V. In epistolam ad ephesios.

(Ephes. I.) Paulus, apostolus, etc. Hanc Epistolam scribit Ephesiis, quos in fide Paulus non fundavit, sed ab Joanne apostolo fundatos confirmavit, qui firmiter in fide et bonis operibus perstiterunt, quos hortatur ut in bonis proficiant, scribens eis a Roma de carcere. Est itaque materia apostoli in hac epistola status Ephesiorum, in quo tunc erant. Intentio vero, eos in bonis habitis confirmare, adulteriora provocare, nec non ad humilitatem actionemque gratiarum informare. Modus agendi talis est: more suo salutationem praemittit; deinde agit gratias, exponens multiplicia Dei beneficia, tum generi humano, tam ipsis apostolis, tum ipsis Ephesiis per solam gratiam collata. Deinde Christi dignitatem et praelationem ostendit. Postea ad patientiam et charitatem eos invitat, unitatem fidei et Ecclesiae commendans, et dona gratiae enumerans, tandem ad certamen exhortans, contra principes tenebrarum militiae Christianae armaturam describit.

QUAESTIO I. Benedictus Deus, qui benedixit nos, etc. Cum benedici dicatur de Deo et de homine, quaeritur an eodem modo dicatur, et secundum eamdem significationem. Solutio. Aliter, et aliter de utroque. Nam Deus ab homine benedicitur, cum dignis laudibus extollitur; homo vero a Deo benedicitur, cum Deus ei munera gratiae suae impertitur.

QUAESTIO II. Dicit expositor quod Apostolus hic ponit duas praeordinationes: unam de praesenti justitia, alteram de futura corona. Sed cum una sit Dei praedestinatio, quae est ipse Deus, quaeritur quomodo duae dicantur? Solutio. Non ideo duae dicuntur, quin una sit; sed quia duos habet effectus, scilicet per praesentem justitiam, et futuram gloriam. Cui solutioni sic objicitur: Si numerus praedestinationum assignandus est secundum numerum effectuum, jam erunt infinitae praedestinationes, cum sint infiniti praedestinationis effectus. Solutio. Omnes justitiae, quia numero et non specie differunt, unus effectus dicuntur esse, sic et omnes coronae, quia non specie, sed solo numero discernuntur, unus effectus praedestinationis dicuntur. Quoniam vero praesens justitia et futura gloria non solum numero, sed etiam specie differunt, non incongrue duo effectus praedestinationis dicuntur. Notandum quod multa sunt hujusmodi, quae cum sint plura numero, et unum specie, simpliciter non plura, sed unum secundum usum loquendi dicuntur, ut fides mea et fides illius cum duae sint numero, non tamen duae simpliciter, sed una dicuntur; quia una sunt specie; sic de herba, de voce, de intellectu, visu et multis aliis, littera, figura, elemento, vocali, differendum est.

QUAESTIO III. Sicut elegit nos, ut essemus sancti, etc. Dicit Pelagianus quod eos quos Deus ab aeterno elegit, ideo eos elegit, quia praesciebat eos futuros bonos et per liberae voluntatis arbitrium, non quia eos erat sanctificaturus. Sed hanc ejus haeresim destruit Apostolus cum dicit: Elegit nos, ut essemus sancti, et immaculati; non dicit quia futuri eramus sancti; sed ut essemus. Si enim hoc esset quod dicit Pelagianus, justificatio nostra causa esset divinae electionis, non divina electio causa nostrae justificationis, et sic quod est temporale causa esset ejus quod est aeternum, non e converso: quod non potest esse.

QUAESTIO IV. In quo habemus redemptionem, etc. Quaeritur an idem vocet redemptionem et remissionem peccatorum? si idem videtur, quod alterum superflue positum sit. Solutio. Redemptionem, pretium illud, per quod redempti sumus, vocat, per quod datur facultas nobis redeundi; remissio vero peccatorum, quae nobis confertur in baptismo, effectus est ipsius redemptionis.

QUAESTIO V. Instaurare omnio, quae in coelis sunt, etc. Cum Christus pro angelis non sit mortuus, quaeritur quomodo ea quae sunt in coelis per Christum sint restaurata? Solutio. Ideo hoc dicitur, quia qui per gratiam salvantur, supplent numerum angelorum diminutum; vel per ea quae in coelis sunt, intelligit animas, quae jam sunt in coelo; per ea quae in terris sunt, sanctos adhuc in hac vita degentes.

QUAESTIO VI. Signati estis Spiritu sancto, qui est pignus haereditatis. Quaeritur quomodo Spiritus sanctus dicatur pignus haereditatis nostrae; nonne pignus est illud quod ad tempus pro aliquo pretio datur, et iterum cum pretium solvitur, illud aufertur? nunquid ergo Spiritus a nobis aufertur, cum ipsa haereditas nobis datur? Solutio. Pignus hic ponitur pro arrha, quae est de ipso pretio, nec aufertur cum pretium solvitur; unde quidam codices habent arrham, non pignus.

QUAESTIO VII. Constituens ad dexteram suam, etc. Deus spiritus est, nec corporis forma finitur, vel concluditur: quomodo ergo dicitur Filius sedere ad dexteram Patris, cum Pater non habeat latus dextrum vel sinistrum, quia non habet corpus? Solutio. Per dexteram Dei in sacra Scriptura quandoque significatur aeterna beatitudo, quandoque aequalis divinae naturae, quandoque judiciaria potestas. Est enim Christus ad dexteram Patris, quia in Patris majestate manet aequalis, et quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V). Per dexteram ergo Dei vel per manum, vel brachium, vel digitum, vel oculum, vel aurem, et similia, nihil corporale debet intelligi, sed totum spiritualiter.

QUAESTIO VIII. Supra omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo, etc. Nonne novem sunt ordines angelorum? Angeli, archangeli, virtutes, potestates, principatus, dominationes, throni, cherubin, seraphin, et non sunt plures iis, qui in praesenti omnes nominantur. Quomodo ergo dicit: Constitutum super omne quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, quasi aliqui sint in futuro nominandi, qui in praesenti non nominantur. Solutio. Quorumdam angelorum denominationes datae sunt eis secundum officia quae nobis exhibent in praesenti, ut angeli, archangeli, virtutes, potestates, principatus, dominationes; ideo dicuntur nomina in praesenti, quia hoc modo eorum denominatio spectat ad praesens. Unde in futuro evacuabuntur, quando Christus tradet regnum Deo et Patri, quando Deus erit omnia in omnibus. Quorumdam vero angelorum denominationes ad futurum statum spectant, ut throni, cherubin et seraphin; unde nec in futuro evacuabuntur, sed super omnes hos ordines supercoelestium spirituum sublimata est humanitas Salvatoris.

QUAESTIO IX. Et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam. Quaeritur secundum quam naturam, scilicet divinam an humanam, Christus sit caput Ecclesiae. Solutio. Potest dici quod secundum divinam, secundum quam caput, principium, et auctor est omnium fidelium. Cui solutioni sic objicitur: Eadem ratione potest dici quod sit caput lapidis, et omnis creaturae, quorum est auctor; et nihil diceretur de Ecclesia. Ideo dicimus, quod Christus proprie secundum humanitatem est caput Ecclesiae.

QUAESTIO X. Quare Christus dicitur caput Ecclesiae. Quare dicitur caput esse, non inconvenienter potest quaeri. Solutio. Ideo Christus caput Ecclesiae dictus est, quia sicut in capite hominis plene sunt omnes sensus carnales, scilicet visus, auditus, odoratus vel olfactus, gustus et tactus; sic in Christo est plenitudo omnium sensuum spiritualium, scilicet plenitudo gratiae, de cujus plenitudine nos omnes accepimus (Joan. I), unde et membra dicimur, quasi aliquem sensum non omnes habentes, sicut caetera membra corporis unum solum sensum habent; nullum habet omnes praeter caput.

QUAESTIO XI. Eramus natura filii irae (Ephes. II), etc. Deus est auctor naturae; si ergo natura sumus filii irae, videtur quod Deo auctore hoc sumus. Solutio. Natura tribus modis accipitur in sacra Scriptura, scilicet pro illo integro et interrupto bono, in quo conditus est homo, secundum quam acceptionem dicitur quod omnis creatura Dei bona est. Dicitur etiam natura corruptio peccati, in qua concipitur, et cum qua nascitur omnis homo, et sic accipitur hic cum dicitur: Eramus natura filii irae. Vitium enim inolevit pro natura: quia ergo pro culpa originalis peccati, cum quo nascimur, digni sumus gehenna, ideo dicimur natura filii irae. Accipitur etiam natura pro reliquiis illius boni naturalis, quae remanserunt in nobis post peccatum, et sic accipitur, ubi legitur quod Gentes naturaliter faciunt ea, quae legis sunt (Rom. II).

QUAESTIO XII. Mihi omnium sanctorum minima data est gratia (Ephes. III). Cum Apostolus non esset minimus in numero omnium sanctorum, imo inter apostolos unus de primis esset, quomodo verum dicat se minimum omnium nominando. Solutionem hujus quaestionis quaere super illum locum: Ego sum minimus apostolorum, in prima Epistola ad Corinthios.

QUAESTIO XIII. Investigabiles divitias Christi, etc. Quaeritur quomodo Apostolus intellexit vel evangelizavit, si investigabiles sunt divitiae. Investigabiles enim res dicuntur, quae non possunt comprehendi. Solutio. Quae natura sua investigabiles, per gratiam et revelationem sancti Spiritus factae sunt vestigabiles non solum Apostolo, sed etiam caeteris fidelibus, quos ipsa unctio docet de omnibus.

QUAESTIO XIV. Sacramenti absconditi, etc. Quaeritur, quae dicantur abscondita. Solutio. In mundo causae absconditae sunt omnium quae naturaliter fiunt. In solo autem Deo absconditae sunt causae omnium, quae per gratiam fiunt. De his duobus generibus causarum jam in superioribus aliquantum dictum est.

QUAESTIO XV. Ut innotescat principibus, et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam, etc. Quaeritur an mysterium incarnationis fuerit revelatum super coelestibus essentiis ante ipsius impletionem. In solutione hujus quaestionis videntur contrarii Hieronymus et Augustinus. Dicit enim beatus Hieronymus, angelicas dignitates ad purum non intellexisse supra memoratum sacramentum; unde sic quaerunt: Quis est iste, qui venit de Edom? (Isa. LXIII.) Et alibi: Quis est iste rex gloriae? (Psal. XXIII.) Beatus vero Augustinus dicit, quod non latuit angelos mysterium regni coelorum; unde littera diversis exponitur modis, Ut innotescat, etc. Haec autem contrarietas, quae videtur esse inter praedictos doctores sic potest solvi: illis, qui majoris dignitatis sunt, revelatum est praedictum sacramentum; aliis vero non ad purum, ut dicit beatus Hieronymus. Quod autem angeli crescant quotidie in cognitione, ex iis quae in mundo fiunt multi consona voce asserunt doctores. Unde nos quasi pro certo hoc habemus, cum canonica Scriptura hoc videatur manifeste innuere.

QUAESTIO XVI. Ex quo omnis paternitas in coelis, et in terra nominatur. Ex hoc loco habemus, quod non solum Deus Pater noster est, sed et angeli, et homines patres nostri dicuntur. Sed alibi dicit Dominus: Unus Pater est vester, qui est in coelis (Matth. XXIII). Si ergo unus est, quomodo plures? vel si plures, quomodo unus? Solutio. Sicut Deus, qui solus vere est, et solus vere bonus est, essentiae et bonitatis suae nomen caeteris impertit, ut ipsa quoque et esse, et bona dicantur; ita et ipse, qui solus vere Pater est omnium creatione, et fidelium regeneratione, paternitatis nomen caeteris concessit. Sciendum est ita, quod Deus Trinitas omnium Pater est creatione et fidelium regeneratione. Deus vero ingenitus solus Pater est Unigeniti per naturam. Angeli vero patres nostri dicuntur auctoritate exempli, ratione beneficii, cura, et providentia. Homines vero patres et natura, et auctoritate exempli et ratione beneficii; et cura, et providentia.

QUAESTIO XVII. Quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas. Quae sit latitudo dilectionis, quae longitudo aeternitatis; quae sublimitas potentiae, quod profundum scientiae, secundum hoc, quod de Deo exponitur, talis potest esse intelligentia.

QUAESTIO XVIII. Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi. Si charitas Christi supereminet scientiae, quomodo potest sciri? si non potest sciri, quomodo orat Apostolus, ut eam sciant discipuli? Solutio. Quae scientia humana non potest comprehendi, per gratiam ex parte cognoscitur, quod ut fiat Apostolus orat.

QUAESTIO XIX. Ut impleamini in omnem plenitudinem Dei, etc. Nonne minus habebimus quam ipse Deus? quomodo ergo possumus impleri in omnem plenitudinem Dei? quomodo potest aliquis habere plenitudinem Dei, et non esse plenus Deus et aequalis Deo? Solutio. Sensus est, ut sitis pleni Deo, non plenus Deus. Hoc est in plenitudinem omnem impleri; in praesenti habere plenitudinem virtutum, et in futuro plenitudinem gloriae; non enim optat Paulus alicui plenitudinem divinae naturae conferri, sed ut simus pleni Deo in praesenti et in futuro.

QUAESTIO XX. Unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV). Quomodo intelligantur? Solutio. Unus Dominus Pater, et Filius, et Spiritus in natura, non in persona. Una fides non in numero, sed genere, quia similis in omnibus, sicut omnium idem volentium dicitur esse eadem voluntas. De fide jam dictum est. Unum baptisma dicitur, quia aequale est, et ejusdem essentiae a quocunque detur, et ideo etiam quia non potest reiterari.

QUAESTIO XXI. Dedit dona hominibus. David dicit? Accepisti dona in hominibus (Psal. LXVII); si dedit, quomodo accepit? vel si accepit, quomodo dedit: Solutio. Tanquam Deus dedit; accepit non solum in semetipso secundum quod est homo, sed etiam in membris suis, in quibus est, de qua acceptione agit Propheta: unde dicit: Accepisti dona in hominibus.

QUAESTIO XXII. Quae dona dedit ascendens. Quaeritur quae dona dederit ascendens. Solutio. Spiritum sanctum, et dona etiam, quae non sunt Spiritus sanctus, quae cum dat etiam in ipsis dat Spiritum sanctum, non seorsum dat Spiritum sanctum, et dona ejus, quae non sunt ipse, sed dando Spiritum sanctum dat dona; et dando dona Spiritus sancti donat ipsum. Hoc dico propter eos qui nolunt concedere Spiritum sanctum dari, cum sit immutabilis, sed dona ejus tamen. Tunc enim dicitur Spiritus sanctus nobis dari a Patre, et Filio, et etiam a semetipso, cum cordibus nostris per charitatem hanc virtutem infundit ad hoc, ut diligamus Deum et proximum.

QUAESTIO XXIII. Cum Christus sit Deus et homo, quaeritur secundum quam naturam dedit dona? Solutio. Secundum eam dedit, ut dicit expositor, secundum quam ascendit, et descendit, et sic secundum quod est homo dedit; quia divinitas, quae est ubique, nec descendit, nec ascendit. Sed hoc videtur esse contrarium praedictis, ubi asserui, quod tanquam Deus dedit, non tanquam homo. Cum ergo legitur, quod tanquam homo vel secundum humanitatem dedit, sic intelligi debet, qui est homo, non quia est homo, sed quia est Deus.

QUAESTIO XXIV. An Deitas descendit, et quomodo. Item dicit alia expositio, quod Christus secundum Deitatem descendit, et secundum humanitatem ascendit, quod videtur contrarium superioribus. Dictum enim quia divinitas quae ubique est, nec descendit, nec ascendit, hic autem dicitur quod Deitas descendit: quid ergo tenendum est? Solutio. Cum dicitur quod Deus descendit, hoc intelligitur de descensione incarnationis, qua Deus factus est homo. Cum dicitur quod homo descendit, hoc debet intelligi de descensione ad inferos, quae fuit tantum secundum animam, non secundum corpus, quod jacuit in sepulcro, nec secundum Deitatem, quae ubique erat.

QUAESTIO XXV. In virum perfectum, etc. Quaeritur qua perfectione. Solutio. Nec perfectio potest intelligi vel de toto Christo, id est corpore et capite, vel de singulis membris. Christus enim in se consummatus, in aliis crescit et proficit, sed in futuro tandem perficietur, ut nec viribus, nec numero aliquid superaddatur. Unusquisque etiam tunc erit vir perfectus, tam virtutum consummatione quam corporis statura. Unde sequitur: In mensuram aetatis plenitudinis Christi. Unusquisque enim in ea perfectione resurget, in qua erat, vel ad quam perventurus erat, cum esset triginta annorum; non enim omnes erunt ejusdem magnitudinis vel illius, cujus Christus erat de hac vita exiens.

QUAESTIO XXVI. Irascimini, et nolite peccare, etc. Permittit Apostolus irasci, quod non potest vitari, sed Dominus prohibet irasci dicens: Quicunque irascitur fratri suo, reus est judicio (Matth. V). Unde videtur quod illud quod Dominus prohibet, Apostolus permittat. Item dictum est superius: quod nihil prohibetur in Novo Testamento, quod non possit vitari, sicut nec aliquid praecipitur, quod non possit impleri; quod non videtur esse verum, si Dominus prohibet irasci, et nullus possit vitare irasci. Solutio. Primus motus irae, qui non est in potestate nostra, permittitur ab Apostolo: Dominus autem non prohibet primum motum, qui dicitur propassio, sed voluntatem, et propositum nocendi alteri. Aliud itaque permittitur ab Apostolo, et aliud prohibetur a Domino, quod potest vitari gratia adjuvante.

QUAESTIO XXVII. Quae sint portae mortis et vitae. Nota quod concupiscentia, et timor mundi duae sunt portae mortis, per quas intrat diabolus; sicut timor et amor Dei sunt portae vitae, per quas intrat Christus. Uterque stat ad ostium; et Christus pulsat, et diabolus: sed hostis expellitur, Christus introducitur.

QUAESTIO. XXVIII. Nolite contristare Spiritum sanctum, etc. Quaeritur quomodo quis possit Spiritum sanctum contristare, cum impassibilis sit nec tristitiae passionem possit in se suscipere. Solutio. Quodam tropo usus est in theologia satis usitato; quo ea, quae Deo auctore in nobis fiunt, ipsi attribuuntur; quia illi ergo, quos implet charitate, sicut gaudent de profectibus aliorum, sic contristantur de lapsibus cadentium, dicit Apostolus: Nolite contristare Spiritum sanctum, id est eos in quibus habitat Spiritus sanctus per charitatem.

QUAESTIO XXIX. Donate invicem, etc. Dicit Scriptura: Nisi dimittamus conservis nostris, quod Deus repetit dimissa; sed quaeritur quomodo Deus repetit? Nunquid iterum puniet Deus pro peccatis pro quibus jam satisfactum est per cordis contritionem, et oris confessionem, et per dignos fructus poenitentiae. Nunquid bis puniet in idipsum? Solutio. Ad hoc, ut aliquis faciat dignos fructus poenitentiae, exigitur ut de caetero non peccet mortaliter; unde quicunque post poenitentiam peccat, inutilem sibi priorem satisfactionem reddit.

QUAESTIO XXX. Quid bis punire in idipsum? Bis autem punire in idipsum est pro peccato per poenitentiam deleto, nec repetito, in alia vita iterum punire, quod Deus non facit. Si aliquis autem poenitens affligitur pro aliquo peccato et iterum idem repetat; si in hac vita vel in alia pro illo iterum puniatur, hoc non est bis punire in idipsum.

QUAESTIO XXXI. In odorem suavitatis (Ephes. V), etc. Si mors Christi fuit Deo suavis odor, ergo mortem ejus libenter accepit; ergo non peccaverunt Judaei, qui illum crucifixerunt; quia id fecerunt, quod bonum erat, et Deo placuit. Solutio. Actio Judaeorum mala erat, nec Deo placebat id quod fiebat ab eis; sed passio Christi bonum fuit, et salutis nostrae causa.

QUAESTIO XXXII. Dies mali sunt, etc. Nonne dies habent esse ex Deo auctore, sicut scriptum est: Tuus est dies, et tua est nox? (Psal. LXXIII.) Quomodo ergo dicuntur mali? Solutio. Pro malitia, et miseria hominum dicuntur dies mali; alioquin quantum ad horarum spatia ordinati sunt, et boni.

QUAESTIO XXXIII. Nemo carnem suam odio habuit, etc. Nonne viri sancti carnem oderunt, persequuntur, crucifigunt et mortificant, non nutriunt, nec fovent? quomodo ergo verum est, Nemo carnem suam odio habuit? Solutio. Sancti non carnem, sed carnis vitium oderunt, et persequuntur.

QUAESTIO XXXIV. Propter hoc relinquet homo patrem. Quaeritur quomodo hoc ad Filium Dei pertineat, qui nunquam Patrem deseruit, sed semper cum eo inseparabiliter permansit? Solutio. Quia Filius in forma, qua patri aequalis est, nobis non apparuit, dictus est Patrem deseruisse vel reliquisse; nunquam tamen ab eo recessit: in mundum venit, et Patrem non deseruit.

QUAESTIO XXXV. Qui uxorem suam diligit. Quaeritur de qua dilectione hic agat; si enim de dilectione, qua diligimus nos mutuo propter Deum, sensus est: Qui diligit uxorem suam, seipsum diligit, id est facit quod sibi utile est: secundum hoc ita posset dicere de quolibet proximo. Solutio. Hoc ideo dicit Apostolus, quia magis instat viro providere uxori quam alii: unde si propter Deum acquirit ei necessaria, et regit, et se diligit, id est, facit quod sibi utile est; quia inde meretur apud Deum.

QUAESTIO XXXVI. Servi, obedite dominis vestris (Ephes. VI). Hic quaeritur an liceat Christiano servum habere, cum hoc Apostolus permittat. Catholica quoque, et maxime Gallorum Ecclesia hoc recipit. Solutio. Melius esset hujusmodi servitutem non exigere, nec Ecclesia quasi bonum recipit, sed quasi malum tolerat.

QUAESTIO XXXVII. Filii, obedite parentibus vestris; et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios. Quaeritur quare Apostolus praecipiat parentibus ut filios diligant, et filiis ut parentes honorent, cum natura ad se mutuo diligendos compellat. Solutio. Naturalis amor non habet meritum, nisi propter Deum fiat: ideo praecipit ut se propter Deum diligant, et sic meritum habeant.

QUAESTIO XXXVIII. Non est nobis colluctatio contra carnem. Nonne sancti pugnant contra carnem et sanguinem, contra malos homines, vel contra vitia, quae ex carne et sanguine oriuntur? quomodo ergo dicit: Non est nobis colluctatio, etc.? Solutio. Non est nobis colluctatio tantum contra carnem et sanguinem, sed etiam contra daemones.

QUAESTIO XXXIX. Adversus mundi rectores. Nonne Deus, qui mundum condidit, mundum gubernat, et regit, ut idem sit conditor et rector? quomodo ergo daemones vocat Apostolus mundi rectores. Solutio. Hic nomine mundi signat mundi amatores. Hic est mundus, qui totus in maligno positus est: hic est mundus, in quo non reperitur nisi concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et superbia vitae: hunc mundum vocat Apostolus tenebras, subjungens harum tenebrarum, et alibi dicens: Fuistis aliquando tenebrae; nunc autem lux in Domino (Ephes. V).