicus, gravius delinquit; qui furatur quia in quadam gravi necessitate versatur, minus graviter peccat quam qui opibus jam abundat.

30 Conditiones requisitae. Ut a£lus moralitatem ex circumstantiis desumat, duo rcquiruntur : (a) circumstantiae aliquam bonitatem aut maliliam prae se ferre debent : si enim indifferentes sunt, non influunt moraliter in a6lum; ita parum refert generatim utrum furtum commissum fuerit feria secundd aut tertid; (b) tanquam moraies apprehendi debent et intendi saltem implicite et in confuso; secus, quamvis in se bonae aut malae, non appetuntur sub hoc respeclu.

N. B. Circumstantia graviter mala totam a6tus bonitatcm tollit; secus, si leviter mala sit, ut diclum est supra quoad intcntionem, n. 150. — A circumstantiis differunt actiones, internae aut externae, quae, durante actione principali, aliquando fiunt : v. g. verbum otiosum inter orandum, aCtus impatientiae inter laborandum ; hi sunt aclus vcrc distincti, qui mali esse possunt, sed principalis aclionis bonitatem non auferunt.

§ IV. De moralitate actus externi.

i° Status quaestionis. Quae hucusque diximus de moralitatc, ad actum humanum sive intcrnum sive externum speclant. Sed hic exsurgit quaestio num a6lus exterior, scu executio a6tus interioris, huic addat specialcm bonitatem aut malitiam. (a) Supponimus hic agi de aclu interno efficaci, cui plenus consensus datus est, et de a6tu externo qui nihil aliud est nisi mera executio hujus actiis interioris; namjuxta omnes, inter desiderium plus minusve inefficax et ejus executionem magnum est discrimen; pariter, si a6lus externus aliquid addat dcsiderio mere interno, — ut haud raro contingit, — eo ipso novam moralitatem inducit. (b) Omnes concedunt actum externum augere per accidens bonitatem aut malitiam a6lus interni, et quidem triplici praesertim modo : ratione intensitatis, quatenus voluntas, in ipsa executione aclus, cum majori vehementia in objectum fcrtur, propter deleclationem vel difficultatem quae in eo reperitur; ratione durationis, quatenus exsequens, a6lum voluntatis continuando quousque opus perfecerit, diutius in eo perseverat; ratione multiplicationis, quia sa*pe, occasione a6lus externi, pluries renovatur a6lus internus, qui exinde fit melior vel pejor.
20 Scotistarum opinio. Quibus positis, Scotistce dicunt a6lum externum per sc augere moralitatem acliis interni. Etenim, (a) aclus interni et externi diversis Decalogi prseceptis prohibentur; ita septimo pi ?ecepto prohihetur a6tus externus furti : nonfurtiwifacies; decimo vero ipsum furti desiderium: non concupisces; ergo furtum exterius patratum specialem ex se habet malitiam.

(b) Ex communi sensu fidelium, accusari debet aclus externus peccati, nec furi sufficit dicere : efficaciter voluifurari; atqui, si aclus externus nullam addat malitiam a6tui interno, cur illum confiteri tenemur?

(c) Si vera sit sententia opposita, sequitur aliquid falsum; v. g. si quis habeat efficax desiderium mille homines occidendi, ccque graviter peccat ac si revera illos occiderit: si e contra efficacem habeat voluntatem milie pauperes alendi, reque meretur ac si de fa6lo eos aleret; quod nemo tamen admittit.

30 Thomistarum aliorumque communis sententia. Thomista, quibus hac in rc plerique conscntiunt theologi, doccnt aclium extcriorem, ut cst praecise executio aflus interioris vere efficacis, huic non addere per se novam bonitatcm aut malitiam.

(a) Huc enim pertinent verba Christi * : " Omnis qui viderit mulierem ad concupiscendam cam,ja7n mcecliatus est cam in corde suo "; ibi enim aclus mcre internus a<5lui externo rcquiparatur. Quod revera multi Patrcs explicite dcclarant, prrefata verba exponendo.

(b) Non datur moralitas sine libertatc; atqui tota libertas actus externi ab interno proccdit, ita ut, si ille actus flat absque libero consensu voluntatis, nec liber sit nec imputabilis; ergo actus externus ex se nullam moralitatcm habet, nec proinde bonitatem aut malitiam interioris consensus augere potest.

Hinc si desiderium et ejus executio diversis prosceptis prohibentur, exinde non sequitur hsec duo distinclam habere malitiam, sed Deum voluisse ut populus rudis, qualiserat Israeliticus, melius intelligeret non tantum aclum externum, sed etiam desiderium internum, etsi ab ejus executione separatum, malum esse.

(c) Si vera esset Scotistarum sententia, posset quis alium invitum privare bonitate morali, a6lum externum impediendo; v. g. posset fur, auferendo pecuniam eleemosynis ab aliquo destinatam, hunc privare bonitate speciali externo a6lui eleemosynae annexa; quod quidem omnino repugnat.

Neque absonum est dicere eum, qui efficaciter vult mille pauperes, alere, — etsi ab hoc piTestando per furtum aliamve causam prohibeatur, — bonitatem assequi tali aclioni annexam; Deus enim intuetur cor, et ipsam volitionem aeque ac ejus executionem remunerat : ita Abraham dixit, qui filium suum immolaverat solum intentionaliter : " Quia fecisti hanc rem et non pepercisti filio tuo unigenito, propter me, benedicam tibi.2" — Attamen actus externus in confessione declarari debet, non qm&perse distinclam habet malitiam, sed quia plerumque per accidens gravior evadit, et aliunde confessarius vix munere suo fungi potestcirca occasiones vitandas, restitutionem imponendam, aut remedia suggerenda, nisi simul cum interno consensu, a6tio externa candide exponatur.

Conclusio. Speculative loquendo haec posterior sententia probabilior videtur. Iu praxi autem plerumque executio interioris aclus intensiorem supponit volitionem, majoremque bonitatem aut malitiam, ut supra expositum est, n. 162. Unde multum deciperetur qui parum de aclibus extcrnis curaret. (a) Si agatur de a<5libus bo?iis} haec prae oculis habenda sunt : volitio non est vere efficax, quae, ubi potest, non transit ad adtum externum; aliunde externe agendo, ipsam voluntatem roboKamus, bonos habitus efformando; tandem multi cxterni actus positivis legibus prsescribuntur, et merito, cum a<5tus exterior saepe suggerat interiorem.

(b) Si de malis actibus quaestio est, ex corum executione haud raro sequuntur scandala, restitutionis obligatio, pravi habitus atque major facilitas ad peccandum.

Proinde, etsi de aclibus internis recle ordinandis praxipue curandum sit, praetermitti nequit recla a6luum externorum ordinatio.

Coroilarium de sensu axiomatis : Bonum ex integrd causd, malum ex quocumque defeclu. Illud axioma, quod invenitur in operibus 5. Dionysio Areopagitce adscriptis r, a theologis communiter receptum est eo sensu quod bonitas moralis non convenit actui qui, sive ex objeclo, sive ex fine aut circumstantiis, malus est. Quod tamen intelligendum est cum restrictionibus superius expositis.

(A) Ad objectum quod speclat, actus ex objeclo malus et qua talis cognitus, non potest ex fine aut circumstantiis fieri bonus, n. 151. Sed a6lus ex se indifferens, ex fine aut circumstantiis bonus evadere potcst, nn. 152, 160. Ad bonitatem ac~tus, non requiritur proinde ut objeclum sit ex se bonum, sed sufficit ut aliquam bonitatem a fine aut circumstantiis accipiat.

(B) Si agitur de fine, intentio toialiter ct adaiquate mala sufficit ad vitiandum aclum ceteroquin ex objeclo et circumstantiis bonum, n. 150; pariter intentio graviter culpabi/is, licet non sit adaequata a£tus causa, eum vitiat; sed intentio leviter culpabilis concomitans intentionem bonam, probabilius totum actum non vitiat, n. 150.

(C) Quando dc circumstantiis sermo est, circumstantia gravitcr mala totum actum vitiat, non autem leviter m&n, nn. 150, 161.

Ex quo pariter intclligitur conditiones requisitas ad moralem Jwnestatcm esse : i° ut a£tus sit liber; 2° ut objectum non sit malum saltem formaliter seu in cognitione; 30 ut actus sit bonus saltem ex parte finis sive operis sive operantis; 40 nec aliunde vitietur aliqua circumstantia graviter mala.

Art. II. De extensione moralitatis.

Status qusestionis. Quse de moralitate diximus, respiciunt a6lum in se seu direcle volitum; sed, cum dentur cffectus qui nonnisi in causd seu indirecle sunt voluntarii, inquirendum manet utrum hi sint etiam morales et agenti imputabiles. Ad cujus intelligentiam, pauca sunt praenotanda.

(A) Illud est voluntarium in se, seu direcle, quod voluntas immediate et expresse intendit sive ut finem, sive ut medium; ita sane voluntaria est inse mors inimici quam homidda intendit utjiuem, autoccisio viatoris quam fur intendit ut medium ad pecuniam capiendam. — Id vero voluntarium cst in causd, scu indirecle, quod neque ut finis neque ut medium intenditur, sed prcevidetur ex aclu direcle volito secuturum, proindeque ipsi aliquo modo imputatur; ita qul ex curiositate pravum librum legit, praevidens ex hujusmodi le6lione oritura dubia circa fidem, eo ipso indirecle, seu in causd vult haec dubia experiri. — Iterum effectus potest esse voluntarius in causd dupliciter : positivc, si ponitur aclio, ex qua praevidetur effectus secuturus; et negative, si omittitur aclio, praevidendo effeclum ex hac omissione secuturum; sic qui videt domum incendio conflagrantem, et nihil facit ad ignem extinguendum, quando aliquid praestare posset, indirecle et negative vult incendium.

(B) Quibus positis, quaeritur num effe6tus voluntarius in causd vere sit voluntarius, et agenti imputari debeat. Aclus videlicet imputabilis est, quando ejus bonitas aut malitia agenti, tanquam proprio auctori, tribui potest ac debet; porro ut proprius au6lor hujus aclionis haberi potest, quando libere e?'m posuit, cum praevia cognitione ejus moiaiitatis.

DE MORALITATE AGTUS HUMANI. 1C3

Attamen hac in re, scdnlo distinguendum cst inter effectum bonum et malum. Effectus bonus, in causd tantum volitus, non imputatur agenti; ita qui scribit librum lucri faciendi causa, praevidens simul bonos effectus ex ejus lectione secuturos, sed eos non intcndens in se, ctiam confuse, non facit actum moraliter bonum, quia propriam utilitatem, non vero honestatem intendit; patet ex diclis supra, n. 145. — ErTectus autem malus, in causd tantum volitus, agenti imputari potest; ex dictis enim n. 146, actus malitiam objecti contrahit quoties haec est cognita et interpretative volita; — quandonam autem revera imputari debeat, ex infra dicendis patebit.

(C) Voluntarium indirectum dupliciter occurrere potest : (a) aliquando effectus malus, in causd volitus, sequitur ex actu directe volito sine concursu alterius agentis liberi : tunc dicitur voluntarium indireclum simpliciter. (b) Quandoque vero effectus malus producitur cum concursu alterius agentis liberi : tunc vocatur casus cooperationis, quia videlicet duo (vel plures) ad productioncm hujus effectus concurrunt. — De utroque seorsim dicendum.

§ I. De moralitate effectus indirecte voliti *.

Praenotanda. Ut judicetur de moralitatc effectiV, inquirendum est primario quomodo cum causa connectatur.

(a) Aliquando causa ita determinatur ad unum effectum producendum, ut hic necessario sequatur : tunc effectus direcle intenditur, et agenti merito imputatur ; ita qui scienter applicat ignem ad ligna, directe vult ea comburere, quia ex se ignis ad comburendum determinatur.

(b) Quandoque vero causa duplicem producit effectum, ita tamcn ut unus alteri subordiueiur^ ct nccessario ex eo sequatur; ita si quis scienter et volenter in pairem familias sciopetum explodit, certo praevidens ex ejus morte filios sustentatione privandos esse, duplex efTectus (mors patris et misera filiorum conditio) merito agenti imputatur, quia

1 S. T/iom.y 2. 2X, q. 64, a. 7; Suarez, De volunt., disp. I, secfl. 5; Biliuart, diss. I, a. 4; Elbel-Bierbaum, t. I, n. 23; IVais/i, n. 88-192; Laioux, De Acl. humanis, diss. 8; Ball. P., I, n. 26-32; Bouquillo)i^ nn. 328, 371-374; Noldin, n. 33-38.

prior direcle intenditur ut medium ad finem, scilicet vindictam, posterior iizdirecle ut effecltis qui nccessario sequitur ex medio dirccte volito.

(c) Effectus a causa producti ita coordinati esse possunt ut aeque immediate procedant, quia causa ad utrumque producendum ex se determinata est; ita si medicus mulieri gravidae prsebeat medicinam, quaeeam sanare potest,et simul abortum causare; quo casu effeclus uterque dicitur sequi per se. Si vero unus effectus non aeque immediate ex causa procedat, quia haec non ex se determinatur ad talem effectum producendum, hic sequitur per accidens : ita si quis librum scribat bonum aut indifferentem, lucri faciendi causa, cujus tamen le6lione alius, propter suam fragilitatem, scandalizatur. — Jamvero quaestio est num et quandonam hujusmodi effeclus, qui sive per se sive per accidens ex causa procedunt, et in causd fuerunt voliti, sint agenti imputabiles.

Duplex erit principium : prius declarat quandonam imputabilis sit effeclus malus, posterius quandonam permitti possit.

Ium Principium : Effeclus malus, in causd iantum vo/itus, est moraliter imputabilis quando hcec tria simul concurrunt, videlicet : i° agens effectum prsevidit saltem in confuso; 2° potuit non ponere causam; 30 effectum impedire debuit. Explicatur et probatur per partes.

i° Requiritur ut agens effeclum prceviderit saltem in confuso ; si enim illum nullo modo praeviderit, effectus non est voluntarius, nec proinde imputabilis : nil volitum quin prcecognitum. — In confuso autem praevidet effectum qui novit, etiam obscure vel indistincte, aut saltem suspicatus est effeclum secuturum esse; ita qui suscipit officium medici, judicis, confessarii, etc, advertens se scientia omnino requisita ad tale officium carere, vere, quanquam indistincle, praevidet malos effeclus inde secuturos; pariter venator qui suspicatur id quod videt esse hominem, et tamen in illud explodit, confuse praevidet homicidium exinde secuturum.

Ex adverso autem qui se inebriat ex modico haustu liquoris cujus vim non suspicabatur, ebrietatis malitiam non incurrit.

Ex hoc intelligi datur quandonam imputari debeant peccaja in ebrietate commissa : si quis experientia noverit se, in statu ebrietatis, obnoxium esse irse, rixis, blasphemiis, etc, et nihilominus libere se inebriaverit, reus est hujusmodi peccatorum, quia ea praevidit; si vero haec committere non soleat, eadem non possunt ei imputari, si forte occurrant, quia prsevisa non fuerunt1.

2° Requiritur ut agens potuerit non ponere causam : si enim nwraliter tenetur causam ponere, ab illo a6lu abstinere nequit, nec proinde effectus moraliter ei imputabilis est; siquidem ad impossibile nemo tenetur. — Ita reus non cst sacrilegii sacerdos qui praebet communionem peccatori, cujus indignitatem nonnisi ex confessione novit, quia tenetur sigillum sacramentale fideliter custodire.
3° Requiritur ut agens malum effeclum impedire teneatur; si enim ad id minime teneatur, efTeclum potius permittit quam ejficit; et aliunde, si justam et proportionatam habeat rationem illum permittendi, talis effectus ei non est imputandus.

Jamvero effectum impedire tenetur, si hic ex se fluit ex causa : tunc enim qui vult antecedens vult et consequens. Si vero effectus sequitur per accidens, videlicet ex aliis causis independentibus a voluntate agentis, ita ut actus positus sit potius occasio quam causa mali effectiis, agens non tenetur hunc effectum impedire abstinendo ab actu ceteroquin bono, qui est tantum occasio mali effectus. Ita medicus, qui in exercitio suae artis, non paucis concupiscentiae motibus obnoxius est, non est horum reus, etsi eos praeviderit, quia exercitium medicinae non ex se, sed per accideits istos motus producit.

Quando vero tres praefatae conditiones concurrunt, effectus malus, etsi indirecte volitus, vere est liber ac proinde imputabilis. Tunc autem committitur peccatum non eo instanti quo sequitur malus effectus, sed eo instanti quo iste praevisus fuit atque intentus; ideoque, etiamsi effectus non sequatur, peccatum jam commissum est, quia volitum.

1 Quidam theologi asserunt ad imputabilitatem sufficere ut agens effectum prcevidere potuerit ac debuerit; quod in idem recidit, nam non potuit nec debuit praevidere, si nullo modo revera praevidit.

Ita qui altcri venenum pnebet, praevidens mortem inde secuturam, hoc ipso instanti in suo corde homicidium committit, etiamsi, propter medici interventum aliamve causam, mors de faclo non sequatur. lta qui advertit se ulteriore potu inebriatum iri, et experientia novit se in ebrietate niulta peccata committere, haec omnia peccata implicite intendit eo instanti quo ulteriorem potum bibere intendit.

Unde, ad judicandum de gravitate peccati indirecte voliti, attendi debet ipsa malitia aclus intcrni : quo distinctior ac certior fuit prajvisio mali effecliis, co gravior est culpa ; quo minus distincla ac certa, co levior cst culpa. Unde multi excusantur a gravi peccato, quia, proptcr animi levitatcm, nonnisi confuse pravos effedlus suarum a6lionum apprehendunt1.

IIum Principium : Licet ponere actum in se bonum aut indifferentem, ex quo sequitur duplex effectus, alter bonus et alter malus, dumnwdo effectus bonus non producatur gm$ rnediante malo, adsit ratio proportionate gravis, et fmis agentis sit honestus.

Ouatuor proinde requiruntur conditiones :

i° Ut aclus sit in se bonus aiU indifferens ; si enim sit in se malus, nunquam fieri potest licitus, etiamsi bonus ex co sequatur effectus, et a fortiori si malus sequatur efifeclus — Ad dijudicandum autem utrum aclus sit in se malus necne, attendi debet num malitia ex circumstantiis oriatur, an in ipso aclu inveniaturjuxta prudentum communem aestimationem : si prius, a6lus censetur in se bonus aut indifferens; si posterius, in se malus judicari debet. — Ita, cum somnus hypnoticus sit malus non in se, sed ex circumstantiis', quandoque, licet raro,permitti potest propter gravem rationem,dummodo debit^e cautiones adhibeantur ad pravos effeclus arcendos.

20 Ut bonus effectus non producatur #isi mediante effectu malo ; nam, si ex causa immediate sequatur effectus malus, et, nonnisi mediante illo effectu malo, oriatur bonus, non licet causam ponere : tunc enim malus effectus assumitur ut medium ad bonum, ideoque directe"intenditur 2. Ita illi—

2 Quidam tamen necessitatem hujus secundae conditionis negant ; nam, inquiunt, injustum aggressorem occidere licet ad propriam vitam cite agit qui famulo potum inebriantcm praebet ut exinde aliis horrorem ebrietatis injiciat.

30 Ut adsit ratio proportionale gravis ponendi causam et malum effe6lum permittendi, ita ut bonus effe6tus compenset malum. Etenim recta ratio di6lat melius esse carere minori bono quam illud obtinere per ac~lum, ex quo majus sequitur malum ; ex adverso autem, si bonus effectus superat aut saltem compensat malum, jam cessare videtur lex quae malum effe6tum prohibebat.

Tota difficultas est definiendo quaenam ratio sit propor- tionate gravis. Hoc autem, in singulis casibus, nonnisi ex judicio prudentum dignosci potest, omnibus attentis circum- stantiis. Praecipua vero adjuncla sedulo expendenda, ad haec reducuntur : —

(A) Non unice inspiciendum est commodum vel incommodum in casu particulari oriturum, scd etiam illud quod toti societati impenderet, si talis a6lio generatim permitteretur aut prohiberetur. Sunt enim a6liones, pro quibus non videtur esse ratio sufficiens, si attendatur ad casum particularem ; adesse vero agnoscetur, si respiciatur ad uuiversalilatem casuum, attento bono publico, seu totius societatis. l Ita bonum sociale exigit ut injustus aggressor occidi possit, quando alia media propriae vitae servandae desunt, etiamsi aggressor vitam non soium temporalem, sed aeternam forte amittat; secus enim sicarii, latrones et impii,scientes bonos ad vitam tutandam nunquam occisuros, audaciores evaderent, et familias ipsamque societatem homicidiis et latrociniis perturbarent, ut exponitur De Justitid, n. 325.

(B) Attendendum est ad gravitatem mali effeftus :

tuendam; jamvero in hoc casu bonus effetftus, videlicet propriae vitse conservatio, non obtinetur nisi mediante effeclu malo, id est, mcrte aggressoris. Ita IValsh, n. 143-144. — Res difficultate non caret; at1amen dici potest in hoc casu mortem injnsti aggressoris non esse effeclum moraliter in se malum : jure naturali et divino prohibetur quidem innocentis occisio, non vero nocentis. — Aliunde qui, ad se tuendum, aggresscrem occidit, hujus mortem non intendit ut inedium ad vita: conbervationem, sed percutit aut explodit eo fine ut eum inerraem reddat, nocendique incapacem, prrevidens tamen forsan mortsm aggressoris inde becuturam.

quo gravius cst malum praevisum, eo major essc debet ratio excusans. Ita si quis injustum aggressorem rcpellit mortem ci inferendo, major requiritur ratio quam si vulnus non lelhale infligit : in priori casu, rcquiritur ut bona dcfendenda maximi sint momenti, dum in posteriori possunt esse minoris momenti (De Justitid, n. 329-331).

1PJ9* (Q Inspici debet etiam influxus aclionis in effeclum sive bonum sive malum. Ideo enim malus effeclus compensandus est ab agente, quia ipsius actio in istum influit; crgo compensandus est ea proportione qua in effectum influit. — Mensura vero influxus a pluribus pendet, videlicet ^proximitate, probabilitate, modo positivo aut negativo agendi. Gencratim quo proximius, quo probabilius, quo magis positive a6lio in malum effeclum influit, eo major requiritur ratio ad illam licite ponendam.

(a) Eo proximior causa dicitur quo pauciora sunt intermedia inter ipsam et effectum; v. g. si quis legere discat, prgevidendo se forsan periculum incurrere libros pravos legendi, et exinde tentationes experiendi, — hic ultimus effeclus omnino remote sequitur ex aclu; si quis vero reipsa legat pravum librum, concupiscentke motus magis proxime ex hac leclione sequuntur; major proinde requiritur ratio.

(b) Eo probabilius causa influit in effectum, quo verosimilius hic ex causa secuturus pr?evidetur; v. g. si quis e fenestra lapidem projiciat in civitate et via, ubi multi transeunt, multo probabilius secutura est vulneratio proximi quam si id faciat in pago ubi pauci admodum iter faciunt; multo major igitur requiritur ratio.

(c) Eo magis positive agens in effectum influit quo magis aclive se habet ; ita major requiritur ratio ad aliquid agendum quam ad aliquid omittendum, ex quo malus effec~lus secuturus est.

(D) Attendi debet etiam connexio plus minusve necessaria inter causam et effectum; sic, ad locandum haereticis aliquod aedificium in quo suos errores spargent, major requiritur ratio, si nullum aliud sedificium in loco invcnire ncqucunt, quam si facile alia locare valent.

(E) Pariter prae mente habendum estjus aut officium quod agcnti inest a<5tum ponendi : minor certe desidcratur ratio, si agitur de illis qui speciale jus, aut a fortiori officium habent actum faciendi; v.. g. si medicus aut sacerdos pra> videat se aliquam tentationem experturum libros legendo quos jus et officium habet legendi, ad munus suum rite adimplendum, multo minor sufficit ratio quam si agatur dc alio qui nonnisi cx curiositate eosdem libros vult legcre.

40 Reqiiiritur ut finis agentis sit honestus, id est, ut agens non intendat effeclum malum, quem praevidet, nec postca eum approbet, sed relate ad eum permissive tantum se habeat; quare in pravo effeclu complacere nequit, sed ita dispositus esse debet ut vellet eum non produci, si aliter obtinere posset bonum effeclum quem intendit. Patet ex diclis ubi de flne, n. 150; qui enim pravum finem intendit, aut in eo complacet, eo ipso vult aliquod malum.
Quando quatuor praefatae conditiones simul concurrunt, effectus malus indirecte tantum volitus agenti non imputatur; nam ille effe6lus, quatenus malus, moraliter involuntarius censeri debet, cum voluntas eum non intendat, neque in eo complaceat1. Agens malum quidem effeclum prsevidet ac permittit, seu tolerat, sed ob justam ac proportionatam causam, sicut Deus ipse malum tolerat propter rationes graves. Jamvero bonum publicum postulat ut a<5tus, ceteroquin bonus aut indifferens, non prohibeatur propter effe6lum malum, si gravis adsit ratio eum ponendi, ut constat exemplis jam allatis aliisque in toto decursu operis afferendis.

§ II. De cooperatione ad ACTUM malum2.

Status quaestionis. (A) Cooperari in genere est cum alio operari ; ideoque, si agatur de re mala, cooperatio est concursus pra?stitus aclioni prava? alterius. Potest autem quis dupliciter alterius peccato cooperari : influendo in ipsani voluntatem consiliis, exemplis, adulationibus, etc. : quod genus coope.rationis proprie dicitur scandalum, de quo agetur ubi de caritate ; juvando alterum, jam ad peccandum

1 Hac de re agunt theologi plerique ubi de caritaie; ita S. Alphons.y lib. III, n. 59-80; Elbel-Bierbaum, t. I, p. 11, n. 361-464; Bouquillony De virt. theologicis, n. 545-555; cfr. Waffelaert, La cooperation au mal, 2e ed., Bruges, 1892; Vieax Moralistc, ap. Ami du Cterge', XXIII, 1901, pp. 721, 785, 961, 1025, 1073 sq.

2 " Nihil prohibet unius ac\us esse duos effeclus, quorum alter solum sit in intentione, alius vero sit praeter intentionem. Morales autem ac~lus recTpiunt speciem secunduin id quod intenditur, non autem ab eo quod est praeter intentionem. ,? (S. T/iom., 2. 2^, q. 64, a. 7).

determinatum, in perpciratione peccati : et hacc cst proprie cooperatio, dc qua aliquid dicendum habemus.

(B) Ha?c autcm cooperatio potcst csse intentionalis scu formalis, vel materialis tantum : prior adest,quando cooperans scienter et volenter ad aclioncm concurrit, quatenus mala est, ideoque ejus malitiam vere intendit sive explicite, sive implicite, opus exercendo quod ad pravam actionem dirc£le ordinatur, v. g. librum scribendo ac vcndendo qui ex sc ad corrumpendos mores ordinatur. Tunc enim sibi proponit finem malum, proindeque peccat1, juxta principia supcrius tradita, n. 150. — Materialis est, quando concurrit ad ac~tionem alterius, quatenus physica est, sine intentionc cooperandi ad peccatum. Ita qui furi tradit clavcs domiis, quo facilius hic furari possit, formaliter et culpabiliter cooperatur; materialiter autem, si id facit, eo tantum fine ut proprium damnum vitet, v. g. mortem, nullomodo mtendens furto cooperari. Hic non agitur de formali cooperatione, qua? evidenter direcle mala est; sed solum de materiali cooperatione, quse, ut patet ex notione tradita, rcincidit in casum voluntarii indirecli. Siquidem cooperans vult direcle propriam utilitatem, v. g. vitam servare, et indirecle tantum vult actionem malam, v. g. furtum quod praevidct ex traditione clavis secuturum.

Chapter 31 of 73