Skip to the text
Ember
PT

Nn. 1040–1092

  1. (B) Prohibentur etiam opera forensia : (a) actus judiciales fori sive civilis sive ecclesiastici, qui cum strepitu fiunt, v. g. partes citare, testes examinare, juramentum judiciale exigere, sententiam ferre, etc; licent vero actus qui sine strepitu fiunt, v. g. advocatum consulere, judicem informare, dispensare, absolvere, etc; — (b) mercatus, seu aclus commerciales, solemnes contraclus; ita nundinae publica:, nisi consuetudine excusentur; publicae venditiones sub hasta, nisi pariter consuetudine tolerentur, pera6lis divinis officiis; contraclus solemnes, qui a notariis perficiuntur; non autem privati contra6lus qui privatim ineuntur.

II. De causis ab opere servili excusantibus.

Quinque praecipue recensentur : necessitas aut maxima utilitas, pietas erga Deum, caritas erga proximum, consuetudo, dispensatio. Sed, in his omnibus casibus, aliquod saltem tempus divino cultui, si fieri potest, devoveri debet.

  1. i° Necessitas aut maxima utilitas excusat a labore, quoties hic sine gravi incommodo aut damno omitti nequit. Qua ratione excusantur : —

(a) Agricolce, qui, ob praeteritam vel imminentem pluviam aut grandinem, segetes aut fructus colligere debent; (b) artifices qui opera incepta sine valde notabili damno interrumpere nequeunt; quales sunt : conflantes vitrum vel ferrum, coquentes calcem aut lateres; qui, in casu necessitatis, instaurant pontes, vias publicas, machinas in officinis; fabri ferrarii, si calceant equos itinerantium vel eorum qui sequenti die summo mane iter sunt acturi; reficientes machinas eorum qui secus die sequenti laborare non valerent; (c) sutores et sartores qui calceamenta aut vestimenta conficiunt necessaria pro funeribus, nuptiis aliisve solemnitatibus qune differri nequeunt; aut perficiunt vestes quas tradere statuto die promiserunt, dummodo propria culpatempus inutiliter non terant, nec plura opera assumere soleant quam quse explere valeant1; (d) pistores et

1 Curent etiam ditiores ne citius exigant vestimenta quas conficienda sartoribus aut sartricibus tradunt; secus enim causa sunt cur operarii nocle et diebus dominicis etiam inviti laborare moraliter coQ-antur

SEU DE SANCTIFICATIONE DIEI DOMINIC^. 609 laniones publici, qui, in magnis oppidis, quotidie moraliter coguntur panem coquere aut animalia occidere; non autem qui in oppidulis possunt pro duobus diebus id proestare, nisi occurrant plures continui dies festivi; (e)famuti, uxores,filii, qui ab hero, viro aut parente laborare coguntur, quando absque fundato timore gravis incommodi resistere nequeunt; ({) fiaufieres , qu\ alias se suosque sustentare non valent, aut extraordinario lucro privarentur1.

  1. 2° Pietas erga Deum eos excusat qui opera servilia peragunt proxime ad cultum divinum speclantia, qualia sunt ornare altaria, templum verrere, parietes tapetis vestire; sed consulendum est ut haec pridie fiant, si possibile est. Prohibentur autem quae remote tantum ad cultum inserviunt, ut templum aedificare, parietes dealbare, ornamenta conficere, nisi alia causa, v. g. urgens cultus necessitas, accedat.

  2. 30 Caritas erga proximum licita reddit opera, ceteroquin servilia, quibus proximi necessitati gravi subvenimus, v. g. infirmis inservire; causas pauperum agere; laborare pro pauperibus quibus, ratione necessitatis, laborare licet, v. g. vestes conficere, saeviente hieme, pro iis qui secus frigore perirent.

  3. 40 Ex consuetttdine, ubi viget, permittuntur quaedam opera, ceteroquin prohibita; ita tonsoribus licet die festivo barbam radere; hortulanis olera rigare; agricolis segetes vertere aut separare in area; mercatoribus poculenta et esculenta, etiam in ofificinis publicis vendere, etc. Quid vero ex hoc capite in quaque regione liceat, pendet ex usu particulari locorum.

I045« 5° Quibus causis accedit dispensatio a proprio supe-

1 Hac ratione du(flus, Alexander III (Decretal., lib. II, tit. IX, De feriis, c. 3), piscatoribus permisit captionem piscium qui turmatim certis temporibus terrae accedunt : " Indulgemus ut liceat parcecianis vestris diebus dominicis, et aliis festis (praeterquam in majoribus anni solemnitatibus) si alecia terrae se inclinaverint, eorum captioni ingruente necessitate intendere : ita quod post factam capturam ecclesiis circumpositis et Christi pauperibus congruam faciant portionem. " Pariter S. Cong. Prop. Fid., 30 sept. 1848, auctoritate S. Pontificis, quibusdam vicariis apostolicis facultatem concessit dispensandi christianos pauperes, qui opera. sua valde indigent, ut serviliter laborare valeant diebus dominicis et festivis, post tamen missae auditionem. (Cotteclanea, ed. Parisiensis, n. 1232; cf. n. 1226-1227; Ami du C/erge\t. XII (1899), P- 2^6.

610 CAPUT III. DE ACTU RELIGION IS SOCI ALT.

riore concessa, videlicet a S. Pontifice pro tota Ecclesia, ab Episcopo aut Vicario capitulari pro dioecesi, et Praelatis jurisdi6lionem quasi-episcopaiem habentibus. Hi dispensare nequeunt sine justa causa, qux tamen minus gravis esse potest quam quae per se excusat a lege. — Ex Codice, c. 1245, parochi possunt, justa de causa, in singularibus casibus, dispensare singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium, a lege communi de observantia festorum.

  1. Corollaria practica. (a) Quaeritur num ab opere servili excuset ratio vitandi otii. — Haec quidem ex se sola non excusat, cum otium occupationibus licitis abigi possit. Possunt autem dari circumstantiae in quibus otium est periculum peccandi proximum, simulque vix aliter abigi potest quam vacando operi servili per aliquod tempus : tunc laborare licet quamdiu necessarium est ad fugandas tentationes. Quo casu consuli potest puellis et mulieribus ut pro pauperibus vestes, aut pro ecclesiis ornamenta conficiant.

  2. (b) Quaeritur pariter num opificibus, in civitate degentibus, liceat die dominica aliquod tempus consumere in excolendis hortis qui ipsis locantur aut dantur. — Semoto scandalo, id permitti potest, salvo meliori judicio, quoties secus operarii gravi periculo exponuntur cauponas adeundl et se inebriandi, aiiisve tentationibus consentiendi, — aut quando ita pauperes sunt ut hoc indigeant opere ad se suosve sustentandos, — aut cum labor ita modicus est ut tanquam recreatio et solatium haberi valeat, — praesertim vero quando haec tria motiva simul concurrunt *. Sed totis viribus conandum est ut prius missam audiant, et per aliquod tempus studio christianae do6trin3e vacent; nec diutius laborent.

Numquam vero a mente recedat virtutem religionis esse inter morales praestantissimam, et Deum Optimum maximum centuplum retribuere iis qui, vanis curis ac sollicitudinibus praetermissis, divinum cultum sincere et devote promovent.

1 Ami du Clerge\ t. XXV (1993), p. 968; Rev. du Cterge fran^ais t. XXVII (1903), p. 83.

De Vtrtutibus ffloraltbus.1 \h

104S. Per virtutes theologicas etvirtutem re/igionis, cMiqczz tendimus in Deum, finem nostrum ultimum; per virtutes morales, a6liones nostrae recledisponuntur circa ea quse sunt ad finem, videlicet officia erga uosmetipsos et proximum. Jam supra diximus, n. 585, virtutes morales, quatenus naturales sunt, dcfiniri posse habitus acquisitos quibus ad agendum dispouimur; et quatenus supematurales, divinitus ix\fundi, sub influxu gratiae supernaturalis exerceri, et ultimo ad finem supernaturalem ordinari. Dictum est pariter, n- 58/> has omnes virtutes ad quatuor referri posse, qua^ cardinales dicuntur, nempe prudentiam, justitiam, fortitudinem et temperantiam.

Prudentia omnes actusnostros ad bonum honestum dirigit sive erga nosmetipsos, sive erga alios; justitia nos inclinat ad reddendum alteri quod ipsi debetur;/o rtitudo et temperantia directe nos juvant ad implenda officia erga nosmetipsos (supra n. 589). — Cumjustitia, propter multiplicia jura et officia quai complec~litur, fusiorem postulet expositionem, de ea in speciali TraCtatu disserimus; de tribus ergo virtutibus dicendum manet, de prudentid, fortitudine et temperantid, breviter tamen, cum fusior harum virtutum expositio apud theologos asceticos inveniatur.

1 S. Tho??i., 2. 2je, q. 47-170, qui prae ceteris de his virtutibus praeclare disserit; ejusque Commentatores, inter quos Joannes a S. Thomd; Billuari, Trac~l. de Prudentia, Fortitudine, etc; Wirceburge?ises, Appendix de Virt. cardinalibus (t. IV, ed. 1883, Lutetiae); Lequeux, De Virtutibus, diss. II; Pesch, Praelectiones, t. IX, n. 1-292; Lekmk., t. I, n. 682-735. — Cfr. auclores ascetici, quales sunt Schram; Alvarez; de Paz; Rodriguez; Olier, Introdu(flion a la vie et aux vertus chretiennes; Scarametli; Philippus a SS. Tri?iitate; Gaudier, de Perfect.vitse spiritualis; Gay, De la vie et des vertus chretiennes; Ribet, Les Vertus et les Dons, Paris, Lecoffre, 1901; praesertim vero 5. F?-aticois de Saiest Introduction, Amour de Dieu, Sermons et Lettres.

Art. I. De Prudentia. I. Genuina prudentiae notio. ♦

  1. i° Defmitio. Prudentia (graece ^pdvyjai^), quae sapientia saepe dicitur, est virtus intelleclum dirigens ut, in singulis operationibus, dignoscamus quid honestum sit et ad ftnem conducens. Proinde hic non agitur de prudentia mere humana, seu solertia,quae utile solum prosequitur, sed de ea quae actus nostros ordinat s.d finem ultimum, et praesertim de prudentia supernaturali.

(a) Prudentia primario intelleclum perficit, videlicet rationempraclicam; et estveluti morum direclrix, quatenus mentem disponit ad recte judicandum de iis quae ad finem conducunt, pronuntiando quid sit honestum vel turpe : prudentia enim quae considerat solum quid sit utile, est valdeimperfecta, ex diclis supra, n. 44-47. Ex quo patet ejus objeclum esse amplissimum, cum compleclatur omnes acliones humanas, moralitatis capaces.

(b) Differt tamen a scientid morum; haec enim versatur circa bonum universale et generales ethicae regulas, dum illa applicat principia universalia morum singulis aclionibus, pronuntians quid in tali vel tali circumstantia sit honestum. — Nec tamen idem est ac conscientia (supra, n. 350-351) : haec enim consideratur ut/acu/tas, aut ut aclus quo de liceitate actuum judicamus; dum prudentia est virtus ipsam conscientiam perficiens et inclinans ad recte judicandum de honestate aclionum.

  1. 2° Elementa quibus constituitur. Prudentia primario supponit naturalem recle judicandi facultatem {bou sens, commou sense), et, quoad supernaturalia, lumen fidei quo perficitur et illuminatur recta ratio. Tribus praesertim constat elementis, quae necessaria sunt ad recie eligenda media in finem : consultatioue, qua. sedulo inquirimus de omnibus mediis eorumque utilitate et honestate; judicio mentis, quo ratio pra6lica, omnibus perpensis, recte pronuntiat de honestate et opportunitate taiis vel talis medii; prcecepto, quo ratio hnperat illos actus quos necessarios aut utiles ad finem jam declaravit.

DE PRUDENTIA. 613

  1. (A) Primus prudentia: actus est sollicita consultatio, seu investigatio, qua serio et attente cogitamus de variis mediis quae ad finem intentum conducere valent, de eorum honestate et opportunitate, non solum in genere, sed attentis omnibus adjunclis \ Ad quod efficacius consequendum quinque praesertim inserviunt : —

(a) Prceteritoriwi memoria, in quantum haec juvare possunt ad recte judicandum de praesentibus. Cum enim plerumque saltem eadem media, in iisdem circumstantiis adhibita, eosdem effeclus producant, ex praeteritis saepe dijudicare possumus quomodo in praesentibus adjunctis agendum sit. Quare historia merito hominum magistra appellata est, et methodus quam dicunt observationis^ seu experientia, ab hodiemis habetur ut optima vitae directrix. Prudens igitur ea considerat quae sunt procul, ut ex eis discat quae sint hic et nunc agenda.

(b) Preesentiwn intelleclio; consideratis enim prseteritis, necesse est etiam ut attente instrospiciatur praesens operatio, tum in sua natura, tum in suis circumstantiis; nec tantum in superficie, sed intime; nec sub uno tantum respeclu, sed sub diversis respectibus. Cum enim agatur de honestate aclionis alicujus non in genere, sed inconcreto, positis omnibus adjunctis, haecomnia attendi debent, ut actio hic et nunc ponenda sit sub omni respectu bona. Prudentiae enim est generalia morum principia, quae in se immutabilia sunt, omnibus locorum, temporum ac personarum circumstantiis sapienter accommodare.

(c) Futurorum providentia : aclus siquidem honestas non pendet solum ex ejus natura, sed etiam exejus effectibus, sive quoad agentem, sive quoad alios; hi igitur, in quantum sinit humana infirmitas, praevideri debent, ut ex eis dijudicari valeat honestas vel opportunitas aclionis hic et nunc ponendae.

  1. (d) Docilitas in aliorum consilio capessendo : cum enim pluris valeat plurimorum quam unius judicium, nostrae sapientiae exclusive inniti stultitia, non caret; prudens igitur homo frequenter, sollicite ac reverenter aliorum, praesertim seniorum et prudentium consilia capesset, cum eis de re agenda inquiret, eorum rationibus attentam aurem praebebit, nec eorum judicium contemnet : "Pmdentia, ait S. T/wmas-, consistit circa particularia operabilia, in quibus cum sint infinitae diversitates, non possunt ab uno homine sufficienter omnia considerari, nec per modicum tempus, sed per temporis di uturnitatem. Unde in his quae ad prudentiam pertinen*-; maxime indiget homo ab aliis erudiri, et praecipue ex senibus,

1 Quod quidem flt, juxta S. Thomam (2. 2^, q. 51, a. 2) sub influxu eubulicz, quae est virtus adjuncla prudentiae.

qui sanum intelledtum adepti sunt circa fines operabilium." Caute tamen seligi debet consiliarius, vir prudens et reclus, qui de bono aliorum curat, et non unice de proprio commodo'.

(e) Oratio ad Deum, juxta illud : 2 " Et in his omnibus deprecare Altissimum, ut dirigat in veritate viam tuam." Nam, etiam in rebus naturalibus, expedit ut a Patre luminum, qui optimus est consiliarius, quid agere debeamus humiliter exquiramus; sed, in rebus ad finem supernaturalem spectantibus, id necessarium est, cum nonnisi supernaturali lumine viam salutis invenire valeamus.

  1. (B) Secundus prudentiae a6lus est judicium : Dmnibus enim diligenter inquisitis, remanet ut ratio praclica de eis judicium ferat, pronuntiando quid, omnibus perpensis, honestum sit et opportunum. Ad hoc requiritur imprimis recte judicandi facultas; sed insuper immunitas a prcejudiciis et passionibus, quae facile mentem a recto veritatis tramite avertunt; deliberata consideratio omnium motivorum et circumstantiarum, ut dignoscatur quodnam ex variis mediis excogitatis ad finem efficacius conducat; tandem judicii firma prolatio, ut mens incerta non maneat3.

1054- (C) Tertius prudentiae a6lus est prceceptum, quo ratio praclica non solum pronuntiat quid agendum sit, sed illud imperat : non enim satis est consiliari et judicare, sed necesse est opei^ari; operatio autem procedit ex imperic rationis, quae, postquam judicavit quid sit bonum et quid malum, in talibus adjunclis, voluntati dicit : hoc est tibi faciendum.

Hujusmodi a6tus est principalis, juxta 5. Thomam :* " Et quia iste actus est propinquior fini rationis pradlicae, inde est quod iste est principalis aclus rationis praclicse, et per consequens prudentise..."

Ad recte praecipiendum, requiritur praecipue sollicitudo, quae strenue urget exsecutionem eorum quse facienda sunt : si enim tarde oportuit consiliari, necesse est cito operari, nec ad crastinam diem remittendum est quod hodie neri potest ac debet.

1 De quo optima scripsit Ecclesiasticus, XXXVII, 7-29.

3 Ad quod prasstandum, vS. Thomas asserit duas esse virtutes quae prudentiae adjunguntur : synesim, seu rectum sensum {bon sens), qua recle de agendis judicamus secundum communes regulas; et g?iomen, seu perspicaciatn, qua recle de eisdem judicamus pra:ter communes regulas.

DE PRUDENTIA. 615

I055« 3° ^e variis speciebus prudenti^e. Prudentia varii nomina assumit, et in varias species distribuitur, secundum varia objecla circa quae fertur. Dici solet prudentia personalis, seu monastica% ea qua homo seipsum regit; domesfica, seu ceconomica, qua quis redte ordinat quidquid ad bonum familiae speclat; socialis, seu politica, quando respicit bonum commune civitatis; militaris, quando versatur circa res bellicas, etc. Sed, in his omnibus, eadem invenire est elementa essentialia quae descripsimus; quae sunt vero cuique speciei particularia, in variis traclatibus exponuntur.

  1. 40 De vitiis prudentise oppositis. Exinde intelligi datur quaenam sint vitia prudentire opposita. Quaedam direcle huic virtuti opponuntur nempe per defeclum; alia indirecle, quatenus _/&/$■«;// habent similitudinem cum ea.

(A) Vitia quae direcle huic virtuti opponuntur, nomine communi imprudenticB vocantur; sed quia prudentia tribus praecipuis aclibus constat, supra, n. 1050, tria pariter vitia distingui solent : prcscipitatio, quae consultationem omittit; inconsideratio , quae judicio nocet; negligentia et inconstantia, quae praecepto adversantur.

(a) Prcecipitatio in eo consistit quod homo, negligens varia media inqidsitionis quae praesto sunt, prius agit quam considerat; quare fertur ad agendum, non ex diclamine rationis, sed ex impetu praejudicii aut passionis. Quando prsecipitatio ex contemptu regulae dirigentis oritur, proprie dicitur temeritas, et gravius est peccatum.

(b) Inconsideratio consistit in eo quod quis contemnit vel negligit sedulo perpendere ea omnia quae requiruntur ut cequum ferat judicium; ita enim se exponit periculo male judicandi de iis quse hic et nunc agenda sunt, ideoque male agendi.

(c) Negligentia est defectus promptae voluntatis in exsequendo judicio rationis, seu in imperando ea quse necessaria vel utilia judicata sunt. Huic vitio affinis est inconstantia, quae, sine sufficienti ratione, a bono proposito jam elicito recedit : oritur plerumque ex impulsu passionum quae bono proposito resistunt, et paulatim inducunt hominem ut consilium mutet, ideoque relinquat ea quae jam sapienter inccepta fuerant.

In his omnibus, peccatum grave committitur, si quis ita agit ut contemnat divinas regulas; si vero agit sine con- temptu, et absque detrimento eorum quae sunt de neces- sitate salutis, est peccatum veniale1.

  1. (B) Virtuti prudentiae opponuntur, per falsam similitudinem,prudentia carnis, astutia, nimia futurorum sollicitudo.

(a) Prudentia carnis, quae vias quaerit ad vivendum secundum desideria naturae corruptae, idcoque tendit ad finem, qui non est vere bonus, sed apparens. De qua ait Apostolus : ■ " Nam prudentia carnis mors est; prudentia autem spiritus, vita et pax. Quoniam sapientia carnis inimica est Deo; legi enim Dei non est subjecla, nec enim potest. Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt."

(b) Astutia, quae non necessario versatur circa finem malum, sed utitur mediis simulatis et fallacibus ad finem intentum consequendum, sive bonum, sive malum. Est veluti mendacium praclicum, et opponitur christianae simplicitati. Exterius manifestatur dolo et fraude, de quibus agitur, ubi de Contraclibus, n. 630.

(c) Nimia sollicitudo futurorum, qu?e tunc vitiosa est quando hominem prseoccupat extra tempus opportunum, vel modo immoderato. Quam Christus reprobat tanquam defectum fiduciae in Deum :2 " Ne solliciti sitis animae vestrse quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini... Respicite volatilia cseli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea; et Pater vester ccelestis pascit illa. Nonne vos pluris estis illis?" Quod fusius exponit S. T/wmas,3 exponendo hanc nimiam soilicitudinem tripliciter esse illicitam : si temporalia tanquam finem quaeramus, — aut cor nostrum ad temporalia ita apponamus ut a spiritualibus. quibus principalius inservire debemus, retrahamur, — vel timeamus ne, faciendo quod debemus, necessaria nobis deficiant, quod divinae providentiae adversatur : " Quaerite ergo primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis" 4.

Quae quidem peccata sunt gravia, quando flnis ultimus constituitur in creaturis, aut quando assumuntur media de se graviter culpabilia.

II. De praestantia prudentiae et mediis eam acquirendi.

  1. i° Prudentiae praestantia. (A) Scriptura multoties prudentiam laudat, quam saepe sapientiam appellat, praesertim in libris Proverbiorum, Sapientice et Ecclesiastici.

Ita, in Proverbiis : s " Beatus homo qui invenit sapientiam, et qui afiiuit prudentia. Melior est acquisitio ejus negotiatione argenti, et auri primi et purissimi fructus ejus... Posside sapientiam, posside prudentiam... Arripe illam et exaltabit te; glorificaberis ab ea cum eam fueris amplexatus : dabit capiti tuo augmenta gratiarum, et corona. inclyta. proteget te." — Pariter apud Sapieutia/u6, descri-

DE PRUDENTIA. 617 bitur prudentia ut recfrix vitse nostrpe, atque fons oinnium bonorum, omnibus divitiis anteponenda. — Quare Ecclesiasticus hortatur juvenes ut a juventute prudentiam excipiant, et usque ad senectutem eamdem excolant1.

Patres non minus diserte docent prudentiam esse ceterarum virtutum aurigam et fontem, ita ut sine illa impossibile sit alias virtutes colere : haec enim seligit media quibus alire virtutes crescere valent2.

  1. (B) Ratione idem ostenditur. Prudentia enim omnes virtutes adjuvat et perficit, ita ut sine ea ceterse subsistere non valeant. (a) Omnis enim virtus moralis inter duo extrema mediam viam tenere debet; ita liberalitas inter prodigalitatem et avaritiam media subsistit. Atqui prudentiae est virtutibus praescribere quale sit medium inter extrema tenendum, cum, ex di£tis, de omnibus inquirat et judicet in ordine ad finem, et quid sit honestum sollicite determinet. (b) Praeterea, ut homo bene operetur, scire debet non solum quid faciat, sed etiam quomodo id faciat; jamvero ad prudentiam speclat definire, post attentam omnium circumstantiarum considerationem, qusenam sint meliora media ad finem attingendum, et quomodo hsec opportune adhiberi possint.

Quapropter homo prudentia destitutus merito comparatur navigio rectore carenti, quod ventorum et flucluum impetu huc illucque impellitur, et tandem naufragio perire cogitur. Ex adverso prudentia dicitur moderatrix et auriga virtutum, affecluum ordinatrix et morum doctrix, quippe quoe omnes actus nostros ad portum salutis tuto dirigit.

  1. 20 Media in prudentia proficiendi. Hsec colligi possunt ex diclis circa elementa quibus prudentia constat. n. 1050.

(a) Praeprimis, cum Deus sit totius sapientiae auclor, enixe ab eo postulanda est prudentia : ipse enim nobis finem assignavit necnon media ad eum assequendum opportuna; quando igitur quid agendum sit ignoramus, divinum lumen implorare necesse est : " Sed cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solurri habemus residui, ut oculos

2 S. A?nbros., De officiis, 1. I, c. 27, P. L., XVI, 60; 5. Augustixus, De moribus eccl., i. I, c. 15; P. L., XXXII, 1322; S. Gregorius M., Moral., 1. II, c. 49, P. L,, LXXV, 592.

nostros dirigamus ad tc"1. In libro Sapientice (IX), pcrpulchra invenitur oratio ad impctrandam sapientiam, seu prudcntiam.

(b) Cum prcejudicia etpassioues, praesertim voluptas, mentcm obnubilent, eamque praepediant ab attenta et sincera consideratione motivorum rationi consentaneorum, necessc est omnino ut praejudicia abdicemus, et passiones vincamus; secus ratio, perturbata et excaecata, non secundum aequitatem et honestatem judicium feret, sed secundum corruptae naturae vitiosas propensiones.

(c) Antequam judicium feras, attente considera et perpende omnia motiva, omnes circumstantias, effechis ex tua a6lione probabiliter secuturos, tum quoad teipsum tum quoad alios; et de his omnibus judica in ordine ad aeternitatem, quasi esses mox moriturus, et de tua actione supremo judici rationem redditurus. — Nec tuae prudentiae innitaris, sed "sine consilio nihil facias, et post factum non pcenitebis2. .. Consilium semper a sapiente perquire"3. His aliisque ejusmodi mediis in prudentia proficies.

Art. II. De Fortitudine.

I. Genuinus fortitudinis conceptus,

  1. i° Definitio. Fortitudo (obfyeta), de qua hic agitur, est fortitudo mentis, ac definiri potest : virtus, qua voluntas ita roboratur ut a bono arduo prosequendo non desistat,'neque propter difficultates, neque etiaui pi-opter periculum mortis 4.

Fortitudo, sicut ceterse virtutes morales, est tum naturalis, tum supernaturalis, prout prosequitur bonum arduum naturale aut supernaturale, et quidem mediis naturalibus aut supernaturalibus.

(a) Objeclum hujus virtutis est bonum morale arduum, seu illud quod prae se fert specialem difficultatem. Omne quidem bonum est aliquo modo arduum; sed, quando speciales occurrunt difficul-

4 Haec est definitio fortitudinis, quatenus est virtus cardinalis. Aliquando autem hoc nomine designatur constantia illa, qua difficultates ordinarias, in omnium virtutum exercitio occurrere solitas, superare satagimus : haec non est specialis virtus.

DE FORTITUDINE. 619 tates, magnaque pericula, praesertim periculum mortis1, specialis virtus fortitudinis requiritur ad hcec omnia superanda. Kinc prsecipuus hujus virtutis aclus est martyrium pro Deo susceptum, de quo in Tr. de Baptismo, n. 42-44.

  1. (b) Subjeclum hujus virtutis communiter dicitur esse appetitus irascibilis : hic enim versatur circa bonum arduum, et ira debite moderata utitur ad superandas difficultates : ad iram enim pertinet insilire in obstacula eaque vincere. Attamen nobis videtur fortitudinem primario existere in voluntate, et secundario in appetitu irascibili; nam hic agitur de prosequendo bono honesto, quod est proprie voluntatis objectum, non autem de bono utili aut sensibili, quod est objeclum appetitus inferioris. Virtus igitur fortitudinis primario residet in voluntate, quae deliberate et firmiter adhaeret bono honesto. Quia vero saepe obstant difficultates et pericula, quae non solum voluntatem, sed etiam appetitum inferiorem terrent, necesse est ut fortitudo in appetitum irascibilem secundario influat, ad illum roborandum contra vanos timores, eumque excitandum ad ardua strenue aggredienda.

  2. (c) Duplex est pnesertim fortitudinis at~lus : susiinere et aggredi : sustinere, id est, immobiliter sistere in periculis et inviclo animo gravissima tolerare tormenta2; aggredi, id est, ardua et periculosa strenue agere. — Generatim sustinere, ceteris paribus, difficilius est et magis meritorium quam aggredi : nam qui sustinet, jam sentit pericula imminentia, dum qui aggreditur habet ea ut futura; insuper sustinere importat diuturnitatem temporis, dum aggredi potest esse ex subito motu; difficilius est autem diu manere immobilem quam subito motu ferri ad aliquod arduum3.

Scholastici, post Aristotelem, tenebant fortitudinem specialiter elucere in eo genere mortis quod in bello imminet, quia tunc bonum commune patriae bono privato praefertur; sed S. Thomas (2. 2«, q. 122, a. 1) animadvertit nomine belli venire omnes impugnationes quas propter veritatem et justitiam quis sustinet. Cicero autem (De offic, lib. 1,22) merito ait : " Cum plerique arbitrentur res bellicas majores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio... Vere autem si volumus judicare, multae res exstiterunt urbanae majores clarioresque quam bellicae."

2 Quod eleganter expressit Horatius (Od., III, 3, 8) : —

" Justum ac tenacem propositi virum Non civium ardor prava jubentium,

Non vultus instantis tyranni,

Mente quatit solida...

Si fraclus illabatur orbis,

Impavidum ferient ruinae".

  1. 2° Varii fortitudinis gradus. ra) Primus consistit in coercitione et mortificatione passionum. Hajc cst vera fortitudo; nam si fortes dicuntur qui belluas cdomant, patriseque hostes dcvincunt, fortiores sane judicandi sunt qui iracundiam, libidinem, cupiditatem ita cohibent et gubernnnt ut his non ad malum, sed ad bonum strenue operandum utantur : " Melior est patiens viro forti : et qui dominatur animo suo expugnatore urbium"1. — Ii praesertim laudandi sunt qui, vana hcminum judicia contemnentes, nunquam ab officio deterrentur aliorum irrisionibus.

(b) Secundus gradus, qui primum antecellit, in eo est ut, pro spirituali vel corporali proximi bono, libertatem, famam, propriam vitam probabili periculo exponant. Hac fortitudine praecellebat Apostolus, qui, pro animarum salute, saepe diversis periculis se exponebat, " periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus"2. Eamdem hodie exercent non solum missionarii qui apud remotas gentcs Evangelium praedicant, sed etiam laici et sacerdotes qui, apud christianas gentes, orthodoxam fidem contra insurgentes incredulos et politicos invi£le propugnant, cum discrimine famae, opum, atque etiam libertatis.

  1. (c) Tertium gradum attingunt qui, in casibus repenti?ii$> horribilia mala forti et inviclo animo tolerant. Qui enim contra irruentia mala praevia meditatione sese prseparare non potuit, et impavidus omnia sustinet, ostendit se fortitudinis habitum diuturno exercitio acquisivisse.

(d) Quartum vero gradum ascendunt qui libenter et amanter martyrium pro Christo subeunt, prout subiit S. Ignatius martyr, qui ad Romanos scribens, aiebat : "Utinam fruar bestiis, quse mihi sunt paratae, quas et oro mihi veloces esse ad interitum et supplicia!" — Pauci quidem hodie martyrium proprie diclum patiuntur; sed pax Ecclesiae suos habet martyres : qui enim, pro Christo et animarum salute, omnia et seipsos impendunt, omnia sustinent, omnia aggrediuntur, quotidie parati vitam suam dare pro ovibus suis, — vere, licet non stricto sensu, martyres dici possunt.

  1. 30 De vitiis fortitudini oppositis. Duo sunt praecipua : (a) Timiditas, seu ignavia, quae non satis fortiter

DE FORTITUDINE. 62L sustinet, timendo ubi timendum non est, aut plus quam oportet. Timere ea quae merito timenda sunt, et eo modo quo timenda, v. g. peccatum aut gehennam, non est timiditas neque illicitum est fugere mala, ex quorum tolerantia nihil boni provenit, omnibus sedulo perpensis; sed vanis timoribus consentire, et exinde officia negligere, est peccatum timiditatis, cujus gravitas ex variis circumstantiis, praesertim ex gravitate officii omissi, pcndet. — Nostris diebus sedulo vitandus est ille timor qui dicitur respeclus humanus, vi cujus tot christiani sua religiosa officia praetermittunt, ne forte aliis displiceant.

(b) Nimia audacia, seu temeritas, qua^ est excessus in aggrediendo bono arduo, quod non convenit, aut quando non convenit, aut modo quo non convenit. Oritur ex contemptu vitce aliorumve bonorum, — ex superbid, quae propriis viribus nimis confidit, — exjaclantid, quae proprias vires ostendere cupit, — aut ex quadam animi stoliditate. Peccatum ex hoc capite commissum dijudicari debet tum ex causd ex qua oritur, tum ex ejfeclibus quos inducit; v. g. graviter peccat qui, absque causa, gravi periculo se exponit1.

II. De virtutibus fortitudini adnexis.

  1. Aggredi et sustinere duo sunt officia fortitudinis ex superius diclis, n. 1063 : ad quae facilius implenda virtutes quaedam fortitudini adjunguntur : videlicet magnanimitas et magnificentia, quae ad aggrediendum magna ordinantur; patientia et constantia, quae ad aspera sustinendum speclant ; de quibus seorsim dicendum.

i° Magnantmitas est animi promptitudo ad magnos virtutum aclus peragendos, eos scilicet qui sunt magnis honoribus digni.

(A) Differt ab ambitione, quae propter humanos honores magna aggreditur; vuit enim magnificus operari quse magna sunt coram Deo, quia rationali creaturae convenit non solum quae sunt communia, sed etiam quae eximia sunt intendere. Despicit divitias, voluptates, honores hujus mundi, et ad^ coelestia anhelat. Inteudit

1 His \itiis plerumque additur intimiditas,(\wx, non timet quando timendum est (S. Thom., 2. 2®, q. 126, a. 1-2); sed de ea idem fere dici potest ac de temeritate.

quidem magnos honores, sed quales a Deo conferuntur ; " Et idco non extollitur ex magnis honoribus, quia non reputat eos supra se, sed magis eos contemnit... et similiter etiam dehonorationibus non frangitur, sed eas contemnit, utpote quas reputat sibi indigne afferri"1.

Quare vera magnanimitas non opponitur humilitati, ut optime Angelicus declarat2 : "In homine invenitur aliquid magnum, quod ex dono Dei possidet; et aliquis defedtus, qui competit ei ex infirmitate natuice. Magnanimitas ergo facit quod homo se magnis dignificet secundum considerationem donorum quae possidet ex Deo; sicut si habet magnam virtutem animi, magnanimitas facit quod ad perfecla opera virtutis tendat... Humilitas autem facit quod homo seipsum parvipendat, secundum considerationem proprii aefectus". — Ttaque magnanimus non tam propriis viribus innititur, quam divino auxilio, et suam fiduciam praesertim in Deo reponit.

  1. (B) Huic virtuti opponitur, per excessum, prcesumptio, et per defeflum, pusillanimitasi.

(a) Prazsumptio. est peccatum quo quis aggreditur id quod est longe ultra ipsius vires; v. g. , qui suscipit munera judicis, confessarii, parochi, etc, quibus adimplendis omnino impar est, defectu scientiae, prudentiae, aliarumque virtutum; aut qui, in statu imperfeclae virtutis existens, statim maxima opera facere conatur, Exemplum sit Petrus, qui, sibi nimis fidens, paratus erat pro Christo mori, et mox ad vocem ancillae magistrum negavit. (b) Pusillanimitas est animi dispositio, qua quis refugit ea quae, omnibus attentis circumstantiis, posset et deberet agere; ita qui, difficultatibus territus, et divino auxilio non satis fidens, munera fugit sibi a superioribus proposita4, aut proprii statiis oflficia, ex inani timore, non adimplet.

Ad dijudicandum de malitia peccatorum ex hoc duplici vitio ortorum, attendendum est prsesertim ad gravitatem effefluum qui exinde sequuntun

  1. 2° Magnificentia videtur esse quaedam pars magnanimitatis, et inclinat ad res magnas faciendas per magnos sumptus, v. g., in splendidis templis exstruendis, aut colle-

3 Duo alia communiter recensentur, ambitio et inanis gloria; sed de his supra actum est, ubi de vitiis capitalibus, n. 515-516.

4 Proinde non agitur hic de eo qui, humilitatis causa, munera et honores declinat, sed de eo qui difficultatibus terretur et fiducia in Deum caret.

DE FORTITUDINE. 623 giis, universitatibus, monasteriis erigendis, quando id postulat bonum Ecclesiae aut patriae.

Huic virtuti duo vitia opponuntur : (a) Nimia tumptuositas, quando quis magnos sumptus facit in rebus parvi momenti; quod quidem irrationabile est, prsesertim quando negliguntur opera pro honore Dei et bono fidelium valde necessaria; (b)parvijicentia, qua3 in rebus magnis nonnisi parvos sumptus vult facere, ita ut opera qiise suscipiuntur valde indecora maneant.

  1. 30 Patientia est virtus quse ita tristitiam moderatur, ex malis prcesentibus ortatn, ut propter eam voluntas a bono non dimoveatur, sed potius in eo firmetur. Haec proinde non est insensibilitas, seu apathia, de qua stoici gloriabantur, et quse revera vitium est. Vir patiens sentit dolorem in corpore et tristitiam in animo, sed utrumque moderatur, nec sinit ultra limites rationis progredi; recordatur enim Pauli verborum * : "Tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem non confundit."

Varii gradus in patientia. distinguuntur : (a) sequo ferre animo amissionem divitiarum, famae, sanitatis, parentum et amicorum, etiam quando hosc sine culpa nostra nobis accidunt; (b) ferre qu?e ab mgratis pro beneficiis acceptis retribuuntur; (c) ea omnia non solum patienter, sed cum gaudio, sustinere, sicut apostoli, qui "ibant gaudentes a conspeclu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati"2.

Cui virtuti opponitur i??ipatientia, qua quis nimium dolet, et ex dolore a reclo recedit, v. g., de Deo et hominibus amare conquerens, proptereaque solatium in voluptatibus aut in otiositate quserens. — lmpatientia est ex se peccatum veniale, sed gravis fieri potest, si quis deliberate contra Deum et divinas ordinationes graviter murmurat, aut exinde lethalia peccata committit.

  1. 40 Constantia, seu perseverantia, est virtus firmans mentem adversus timorem malorum imminentium, et.ad superandas difficultates quce ex diuturno virtutis exercitio proveniunt. — Respicit igitur difficultates futuras, dum patientia praesentia mala speclat; insuper ad illam specialem difficultatem superandam ordinatur, quse plerumque procedit ex diuturna virtutum praxi : multi enim quamdam

1 Rom., X, 3-5. Cfr. 5. Fr. de Sales, Introd., p. III, ch. 3; Otier, Introd., ch. 9. 3 Ac7., V, 41.

defatigationem et taedium experiuntur ex eo quod iidcm conatus saepe repetendi sunt; ad quod vincendum specialis constantiae virtus desideratur. — Ouanti momenti sit hanc virtutem colere, ex eo constat quod nonnisi saupe repctitis conatibus, usque ad finem vitae perductis, solida acquiritur virtus atque corona justitiae obtinetur : " Oui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit"1.

Huic virtuti opponitur : (a) per defeclum, inconstantia, seu animi mollities, quae a bono proposito facile recedit, propter occurrentes dirTicultates, vel ex taedio diuturnitatis; quoe quidem dispositio oritur partim ex naturali indole, partim vero ex consuetudine voluptatibus indulgendi et ex horrore difficultatum; (b) per excessum, seu abusum, pertinacia, seu inclinatio ad persistendum in proposito, ubi recla ratio diclatesse desistendum; nam, si in proposito perseverare debemus quamdiu bonum reclae rationi apparet, abeorecedendum est quando certo deprehenditur ex erroneo judicio susceptum, aut cum circumstantiae ita mutantur, ut quod antea bonum et opportunum erat, jam fiat malum aut saltem minus bonum.

III. De mediis in fortitudine proficiendi.

  1. Praeter orationem, ad quam pro omnibus virtutibus recurrere necesse est, praecipua media quibus fortitudo acquiri vel augeri potest, haec sunt : — i° Freque?is meditatio fragilitatis bonorum temporalium, quanco cum bonis aeternis conferuntur. Fortitudo enim christiana nascitur imprimis ex intima persuasione quod temporanea mala nihil sunt in comparatione aeternorum, imo et desiderabiha fiunt quando considerantur ut media adipiscendi vel augendi aeternam felicitatem. Tunc enim christianus mala hujus mundi non timet, neque ardua refugit, sed ea potius ampleclitur, ut exinde immarcessibilem percipiat coronam. Pariter voluptatibus et honoribus hujus mundi non facile allicitur, sed ea potius contemnit tanquam impedimenta, quibus a consecutione aeternae beatitudinis arcetur. Quapropter neque minis neque blandimentis ab ofricio implendo deterretur, sed impavidus mala sustinet et ardua aggreditur, ut suum finem securus consequatur.

20 P?-(Evisio malorum, quae accidere possunt, ut contra eadem voluntatem firmare valeamus. Ex diuturna enim praemeditatione animum nostrum contra pericula praeparamus : sicut in bello improvisus hostis imparatos facile opprimit, ita in spirituali pugna facile superamur ab inimicis, si imparati sumus. Ex adverso autem pericula diu praevisa minus terribilia evadunt. Cujus ratio est quia

DE FORTITUDINE. 625 timor, contra quem ordinatur fortitudo, vires nostras debilitat, nisi ei strenue resistamus; jamvero, si mala quae accidere possunt praevideamus, eaque non ut noxia, sed tanquam utilia ad virtutem et salutem apprehendamus, mox recedit timor, et voiuntas totas vires ad bonum prosequendum vertit, non obstantibus periculis quibuslibet.

  1. 30 Consuetudo strenue agendi in minoribus periculis quotidic occurrentibus : hujus enim opc, animus firmitatem acquirit ad graviora mala fortiter sustinenda et magis ardua viriliter aggre dienda necessariam : sicut miles quotidiana exercitatione ad magi? ardua et periculosa sese praeparat, ita chriatianus fortiter in mino ribus agendo ad majora aptus evadit. Prsesumptione igitur laborant qui grandia pati aut agere concupiscunt, simulque minora negligunt : si in minimis debiles, in majoribus strenui esse non valent : "Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est : et qui in modico iniquus est, et in majori iniquus est"'.

4° Fervens in Deum amor maximas vires voluntati addit. Nam "fortis est ut mors dileclio"2 ideoque amantem reddit intrepidum, ad omnia adversa fortiter toleranda idoneum, ad maxime ardua viriliter peragenda. Si creaturarum amor tantam mortalium cordibus fortitudinem inspirat, ut quotidiana constat experientia, quanto majorem inspirabit amor Dei purus, amor infiniti boni ! Id sane illustrari potest exemplo Pauli, qui ex eo quod amore Christi flagrabat, omnia pati, omnia agere propter Christum vehementer optabat : " Quis ergo nos separabit a caritate Christi? tribulatio? an angustia? an fames?an nuditas? an periculum? an persecutio? an gladius?... Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos"3. — Quare multum juvabit frequenter considerare fortitudinem quam Salvator exhibuit per totam vitam, et prsecipue in passione, a tempore quo agonizare ccepit in horto Gethsemani usque ad horam qua moriens exclamavit4 : " Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me?" Quo exemplo Apostoli fideles hortabantur ad omnia fortiter toleranda : "Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus... Christo igitur passo in carne, et vos eadem cogitatione armamini"5. Et revera multi christiani, dilecti Magistri vestigiis inhaerentes, ibant gaudentes quoniam digni habiti sunt pro nomine ejus contumeliam pati. Quia vero hodie multi desiderantur christiani, invicta. fortitudine praediti, ad fidem contra innumeros hostes tuendam ac propugnandam, necesse est ut juniorum animis ardens inspiretur amor Christi, quo inflammati strenue et alacriter pro fide christiana pugnare valeant.

3 Pom., VIII, 35-37; integer legatur locus.

626 DE VIRTUTIBUS MORALIBUb.

Art. III. De temperantia.

1074- Sicut fortitudo moderatur appetitum irascibilem, eum flrmando contra ardua, ita temperantia moderatur appetitum conctipiscibilem, refraenando inordinatum amorem deleclabilium. Hic proinde agitur de temperantia, non prout est virtus generalis moderans omnes humanas operationes et passiones, sed quatenus est virtus specialis delectationes sensibiles refraenans.

I. Genuinus temperantise conceptus.

1075- i° DefmitiOo Temperantia est virtus ita refrcanans appetitum deleclationum sensibilium, pr&sertim gustics et taclus, ut propter eas voluntas non recedat a bono, sed potius in ec firmeiur.

(a) Ad cujus intelligentiam, sciendum est deteclaiionem abauclore naturse operationibus nostris adnexam fuisse, eo fine ut facilius operemur, et ita ad finem nostrum tendamus. Nulia delectatio in se maia est, sed speclari debet ut mediuni a. Dec institutum ad aliquem fmem attingendum. Velle igitur delectationem propter finem a Deo praefinitum, non est malum, sed honestum (supia, n. 157), sed malum est agere propter solam deleclaiionem, absque ulla. relatione ad finem. Ad temperantiam vero speclat ita moderari deieclationem, ut hrec non propter se, sed propter finem honestum appetatur, proinde sine ullo excessu.

(b) Inter deleclationes sensuum, duae sunt quae plerosque homines magis vehementer alliciunt, videlicet deleftationes in cibo et potu quae ad conservationem individui ordinantur, et delectationes venereae quae ad conservationem humanae speciei ordinantur. Temperantia igitur ad eas moderandas praecipue tendit. Quod sic declarat S. Thomas : ' " Et quia deleclatio consequitur operationem naturalem, tanto aliquse deleclationes sunt vehementiores quanto consequuntur operationes magis naturales. Maxime autem naturales animalibus sunt operationes quibus conservatur natura mdividui per cibum et potum, et natura speciei per conjunctionem maris et feminse; et ideo circa delectationes ciborum et potuum, et circa deleclationes venereorum est proprie temperantia ".

  1. 20 Temperantiae regula generalis. Ad rec~te ordinandas hujusmodi delectationes, recla ratio, fide illustrata, duplicem proponit regulam : unam proximam, quae desu- mitui ex necessitatibus hujus vitss, alteram remotam, quae est assecutio beatitudinis supernaturalis.

(a) Secunclum primam regulam, omnia delectabilia, quae in usum hominis veniunt, ad aliquam vitce necessitatem, sicut ad finem, referri debent. Quaproptc imprimis resecare debemus omnes delectationes quae bono honesto obstant, aut impediunt ne aliquod officium praesens aut futurum impleatur. Insuper non propter ipsam delectationem, sed propter finem honestum, necessarium aut vere utilem, agendum est. Ita, relate ad cibum potumque, id omne licet sumere quod necessarium aut vere utile est ad vitam et valetudinem servandam, necnon ad operationes mentis re£te perficiendas. Et ita de aliis delectationibus dicendum est.

(b) Secunda autem regula, quae perfectior est, postulat ut illae delectationes resecentur quae ad bonum animae non inserviunt; v. g., ut tantum cibi et potus sumatur quantum virtutibus exercendis convenit; ideoque ut a cibo et potu abstineatur in quantum necesse est ad domandum corpus ejusque vitiosas propensiones : " Qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis " \

Utramque regulam sic tradit Augustinus ; " Habet igitur vir temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fiuentibus vitae regulam utroque testamento firmatam, ut eorum nihil diligat, nihil per se appetendum putet, sed ad vitce hujus atque officiorum necessitatem, quantum sat est, usurpet, utentis modestia, non amantis affeclu " 2. — Et alibi : " Nam fames et sitis quidam dolores sunt, urunt et sicut febris necant, nisi alimentorum medicina succurrat. Quae quoniam praesto est ex consolatione munerum tuorum, in quibus nostrae infirmitati terra et aqua et ccelum serviunt, calamitas deliciae vocantur. Hoc me docuisti, ut, quemadmodum medicamenta, sic alime?ita sumpturus accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiae molestia transeo, in ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiae... His tentationibus quotidie conor resistere et invoco dexteram tuam ad salutem meam"3.

  1. 3° Temperantise species. Temperantia, quatenus moderationem servat in cibo, dicitur abstinentia; quatenus idem servat in potu, vocatur sobrietas; in quantum vero id praestat in rebus venereis, castitas nuncupatur : ad

quam rcfertur pudicitia, castitatis custos, qu?e delectaticne.s moderatur in osculis, taclibus et amplexibus x. — Abstinentiae opponitur gula, sobrietati ebrietas, castitati luxuria. De duobus prioribus vitiis jam diclium est supra, n. 538-555; de luxuria, in Tr. de Castitate agetur.

II. De virtutibus temperantise annexis.

  1. Temperantia proprie dicla versatur ciica delectationes sensibiles; sed huic adnecluntur virtutes quae delectationes etiam spirituales refraenant. Inter quas recensetur : kumilitas, quse interiores motus spei et audacia: modcratur; mansuetudo, quse motus irae in vindi6lam tendentes refrenat; modestia, quae motus corporales moderatur 2.

1° De humilitate. 3

  1. (A) Genuinus conceptus. Humilitas est virtus quce cohibet inordinatum proprice excellentitz appetitum, et kominem inclinat ad propriam vilitatem secundum veritatem agnoscendam.

(a) Dico secundum veritatem; sunt enim qui putant humilitatem consistere in ficte amplificando nostros defectus, aut minuendo nostras dotes, et in fugiendo omnem honorem et gloriam. Quod quidem falsum est; nam virtus vera non potest esse inimica veritatis. Reprimit quidem inordinatum propriae excellentiae appetitum, juxta superius di6la, n. 514; sed minime prohibet quin libenter agnoscamus bona naturalia et supernaturaliaquae Deus nobis largitus est : nolleea agnoscere non est humilitas, sed ingratitudo. — Neque pariter prohibitum est aliquem honorem aut gloriam quaerere, durnmodo quseratur apud Deum, secundum ejus beneplacitum et juxta merita nostra. Ita enim Christus de se ipso aiebat :4 " Ego te ciarificavi super terram... Et nunc clarifica me tu, Pater, apud temetipsum claritate quam

2 S. Thom., 2. 2«, q. 143, a. unic. — Ibi etiam S. Doclor recenset continentiam, quae interiores motus carnalis concupiscentiae refrenat; sed hsec ad castitatem speclat, de qua alibi.

3 5. Fr. de Sales, Introducl., p. rn, ch. 4-7; Olier, Introdudlion, ch. 5; pius auclor operis Formation aVhumilite, Paris, 1902.

habui, priusquam mundus esset, apud te". Ncc alitcr B. Virgo : x " Ecce enim ex hoc beatam rnc dicent omncs generationes, quia fecit mihi magna qui potens est". Ait quidem Paulus : " Nemo itaque glorietur in hominibus " 2 sed antea dixerat : " Oui gloriatur, in Domino glorietur" 3 et ipse exspeclabat coronam justitiae " quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex" 4.

  1. (b) Ut vero secundum veritatcm nos nostrasquc dotes aestimemus, Deo imprimis tribuendum est quidquid ab ipso procedit. Jamvero omncs naturales et supernaturales dotes, quae nobis insunt, a Deo esse tcstatur Apostolus 5 : " Quid autem habes quod non accepisti ? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? " — Habemus quidem bona opera et merita : sed haec primario Deotribui debent, etsi vere nostra sint, cum esse, facultates, merendi potentiam, et divinum auxilium ad meritum necessarium nonnisi a Domino habeamus; de his igitur nonnisi in Domino gloriari possumus; et pars praecipua gloriae Deo retribui debet. — Insuper peccavimus, et ex hoc capite ignominiam et confusionem apud Deum et homines meremur.

  2. (c) Si nos cum proximo comparamus, debemus imprimis mirari et aestimare dona tum naturalia tum supernaturalia ipsi divinitus concessa : si in eo cernuntur majora quam in nobis dona, ejus superioritatem libenter agnoscere debemus. Praeterea si minora peccata quam nos commisit, minori ignominia dignus est, et ex hoc capite nos ipsi inferiores esse fateri necesse est. Quia vero proni sumus ad nostras dotes amplificandas, aliorum vero qualitates minuendas, aequitas postulat ub ab hac injusta propensione in judiciis nostris praecaveamus. Neque praetermitti debet saepe in nobis esse occultos defeclus, et in aliis occultas qualitates, ita ut non liceat propter sola manifesta seipsum aliis praeferre; sapienter ergo proximus praesumitur melior esse quam apparet : " Humilitate superiores sibi invicem arbitrantes " 6.

1 Luc, I, 48-49. — 2 1 Cor., III, 22. — ; / Cor., I, 31. •' // Tim., IV, 8. — s / Cor., IV, 7. — 5 Philip., II, 3.

Ad rem Augustinus :' "Etiam illud cogitandum, nulium esse horninem, qui non possit habere aliquod bonum quod tu nondum habes, etiamsi lateat, in quo sine dubio possit te esse superior. Quae cogitatio ad contnndendam edomandamque superbiam valet, ne arbitreris, quoniam tua qusedam bona eminent et apparent, ideo alterum nulla habere quae lateant, etfortassis majcris ponderisbona quibus te superat nescientem ".

  1. (B) De praecipuis humilitatis actibus. (a) Humi lis agnoscit se nihil esse coram Deo : sicut cnim parva aqua: guttula nihil esse dicitur cum oceano comparata, ita esse nostrum divino comparatum tanquam nihilum haberi potest: " Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputatas sunt ei"2. Praeterea confitetur quidquid boni ipsi inest, ultimo a Deo procedere, sensu supra exposito, n. 1080.

(b) Fatetur insuper se esse peccatorem, et ex hoc capite coniemnendum, praesertim si lethaliter peccaverit (supra, n. 463).

(c) Indignum reputat se omnibus Dei donis, et ex se ad omne opus bonum, praesertim supernaturale, ineptum. Cum enim peccato Deum offenderit, ejus iram et indignationem incurrit, ideoque indignus est ejus beneficiis. Aliunde, per proprias vires,absque divino concursu, nil boni facere valet, proesertim in ordine supernaturali, juxta illud 3 : " Non quod sufficientes simus aliquid cogitare a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est".

  1. (d) Non inflatur in prosperis, 7ieque in adversis deprimitur ; scit enim prosperos eventus, necnon et adversos, a Deo sapienter ordinari secundum ipsius beneplacitum, non autem ultimo a nobis pendere. Quare omnibus viribus conatur quidem bene agere, ad Deo placendum : si res prospere succedunt, laudes Deo rependit ; si infauste, humiliationem exinde susceptam patienter tolerat : " Scio et humiliari, scio et abundare... 4 In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur; aporiamur, sed non destituimur; persecutionem patimur, sed non derelinquimur; dejicimur, sed non perimus " s. Imo laetanter humiliationes accipit, tanquam media gratiam et gloriam a Deo consequendi : " Omnes autem invicem humilitatem insinuate; quia Deus superbisresistit, humilibus autem

3 II Cor., III, 5; cfr. .S*. Thom., 2. 2«, q. 161, a. 6, ad 1. * Philip., IV, 12. — * // Cor., IV, 8-9.

dat gratiam. Humiliamini igitur sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in iempore visitationis; omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis" '.

  1. (e) Quare, veritatis amore impulsus, non cupitab aliismagni fieri vel laudari, ratus id non sibi, sed Deo competere, a quo omnia bona procedunt : non enim piclura vel statua laudem meretur, sed artifex. Si igitur videt se ab aliis honorari, non sibi honorem servat, sed in Deum refert, cui soli honor et gloria : " Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam"2. — Ubi voluntas Dei et officium susceptumcontrarium non postulat, fugithonores et infimum seligit locum. Id enim Christus verbo et exemplo docuit :3 " Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super eos benefici vocantur. Vos autem non sic; sed qui major est in voni^, fiat sicut minor; et qui pr?ecessor est, sicut ministrator. Nam quis major est, qui recumbit, an qui ministrat? nonne qui recumbit? Ego autem in medio vestrum sum sicut qui ministrat". Quando, vi muneris et officii, honores accipere debet, his non inflatur, sed eos excipit tanquam vicem Dei gerens.

(f) Imo, cum conscius sit proprise vilitatis et peccatorum quae commisit, sincere cupit, quantum in ipso est, se ab aliis contemni : talem enim exoptatse ab aliis sestimari qualem secundum veritatem novit se esse. Attamen prudentia saepe postulat ut defectus nostrcs aliis non pandamus, ne forte bonam existimationem amittamus, qua ad recle implenda officia nostra indigemus.

Io85» (&) Sancli, se cum aliis conferendo, plerumque existimant se omnibus viliores ac deteriores; hoc est enim humilitatis ingenium, in nobis intueri defectus qui anobis procedunt, et in aliis dotes quae ex Deo sunt. Quare aliis relinquunt potiora, sibi autem viliora quaerunt. — Attamen vere humilis generatim verbis seipsum non vilificat, nec de industria quserit ut ab aliis vilificetur; sed de se ipso tacet, amans nesciri et pro nihilo computari. Ceteroquin, ut ait S. Thomas4, " in exterioribus humilitatis actibus, sicut et in aclibus ceterarum virtutum, est debita moderatio adhibenda, ne possint vergere in detrimentum aiterius".

  1. (C) De humilitatis prsestantia. (a) Ouidam ita extoilunt humilitatem ut eam ceteris virtutibus anteponere videantur. Ouod tamen veritati non est consentaneum. Nam sane prsestantiores sunt virtutes theologicct, quibus direcle in Deum tendimus; prcestanticr est virtus religionis, qua Dei excellentiam profitemur, eique debitum reddimus cultum. Communiter etiam docetur prudentiam esse humi-

litate praestantiorem, quia magis univcrsalis ac necessaria est. Sed ceteris virtutibus moralibus videtur excellentior. Humilitas enim subjicit hominem ordini rationis et legi divinae quantum ad omnia, dum aliae virtutes solum quantum ad aliquam materiam specialem *; qui enim humilis est, eo ipso supremum Dei dominium libenter agnoscit, eique in omnibus obedire paratus est. Pneterea ad praxim virtutum theologicarum non parum prodest, quia removet superbiam quae his virtutibus maxime nocet.

(b) Revera humilitas merito habetur ut fundamenUim multarum virtutum, earum viater et ?iutrix, quatenus necessaria est ad eas adipiscendas et retinendas.

Ad rem Augustinus : 2 " Magnus esse vis? A minimo incipe. Cogitas magnam fabricam construere celsitudinis? De fundamento prius cogita humilitatis. Et quantam quisque vult et disponit superimponere molem aedificii, quanto erit majus aedificium, tanto altius fodit fundamentum... Sed quia magnum fastigium est, de fundamento cogita. Quo, inquis, fundamento? Disce ab illo, quoniam mitis est et humilis corde. Hoc in te fode fundamentum humilitatis, et pervenies ad fastigium caritatis ". — Qui enim humilitatem colit, inordinatum sui amorem abdicat, qui est maximum christianoe perfeclionis impedimentum; facile mentem suam Deo subdit per fidem, caritatem et obedientiam; et, cum aliis inferiorem se arbitretur, dileclionem erga proximum absque difficultate colit; idem de multis aliis virtutibus dici potest.

Maxime igitur interest, assidue humilitatem colere, sive superbiam domando mediis supra expositis, n. 519, sive aclus eliciendo superius descriptos, n. 1082,

2° De mansuetudine^.

  1. Mansuetudo est virtus quce iram secundum reclam rationem moderatur. Ex humilitate et fortitudine nascitur : cum enim praecipua irae causasit inordinatus amor suiipsius, aegre ferens injurias ab aliis acceptas, facile mansuetus est qui humiliter agnoscit se muitis injuriis dignum propter peccata quse commisit. Aliunde, ad compescendam iram, maxima requiritur fortitudo.

(A) Mansuetudo iram temperat duobus praesertim rnodis : (a)prohibet ne sine sufficiente causa irascamur; ira siquidem ad repulsio-

1 S. T/iom., 2. 2«, q. 161, a. 5. — 2 S. August., Sermo 69, n. 2, P. L.., XXXVIII, 441 sq. — 3 S. Franqois de Sales, Introd., p. IU. ch. 8-9; Olier, op. cit., ch. ro.

nem mali ordinatur, ideoque in tantum licita est in quantum necessaria ad aliquod malum repellendum; (b) impedit quominus ira, quando legitima est, justos limites praetergrediatur, ne, v. g., nimis cito oriatur aut longius perduret, aut excedat quoad modum.

Perfedte autem mansueti non solum iram temperant, sed ab ea plerumque abstinent, etiam quando ceteroquin legitima est. Id sane Christus suadet, dum dicit1 : " Ego autem dico vobis, non resistere malo; sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram. Et ei qui vult tecum judicio contendere et tunicam tuam tollere, dimitte ei et pallium ".

De mediis iram compescendi, ideoque mansuetudinem acquirendi. jam diclum est, n. 534-537.

  1. (B) Huic virtuti affinis est clementia, quse superiores inclinat ad mitigandam poenam noxiis debitam, in quantum justitia patitur, ideoque ad parcendum quando oportet Oritur ex mansuetudine et quadam dulcedine affeclus, qua quis abhorret omne illud quod potest alium contristare2; differunt tamen ab invicem, in quantum clementia est moderativa exterioris punitionis, mansuetudo autem proprie diminuit passionem irae3. Clementiae opponitur crudelitas et, per abusum, nimia lenitas.

30 De modestid.

  1. (A) Definitio. Modestia est virtus inclinans hominem ad servandum decorum in exterioribus. — Siquidem exteriores motus hominis sunt secundum rationem componendi, in quantum imperio voluntatis subduntur; pariter vestitus et ornatus corporis secundum leges honestatis ordinari debent; utrumque pra^stat virtus modestiae, quam Gneci Eura£lav et ev70ccneHcr.v vocant.

  2. (B) Varii actus. (a) Modestia igitur primum quidem temperat exteriores motus corporis, ita ut nihil indecorum fiat.

Pagani hac de re multa scripserunt; inter quos Cicero* : "Status, incessus, sessio, accubitio, vultus, oculi, manuum motus teneant illud decorum. Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda ; ne quid effeminatum aut molle, et ne quid durum aut rusticum sit... Adhibenda est prseterea munditia non odiosa, neque exquisita nimis,

2 S. T/wm., 2. 2ffi, q. 157, a. 2. — 3 5. T/iom., ibid., a. 1, 4 Cicero, De officiis, I, 35-37.

G34 DE VIRTUTIBUS MORALIBUS.

tantum quae fugiat ngrestem et inhumanam negligemiam... Eadem ratio habenda est vestitus in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est. Cavendum est autem ne aut tarditatibus utamur in gressu mollioribus... aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, qu?e cum fiunt, anhelitus moventur,vultus mutantur, ora torquentur, ex quibus magna significatfo sit non adesse constantiam... In voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis ".

Sacri scriptores pariter animadvertunt ex exteriori habitu hominis ejus indolem manifestari x : "Ex visu cognoscitur vir, et ab occursu faciei cognoscitur sensatus; amictus corporis et risus dentium et ingressus hominis enuntiant de illo ".

Patres vero minutim modestise regulas tradunt; inter quos S. A/nbrosius'2 : " Est etiam in ipso motu, gestu, incessu tenenda verecundia. Habitus enim mentis in corporis statu cernitur. Hinc homo cordis nostri absconditus aut levior aut jadtantior aut turbidior, aut contra gravior et constantior et purior et maturior sestimatur... Est etiam gressus probabilis, in quo sit species auctoritatis gravitatisque pondus, tranquillitatis vestigium, ita tamen, si studium desit et affectatio, sed motus sit purus ac simplex; nihil enim fucatum placet... Vox ipsa non remissa, non fracla, nihil femineum sonans, qualem multi gravitatis specie simulare consuerunt, sed formam quamdam et regulam ac succum virilem reservans. Hoc est enim pulchritudin.em vivendi tenere : convenientia cuique sexui et personae reddere. Hic ordo gestorum optimus, hic ornatus ad omnem aclionem accommodus. Sed ut moiliculum et infraclum aut vocis sonum aut gestum corporis non probo, ita neque agrestem ac rusticum. Naturam imitemur : ejus effigies formula disciplinae, forrna honestatis est ".

Unc verbo, in omnibus corporis motibus, vitandum est quidquid affeclationem aut rusticitatem sapit.

  1. (b) Modestia etiam ludos moderatur, qui flunt ad relaxandum animum3. Cum enim homo, qui diu operibus intendit, praesertim intelleclualibus, defatigationem experiri soleat, qua ineptus fit ad laborem, necesse est ut vires reparet per quietem et ludum. In hoc tamen quaedam moderatio requiritur, ut omnis vitetur excessus : imprimis vitari debet quidquid turpe vel nocivum est, — postea quod est indecorum in modo; — nec in protradlis ludis terendum est tempus quod in rebus necessariis impendi debet; pariter sunt ludi qui laicos, non autem sacerdotes decent. Jam-

vero virtus quae hos excessus temperat est modestia, seu eutrapeleia. Contra quam peccant non solum qui excedunt, sed etiam illi qui nunquam ludere volentes, morosos ac difficiles se prsebent.

  1. (c) Modestia tandem respicit vestimenta et corporis ornatum, eoque tendit ut externus apparatus congruat personaesecundum sexum, statum, locum, tempus aliasque circumstantias hujusmodi. Ita qui in dignitatibus constituuntur, aut ditiores sunt, pretiosioribus vestibus quam ceteri induuntur.

Qua in re peccatur per excessum, quando ornatus est ultra cujusque conditionem, vel receptam consuetudinem, — quando nimium studium et tempus consumitur in se omando, prout accidit non paucis mulieribus et quibusdam effeminatis juvenibus; — cum pretiosae vestes studiose induuntur ostentationis causa, ob inanem gloriam, ad captandos oculos et admirationem excitandam.

Vestes tamen sint mundae, nitidae atque, pro cujusque conditione, decenter et eleganter compositae1. .

Qua. occasione, quaeritur num mulieribus liceat se ornare ad placendum viris. — Ulicitum est sane lascivo ornatu uti, qui alios ad libidinem provocet : "Et si quidem hac intentione se ornent ut alios provocent ad concupiscentiam, moraliter peccant; si autem ex quadam levitate, vel etiam ex quadam vanitate propter jaclantiam quamdam, non semper est peccatum mortale, sed quandoque veniale "2. — Exclusa. hujusmodi intentione, uxoribus licet se ornare ut viris suis placeant, et ita conjugalem foveant amorem; idem puellis nubilibus licet, quo facilius sponsum inveniant. Illae autem mulieres quae viros non habent, nec volunt habere, non possunt absque peccato appetere viris placere, eorumque concupiscentiam excitare, cum hoc nihil aliud sit nisi eis praebere incentivum peccandi.

Quidam autem peccant per defeclum, cultum corporis negligentes, ita ut aliis taedium aut scandalum praebeant; quod magis indecorum est apud eos qui. vi muneriG aut officii, aliorum bona existimatione frui debent.

Simplicitatem igitur simul et decorum christiani viri et mulieres, secundum suum statum, colant, haud immemores horum Apostoli verborum3 : " Similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate ornantes se, et non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritis vel veste pretiosa; sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona ".

Chapter 50 of 73