Articulus 39

De eadem materia ex Summa Durandi.

Si averteris a sabbato pedem tuum, facere voluntatem tuam in die sancto meo, et vocaveris sabbatum delicatum, et glorificaveris eum, dum non facis vias tuas, et non invenitur voluntas tua ut loquaris sermonem;¹ tunc delectaberis super Domino, et sustollam te super altitudines terræ, dicit Dominus. In his verbis edocet beatissimus Isaias quid sit vere ac spiritualiter diem agere sabbatorum. Scribæ etenim et Pharisæi male intellexerunt præceptum de sabbati sanctificatione collatum : ideo sæpe reprehenderunt Christum et ejus discipulos de sabbati violatione, sicut et Thomas in secunda secundæ testatur.²³ Itaque in iis verbis vera intelligentia illius præcepti insinuatur, dum dicitur : « Si averteris a sabbato pedem tuum », id est, si in die sabbati vitaveris processum ad opus iniquum. Unde consequenter Isaias quasi exponendo hæc verba, subjungit, in Dei loquens persona : « Facere voluntatem tuam in die sancto meo », hoc est, si in die sabbati mihi sanctificato et meo cultui deputato, vitaveris agere quod tuæ propriæ ac perversæ complacet voluntati; « et vocaveris sabbatum delicatum », id est, bene agendo advocaveris ac desideraveris dignum ac nobile sabbatum, ita ut dedigneris in eo perpetrare opera vilia atque servilia, id est peccata, quemadmodum delicata virgo opera turpia tangere dedignatur, « et glorificaveris eum », id est,

Deum debite honoraveris, « dum non facis vias tuas », id est prava desideria propriæ voluntatis, « et non invenitur voluntas tua ut loquaris sermonem », hoc est, secundum propriam voluntatem nihil locutus fueris : « tunc delectaberis super Domino », id est, spiritualiter gaudebis in Deo, non in confabulationibus, otiositatibus et choreis vanitatibusque similibus, « et sustollam te super altitudines terræ », hoc est, in beatifica regione vivorum et patria Beatorum te ponam. Iste est verus de sanctificatione sabbati intellectus. Quo constat quam virtuose expendendi sint dies festivi, quod item multo iniquius sit tunc vanitatibus lasciviisque insistere, quam temporibus ceteris.

Denique, de materia ista Durandus qui fuit Ordinis S. Francisci, scribit in Summa sua, inter cetera dicens : Primo considerandum est quid sit feria, et unde dicatur. Respondetur : Feriæ dicuntur a foro, quasi foriæ, secundum Raimundum : quia in eis vacandum est ab iis quæ fieri solent in foro. Vel dicuntur feriæ quasi festivæ : unde dies dicitur feriata, quando est festiva. Hinc S. Apollonius ait : Die dominica nihil aliud est agendum nisi Deo vacandum ; nulla operatio in die illa sancta agatur, sed tantum in hymnis et psalmis ac canticis spiritualibus dies illa transigatur. De Consecratione, distinctione 3, capitulo Jejunia.⁴ Ubi et Leo Papa testatur :⁵ Hæc dies tantis est divinarum dispensationum mysteriis consecrata, ut quidquid a Domino insigne in terris est constitutum, in hac die digne sit gestum. In hac mundus sumpsit exordium, et in ea per Christi resurrectionem mors interitum et vita sumpsit exordium.

A quibus operibus est cessandum in festis? Responsio : Abstinendum est in eis ab operibus servilibus, ut spiritus possit libere Deo vacare. Opus autem servile vocatur tripliciter. Primo, a servitute culpæ. Et de operibus sic servilibus summe tunc cessandum est. — Secundo, a servitute fortunæ, ut opera mechanica : quoniam talia olim fiebant a servis, ut in Politicis ait Philosophus. Ab his tunc abstinendum est, nisi necessitas vel pietas aliud inducat. — Vel a servitute naturæ, sicut quodlibet opus laboriosum, ut itineratio. Tale autem opus aut libertatem spiritus non impedit, ut modica itineratio. Hæc non nocet: quemadmodum in molendinis quæ moventur vento vel aqua; secus in aliis molendinis. Aut multum impedit. Aut ergo opus illud suadet necessitas, aut pietas, aut mera voluntas. Si necessitas, sic non nocet: ut quum hostes nos impugnant, necesse habemus nos defendere; vel quum nuntius se offert qui mox recessurus est, potest quis scribere litteras; vel quando quis scribit sermonem qui de mane debet prædicari; vel dum quis messem inducit aut haleca capit, propter necessitatem aut propter damnum vitandum. Hæc non sunt illicita, nisi in præcipuis festis: ita tamen quod eleemosynam dent et Missam audiant qui talia faciunt. Idem est de aurigis, qui in via positi, proficisci possunt (dummodo eleemosynam dent et Missam audiant), præterquam in præcipuis festis. Item minutores et fabri non peccant, si hæc faciant propter necessitatem magis quam propter lucrum. Aut opus illud suadet pietas, ut quum quis laborat in agro pauperis propter Deum, vel quum quis vadit ad prædicandum: quia necessitas et pietas æquiparantur (extra de Feriis, capitulo ultimo). Aut opus illud suadet mera voluntas.⁶ Sic non est licitum.

Generaliter nota, quandocumque necessitas aut pietas aliud exigit, non sunt feriandi hi dies (extra de Feriis, capitulo Conquestus). Unde et Papa indulget diebus dominicis piscari et diebus festivis (præterquam in majoribus solennitatibus), quando congruum tempus est ad capiendum haleca, ita tamen quod post factam capturam congruam faciant portionem Ecclesiis circumpositis atque pauperibus Christianis.⁷ Hoc, secundum Guillelmum, potius limitandum est ad arbitrium boni viri, quam per doctrinam aliquam generalem. Credo etiam, quod si jacentibus segetibus in agris aut fœnis in pratis, immineat tempestas aut pluvia quæ corrumpat aut deterioret ea multum, non sint prohibendi domini rerum illarum eas removere et periculum præcavere. Carnifices etiam et pincernæ qui in diebus festis præparant ea quæ debent vendere crastino in mercatu vel in stationibus suis, et ceteri qui præparant victualia in diebus festivis, si die præcedenti non poterant commode præparare aut præparata servare sine periculo, non credo quod peccent. Illi autem qui a dominis suis compelluntur in festis laborare, si justo metu inducti hoc faciunt, videntur per necessitatem posse excusari. Qui vero quum debeant vecturam bladorum dominis suis afferre, afferunt eam diebus feriatis, id est festivis, ut reliquis diebus possint liberius consuetis ac propriis vacare laboribus, non sunt excusabiles, nisi forte arcta necessitas eos ad hoc compellat. Credo etiam, quod non liceat scholaribus multum scribere de quaterno in quaternum in festis. Lectiones tamen suas quas sine scriptura non possunt commendare memoriæ, quas stilo vel plumbo notaverunt, credo quod possint tunc scribere, et lectiones librorum quos audierunt, corrigere. Locare autem aut conducere operas suas aut alienas propter corrigendos libros non debent. Aggravat etiam hoc Guillelmus in personis regularium et sacerdotum, qui absque urgente necessitate diebus dominicis quadrigant et hujusmodi faciunt, quia exemplo suo alios corrumpunt. Qui autem in vigiliis festivitatum mittunt equos ad afferendum necessaria in die festo, si ea quæ afferunt, sunt necessaria in ipso die, ita quod sine illis non possunt transigere diem illum, nec ante poterant super his afferendis sibi providere, excusari possunt propter necessitatem, alias non, maxime si hoc faciant ut vehicula sua et jumenta libere habeant ad quotidiana opera exercenda. Per talem quoque necessitatem excusari credo vectores mercium ad nundinas vel ad loca remota, et vinorum quæ transportantur ad loca remota, dum sine gravi incommodo non possunt in festis vacare a transeundo vel quadrigando. De barbitariis autem, minutariis, et vectoribus peregrinorum in vehiculis suis et jumentis, et de ferratoribus equorum, credo quod possint excusari, si in festis hæc faciant principaliter propter necessitatem eorum quibus hujusmodi operas impendunt; si autem principaliter propter quæstum et cupiditatem, non video quod excusentur. Qui vero tunc faciunt radi barbas suas aut equos ferrari, quum non poterant sibi providere super his ante, credo quod sint excusabiles. Non videtur verum, nisi sit grande periculum in differendo. Viatores etiam cursores non audeo condemnare si hæc sic faciant in festis, maxime quum et in lege licuit ire in sabbato, licet non ultra mille passus, quod appellabatur iter sabbati, ut patet in Actibus.⁸ Item quando instat necessitas operandi, dispensare potest episcopus, quando commode potest adiri: alias credo quod sufficit dispensatio simplicis sacerdotis. Imo tanta posset esse necessitas tamque notoria, quod auctoritate propria posset hoc fieri.

Quando debemus festum incipere, et quando terminare? Responsio: Licet regulariter dicatur a vespera in vesperam, extra de Feriis, capitulo Omnes; tamen initium et finis festorum juxta eorum qualitatem et diversarum regionum consuetudines debent considerari, et sicut dierum magnitudo exigit celebrari, sicque prius incipere et tardius debere finiri vera ratione videatur (extra de Feriis, capitulo Quoniam).⁹¹⁰

Porro de his qui diebus dominicis aut festivis arant pauperum agros, vel ad ecclesiæ opus laborant quadrigando vel alio modo, non credo quod liceat diebus dominicis, et præcipue in majoribus solennitatibus. De ceteris autem festivitatibus et diebus feriarum Paschæ et Pentecostes, quoad hoc, credo quod liceat sequi consuetudinem regionis, quam scit episcopus loci nec reprobat. Si autem dubitetur an episcopus talia sciat atque sustineat, recurrere debet sacerdos ad episcopum loci, ut super hoc certificetur ab eo. Ad hoc autem quod talia licite sustineantur aut licite fiant, oportet ut laborantes a tali revocentur labore ad interessendum divinis quæ tenentur audire, et quod talia fiant principaliter propter Deum, non ex affectu carnali, nec spe remunerationis terrenæ, sive in pastu hominum laborantium seu animalium, et quod necessitas pauperis cui hæc fiunt, hoc videatur exigere. In præcipuis autem festivitatibus, credo quod si hoc non sit prohibitum vel consuetudini loci contrarium, liceat aliquid operari circa ædificationem ecclesiarum et sacrorum locorum, et circa ædificationem ad opus ministrorum ecclesiæ pauperum, præsertim illorum qui redditus non habent, ita tamen quod labor talis non perveniat ad magnam fatigationem et tædium ac diuturnitatem laborandi, nec propter laborem hujusmodi omittant Missam audire: quia non debent dimittere id ad quod tenentur, propter illud ad quod non tenentur.

Utrum post celebrationem divinorum liceat laborare? Et quid de modicis operibus? Responsio: Illi qui volunt se excusare de hoc quod laborant in festis post celebrationem divinorum per hoc quod audierunt divina, quærunt excusationem in peccatis, quum ante et postea debeant vacare a talibus.¹¹ Non tamen propter modicum opus peccant mortaliter: ut si quis transiens per vineam suam aut agrum, aliquid purget aut reparet quod per incuriam mansit incultum aut incompletum. Sed quantum laboris aut operis possit quis tunc facere sine peccato, non est determinatum, sed boni viri arbitrio committendum, secundum Guillelmum.

An in die dominica possumus balneari? Responsio: Balneari pro luxuria et voluptate nulla die conceditur. Sicque prohibentur balnea voluptuosa seu ad carnalem oblectationem ordinata. Unde prohibetur viro balneari cum mulieribus: et si balneatur cum muliere extranea, privatur datione ad nuptias; si mulier cum viro extraneo, perdit dotem (titulo De repudiis in fine). Item prohibetur balneatori tunc ne conducat mulieres ad custodiendum vestes balneatorum;¹² si contra fecerit, fit infamis (ff. de his qui notantur infamia, l. Athletas).¹³ Balneari autem pro corporis necessitate, nulla die prohibetur, etiam nec die dominica.

An peccant qui vendunt aut mercantur in festis? Responsio: Aut mercantur ea quæ ad festum sunt necessaria, scilicet pullos, carnes, vinum, sic non peccant. Aut mercantur alia. Vel ergo hoc faciunt ex necessitate, aut quia hoc non potest alias adeo commode fieri, sic non peccant; aut ex cupiditate lucrandi seu avaritia, sic peccant. Hæc responsio. Item religiosos cursitantes in festis sine necessitate non audeo excusare a mortali: secus si hoc faciant ex pietate, sicut dum transeunt ad infirmum vel ad prædicandum; aut ex necessitate, puta dum in via positi, deficiunt in expensis, tunc proficisci possunt (ita quod audiant Missam), exceptis præcipuis festivitatibus. — Hæc Durandus: qui in eodem loco multa conscribit, quibus festis aut feriis possit citatio fieri aut renuntiatio juris.

Footnotes

1. Is. LVIII, 13, 14. ↩

2. Matth. XII, 1, 2; ↩

3. Luc. XIII, 14; Jo- ann. VII, 23; IX, 14, 16. q. CXXII, a. 4. ↩

4. cap. 16. ↩

5. Decret. p.1, dist.76, c. 5. ↩

6. Decretal. lib. II, tit. 9, c. 5. ↩

7. Ibidem. ↩

8. Act. 1, 12. ↩

9. Act. c. 2. ↩

10. Decretal. lib. II, tit. 9, c. 1. ↩

11. Ps. CXL, 4. ↩

12. Cod. lib. v, tit. 17, l. 11 § 2. ↩

13. Dig. lib. iii, tit. 2, 1. 4 § 2. ↩