Nn. 669–712

669. Multos hodie, sive dodtos, sive indoclos, in infidelitatem labi, apud omnes gentes christianas, lugenda constat experientia 2; quapropter de causis quse fidei amissionem inducunt inquirere expedit, quo facilius incredulitatis remedia detegantur. Jamvero duplicis generis sunt hujusmodi causae : aliae internce, ex animi dispositionibus ortae; aliae externce, seu ex ipso statu hodiernae societatis.

i° De causis internis, seu subjeclivis.

Cum fides ab intelleclu eliciatur, sub influxu voluntatis, juvante gratid, ex hoc triplici capite difficultates credendi oriri possunt.

670. (A) De causis intellectualibus. Ad fidem tuto et rationabiliter servandam, necessaria est cognitio motivorum

2 Ad rem DD. Mignot, L'Apologetique contemporaine, ap. Revue du Clerge fraitqais, t. XXIV, 1900, p. 581 : " II ne faut pas etre dupe des apparences : la foi veritable, nous ne disons pas la religiosite, diminue tous les jours. Exterieurement, on parait encore croyant, on se dit encore catholique, protestant; en realite, on ne l'est plus guere que par habitude, tradition de famille, a dose homeopathique. Et puis nous vivons dans une atmosphere saturee d'incroyance. Meme dans nos populations les plus chretiennes, dans les milieux les mieux conserves, la foi veritable a perdu une partie de son influence sur les esprits". Cfr. Gayraud, La Crise de la Foi, 2e ed., Paris, Bloud, 1901.

credibilitatis; ha±c vero a multis ignorantitr, ab aliis, propter prazjudicia, rej i c i u n tu r.

(a) Multi fidem amittunt propter ignora?itiam, quia, dum incredulorum opera attente legunt, apologetarum libros praetermittunt; ita difficultates contra fidem propositas solvere nequeunt, et mox in infidelitatem prolabuntur. Laicis igiturinculcanda est necessitas a doctioribus inquirendi solutionem difficultatum, sacerdotibus vero necessitas studendi, ut exhortari in doctrina sana et eos qui contradicuntarguere valeant; caveant autem ne tanquam dogmata tradant ea quae Ecclesiae infallibili magisterio nondum proposita sunt : non pauci enim a fide deterrentur propter quorumdam theologorum opiniones, quae ut veritates fidei exhibentur *,

(b) Praeterea hodiernorum mens, multis pr&judiciis imbuta, vim motivorum credibilitatis difficile percipit. Non pauci videlicet, kantismo faventes, rationis autonomiam proclamant, atque revelationem ut quid extrinsecum et humana ratione indignum dcnuntiant. Alii, positivistarum methodis plus aequo fidentes, miracula rejiciunt, utpote satis constanti experientia aut observatione non probata 2, vel, ut alii dicunt, quia moderna? conscientia? repugnant 3. — Alia sunt quidem motiva credendi, quae desumuntur ex eo quod legi-

1 Id sane intelligunt qui libros a modernis incredulis scriptos percurrunt; cfr. A. D. White, Warfare of science and theology, New York, gallice " Histoire de la lutte entre la Science et la Theologie", Paris, Guillaumin, 1899.

2 " L'orgueil de 1'esprit est donc souvent le grand obstacle a croire. On ne se resigne pas a s'en rapporter au temoignage d'autrui quand on a explore tous les mystcres de la nature depuis la resolution des nebuleuses jusqu'au role des microbes... Trop intelligents pour etre franchement matdrialistes, beaucoup de nos savants se refugient honteusement dans les brouillards de 1'agnosticisme; comme si, parce que nous ne pouvons tout savoir, nous ne pouvions rien savoir du tout. II en resulte, nous Favons dit, une tendance generale a ne plus croire aux miracles, a identifier le miracle avec Finexplique : ce qui est encore une forme nouvelle de Fagnosticisme ". {Mignot, 1. c, p. 584).

3 " Si nous n'admettons plus le miracle, ce n'est pas seulement qu'it ne s'en produit que quand on y croit, c'est qu'il est rejete par la conscience plus encore qu'il n'est nie par la science. Loin de faire preuver le miracle desormais est une raison de mettre en doute et de soumettre a 1'examen les v^rites que Fon pretend appuyer de cette singuliere autorite. " (Seait/es, Les affirmat. de la conscience, p. 34.)

timae aspirationes intellectus, voluntatis, totiusque animae nostrae nonnisi in christiana religione complentur; sed hoc argumentum, quod nonnullis placet, ab iis solum accipitur qui re6le sunt dispositi, veritatem et justitiam sitiunt, divinumque solatium quaerunt.

Quapropter non unum tantum aut alterum argumentum apologetae praebere debent, sed diversa diversis ingeniis accommodata. Imprimis saepe in memoriam revocari debent haec principia : in re morali et religiosa, sola moralis certitudo exspectanda est; certitudinem moralem pariunt argumenta valde probabilia, quando////r<2 szmulm eumdeiu finem conspirant *. Pariter ostendi debet revelatione non destrui, sed perfici rationis lumen et legitimam autonomiam 2.

671. (B) De causis moralibus, seu ex parte voluntatis. Ad credendum necesse est ut voluntas intelle6tum moveat ad assentiendum veritatibus revelatis (supra, n. 618). Voluntas autem, quse independens vult manere, haud raro assensum fidei non imperat, quia, ex una parte, auctoritatem Dei aegre fert, et, ex altera, cupiditatibus indulgere exoptat, quas refraenat christiana religio. Haec dispositio saepe augetur abusu spiritus democratici qui multorum animos pervadit, et quosdam incitat ad jugum excutiendum cujuslibet auctoritatis, non solum civilis, sed etiam divinae : hinc naturali quodam instinc~lu, religionem abhorrent quae in aucloritate innititur. Aliunde, quia voluptatis amor magis ac magis in omnes civium ordines sese insinuat 3, naturaliter

1 " II faut donc, a notre avis, proceder par accumulation depreuves, par vue d'ensemble. On resiste a une preuve, a deux ou trois peut-etre : on ne resiste pas a cent, k moins d'etre de parti-pris. Si nous arrivons a la certitude par le cojigeries firobabilitatnm, comme on dit, bien plus surement encore y arriverons-nous par le congeries firobatio?ium. Par une singuliere inconsequence, on voudrait exiger dans les questions religieuses une certitude que l'on n'a pas dans les choses de la vieordinaire. Pourquoi cette difference?" {Mig?iot, 1. cit., p. 578).

3 "Faire ce qui plait, se mouvoir a sa guise, satisfaire tous ses besoins, suivant Pordre dans lequel ils se presentent et leur degre d'intensite, c'est jouir, c'est etre heureux. Par contre, ne pas faire ce qui plait, ne pas se mouvoir a son gre, ne pas satisfaire ses besoins, c'est souffrir, c'est etre malheureux... Vivre, etre heureux, etre libre, c'est tout un ". Ita vitam moralem multi concipiunt, ut videre est ap. Seait/es, Les affirmat. de la conscience moderne, p. 130- 131.

refugiunt religionem quae sui abnegationem passionumque mortificationem omnibus praedicat : quanto facilius argumenta in gratiam revelationis admitterentur, si, prout fit in veritatibus mathematicis, nullo modo libidinibus obstarent! His igitur inculcandum est nullam societatem, civilem a it religiosam, sine aliqua aucloritate subsistere posse, et rationabilem legitimae au£toritati submissionem efficacissimum esse medium ad vitandam multorum tyrannidem; passiones autem ad veram felicitatem nonconferre, nisiquatenus ad bonum ordinantur, et in christiana religionc omnia inveniri adjumenta ad passiones moderandas recleque ordinandas.

672. (C) Cum fides acquiri et servari nequeat s\ne gratid Dei, non pauci ab ea deficiunt, quia propriis viribus nimium fidentes, orare negligunt. Quorum in memoriam frequenter revocari debet necessitas orationis ad superandas tentationes contra fidem : "Crcdo, Domine; adjuva incredulitatem meam... Adauge nobis fidem " *.

2° De causis extrinsecis.

673- Multae sunt hodie causae extrinsecae quae ad minuendam et penitus evertendam fidem concurrunt : —

(A) Neutralis educatio in scholis, collegiis et universitatibus tradita, quae saepe indifferentismum gignit, et quandoque irreligiositatem. Ubique fere terrarum nostris diebus scholae permultae inveniuntur, in quibus nihil de religione

1 Marc, IX, 23; Luc, XVII, 5. — Nec minus necessaria est oratio ad fidem consequendam, quando amissa fuit, ut praeclare exponit M. d^Hutst, Confer, 1892, p. 1 10 : " Je crois, Seigneur, venez au secours de mon ineredulite ! Combien de pauvres ames pourraient redire ce cri de detresse et de confiance ! Je crois, c'est-a-dire je voisqu'il faut croire; les epreuves de la vie m'ont instruit; ma raison defaillante n'a pu resoudre les problemes qui me tourmentent. J'ai regarde du cote de ceux qui croient, j'ai envie leur bonheur. J'ai ouvert 1'Evangile et j'ai cru reconnaitre mon Sauveur. J'ai ecoute la grande voix des siecles chretiens et j'ai ete emu de leur temoignage. Mais entre cette inclination a croire et la derniere abdication de mon doute; entre ces raisons de croire et ce don volontaire de mon esprit et de mon cceur qui s'appelle la foi, je sens qu'il y a un abime a franchir, qu'il depend de moi de le franchir, et je n'ose encore. Credo, Domine, adjuva incredulitatem meam. Ah ! Messieurs, je vous en prie, emparez-vous de cette priere; Dieu Fer.tendra, il y repondra par le don de la foi ".

christiana docetur, imo nihil de Supremo Numine x. Ita via paratur non solum religioso indifferentismo, scd etiam atheismo. Multum enim apud juniores minuitur religionis aucloritas et dignitas, quando omnino a cursu studiorum exsulat. Sed neutralitas diu in scholis servari nequit; in rcbus historicis et moralibus, multoties sese praebet opportunitas de religione sermonem habendi, ad eam scilicet impugnandam et deridendam2.

674. (B) Lectio librorum fidem impugnantium. Innumeros esse libros et ephemerides, in quibus mysteria fidei nostrae negantur aut deridentur, nemo est qui ignoret; co periculosiores sunt quo elegantiori stylo magisque scicntifico apparatu conscribuntur, et non solum doctorum, sed etiam simplicium ingenio accommodantur. Multi catholici, curiositate allecti, eos legunt, et dubia contra veritates revelatas concipere incipiunt; pauci admodum haec dubia solvere curant, catholicos libros legendo; aliunde facilius proponuntur quam solvuntur difficultates.

675. Merito igitur ab Ecclesia prohibentur :

"Libri apostatarum, haereticorum, schismaticorum et quorumcumque scriptorum hseresim vel schisma propugnantes, aut ipsa religionis fundamenta utcumque evertentes... acatholicorum libri, qui ex professo de religione tra6tant, nisi constet nihil in eis contra fidem catholicam contineri ;

Libri in quibus Deo, aut Beatae Virgini Marise, vel Sanctis, aut Catholicae Ecclesiae ejusque cultui et sacramentis, aut Apostolicse Sedi detrahitur...; opera, in quibus inspirationis sacrae Scripturae conceptus pervertitur, aut ejus extensio nimis coarctatur...

Libri qui duellum, suicidium, vel divortium licita statuunt, qui de seclis massonicis, vel aliis ejusdem generis societatibus agunt, easque utiles et non perniciosas Ecclesiae et civili societati esse contendunt, et qui errcres ab Apostolica Sede proscriptos tuentur...

1 Res eo pervenit in Gallid, ut e nonnullis scholis expulsi fuerint libri in quibus nomen Dei legere est; imo typis mandantur expurgataa editiones classicorum librorum, in quibus nomen Dei prorsus exsulat. (M. Le Francois, op. cit., p. 19, not. 1).

2 In Gallid, res hodie certa evasit. Nam in opere a/. Payot conscripto " Cours de Morale... destine aux Maitres de 1'Enseignement primaire et de l'Enseignement secondaire, aux ecoles normales d'Instituteurs et d'Institutrices..., Paris, Colin, 1904", jam in dubium vocan tur Dei existentia et animae immortalitas, p. 189-213. Alii libri, ad usum puerorum, eosdem errores in multas scholas diffundunt. Cfr. Goyau, l'Ecole d'aujourd'hui.

Diaria, folia et lihelli periodici, qui religionem aut bonos mores data opera impetunt, non solum naturali, sed etiam ecclesiastico jure proscripti habeantur. Curent autem Ordinarii, ubi opus sit, de hujusmodi leclionis periculo et damno fideles opportune monere'".

Quo vero efficacius fideles a lectione pravorum librorum arceantur, necesse est ut eis legendi commcndentur catholici libri, cujusque captui accommodati, non minus eleganti stylo quam soliditate doctrinae perspicui.

676. (C) Frequentatio haereticorum, apostatarum et inndelium. Hodie siquidem, in plerisque regionibus, catholici vivunt inter acatholicos, fidei nostrae osores, et cum eis frequentes et quandoque intimas relationes habent sive in collegiis et academiis, sive in ofificinis, in vita politica, imo in vita familiali. Saepe igitur audiuntur opiniones erroneae,aut colloquia in quibus verum cum erroribus promiscue miscetur. Exinde non pauci nutare in fide incipiunt : cum enim audiunt difificultates contra religionem motas a viris minime ignaris, et aliunde quid respondeant nesciunt, quidam facile de veritate religionis dubitant, aut ei omnino valedicunt2.

Necesse est igitur ita fideles instruere, ut, quidquid legunt vel audiunt, immoti in fide maneant3. Monendi sunt proinde ut religionis studio serio incumbant, et ad

1 Leo Xlll, Constit. Officiorum ac mwierum, 25 jan. 1897, nn- 2» 3» 11, 14, 21. Ad quorum intelligentiam legi possint Vermecsch, De prohibitione et censura librorum, 2a ed., Tornaci, 1898; Gennari, Lacostituzione Officiorum, Napoli, 1898; G Pcries, L'Index, Paris, 1898; A. Boicdinhon, La nouvelle legislation de l'Index, Paris,. 1899.

2 In Gallid difficultas augetur secnlarisatione, ut aiunt, omnium institutionum. Ad rem DD. Mignot, 1. c, p. 581-582 : " La secularisation de 1'Etat dans tous ses services, 1'absence voulue de tout caraclere religieux dans le monde officiel contribue pour une large part a 1'affaiblissement des croyances. La religion est regardee comme une affaire purement personnelle et individuelle ; la nation comme nation n'en a pas. Au sortir de 1'enfance, le jeune homme, s'il n'a regu dans la famille de fortes convicl.ions, puisqu'on ne lui a pas meme parle de Dieu dans son stage scolaire, subira fatalement 1'acl.ion deletere de son entourage. Loin d'etre soutenue, encouragee, fortifiee par les exemples, sa foi ira s'affaiblissant tous les jours".

3 Omni igitur laude digni sunt pastores qui speciales habent conciones ad virorum fidem contra hodiernas objecliones muniendam. Cfr. Gibier, Confer. aux hommes, Les objec~Uons contemporaines contre la religion, Paris, 1902 et 1903.

DE VIRTUTE FIDEl. 395 do6liores, pnesertim sacerdotes, rccurrant, quando difficultates occurrunt quas ipsi solvere nequeunt.

677. Ecclesia vero, ad avertendum aut saltem removendum periculum quod ex communicatione cum haereticis et infidelibus oritur, speciales hac de re tulit leges, quas breviter exponere juvat.

Principium generale est communicationem cum haereticis aut infidelibus in re civili et sociali non prohiberi, secluso perversionis periculo1; sed communionem aclivamin sacris vetitam esse, quatenus externam professionem falsae religionis importat. — Iterum striclius prohibetur communicatio cum infidelibus quam cum hczreticis, quia illorum cultus omnino falsus et superstitiosus est. — Tandem, in regionibus in quibus catholici jam a longo tempore cum haereticis mixti vivunt, multa tolerantur quae stricte prohibentur in aliis regionibus, v. g. in Italid, ubi haeretici suos errores spargere incipiunt : ibi enim multo majus est periculum perversionis. — Quaedam particularia exponamus.

678. (a) De assistentid hcereticorum et infidelvun catholicis ofiiciis. Hi possunt quidem nostras ecclesias ingredi, ibique audire conciones, assistere sacro, quia bonus fru6tus inde speratur; sed, ex decreto >S. Ofiicii, 8 junii 1859, "illicitum est in sacris fun6tionibus haereticos in chorum invitare, alternis psallere, dare iis pacem, sacros cineres, candelas et palmas benediclas, aliaque id genus externi cultus, quae interioris vinculi ac consensionis indicia jure meritoque existimantur, tam in sensu a6livo, nimirum similia eis dando, quam passivo, ab iis in eorum sacris accipiendo"2. Pariter non licet eis permittere ut in choro musico cantent3, vel ad fun6tiones liturgicas faces vel lumina deferant4.

1 Olim vetabatur ne christiani cum judaeis in eadem domo habitarent, aut eidem convivio interessent, ne judaeum medicum adhiberent, aut famularentur judaeis, etc. ; sed haec in desuetudinem abierunt, et hodie solum attendendum est ad periculum perversionis.

2 Ap. Colleclanea S. C. Prop. F., n. 1843. — Quod de hareticis ibi et in sequentibus dicitur, schistnaticis applicandum est, quippe qui de faclo sunt haeretici.

679« (b) De assistentid catholicorum in sacris hareticorum. Secluso scandalo et perversionis periculo, catholicis licet haereticorum templa ingredi, merae curiositatis causa, absque ulla communicatione in sacris ; nam " templa haereticorum adire est actus per se indififerens, qui non nisi a pravo fine, vel ex circumstantiis efficitur malus. Malus nimirum efificitur : 1) si quis ea adeat animo adsistendi sacris haereticorum functionibus; 2) vel etiam absque tali animo, si ingressus ipse in haereticorum ecclesias aliquam inferat vel inferre videatur cum eisdem haereticis in divinis communicationem, hinc et scandali occasionem praebeat ; 3) aut si talis aditus indiclus sit ab haeretico gubernio, tanquam protestatio ejusdem fidei ac religionis catholicos inter et acatholicos; 4) vel utrumque communiter habeatur veluti tessera unius ejusdemque communionis catholicorum et acatholicorum"1. — Proinde per se non licet concionibus assistere haereticoiuai, nisi agatur de viris do6lis, qui eas audire volunt ut errores ibi sparsos cognoscant et confutent — Neque licet in templis haereticorum, cum ibi falsum cultum exercent, organum pulsare aut cantare; haec enim esset a6liva communicatio in sacris2.

Quoad funeralia haereticorum, licet eis adesse assistentia materiali, civilis ofificii causa, propter gravem rationem, et dummodo non communicetur in sacris ritibus et caeremoniis3, — Quoad parochos et sacerdotes, declaravit 5. Officium, 30 mart. 1859 et 8 maii 1889, "parochum, uti parochum, funeribus acatholicorum adesse non posse : si vero tantum civiliter assistat, absque vestibus sacris et absque ulla communicatione in ritu sacro cum haereticis, tolerari posse, dummodo notorie constet de vinculo cognationis sive amicitiae inter parochum et defunctum acatholicum"4.

680. (c) De simultaneitate. Non licet permittere ut haeretici in ecclesiis catholicis suos ritus celebrent, neque ut catholici in eorum templis sacra perficiant ; id enim perinde est ac consentire eorum haereticis ritibus, aut saltem

DE VIRTUTE FIDEl. 397 occasionem prnebere catholicis communicandi cum acatholicis in rebus sacris1. — Attamen, ex gravissima causa, praesertim ad facilius promovendam schismaticorum ct infidelium conversionem, sacrarum caeremoniarum intuitu, aliquando missionariis permittitur facultas celebrandi missam catholico ritu super altaribus in templis haereticorum vel schismaticorum, " ita ut eadem altaria non inserviant nisi pro nudis tabulis, et more catholicorum disponantur cum sacrato lapide, mappis, SSmi Crucifixi imagine, candelabris, et aliis necessariis supellectilibus ad usum SS. Missae sacrificii ritu prsediclo "2.

681. (d) De participatione in sacramentis. Non licet catholicis parentibus permittere ut ipsorum filii a ministro haeretico baptisentur; si id absque gravi incommodo vitari nequeat, passive se habeant. Absolute eis non licet " nec per se nec per alios, fungi officio patrini in baptismis qui haereticorum filiis ab haereticis ministrantur "3.

Quoad nuptias, licet quidem assistere convivio nuptiali, sed regulariter catholici interesse non debent nuptiis coram ministro ritu haeretico celebratis; " tolerari tamen posse ut catholici hujusmodi nuptiis, civilis officii causa tantum, adsint, semoto scandalo et quovis perversionis periculo, necnon ecclesiasticae au£toritatis contemptu"4. Non licet autem ibi agere munus testis aut paranymphi, quia haec est a<5tiva cooperatio in ritu haeretico.

De matrimoniis mixtis, vel cum infidelibus, aut nuptiis coram ministro haeretico celebratis diximus in Tr.de Matrimonio, nn. 237-253 et 366-371.

682. (e) De disputatione cum hcereticis. Disputationes publiccey id est quae fiunt statutis die et hora, coram multitudine et controversiae judicibus, vitentur : " Caveant catholici ne disputationes vel collationes, publicas praesertim, cum acatholicis habeant, sine venia Sanctae Sedis aut, si casus urgeat, loci Ordinarii " 5.

Quare S. Sedes frequenter prohibuit ne hujusmodi disputationes peragerentur sine venia Sedis Apostolicae, aut saltem Episcopi, quando recursus ad S. Pontificem haberi nequit1. — Disputationes vero privaice, coram paucis auditoribus, clericis licent, quando fruclus aliquis in audientibus speratur, et aliunde clerici sunt periti sufficientique doclrina instrucli. Laicis autem etiam privatae disputationes non Yicentjure communi, quia generatim praesumitur eos in rebus fidei non esse sufficienter instruclos. Hodie vero haec prohibitio in desuetudinem abiit, praesertim ubi grassantur errores; quare, si laici docli sint, et ad retorquenda sophismata habiles, possunt privatim haereticos et infideles redarguere.

Praeterea hodie haud raro habentur conferentice, ut aiunt, contradicloricey in quibus docli laici, coram multitudine, veritates religiosas, morales et sociales, cum felici exitu, exponunt atque propugnant, quibusdam tamen adversariis contradicentibus. Quod quidem prudenti Ordinariorum arbitrio relinquendum est : ad ipsos siquidem speclat judicare quandonam, et quibus conditionibus hujusmodi disputationes licitse et opportunae dici possint2.

Conditio?ies communiter requisitse hse sunt : (a) defensor veritatis catholicae ita firmus sit in fide ut nullum periculum incurrat in hseresim labendi ; (b) idoneus sit ad veritatem exponendam et propugnandam, ita ut fides audientium non labefa<5t.etur; (c) spes sit fundata quod exinde magna utilitas orietur pro fidelibus aut adversariis.

683. (D) De cooperatione in rebus ad fidem speccantibus. Hodie, in societatibus mixtis in quibus catholici simul vivunt cum infidelibus aut haereticis, multse sunt occasiones cooperandi in rebus ad falsam- religionem spec-

1 Cfr. DecretaL, lib. V, c. 2 Quicumque, de Haereticis, in Sexto; Colleclanea, n. 1674. — Has disputationes aliquando utiles esse ait Perrone, op. cit, n. 570, " quia, et si disceptans indurescat, ab audientrbus saltem fruclus speratur aut ex nonnullorum conversione, aut ex catholicorum confirmatione, aut etiam ex minori haereticorum audacia". Praeiverat 6". Thomas (Comment. in II Timoth., c. 2, lecl. 2) : "Sed numquid non sine contentione debet quis disputare coram populo de fide? Respondeo : distinguendum est ex parte audientium, quia aut sunt sollicitati ab infidelibus, et tunc est utilis publica disputatio, quia per hanc simplices efficiuntur magis instrucli quando vident errantes confutari; si vero non sunt sollicitati ab infidelibus, tunc non est utilis disputatio, sed periculosa. "

2 Disnutationes cum socialistis iisdem regulis subjacere declaravit S. C. negotiis extraordi/iariis praeposita, 27 jan. 1902, ap. Acla S. Sedis, t. XXXVIII, p. 407; cfr. Ca?io/iiste, t. XXV, p. 335; Etudes, 20 aout 1905, p. 480; Ami du Clerge, 27 avril 1905^, 354.

tantibus. Et sane omnis cooperatio formalis, seu intentionatis, illicita est ; sed cooperatio mere materialis licita esse potest ob causam proportionate gravem. Quosdam particulares casus exponere abs re non erit.

(a) De aedificatione templorum heterodoxorum. Quoad Jitzreticonun templa, habemus instruclionem S. Officii, datam 14 jan. 18 18, Vicario Apostolico Ke?ituchiensi, et 7 julii 1864 confirmatam1. Quaesito "an permissum sit hcereticorum ecclesias seu synagogas cedificare", responsum fuit : " Non esse inquietandos, dummodo non adsit scandatum, nec sit in contemptum religionis. Curet autem episcopus ut artifices per missionarios et confessarios opportune instruantur... Tenentur scilicet ab opere se abstinere : 1) ubi hujusmodi opus communiter habeatur pro signo protestativo falsae religionis; 2) vel aliquid in ipso contineatur quod per se direcle ac unice exprimat reprobationem catholici cultus, et approbationem damnati cultus haereticorum; 3) aut constet artifices catholicos ad opus adigi vel vocari ab haereticis in contemptum catholicae religionis. — Ceterum, quamvis extra hos casus relinquendi sint in bona fide, semper tamen monendi sunt ne haereticorum cultui cooperari intendant ". Hic agitur de operariis, sed si quaestio est de architeclis, gravior requiritur causa ut licite exstruant templum haereticum, quia proximior est cooperatio.

Quoad templa mahumetana, non sunt pariter inquietandi catholici, " dummodo gravis mali metu coacti agant, neque intendant mahumetanorum superstitionibus cooperari "2.

684. Sed, si agitur de templis aut altaribus idoiorum, multoties declaravit S. Sedes id non licere, etiam ad vitandam mortem : " Non posse Japonios fideles, ut periculum mortis vel exilii evitent, altaria vel templa idolis fabricare aut eorum fabricae cooperari"3. Ratio esse videtur quia, in singulis casibus propositis, ereclio templi censebatur esse signum protestativum falsae religionis. Igitur, si in aliquo casu, cooperatio esset mere materialis, nec haberetur ut approbatio cultus idolorum, tolerari posset ob gravissimam rationem.

685. Quaesitum est etiam num catholicis liceat pecuniam pro aedificandis templis haereticis contribuere ; S. Pcenitentiaria respondit (an. 1822) : " Affirmative, sed tantum ad se suaque templa ab incommoda illa ac scandalosa cum protestantibus simultaneitate liberandum "4. Ex quo sequitur hanc cooperationem non esse intrinsece malam, sed, ob gravissimam causam, permitti posse. S. Congregatio, in praefato casu, nonnisi unam causam allegavit,

4 Bucceroni, Enchiridion, ad n. 192.

quia forsan, in hoc casu, nulla alia erat quae sufficiens videbatur; sed graves auclores1 dicunt id etiam licere quoties adest gravissiina ratio, v. g. ne mercatoris officina penitus a protestantibus deseratur; quod quidem probabile censemus; et revera ita agunt multi catholici mercatores in regionibus mixtis. — Licet etiam, per modum tributi, pecunias solvere, quse de faclo in idololatrias expenduntur, modo constet, ex circumstantiis vel ex aperta declaratione, catholicos falsis superstitionibus non consentire2.

686. Ex eodem principio solvi debet quaestio num licitum sit vendere utensilia, vel operaartis ad templum acatholicum ornandum. Quando haec bonum vel indifferentem usum habere possunt (v. g. scamna, organa, campanae), licet ea vendere, ob gravem rationem. Si vero quaestio est de idolis, quae non ad ornandos hortosdomosvedestinantur, sed ad cultum superstitiosum, plerumque omnino illicitum est, et nonnisi ex gravissima et urgentissima. causa tolerari potest.

687. (b) De ereclione et susientatione scholarum et orphanotrophiorum acatholicorum. Cum finis horum institutorum non sit direcle religiosus, minor requiritur causa quam ubi de templis agitur. Attamen, ut amoveatur scandalum, pecunia concedi debet acatholicis, non ut asseclis seclce, sed ut concivibus; et caveri debet ne pecunia ita collata ad pervertendos catholicos adhibeatur.

688. (c) De advocando hceretico ministro ad moribundum. A S. Officio quaesitum fucrat num moniales, curam gerentes hospitii, in quo acatholici recipiuntur, advocare possint ministrum haereticum, si quem petunt protestantes, ut ab eo religionis auxilia et solatia recipiant. R.esponsum est, die 15 mart. 1848, "juxta exposita non licere; passive se habeant". Quod quidem decretum 16 dec. 1898 confirmatum est, sed simul declaratum nil prohibere quominus per acatholicam personam advocetur minister3; aliunde acatholica persona certior fieri potest de statu moribundi. — Si vero non accedat minister, sacerdos catholicus aut monialis moribundum, in bona fide versantem, excitare potest utcontritionis a6tum eliciat, et ita sese praeparet ad christianam mortem.

Art. IV. De mediis in fide proficiendi4.

Vitare peccata contra fidem non sufificit ; qui vere christianus est, quotidie in fide proficere totis viribus conatur. Quaenam media ad hunc finem sint adhibenda breviter describemus.

1 Konings, n. 313; Genicot, n. 237; Noldin, n. 122. * S. Offic, 21 apr. 1847, ad 4, ap. Collecl. 1, n. 742.

4 Scaramelli, Directorium asceticum, Tr. IV, art. i, c. 4-5; Gay^ ^T\V^- °P c^-' Tr.III, De la foi; Mgr Leiong, Confer. sur les vertus sacer-

689. i° Cum fides sit donum Dei, requiritur imprimis oratio, ob duplicem praesertim rationem : ad consequendum i^ supernum lumen, sine quo veritates aeternas recte intelltgere non valemus; necnon ad fovendum pium voluntatis affeclum quo mens suaviter inclinetur ad firmiorem assensum veritatibus revelatis praebendum, et ad easdem spiritualiter gustandas. Sicut Apostoli, frequenter dicamus : " Adauge nobis fidem"1. Quod quidem magis opportunum videtur sive tempore quo urget tentatio contra fidem, sive quando se praebet occasio fidem vividius exercendi, v. g. in tribulationibus, in angustiis.

690. 2° Cum fides eo vividior sit, ceteris paribus, quo plenius cognoscuntur veritates revelatae, multum prodest, ad eam roborandam, sacras Scripturas legere, quales ab Ecclesia et Patribus exponuntur, — necnon libros in quibus non minus substantialiter quam lucide dogmata christiana declarantur. Sicut enim pravorum le£tio librorum valde periculosa est, ita ex adverso pia Scripturarum le<5lio fidem augere nata est : ibi enim invenimus ipsum Dei verbum, et si illud legimus eo spiritu quo scriptum est, mens Dei nobis manifestatur, as.sensusque eidem praestitus vere est actus fidei2. Legi debet assidue3 cum simplicitate cordis, nil quaerendo nisi divinam mentem,nil volendo nisi conformiter ei vivere, juxta illud : pingebat aclibus paginam quam legerat. — Legenda est tamen commentariis ornata, in quibus sensus ex Patrum operibus optimisque hodiernis interpretibus declaratur4. Neque praetermittendi sunt libri, in quibus

2 "Beaucoupde catholiques croiraient inclinervers Ie protestantisme s'ils lisaient la Bible. Quelle aberration! On est protestant quand on cherche dans la Bible, interpretee arbitrairement, la regle de la foi ; on est catholique quand on cherche dans la Bible, interpretee par l'Eglise, l'aliment de la pensee chretienne, la nourriture de 1'ame ; car la Bible, c'est la parole de Dieu; c'est le pain de 1'ame, dit le Sauveur". {M. (V Hulst, Confer. 1892, p. 120),

3 De Nepotiano scribit Hier onymus (Ep.6o,P.L., XXI 1,595): " Leclioneque assidua et meditatione diuturna, peclus suum bibliothecam fecerat Christi ". — Letflionem Evangelii non solum clericis, sed etiam opificibus non mmus jucundam quam utilem esse experientia constat.

4 Ita v. g. Commentaria a P. Rose aliisque edita in colleclione Pensee chretieune, aut gallica translatio auclore Crampon.

egregia fa&a narrantur eorum qui juxta fidem vixerunt1horum siquidem cxemplis • fides haud parum nutritur et augetur.

Piae lectioni aequiparatur auditio concionum, in quibus veritates fidei exponuntur; imo verbum Dei ore prolatum majorem vim et efificaciam habet, dummodo sacri oratores Christum, non autem seipsos praedicent.

691. 30 Medium vero efficacissimum est ipsius fidei exercitium. Licet enim fides proprie non augeatur, ut habitus supernaturalis, nisi divina operatione (supra, n. 602), facilitas aclus eliciendi exercitio acquiritur (n. 603). Multum igitur in ea proficit, qui ex fide vivit ; ideoque judicia, verba, operaque secundum fidei lumen recte ordinat2. Sicut enim homo a brutis distinguitur per rationem, ita christianus a paganis per fidem; et sicut frequenti rationis exerci" tio perficitur homo, ita quo frequentius et intensius exercetur fides, eo perfec~tior est christianus.

(A) Secundum fidei lumen et Christi doctrinam atque exempla, recte cogitare et de omnibus judicare, debemus. Multos esse christianos, qui de divitiis, honoribus et voluptatibus judicent secundum mundanorum placita, quotidiana constat experientia. Quos sic redarguit 5. Bernardus exemplo Christi in paupertate et humilitate nascentis 3 : "Non est tale judicium mundi : aut iste (Christus) fallitur, aut mundus errat. Sed divinam falli impossibile est sapientiam. Merito proinde et carnis prudentia (mors siquidem et ipsa), inimica est Deo4; et saeculi quoque prudentia stultitia nominaturS. Quid enim? Christus utique, qui non fallitur, elegit quod carni molestius est. Id ergo melius, id utilius, id potius eligendum : et quisquis aliud doceat vel suadeat, ab eo tanquam a seduclore cavendum."

1 Gallice habetur colle<flio, cura H. Joly edita, videlicet Les Saints; anglice, Lives of the saints, curantibus Oratorii Patribus.

2 Quare, in orat. ad Primam, quotidie dicimus : " Dirigere et sanctificare, regere et gubernare dignare, Domine Deus, Rex cceli et terrae, hodie corda et corpora nostra, sensus, sermones et actus nostros in lege tua."

3 Sermo 3 in Nativit., n. i,.P. L., CLXXXIII, 123. * Rom., VIII, 7. —S/Cor., III, 19.

Quod de paupertate et mortificatione Bernardus scribit, de ceteris verum est : de omnibus scilicet rebus et eventibus, tribulationibus, persecutionibus et angustiis judicare debemus prout Christus ipse judicaret : Ad haec autem quid Christus? Non enim vere christiani sumus, si mundanis assentimur fallaciis, Evangelio contrariis.

692. (B) Quare, etiam, in sermonibus et colloquiis, secundum Evangelium loqui debemus. Quot vero christiani sese accommodant mundi praejudiciis, approbantes quod Christus reprobavit, et minus aestuantes quod ipse laudavit?

Ita, dum ipse beatos dicit pauperes spiritu, mites corde, eos qui persecutionem patiuntur, nonne multi felices vocant eos qui divitiis gloriantur et quibus omnia prospere cedunt? Verus christianus non erubescit Evangelium, sed viriliter, absque jaclantia, de omnibus rebus et eventibus loquitur secundum dicla ipsius Christi, et ita quotidie in vera fide proficit.

693. (C) Sed praesertim eamdem virtutem suis operibus manifestat : non enim secundum carnem et sanguinem, sed secundum spiritum vivit, nihil ambiens nisi Christi vestigiis inhaerere. Quare bonum operatur, non ut videatur ab hominibus, sed ut placeat Deo; absque ostentatione orationem, eleemosynam aliaque christiana opera perficit, non ex inanis gloriae cupidine, sed ex motivo supernaturali.

Mane surgendo, signat se signo crucis, et omnes suas actiones Deo per Christum laetus offert. Si orat, in nomine Christi quidquid indiget, petit, illius verbi memor : ' ' Amen, amen dico vobis, si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis1". Si obediendum est supenori, imaginem Christi superiori suo imponit, juxta illud : "Qui vos audit, me audit2". Si pauperi succurrendum, ei tamquam Christo eleemosynam aliudve juvamen praestat, secundum illud3 : "Quamdiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis." Si variis tentationibus et afflictionibus vexatur, in Christo confidit : " Omnia possum in eo qui me confortat4". Uno verbo, omnia cum Christo, et per ipsum et in ipso peragit, et ita in fide simul et in bonis operibus quotidie crescit : " Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum3 ".

694. 40 Ultimum vero medium consistit in strenue co- operando ad fidem in aliis tuendam et propagandam.

Hodie siquidem nulli christiano licet in tranquilla fidei possessione quiescere. Undique enim insurgentes hostes christianam religionem acriter impugnant; multi zelo flagrant Ecclesiam penitus

*Joan., XVI, 23.— 2 Luc, X, 16.— 3 Matth., XXV, 40.— 4 Philip., IV, 13. - sJoan., XV, 5.

GAPUT I. DE VIRTUTE FIDEI.

evertendi, et jam completa sunt verba Christi : " Non veni pacem mittere, sed gladium' ". Nihil igitur manet nisi bonum fidei certamen certare, fidem non solum in nobis sed in aliis tuendo, imo, data occasione, alios hortando et urgendo ad religionem nostram ampleclendam. Hoc erit gratitudinis opus erga Deum, qui, gratis praebendo fidei lumen, maximum et pretiosum donum nobis donavit; opus caritatis erga alios, qui in tenebris et in umbra mortis sedent, et quidem praestantissimum, cum, ex superius dictis, fides sit initium et radix totius justificationis; necnon opus caritatis erga nosmetifisos, cum Deus hujusmodi zelum praemiari soleat roborando fidem eorum qui aliis evangelium praedicant.

Itaque u per patientiam curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auclorem fidei et consummatorem

Jesum2"

695« Ex fide nascitur spes : fide enim novimus hujus vitae aerumnas et tentationes non esse perennes, sed veluti transitorium stadium ad vitam immortalem consequendam. Fideles igitur firmiter expeclant aeternam beatitudinem mediaque ad eam consequendam necessaria.

Spes in genere tria diversa designat : (a) unam e passionibus, videlicet motum appetitus quo tendimus ad bonum futttrum, arduum et possibile : futurum, quia spes non quiescit in bono jam possesso, sed tendit ad bonum absens quod possidere volumus; arduu??i, quia res obtentu facillimae, quae statim, absque conatu, obtineri possunt, proprie non sperantur, sed jam in nostra potestate habentur; possibile tamen, quia quod nullatenus obtineri potest desperationem excitat potiusquam spem. x

(b) Motum voluntatis, quo exoptamus aliquod bonum, cum fiducia illud consequendi; sicut enim appetitus fertur in bonum sensibile, ita voluntas tendit in bonum intellectuale naturalis ordinis per spem, quae duo includit : desiderium etfduciam illud obtinendi.

(c) Virtutem supernaturalem spei, qua fiducialiter bona ccelestia expectamus. Differt quidem a spe naturali, quia tendit ad res supernaturales ; sed cum ea convenit, in eo quod prosequitur bonum futurum, arduum et possibile, et quidem duplici ac~tu,'videlicet desiderio et fiduciali expeclatione. Desiderium supponit et involvit amorem boni sperati, amorem scilicet concupiscenticz, 2 quo tendimus in objectum

2 Amor conaipiscenticc, qui apud modernos saspe male sonat, apud veteres nihil aliud est nisi amor quo concupiscimus aliquid quatenus est bonum ?iostru?n.

tanquam in bonum proprium et beatificans ; fiducia autem supponit quamdam animi erectionem, voluntatisque conatum ad consequendum bonum arduum quod speratur.

Dicemus i° de naturd spei ; 2° de ejus fwnestate et necessitate ; 30 de peccatis contra spem ; pauca addentes, per modum corollarii, de mediis in spe proficiendi.

Art. I. De natura spei \

696. Spes, ut habitus, est virtus theologica voluntateni disponens ad desiderandum Deum ut summum bonum nostrum, et ad firmiier ab Eo expectandum beatitudinem supernaturalem mediaque ad eam consequendam, propter inftnitam Dei bonitatem erga nos, ejusque potentiam et fidelitatem in promissis.

Ad hujus definitionis intelligentiam, declarabimus : i° objec~lum; 2° motivum; 30 proprietates; 40 subjeclum spei.

I. De spei objecto.

697. Primarium et principale spei objeclum est Deus ipse, prout est summum bonum hominem beatificans, objectum vero secundarium sunt omnia bona quae ad Dei possessionem ordinantur.

i° Deus ipse ab homine possidendus, eumque beatificaturus, est primarium spei objeclum. (A) Multoties id Scriptura docet; cum enim Tobia? parentes et cognati pio Dei servo insultarent, dicentes : Ubi est spes tua? ipse respondebat : '' Nolite ita loqui, quoniam filii san6lorum sumus, et vitam illam expectamus quam Deus daturus est his qui fidem suam nunquam mutant ab eo2. In quo vero consistat haec vita, clarius docetur in N. Testamento : " Haec est autem vita aeterna : ut cognoscant te, solum Deum verum, et quem misisti, Jesum Christum3 "; — " Charissimi, nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit quid erimus; scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est " 4.

1 S'. Thom., 2. 2, q. 17-18 et Quaest. disp., de Spe; Suarez, de Spe, disp. I; Perrone, op. cit, de Spe, n. 1-70; Bouquillon, op. cit., n. 309-344; Pesch, op. cit., n. 467-513; Billot., th. 25-26; M. d'Hidst, Confer. 1892, 5e.

(B) Patres saepe hanc doclrinam inculcnnt, inter qnos Augustinusj exponens scilicet hsec verba llRars mea Deus in satcuta", ait : " Qui aliud prsemium petit a Deo, et propterea vult servire Deo, carius facit quod vult accipere, quam ipsum a quo vult accipere. Quid ergo? nullum praemium Dei ? Nullum prreter ipsum. Praemium Dei ipse Deus est".

(C) Ratio idem suadet. Illud enim primarium spei nostrae objeclum esse debet quod est summum bonum, causa nostrae beatitudinis, et ad quod omnia opera nostra ordinantur; atqui, ex superius diclis, n. 13-20, suprema nostra beatitudo non in bonis creatis, sed in perfecla Dei cognitione et dilectione consistit.

698. 2° Secundarium vero objeclum spei sunt omnia adjumenta quae ad Dei possessionem ordinantur : (a) imprimis supernaturalia gratiae auxilia, quibus ad veritatem cognoscendam, vincendas cupiditates, superandas tentationes, peccataque vitanda, necnon ad christianas virtutes exercendas, quotidie juvamur, juxta illud2 : " Habentes ergo pontificem magnum, qui penetravit ccelos, Jesum, Filium Dei, teneamus confessionem... Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratiae, ut misericordiam consequamur, et gratiam invenhrnus in auxilio opportuno ". (b) Postea vero temporalia etiam bona, quatenus ad beatitudinem aeternam referuntur; non enim christiance spei objectum dici possunt bona mere naturalia, quae nullomodo ad finem supernaturalem speclant. Ex adverso autem mala hujus vitae, tribulationes, angustiae, persecutiones et alia hujusmodi, in quantum ad nostram salutem conferunt, spem nostram augent, juxta illud 3 : " Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt san6H ".

IT. De spei motivo.

699. i° Varise opiniones. Cumspessubdiversorespectu considerari possit, diversaesunt opiniones de motivo cui innititur, secundum diversum modum quo haec virtus spectatur.

(a) Scotistce, spem considerantes prrecipue ut appetitum summt

• in ps. 72, n. 32, P. L., XXXVI, 928; idem philosophice expendit S. Doclor in opusculo De Beatd Vita, P. L., XXXII, 959-976. 2 Hebr., IV. 14-16. — 3 Rom., VIII, 28.

boni, quatenus nos beatificat, dicunt motivum unicum spei esse Deum, ut est summum bonum nostrum'; nam quod principale videtur in hac virtute est amor Dei, quatenus est summum bonum hominis : cetera, videlicet desiderium et expeclatio gratiae, sunt quid accessorium.

(b) Thomistce, spem considerantes ut prosecutionem boni ardi/i, putant ejus motivum esse Dei omnipotentiam auxiliantem; nam ratio propter quam tendimus in bonum ardnu?n est divina potentia quatenus nos juvare potest.

(c) Nonnulli autem motivum spei reponunt mfidetitate Dei; cum enim agatur de beatitudine supernaturali et mediis huic fini proportionatis, quae vires et merita hominis excedunt, ea sperarenequimus nisi Deus promiserit eadem nobis largiri.

(d) Tandem multi sunt hodie qui, animadvertentes actum spei esse virlualiter triplicem, seu sub triplici respeclu speclari posse, contendunt tria praefata motiva simul concurrere ad productionem hujus actus; quae quidem opinio nobis probabilior videtur.

700 20 Probabilior sententia : Motivum spei adcequatum est Dei bonitas erga nos, simulque ejus potentia auxiliatrix, necnon fidelitas in servandis promissis.

(A) Motivum spei, quatenus haec includit amorern summi boni, est Deibonitas erga nos. Etenim spes tendit in bonum divinum per amorem; non enim speramus nisi id quod amamus. Atqui motivum hujus amoris non est bonitas divina absoluta, seu iu se spectata, quae est motivum caritatis, sed bonitas Dei relativa, seu erga nos; sicut enim in ordine naturali ea speramus quae nobis bona videntur, ita in ordine supernaturali speramus summum bonum quatenus nostrum est et beatos nos facit.

Ita Christus eleclis proponit regnum Dei ut mercedem ipsis paratam et ab eis speratam 2 : " Venite, benedicli Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi". Quare Apostolus, post multos labores pro Christo fortiter toleratos, expeclat coronam justitiae quae ipsum beatificabit3 : " Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa. die justus judex".

701. (B) Motivum spei, quatenus haec includit animi ereclionem, est potentia Dei auxiliatrix. Cum enim supremum bonum quod speramus vere arduum sit, nec sine

DE VIRTUTE SPEl. 409 divino auxilio attingi valeat, aliud accedit spei motivum, videlicet potentia Dei auxiliatrix : haec compleclitur non solum omnipotentiam, qua Deus nos juvarc potest, sed et misericordiam, qua benigne paratus est in nostra infirmitate auxilium suum prsestare.

Id sane colligitur ex innumeris Scriptune textibus in quibus sperare in Domino jubemur, quia potens et misericors est, ideoque adjutor noster : " In Deo salutare meum et gloria mea; Deusauxilii mei, et spes mea in Deo est. Sperate in eo... Deus adjutor noster in aeternum" '. — " Ego autem sicut oliva fruclifera in domo Dei; speravi in misericordid Dei, in aeternum et in soeculum saeculi "2. — 4 ' Poiens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis, ut in omnibus semper omnem sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum"3. — " Deus autem, qui dives est tn misericordid, propter nimiam caritatem suam qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo, cujus gratia estis salvati, et conresuscitavit et consedere fecit in ccelestibus in Christo Jesu; ut ostenderet in sseculis supervenientibus abundantes divitias gratia suce in bonitate super nos in Christo Jesu"4.

Idem colligi potest ex Tridentino, ubi declarat perseverantiae munus non haberi " nisi ab eo qui potens est eum qui stat, statuere, ut perseveranter stet, et eum qui cadit, restituere ; nemo sibi certi aliquid absoluta certitudine polliceatur, tametsi in Dei auxilio firmissimam spem collocare et reponere omnes debent " 5.

Revera, ut, inter multiplices tentationes atque vitae miserias quibus circumdamur, animum erigere valeamus ad bonum supernaturale quod non solum arduum est, sed etiam vires nostras superat, necesse est ut auxilium exspectemus ab eo qui, propter potentiam suam, valeat, et propter misericordiam, velit nos juvare.

702. (C) Motivum spei, quatenus haec includit ftduciam, seu firmam et certam bonorum ccelestium exspe<5tationem, est fidelitas Dei in promissis. Cum enim Deus minime teneatur nobis bona supernaturalia largiri, haec sperare nequimus cum firma certitudine nisi promiserit eadem hominibus concedere; aliunde, cum fidelis sit, ejus promissis cum omni fiducia inniti possumus.

Quare Scriptura haud raro certitudinem spei nostrae repetit ex Dei promissis aut fidelitate : "Teneamus spei nostrae confessionem

1 Ps. LXI, 8-9. Quod saepe repetitur in Psalmis.

2 Ps. LI, 10. — 3 // Cor., IX, 8. - * Ephes., II, 4-7. 5 Trident., sess. VI, cap. 13, Denzing., n. 689.

jtfcvv»

i?idecli?iabile?n, fidelis est enim qui repromisit" \ — "In spem vitae aeternae, quam promisit qui ?w?i mentitur Deus"a. — Eodem sensu intelligi debent verba Pauli, superius (n. 700) allata; siquidem vita aeterna non est coronajustiticc, nisi accedente Dei promissione.

703. Corollarium. Etsi proprie motivum spei nostra± sit Deus bonus, auxiliator et fidelis, certum est tamen fiduciam nostram multum augeri ex meritis et satisfaclionibus Christi : hic enim, utpote caput morale totius generis humani, pro peccatis nostris satisfecit, et pro nobis meruit omnia spiritualia auxilia quibus indigemus ad vitam aeternam consequendam, ut probatum est in Tr. de Verbo Incarnato, n. 179-214.

Vere igitur est causa meritoria nostrae justificationis et salutis, juxta illud Tridentini .-3" Qui, cum essemus inimici, propter nimiam caritatem, qua, dilexit nos, sua sanctissima, passione in ligno crucis nobis justificationem meruit, et pro nobis Deo Patri satisfecit. " Quando igitur per Christum et in Christo agimus et oramus, ejus meritis innixi, majorem certe fiduciam concipere valemus.

Praeterea, vi co??imu?iionis sancloru??i, intercessio B. Mariae et eleclorum in ccelis regnantium, necnon preces justorum in terris, nostram fiduciam secundario augere possunt; hi enim pro nobis impetrare possunt auxilia opportuna, quibus non parum juvamur ad aeternam beatitudinem consequendam. (De l^erbo Incarnato, n. 292-294 et n. 304-306.)

III. De proprietatibus spei.

704. i° Status quaestionis A6lum spei esse supematuralem et liberum facile ex jam diclis intelligitur; sed utrum et quo sensu certus et firmus dici valeat, expendere haud inutile erit.

Certitudo direcle et proprie de cognitione praedicatur, sed indirecle de illis actibus voluntatis qui ex praevia cognitione dependent; cum hoc tamen discrimine quod certitudo i?itel- /£<f7?l$-excludit dubium, dum certitudo seu firmitas voluntatis excludit flucluationeifi seu timorem. Quare actus spei dicitur certus quatenus frustrari nequit, et fir??ius, in quantum timorem excludit. Quo melius autem res intelligatur, spes considerari potest tum cx parte Dei, tum ex parte nostri.

1 Hebr., X, 23; cfr. VI, 13-20. — 2 Tit., I, 2. 3 Trident., sess. VI, cap. 7, Denzi?ig., n. 681.

705. 2° Thesis : Spes theologica, quantum ex parte Dei, est summe certa et firma; quantum vero exparte nostri, quamdam incertitudinem et timorem admittit.

(A) Ex parte Dei summe certa et firma est. (a) Quod quidem s?epe saepius in Psalmis inculcatur : " Deus meus, inteconfido; non erubescam. Neque irrideant me inimici mei; etenim universi qui sustinent te non confundentur '... In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum2... Deus noster refugium et virtus, adjutor in tribulationibus quae invenerunt nos nimis; propterea non timebimus dum turbabitur terra3... Qui habitat in adjutorio Altissimi, in proteclione Dei cceli commorabitur4. (b) Idem in libris sapientialibus docetur : "Scitote quia nullus speravit in Domino et confusus est. Quis enim permansit in mandatis ejus, et dereliclus est, aut quis invocavit eum, et despexit illum? Quoniam pius et misericors est Deus, et remittet in die tribulationis peccata" 5. (c) Nec aliter Paulus : " Tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem; spes autem 7ion confundit"6. Quare alibi docet spem esse sicut anchoram animce tutam acfrmam7; et, circa finem vitae confidenter scribit8 : " Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens est depositum meum servare in illum diem. " — (d) Quod confirmatur a Tridentino9 : " In Dei auxilio firmissimatn spem collocare et reponere omnes debent. "

Revera id colligitur ex dictis circa motivum spei. Ille enim actus est certus ac firmus qui innititur motivo infallibili; atqui motivum, cui spes innititur, est omnino infallibile, cum Dei bonitas, omnipotentia, misericordia et fidelitas nunquam frustrari possint ; ergo aclus spei debet esse omnino firmus : secus injuria divinis attributis infertur.

706. (B) Ex parte nostri, in quantum nostram cooperationem supponit, spes quamdam incertitudinem admittit, ex qua nascitur timor ne propria culpa cceleste regnum amittamus. IO Etenim divina promissio aeternae beatitudinis cuique dandae est conditionata, posito quod videlicet gratiae Dei cooperemur et usque in finem perseveremus; atqui, propter infirmitatem aut malitiam, deficere possumus, et a

4 Ps., XC, 1; integer legatur Psalmus cum Commentario S. Bernardi.

5 Eccti., II, 11-13. — 6Rom.t V, 3-5. — 7Hebr., VI, 19. 8 II Tim., I, 12. — 9 Sess. VI, cap. 13, Denzing.y n. 689.

10 Ita contra Protestantes, qui existimant fiducialiter cuique sperandum esse aut credendum se praedestinatorum numero adscriptum esse. Quod confutatum vide in Tr. de Gratid, n. 164-167.

statu gratiae excidere; ergo ex hoc capite spes non est absolute certa, sed frustrari potest.

Id sane docent Scripturcc; ita Paulus ad fideles scribebat : " Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat.. Cum metu et tremore vestram salutem operamini"2; imo de se ipso aiebat3 : "Nihil enim mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum; qui autem judicat me, Dominus est... Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus eniciar. "

Idem contra Protestantes declaravit Tridentinum* : " Nam sicut nemo pius de Dei misericordia, de Christi merito, deque sacramentorum efficacia dubitare debet : sic quilibet, dum seipsum, suamque propriam infirmitatemet indispositionem respicit, de sua gratid formidare et timere potest; cum nullus scire valeat certitudine fidei, cui non potest subesse falsum, se gratiam Dei esse consecutum... Verumtamen qui se existimant stare, videant ne cadant; et cum timore ac tremore salutem suam operentur in laboribus, in vigiliis, in eleemosynis, in orationibus et oblationibus, in jejuniis et castitate. Formidare enim debent scientes, quod in spem glorics et nondum in gloriam renati sunt. "

707- Corollarium. Nemo igitur, nisi ex speciali revelatione, certus esse potest de propria justificatione et salute. Cum metu igitur ac tremore nostram salutem operari debemus.

Sed timor iste spem nostram non minuit, sed eam potius acuit et erigit, quia ad Deum confugere nos impellit : dum enim timemus, propter infirmitatem nostram, ne in peccatum incidamus, vigilantiores reddimur, atque totam fiduciam nostram in Deo reponimus; simulque bonis operibus magis perseveranter vacamus, ut certior evadat salus nostra, juxta illud : 5 " Magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis : haec enim facientes, non peccabitis aliquando. "

IV. De subjecto spei,

708. Ex dictis facile mtc\\g\tuv s?ibjeclum proxi?num spei esse voluntatem : spes enim reponi nequit in intelleclu, qui verum respicit, cum direfle ad bonum tendat; neque in appetitu sensitivo, qui versatur circa bonum sensibile ; ergo in vo/untate, cum in bonum spirituale propendat.

Sed quaestio oritur quaenam sint personae capaces eliciendi actum spei. (A) Quoad defunctos : (a) Beati in ccelo non amplius sperant saltem essentialem beatitudinem1, cum eadem jam fruantur, juxta illud2 : "Spes autem quae videtur non est spes; nam quod videt quis, quid sperat?"

(b) Damnati pariter sperare nequeunt, cum sciant se non posse damnationem evadere, et ad beatitudinem pervenire.

(c) Sed spes elici potest ab animabus in purgatorio detentis, juxta communem sententiam, quia, etsi de sua salute jam certae sint, ad eam tamen pervenire nequeunt nisi tolerando passiones et angustias, quibus subjiciuntur; itaque futura cceli possessio ipsis apparet ut quid certum, sed arduum.

709. (B) Si de vivis quaestio est : (a) spes non manet in ^^ iis qui sunt formaliter hceretici (supra, n. 604), quia spei fundamentum est ipsa fides, quae in istis deficit; neque in eis qui in desperationem aut hcereticalem prcesumptionem lapsi sunt, quia his peccatis amittitur spes, ex infra dicendis. (b) Manere tamen potest in aliis peccatoribus, qui spe ad justificationem sese praeparare debent, juxta Tridentinumi : 4< T>um peccatores se esse intelligentes a divinae justitiae timore, quo utiliter concutiuntur, ad considerandam Dei miseridiam se convertendo, in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore."

Art. II. De honestate et necessitate spei.4

710. Exposita spei natura, ejus excellentiam intelligere satis facile est. (a) Nonnulli tamen contenderunt spem, seorsim a caritate speclatam, seu alicujus mercedis desiderium, ex se aliqua turpitudinis labe infici, nec honestari posse nisi in affectum benevolentise et caritatis convertatur; ideoque dixerunt opus intuitu aeternae mercedis exercitum, sine caritate, non esse vere honestum : ita

1 Nonnulli quidem asserunt eos sperare beatitudinem accidentalem corporis; quod tamen negat S. Thomas, 2. 2X, q. 18, a. 2 ad 4, quia gloria corporis non habet rationem boni ardui respectu habentis gloriam animoe.

4 Suarez, De spe, disp. I, secl. 5; Perrone, op. cit, n. 82-124: Bouquillon, n. 346-371; Billot, th. 27-28; Pesch, n. 514-530.

Calvinistce, Baius, etjansenistce1. Pneterea non pauci moderni philosophi, praesertim Kantiani, et (quod mirum est) evotutionistce, christianae religioni vitio vertunt quod mercedem proponit bene facientibus; ita enim, inquiunt, virtus mercenaria est (supra, n. 30 et 56).

(b) Quietistce, duce Michaele Molinos, non tam longe procedebant, sed, rati perfeclionem consistere in aclu continuo contemplationis et dileclionis, asserebant spem, quae proprium bonum respicit, esse imperfeclam, nec proinde cum puro amore Dei summaque perfeclione componi posse. Exinde etiam inferebant omnia desideria, etiam pia, omnes petitiones, omnes ac~tus, praeter purum Dei amorem, utpote imperfectos omittendos esse; neque aclive resistendum esse tentationibus, sed solum passivel Voluntas, inquiebant, omnino quieta manere debet, neque agere nisi divina impellente gratia, quae sola in nobis bonum operatur. A quo errore non satis recessit pia vidua Guyon, cujus patrocinium suscepit archiepiscopus Cameracensis, Feneion, in opere Explication des Maximes des Saints, ubi docebat dari habitualem statum amoris puri qui spem excludat2.

Contra quos errores honestatem et necessitatem spei probabimus.

1 Calvinus, Instit., lib. III, c. 16; § 3, et c. 18, § 2; Baius, lib. de Caritate, c. 6; de virtutibus impiorum, c. 5-6; quoad Jansenistas, vide proposit. Quesnelli 44-45, a Clemente XI, 8 sept. 1713, damnatas, ap. Denzing., n. 1259- 1278.

2 Maximum tamen discrimen inter errores M. Molinos et Fenelonii instituendum est. Iste siquidem multo longius processit tum speculative, tum praclice, immorales e suis principiis deducendo conclusiones. Theoretice docebat : " Non debet anima cogitare nec de praemio, nec de punitione, nec de paradiso, nec de inferno, nec de morte, nec de aeternitate". Praclice vero : "Tradito Deo libero arbitrio, et eidem relicta cura et cogitatione animae nostrae, non est amplius habenda ratio tentationum; nec eis alia resistentia fieri debet nisi negativa, nulla adhibita industria : et si natura commovetur, oportet sinere ut commoveatur, quia est natura... Cumhujusmodi violentiae (tentationes diabolicae) occurrunt, sinere oportet ut satanas operetur, nullam adhibendo industriam nullumque proprium conatum, sed permanere debet homo in suo nihilo : et etiamsi sequantur pollutiones et aclus obscceni propriis manibus, et etiam pejora, non opus est seipsum inquietare"... (Ap. Denzi?ig., 1094, 1104, 1 1 34). — Fenelon aiebat : u Datur habitualis status amoris Dei, qui est caritas pura et sine ulla admixtione motivi proprii interesse. Neque timor paenarum, neque desiderium remunerationum habent amplius in eo partem. Non amatur amplius Deus propter meritum, neque propter perfeclionem, neque propter felicitatem in eo inveniendam... In hoc statu anima amittit omnem spem sui proprii interesse; sed nunquam amittit in parte superiori, id est in suis aclibus direclis et intimis, spem perfeclam, quae est desiderium desinteressatum promissionum". (Ap. Denzing.,n. 1193 et 1203). Omnibus notum est quanta cum humilitate Feneton suos errores, ab

I. De honestate spei.

711. T/iesis. Spes theologica, qua bonum operamur intuitu beatitudinis aeternae, non solum nihil inordinati prae se fert, sed vere habet rationem virtutis.

(A) Id sane constat ex textibus Scripturce superius allatis, n. 700-702, in quibus commendatur spes in Deum ; sed insuper ex multis aliis in quibus explicite tanquam bona laudantur opera intuitu aeternce mercedis facla : "Qua^rite ergo primum regnum Dei, et justitiam ejus, et ha^c omnia adjicientur vobis"1. — " Facite vobis amicos dc mammona aniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in seterna tabernacula" 2. Quare Apostolus Corinthios hortatur ut, sicut athletae, ab omnibus se abstineant et ita incorruptibilem coronam accipiant3, et alibi addit4 : " Quodcumque facitis, ex animo operamini, sicut Domino, et non hominibus ; scientes quod a Domino accipietis retributionem hsereditatis". Jamvero Deus tam enixe et frequenter ad spem nos hortari nequit, nisi sit honesta et laudabilis. Imo S.Joannes explicite declarat hanc spem esse sanclificantemS: " Et omnis qui habet hanc spem in eo, sanclificat se, sicutet ille (Deus) sanclus est".

(B) Merito igitur Tridentinum eos reprobavit, "qui statuunt in omnibusoperibus justos peccare, si in illis suam ipsorum socordiam excitando et sese ad currendum in stadio cohortando, cum hoc, ut in primis glorificetur Deus, mercedem quoque intuentur reternam"; posteaque declaravit : "Atque ideo bene operantibus usque in finem et in Deo sperantibus proponenda est vita seterna, et tanquam gratia filiis Dei per Christum Jesum misericorditer promissa, et tanquam merces ex ipsius Dei promissione bonis ipsorum operibus et meritis fideliter reddenda"6.

712. (C) Rationi consentaneum est in Deum sperare,

Innocentio XII condemnatos, retra<ftaverit. — Historiam quietismi inter alios delineaverunt Gosselin, Analyse de la controverse du Quietisme (QEuvres de F^nelon, Versailles, t. IV); L. Crouste\ Fenelon et Bossuet, Paris, 1894-1895, t. I, p. 375-564, t. II ex i?itegro. — Doctrinam Bossuetii invenies praesertim in opere Instruclion sttr tes etats d'oraison, ubi exponuntur articuli Issiacenses dicti, de quietismo.

6 Trident., sess. VI, cap. m et 16, Denzing, n. 687 et 692. Tiif.ol. Mor. II. — 14 eum diligere ut bonum nostrum, et ab eo exspeclarc aetcrnam vitam mediaque ad eam consequendam. (a) Bonus ccrtc et honestus est aclus quo in Deum tcndimus tanquam finem nostrum, supremaeque beatitudi?iis fontem; ita enim rcclc evolvuntur facultates nostrae, dum ordinantur ad infinitum bonum; aliunde, amando Deum ut bonum nobis, facile diligimus eum in se amabilem.

Dicunt quidam ita ordinem perverti, quia Deum referimus ad nos tanquam in finem. Sed immerito ; quandoenim beatitudinem nostram in Dei cognitione et amore quaerimus, eo ipso ngnoscimus Deum esse finem nostrum ultimum; quare nosmetipsos in Deum referimus tanquam ultimum finem.

(b) Aliunde, quando divinum auxilium fiducialiter exspeclamus, eo ipso adhaeremus Deo auxilianti ; jamvero in hoc consistit perfectio hominis ut Deo uniatur. Ceteroquin sperare in Dominum est ipsi honorabile : ita enim ejus potentiam, bonitatem et fidelitatem agnoscimus : "Quoniam in me speravit, liberabo eum, protegam eum quoniam cognovit nomen meum"1.

713« Errant igitur, ut supra ostendimus, n. 30, qui dicunt opus, intuitu aeternae vitae faclum, esse mercenarium : spes enim praemii mere spiritualis et futuri non excludit motivum honestum, sed, data humana infirmitate, potenter nos ad bonum incitat2. — Et sane qui jaclant se propter officium, non autem propter praemium, bene agere, seipsos vel alios decipiunt : experientia enim constat homines nonnisi pedetentim allici ad bonum superioris ordinis, ad

2 Quod fatetur ipse Seailles, dcxflrinse catholicae ceteroquin infensus : " II n'entre pas dans uies intentions d'amoindrir ou de calomnier la morale chretienne ; ce qu'elle a obtenu des hommes, ce qu'elle leur a donne suffit a la defendre des injustices volontaires et des partis pris inintelligents. Elle a approfondi les ames, elle les a faites plus delicates et plus pures, elle a contenu la bete impatiente et brutale, elle a oppose a ses desirs immediats le reve du paradis et les cauchemars de 1'enter : en liant la beatitude au sacrifice, elle a fait sortir le de'sinteresseinent de 1'egoisme meme. Quelques-uns s'en scandalisent : rinstinct se retrouve, crainte, desir, esperance, tremblement ou appetit de la bete dans cette attente de la recompense; mais, a ce qui se voit, a ce qui se touche, opposer viclorieusement une image, un reve de bonheur, ce qu'on ne verifie pas par les sens, ce qui n'existe que dans la mesure ou on le croit, n'est-ce pas idealisme dejh, preuve que 1'idde peut vaincre ?" (Les affirmat. de la conscience, p. 49-50)

amorem purum, absque ulla spe gratitudinis aut praemii, elicitum. — Multo magis accommodata videtur humanae naturae infirmitati doclrina catholica, quae homines ad bonum spirituale allicit spe praemii futuri, et paulatim a spe eos erigit ad supremum bonum propter se amatum. Fatemur insuper eo perfecliores esse adtus nostrps quo minus ad proprium commodum respicimus1.

II. De necessitate spei.