Distinctio XXXIII

Tertio quaeritur, utrum Deus debuerit in hoc dispensare, quod licitum essethomini habere concubinas.

Quantum ad prinium ostenditur, quod non sit legem naturae habere concubinam:

1. Quia non est conlra legem naturae habere et servum; sed ancilla potest homo uti, ut: ergo non est contra legem nalurae carnaliter cognoscere, et sic etc.

2. Item, mulier non coniugata et libera habet sui corporis; sed qui habet rem aliquam illam dare cui vult: ergo et ille qui acquirit licite accipit, quia nulli facit iniuriam: ergo de voluntate mulieris procedit, ut cognoscat etiam sine pactione coniugali, cum non sit alnec alicui fiat iniuria; videlur etc.

3. Ilem, Isidorus in quinlo libro Elymologia-: « lus naturale est commune omnium nalio- »; sed habere concubinam non est contra hoc: etc. Item, quod possit de iure naturae habere eam uxore, videtur:

4. Quia vir non habet sui corporis potestatem, mulier: ergo, uxore volente suscipere semen ancilla sua, tenetur vir ancillam cognoscere.

5. Item, ad hoc ipsum facit exemplum de Abra-, qui ad pelitionem Sarae cognovit Agar; ubi dicit Augustinus, quod hoc fecit Sara « eo, quo iwn habel vir sui corporis potestatem »; hoc est secundum ius naturae: ergo etc. Contra:. Secundum omnes leges filii, qui concubinis sunt, vituperabiles sunt, et contumeest eis sic nasci; sed non est vituperium, nisi inordinatio: ergo si secundum dictamen est contumelia in filiis, qui sic nascuntur;

quod in lali actu sit deordinalio, et sic etc.

2. Item, recta ralio dictat, quod filius debel patri, ergo poena est filio, quando non hereditatem paternam; sed secundum omnium est, quod nali de concubinis non succedunt hereditate paterna: ergo cum similiter recta ratio quod non est poena iusta nisi propter deorculpae; cum non fuerit in eo culpa post fuit culpa in generando.

3. Item, recta ratio dictat, quod vir et mulier in actu illo uniuntur et fiunt una caro, et quod actus ille est aequalitatis, quoniam similis in specie et natura; sed unio ad aequalitatem non est nisi uxoris et viri, aliter non sunt aequales: ergo recta ratio sive dictamen naturale refugit coitum cum concubina.

4. Ilem, recta ratio dictat, quod parentes ambo debent filium educare, et quod proles postmodum in senectute debet educare parentes, et aequaliter eos educare tenetur et semper: ergo cum iudicet, virum et mulierem debere coniungi propter prolis generationem, quia ad hoc data est vis generativa; iudicatur, eos ex hoc simul convenire ad prolis educalionem, et rursus ad prolis recipiendum obsequium et honorem usque in finem: ergo iudicat, quod non recte conveniunt, nisi aequaliter et inseparabiliter conveniaot in actu illo. Sed si sic; tunc vir et uxor solum debent convenire: ergo etc.

Item, quod non debeat habere concubinam cum uxore, videtur:

b. Quia uxor non potest convenire cum alio viro, quin committat adulterium, quod est contra ius naturale: ergo nec vir cum aliqua alia muliere quain cum uxore.

6. Item, ius naturale dictat, quod homo quod sibi vult fieri faciat alii, et non faciat alii quod sibi non vull fieri; sed maritus secundum rectam rationem abominatur et odit, quod alius suam cognoscat uxorem: ergo etc. Habere concubinam, licet non sit contra ius naturae propriissime sumtum, est lamen contra ius communiter etproprie sumtum; ideo non solum est malum, quia prohibitum, sed prohibitum, quia malum.

Dicendum, quod ius naturale Iride Naturalibus.Liberis (tit. 27.), lex Humanitatis (8.) Aullient. Licet patri.

rm magis proprie; et secundum hoc tripliciter deflnitur ab Isidoro. Uno modo sic: «lus naturale est quod 1.. jgg gj Evangelio continetur »; sic definitur in principio Decreti. Si sic accipiatur ius naturale; 1. sic habere concubinam est contra iiis natur-ale, quia esl contra Legem et EvangeUum; sed contra legem Moysi implicite: quia non praecipit expresse, fornicatorem interfici, nisi in casu, sicut patet Deuteronomii vigesimo secundo; tamen implicite clauditur ibi: Non moechaberis, ubi prohibetur oranis coitus hon matrimoniaiis. Contra legem evangeliGam est expresse; nam dicit, fornicarios non habere parlem in regno Dei, primae ad Corinthios sexto, et in septimo dicit, quod liabeat unusquisque suam propter fornicationem.- 'RSiiio aulem huius praeceptionis est Sacramentum matrimonii, qhod est institutum a Deo in significationem et in curationem: in significationem ante lapsum, sed in curationem post lapsum. Quia enim corrupta est illa vis et deordinata, ut dictum est supra, adeo quod non exit in actum, quin regnum animae pervertatur; non potest fieri post lapsum sine peccato, nisi excusetur per matrimonium; ideo tahter cognoscere concubinam est peccalum, quantum est de se,et conlra Legem et Evangelium, et ita contra ius naturale communiter dictum.

Secundo modo dicitur proprie, et sic definitur 2. in principio Decretorum: « lus naturale est quod est commune omnium nationum»; et hoc ius est, 2. quod dictat ratio recla. Conlra illud adhuc est cognoscere sive habere concubinam. — Et hoc patet: quia ius naturale dictat, quod conveniant vir et mulier in tali actu ad generationem prohs, quae utrique succedat, et cui communiter praesinl, el illa utrique aequaliter subsit. Et quoniam aclus ille est consimilis in specie et ad generandum consimilem in specie; dictat natura, ut conveniant in quadam aequahtate; sed hoc est, cum pater coniungitur ilh, ut sit uxor et materfamilias. Et ideo recta ratio dictat, quod non conveniat ut concubinae; sed isla in multis est obfuscata per lil)idinem, sed lamen salva manet in his qui non depravant iudicium per mala opera.

1 Introduct. d. 1, ubi Gratian. senlentiam isidor'i, V. Etymolog. c. 2, his verbis complectitur.

2 Vers. 23. seqq. — Seq. locus est Exod. 20, '1 4. Cfr. Deut. 5, 1 8.

Tertio modo dicilur ius naturale propriissime, quod «natura docuit omnia aniraalia »; et hoc modo non est contra naturam, nec tamen omnino secundum naturam, et hoc, quia quaedam animalia bruta sunl — licet non omnia — quae coniunguntur in indivicluam copulam, ut sunt turtures; et quoniam, sicut vult Philosophus, omnes virlutes, quae sunt in animalibus dispersae, in homine colliguntur, sicut arma omnium animalium in manu hominis; quamvis non orania alia animalia habeant instinctum, tamen natura hominis habet: unde ad hoc inclinatur recta natura hominis, ut, si adhaeret mulieri, sic adhaereat, ut pro ipsa patrem et matrem deserat, et sic accipiat in copulam individuam.

Secundum haec igitur patet, quod fornicari vel habere concubinam non solum est malum, quia prohibitura, sed prohibitum, quia malum. — Unde concedendae sunl rationes ad hoc.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod potest uti re sua etc.; dicenduin, quod quae ad talem usum accipitur ad aequalitatem accipitur; et si ordinate accipitur, oportet quod aequalis fiat. Et ideo nunquam recte utitur nec ancilla nec hbera, nisi cum ea tanquam cum uxore contrahat.

2. Ad illud quod obiicitur, quod nulli facit iniuriam, quia illa seei committit; dicendum, quod facit iniuriam Deo, contra cuius stalutum facit; facit etiam iniuriam sibi, pro eo quod se deordinando in corpus suum peccat; nara vir facit sibi iniuriam, quamvis ipsa velit, quia ut phrenetica vult malum suum. Si enim aliqua vellet, ut se occideret, vel abuteretur contra naturam, quis auderet dicere, hoc non esse malum?

3. Ad illud quod obiicitur, quod ius naturale est commune; dicendum, quod quoddam est apertum, quoddam magis occultum;et secundum quod plus apertum, est communius, secundum quod minus, est minus commune; et quoniam istud magis est occultum, ideo minus commune; tamen lex matrimonii apud omnes reperitur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod mulier habet potestatera corporis viri; dicendum, quod etsi cetera bona sint communia, hoc taraen bonura debet enim prudentissimus est, recte plurimis uti inslrunientis polesl; manus aulem esse videtur non unum inslrumentum, sed niuKa... Cetera enim animalia unum auxilium habent, idque nullo paclo possunt permutare... neque arma mulare, quae seniel acceperint... at homini multa habore auxilia licet eaque subinde mulare, arma eliam, quae velit et ubi velit, capere polest; manus enim et unguis est et ungula et cornu et hasta ct ensis et quodvis 5 Respicitur Gen. 2, 24. et Matth. 19, 5. — Pro seq. pro- pos. valent verba August., I. de Lib. Arb. c. 3. n. 6: Non sane I ideo [adulterium] malum est, quia velatur Lege, sed ideo vetatur Lege, quia malum csl.

privatum. Unde nulli alii potest uxorem suam communicare nec polestalem exigere in alio, sed soin corpore suo; sic nec mulier de viro.

3. Ad illud quod obiicitur de Sara, dicendum.

I. Accedere ad mulierem non iunctam matrimonio ipso naturali graviter cssc prohibitum, probatur et constanti calliolicorum doctrina et reprobatione contrariae opifacta ab Innocenlio XI. 2 Martii 1779 (prop. i.); cfr.

7. Elementis V. cum Concilio Viennensi contra errores — Eadem triplex divisio legis naturae recepta a S. Tliom. (Iiic a. 1. ad 4; Suppl. q. 65. a.. ad i.). — reddenda ratione, quai'e lioc semper sit peccatum grave, a Med. non approbat eam quam ponit S. Thomas, aliam aflerl. et 2 seqq. qq. hio q.. II. In modo loquendi de polygamia (q. 2.) est quaedam inter doctores; quidam enim cum S. Bonav. dicunt, esse contra legem nalimie, alii vero cum Scoto hoc negant, denique media via incedunt, docentes cum S. Thoma et etiam veram menlem S. Bonaventurae, ipsam quodam modo esse naturam, et quodara modo non. Sed attente consideratis principiis et explicalionibus, re ipsa vix dissentiunt.

Conc. Trident. (Sess. XXIV. can. 2.) definivit: Christiaplures simu! habere uxores, lege divina esse prohibitum. De 2. quaeslione: Scot., hic q. 1. — S. Thom., locis citt.

Secundo quaerilar, utrum contra legem natusit, quod unus liabeat plures uxores. Et quod oslenditur:

1. Auctoritate, quia Genesis quarto dicit Glossa Lamecli, qui iiabuit duas uxores: « Primus conlra et naturam adulterium commisit»: ergo etc.

2. Ilem, ratione videtur: quia secunduni dinaturae est, quod vir et mulier quantum actum illum pares sint; sed uxor una non poesse plurium virorum: ergo nec e converso.

3. Item, secundum rectam rationem vir teneuxori debitum reddere: ergo cum impossibile simul pluribus reddere, non potest se simul pluobiigare. Sed si plures possel simul habere, se pluribus obligaret: ergo etc. quod Abraham nunquam obtemperasset nec obtemperare debuisset, nisi divina dispensalio intervenisset. Unde illud quod dicit Augustinus, non imi tola causa excusans, sed signum fuil. a. I; S. c. Gent. III. c. I2i. — B. Alberl., Iiic a. 2. — Petr. a Tar., hic q. 1. a. I. — Richard. a Med., hic a. I. q. I. — Durand., de hac et seq. q. hic q. 1.

III. Quoad 3. quaeslionem fuerunt qui dixerint, polygamiam etiani in veteri testamento nunquam fuisse licilam; sed communissime antiqui et recentes doctores calholici cum iure canonico (cfr. infra pag. 7-52, nota 7.) lenent, vi dispensalionis divinae Patriarchas sine peccalo usos esse polygamia. Notabilis cst doctrina nostri auctoris, qua affert plures congruentiae ra- (iones talis dispensationis. — Quod autem idem hic innuit et infra dub. S. clare docet, Agar et ancillas lacob non fuisse a secundum veritatem vxores, sed lantum concuMnas!>, plerisque anliquis non probatur. Docent enim, easdem fuisse legitimas uxores quoad torum, sed non quoad dignilulem. Unde S. Thom. (hic q.!. a. 3. quaestiunc. 3.) docet, ipsas habuisse aliquid de ratione uxoris, scilicet quatenus matrimonium refertur ad suum principalem flnem, qui est bonum prolis; aliquid vero de i-atione concubinae, scilicet (uoad finem seeundarium, qui est dispensatio familiae. Simul idcm docet, contra primum finem non esse aliquam dispensationem. Eliam B. Albert. (hic 5.) dicit: oNunquam licuit ancillam, vel alienam cognoscere, sed ancillam ductam in matrimonio ex instinctu Spiritus S.; et ita fecerunt Patriarchae ».

De 3. quaeslione: Scot., hic q. 1. n. i. seqq. — S. Thom., hic a. 2; Suppl. q. 68. a. 2. — B. Albert., hic a. 6. 7. — Petr. a Tar., hic q. 1. a. 2. — Richard. a Med., hic a. I. q. 2.

4. Item, quod indicium est homini a sua constitutione spectat ad iiis naturale; sed a sua constitulione dictum est: Relinquet homo patrem et matrem, et erunt duo in carne una: ergo secundum dictamen naturae est, quod tantum sint duo: ergo una unius, et non plures.

Contra: 1. Augustinus dicit, et habetur in tera: «Qtiando erat mos habere plures uxores, peccatum non erat »; sed mos vel consuetudo contra naturam non est approbanda nec excusat a culpa: ergo habere plures uxores non est contra naturam.

2. Ilem, Auguslinus dicit, quod « contra praeceplum non erat, quia nulla iioc lege erat prohibitum»; sed quod est contra ius nalurae est prohibitum in lege naturae: ergo etc.

5 Gen. 2, 24; Relinquet hoino palrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae [quod etiam cod. bb addit], eteruntetc. — Superius pro indicium codd. OU inditmn, cod. M indicalum, et pro constitutione cod. F institulione, cod. U conditione.

3. Itera, ratione videtur: quia «quod est cibus ad salutem individui, hoc est coniugium ad conservationeni speciei'»; sed licilum est pluribus cibis uti ad conservationem individui: ergo et plures uxores habere ad conservationem speciei.

4. Item, coniunctio maris et feminae est propter prolis multiplicationem, hoc est secundum dictamen naturae: ergo si mulier sterilis est natura dictat, quod possit ex. alia generare, cum unusquisque, quantum est de natura, appetat semen et prolem relinquere super terram: ergo non est cont?'a, sed secundum naturam.

c 0 N c L u s I 0.

Pluribus uti uxoribus est contra ius naturae communiter et proprie sumtum.

Respondko: Dicendum, quod, sicut dictum est supra illa dislinclione praesupposita, si «.ius naturale dicatur quod in Lege et Evangelio scribitun); 1. sic ius oaturale est, quod sit una unius. Erunt, inquit, duo in carne una, tam in veteri quam in novo — Si aulem ius naturale dicatur quod ra- 2. tio recla dictat; adhuc verum est, quia adhuc dictat nalura, secundum quod rationis rectae est, quod non faciat alii quod sibi non vultfieri; sed vir non vult, quod uxor habeat alium virum: nec ergo debet velle habere aliam uxorem, cura in tali actu, ut supra visum est, ad paria iudicentur et tanquam pares conveniant. — Si dicalur ius naturale quod natura irapressit animalibus; sic dicendum, quod non omnibus, sed aliquibus animalibus brutis irapressit; sed taraen in natura est uliquorum 3. animalium irrationaliuni, et in nostra natura plantavit. — Et hoc patet experiinenlo, eo quod in matrimonio est quidam amor singidaris, in quo non communicat alienus; unde naturaliter omnis vir zelat uxorera quantum ad laoc, ut nullum diligat, ut diligit ipsum in actu illo; et omnis uxor similiter zelat virum quantum ad hoc: unde slante natura, nunquam fuisset ibi communitas, etiam si cetera essent communia. — Similiter, caritate adveniente, quae facit, omnia esse coramunia, nunquam facit uxorem comraunem, propler privatum amorera, qui debet esse in raatrimonio qui etiam est Sacramentum illius araoris, quo Deus zelat animam, ut nolit, aliquem tantura diligi; sic et anima a Deo nullo raodo vult propter aliaui deseri. Et in N(l hoc palet sapientia Dei, quae se nobis in nobis ostendit, et nobis ipsis ostendit, quid agere debeamus, in creaturis subditis, secundum illud lob: Interroga iumenla, et docebunt te; sed mens hominis obfuscata hoc non attendit. — Concedendum igitur, quod uti pluribus uxoribus est contra ius nalurae.

1. Ad illud ergo quod obiicilur, quod quando mos erat, peccatum non eral; dicendum, quod mos ille erat approbatus non ab hominibus tanlum,sed a Deo, ut post patebit; et ideo peccatura non erat.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non erat contra praeceptum; dicendum, quod vocat praeceptum expressum exterius per vocem vel scripturam, sicut legem Moysaicam.

3. Ad illud quod obiicitur de cibo, dicendura, quod non est simile: quia ibi est usus rei inferioris, hic est usus paris, et ideo unius; alioquin superior fiL Praeterea, ibi est mutuus amor, el ideo mutuus zelus, et ideo singularitas.

4. Ad illud quod obiicitur, quod est ad mulliplicationem talisactus elc.; dicendum, quod etsi natura dictel, prolem esse raultiplicandara, tanien dictat: debile et ordinate, et ita quod nulli fiat iniuria; et ideo magis cessandum esse a generatione prolis, quam iniuriam fieri alicui; et ideo nec uxorem aliam duci. Item, etsi nalura dictet quaerendunr bonum commodi, non taraen in praeiudicium boni honesti; et honeslas consistit in rectitudine iustitiae et observatione fidei, sed bonum commodi est in fecunditate prolis Hinc est, quod ad prolem generandam non debet alia uxor adiici, nisi Deus dispenset post iidem codd. subsliluunt quoniam pro qui, codd. I K qtiia. Subinde pro aliquem tantum diligi edd. eam aliquem alium tantum diligere. Pro sic et plurcs codd. sed, cod. L et, ac pro aliam cod. R alium, cod. S alia.

Tertio quaeritur, ulrum Deus debuerit dispen-, quod licitum esset habere concubinas, et quod habere plures uxores. Et quod non debuerit videtur:

1. Quia «Conditor naturae non facit contra na- » nec contra ius naturae; sed habere pluuxores et plures concubinas est contra ius naergo etc.

2. Item, nunquam Deus dispensavit, quod una plurium virorum -: ergo cum magis sufficiat mulier pluribus viris quam e converso, non dispensare, quod unus vir esset plurium.

3. Item, in institutione matrimonii et eius con- dicitur, quod erunt duo in carne una; Malthaei decimo nono super illud: Adhaerebit Glossa: « Non uxoribus »: ergo si Deus consuam institutionem non debuit facere, videetc.

4. Item, dispensatio recta debet esse propler bonum; sed cum unus habet duas, hic non bonum fidei, quia non tantum cognoscit vir cum tamen mulier non cognoscat alium nec etiam bonum Sacramenti, quia Chriunicam liabet Ecclesiam sponsam, non plures: videtur, quod male sit dispensatum. b. Item, si omnis dispensatio debet esse propter causam; quaero, quae sit illa. Si raultiprolis ad cultum Dei; cum ista causa omni stet, quia cultus Dei est multiplicandus: in omni tempore deberet isla dispensatio stare.

5. Item, videtur, quod isla dispensalio se extenad solos Patres, quia Deuteronomii decimo dicitur: Non habebit uxores plurimas, alliciant animum eius, hoc dicitur de rege: multo fortius aliis est istud prohibitum. Contra: 1. Quod dispensatum fuerit, videtur: Abraham simul cum uxore habuit concubinam; taraen non reprehenditur, immo Dominus approcum dixit de Ismaele, quod ipsum faceret ergo cum hoc non liceret per naturara, est cum eo.

6. Item, lacob habuit duas uxores et duas conet constat, quod hoc placuit Deo, quia m

r.lili)(! oi'Ol semen, quod ex omnibus accepit, est approbatum: ergo cum eo fuit dispensatum.

3. Ilem, David haiuit plures, sicut dicitur secundo Regum, uxores et concubinas; et tamen non reprehenditur: ergo dispensatum est cum regibus.

h. Item, Elcana habuit plures uxores; et tamen non reprehendilur: ergo videtur, quod cum oranibus sit dispensatum.

S. Itera, Lex supponit tanquara licitura, Deuteronomii vigesimo primo: Si habuerit homo duas uxores, unam dilectam et alteram odiosam; hoc non redarguit: ergo omnibus erat licitum, ergo cum omnibus dispensatum.

Quaeritur igitur, quomodo et quando sit dispen- Quaestiones modo, et quantum se extendat.

c 0 N c L u S 1 0. Congruum fuit, quod Deus cum Patriarchis et

in lege veteri dispensaverit circa polygamiam.

Respondeo: Dicendum, quod ad dispensationem ad hoc, quod debite fiat, et convenienter homo ea Quaiaorrequatuor sunt hic.

Primum quidem congruvm fuil illud tempus ruit lemdispensationi, quoniam tempus fuit figurae; et quo- grnitas. niam Christus generare debebat liberos et filios per baptisraum, et in Ecclesia catholica et in haereticis diverticulis: ideo in figura debuit praecedere matriraonium sive generatio ex libera et ex ancilla. Et rursus. quoniam inter illos qui ab haerelicis baptizantur, quidam haeresim sequuntur, quidara ad Ecclesiam revertunlur; ideo utriusque figura praecessit: priraj in Ismaele, de quo diclura est Genesis vigesimo prirao: Eiice anciUam et filiimi eius; secundi in ancillis lacob, quarum filii sunt inter liberos computali. Hoc habetur ab Augustino in libro de Baptisrao Fuit ergo temporis congruilas. — Fuit etiara necessilas, quia pauci erant Deum co- item neceslentes; et ut cultus divinus non periret, necesse fuit, ut filios multiplicarent; et contigit, quod uxores steriles haberent: ideo necessitatem habuerunt plures habere. — Fuit etiam utililas, quia filii erudiebantur a parentibus et mores patrum servabant; et ideo, quanto plures, lanto cultus Dei erat celebrior. et ideo erat tunc utile multos procreare. — Fuit etiam honeslas, quia non affectu libidinoso, sed caslo, non affectu adulteri, sed mariti etiam concubinas cognoscebant. In cuius rei testimonium de Abraham dicitur, quod non ipse accepit anciliam, sed uxori obedivit et ei in ea debitum reddidit et affectu viri cognovit; et ideo dicitur Genesis decimo sexto quod Sara dedit Agar in uxorem Abraham, non quia fuerit uxor, quia postmodum fuit eiecta, sed ut significetur, quod eo affectu eam cognovit, qHo et uxorem. Unde Augustinus decimo sexto de Civitate Dei vocat « virum feminis viriliter utentem, uxore temperanter, ancilla oblemperanter, nulla intemperanter ».

Ex hoc patet, quod haec dispensatio non se extendat ad tempus nalurae insHtutae nec graliae: quia in natura instituta non erat tempus figurae uec necessitas slerilitatis; similiter in tempore gratiae cessaverunt figurae, et omnes vocantur ad Chrisli culturam,et mulliplicatum est genus humanum valde. — Similiter ratione ulilitatis non se extendit anle tempus Abrahae, quia ante non multiplicabanlur ad cullum Dei, sed ad malum, quia imitatores ei'ant paternorum sceierum; et ideo deleti sunt cum terra — Ratione vero honestatis ad illos solos se extendit, qui uxoribus et concubinis temperanter et ad cultum Dei mulliplicandnm sciebant et volelDanl uti; aliter eis dispensalio non valebat.

ista autem dispensalio facta est divina inspiratione t Palriarchis et rege David, quando utris- j seuiine facta est repromissio; et quia isti erant capita et imitandi erant tanquam Sancti; intellexerunt recle, dispensationem hanc ad omnes extendi, qui erant imitatores eorum in caslilate; et mos fuit ex hoc inlroductus, durans usque ad Christi adventura. Sed tunc cessavit, quia cessavit congruitas et necessitas, ut visum est. Unde omnibus, quibus licuit, licuit solum ex dispensatione, quae fuit per inspiralionem; et hoc dicitur Extra, de Divorlio, in quadam decretali hinocentii; ubi dicitur, quod « nunquam licuil alicui nisi diviiia inspiratione ».

i. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Deus non facit contra ius naturae; dicendum, quod verum est: tri contra ius naturae, quod ordinat in ipsum; sed conlra ius naturae, quod ordinat ad proximum, potesl; non tamen facit contra, sed supra, quia ratio recta sic dictat, hoc non esse faciendum, ut tamen dictet, in eius opposito Deo esse obediendura.

2. Ad illud quod obiicitur, quod una sit plurium; dicendum, quod una sit plurium, nulla es-Ri set utililas, quia unus polest fecundare plures,sed non una a pluribus. Esset etiara damnum, quia defectus tranquillitatis; non enim potest cum pace unus duobus dominis servire sicul unus dominus duobus servis imperare; et vir caput est et dominatur mulieri. Deesset etiam bonum Sacramenti, quia una anima non duobus viris, sed Christus multis copulatur animabus; et amplius, esset M?certitudo prolis et confusio hereditatis.

3. Ad illud quod obiicilur, quod Deus instituit, j quod duo elc.; dicendum, quod verum est tempore I legis naturae et tempore gratiae. Sed ex causa i tempore Legis debuit dispensare; iiec facit contra i suara inslitntionera ip.se, qui rem instituit, cum pro i loco et tempore dispensat.

4. Ad illud quod obiicilur, quod dispensalio debet esse propter raains bonum; dicendura, quod bonum prolis adeo necessarium esl, ut propler ni ipsum vellet Dens in aliquo detrahi bono p.dei et! Sacramenti, non tamen omnino, quia tunc aliqui- i bus fidera servabant, et ratio significationis ibi manebat.

5. Ad illud quod obiicitur, quod multiplicatio prolis Don est causa: dicendum, quod iinrao, quia i cultus Dei crescebat lunc non per vocalionera, sed per successionem, quia illis tantum fuit Les tradita; j et ideo tunc eral opportunum.

6. Ad illud quod quaeritur; ad quos se exlen- j debat? dicendum, quod ratione inspirationis lan- j tum ad Patres, sed ralione honeslae imitalionis et i moris derivalum est ad posteros, qui uxoribus iiti- I liter uli sciebant. — Quod ergo obiicitur, quod re- i gibus erat prohibitum; dicendura, quod non fuit pro-N hibitum, ne haberent plures, sed nt non haberent plurimas; non dicilur eliam illud simpliciler, sed cum determinatione, quae alliciant animum, et tales erant alienigenae.

8 CIV. I. Seiu. d. 47. q. 4.

Consequenter quanlum ad secundum articulum de continentia virginali. Ft circa hoc Iria Primo quaeritur de ipsa virginitate quantum senus suum.

Quantum ergo ad primum quaeritur, utrum sit virtus. Et quod sic, videtur:

1. Per definitionem virtutis: quia « virtus est qualitas mentis » etc; et per derinitionem Pliiillud idem.

2. Iteni, hoc ostenditur per definitionem virgiquam ponit Augustinus dicens: « Virginitas in carne corruptibili incorruptionis perpetuae me- >): sed meditari incorruptionem perpetuam hoc maxime arduum et difficile, et tale est virtutis ergo etc.

3. Item, hoc iterum videlur ratione: quia abstia coilu illicito esl virtutis; sed difficihus est omni coitu abstinere quam ab illicito: ergo si est virtulis, multo fortius istud.

4. Item, in virginitate merentur non tantum scd etiam aureolam; sed omne merilum mediante virtute, vel dono, vel beatituergo etc. Cortra: 1. Omnis virtus, quae non est in flnem, medietate consislit; sed virginitas in extremo, omnino abstinet: ergo etc.

5. Item, actus omnis virlutis est in praecepto, est necessarius ad salulem; sed actus virginon esl in praecepto: ergo virginitas non est

6. Item, nulla virtute quis male utitur, ut pased virginitate contingit male uti, ut patet de virginibus, Matthaei vigesimo quinto.

7. Item, omnes virtutes sunt connexae, unde habet unam habet omnes; sed hoc non est de ergo etc.

8. Item, nulla virtus expellitur vel amitlitur Secundo, de comparalione continentiae virginalis ad matrimonium sive coniugium.

Terlio, de virginitate per comparationem ad praemium. nisi per vitium etpeccatum; sed virginitas perditur sine peccato in his quae vioienter corrumpuntur: ergo elc. Si tu dicas de his, quod non amittunt; obiicitur de his quae Transeunt de continentia virginali ad coniugaiem, quae virginitatem perdunt sine culpa.

6. Item, omnis virtus perdila recuperatur per poenitenliam, quia et gratia, in qua est omnis virtus; sed virginitas perdita nunquam recuperatur: ergo etc.

C 0 N C LU S I 0. Virginitas, secundum illud quod nominat habitum, est virtus et consistit in medio.

Respondeo: Dicendum, quod continentia virginalis sive virginitas tria dicit: primuin est absLinentia ab omni coitu illicito; secundum est abstinentia ab omni coitu licito; tertium est integritas meritis ct carnis. Quantum ad primum dicit habitum, quantum ad secundum dicit virtulis statum, quantum ad tertium dicit decorem; unde virginitas est habitus continentiae perfectus et decorus. — Concedendae igitur sunt rationes probantes, virginitatem virlutem esse, secundum id quod nominat habitum.

2-G. Quae vero obiiciuntur in contrarium, omnia procedunt ralione status, vel decoris, quantum ad quem statum ad extremum tendit. — Ratione etiam slalus non est in praecepto, ratione cuius status potest perdi per descensum ad inferiorem statura, ratione cuius status non esl ahis connexa. — Ratione vero decoris contingit, quod perdatiu, homine invito; conlingit etiam superbe et male uti; — Pro medietate edd. medio, quae etiam mo.x post virginitas supplent consistit, codd. F Z (1£ a secunda manu) est.

contingit etiam, ut amissa non possit reciiperari. — Quantum vero ad iiiud quod est ibi habilus substrali, omnes conditiones virtutum in ea reperiuntur.

1. El sic patent omnia praeter primum, quod ol3iicil de medielate, quia ita similiter posset upponi de continentia viduali. — Et propterea dicendum, quod quando dicitur, quod virlus consistit in medietate, lioc uon cst inteliigenduni respectu obiecti — quia sic nullus esset castus, nisi cogDosceret medietatem omnium nnilierum de mundo, quia illud est medium inter aliquam et nullam — sed istud intelligitur, ut sic mediura teneatur, et virtus sit medium

I. Dcnnitio illa S. Augustini (2. fundam.) a S. Tliom. (hic q. 3. a. 1; S. 11. II. q. 152. a. 1.) specinii quaeslione explicatur, ubi dislinguit triplicem Inlegritalem, scilicet corporalem tantum, corporalem simul et spiritualem, denique spiritualem tantum, quae ultima idem est cum hnbitu virginitatis secunduni loculionem S. Bonaventurae. — Diriicullas principalis huius 1. quaestionis consistit in co, ut cxplicetur, quomodo haec virtus consistat in medio secundum determinationem Aristotelis; de quo q. 64. a. 1. ad 3.

De 1. quaeslione praeter S. Thomam: Scot., supra d. 31.

II. Quoad 2. quaestionem Conc

Secundo quaerilur de comparatione continentiae virginalis ad matrimonium sive coniugium; et quod virginitas sit melior et perfectior, videtur:

1. Quia « virtus consislit ciixa difficile et ar-.duutn »: ergo circa magis arduum maior virtus; sed magis ardiunn est omnino abstinere a coitu quam aliquando tanlum: ergo maioris virtulis.

2. Item, opera perfectionis sunt in consilio, imperfectionis vero in indulgentia; sed virginitas est in consilio, matrimonium in indulgentia: ergo etc.

3. Itein, cui debelur fruclus maior, illud est maioris virtutis; sed continentiae virginali dei)etur fructus centesimus, sicut dicitur Matthaei decimo tertio in Glossa, coniugali trigesimus: ergo etc.

4. Uem, quod similiiis est statui gloriae est percirca delectationes et tristitias. Nam qui omnino niliil sentit de passionibus carnis, hic insensibilis iudicatur, sed lioc habel per naturam; qui vero omnino eis consentit, hic luxuriosus est; qui vero excitatur, sed tamen non consentit, talis virtuosus est; et hoc omnino bene est in virginibus, quia aliquo niodo caro excitat, quaravis non ita, sicut in corruptis. Hoc autem intelligitur, loquendo secundura virtutes politicas et naturam lapsnni; nam per superabundantem gratiam potest esse, quod non sentiat, et tamen virtutem habeat, ut patet in Christo et eius Matre dulcissima. can. 10.) damnavit errorem diceniium, a staliiin coniugalem anteponendum esse statui virginitatis, vel caelibatus, et non esse melius ac beatius manere in virginilate aut caelibatu quam iungi matrimonio».

De hac 2. quaestione: S. Thom., hic q. 3. a. 3; S. II. II. q. 132. a. 4..5. — Petr. a Tar., de hac et seq. q. q. 4. a. 2. — Richard. a Med., hio a. 4. q. 2.

III. De praemio virginitatis (q. 3.), scilicet de fructu centesimo et de aureola, alii commentatores Lombardi hic vel lacent vel breviter illud in praecedente quaestione tangunt; plures de eo tractant infra d. 49. Rem tangit Scot. supra d. 1. q. 6. n. 6. Plura de aureolis generatim habent: S. Thom., infra d. 49. q. 5. a. 1-5; Suppl. q. 96. a. 1-12 (de aureola virginitatis eliam hic q. 3. a. 3. ad 3.). — Richard. a Med., infra d. 49. a. 8. q. 1-7. — Dionys. Carth., infra d. 49. q. 8. fectius; sed continentia virginalis est similior statui gloriae, quia ibi est incorruptio, ibi non nul)unl, unde llieronymus dicit, quod « Angelis est cognata virginitas »: ergo etc.

CoNTRA: 1. Augustinus de Bono coniugali:; « Non est impar meritum in loanne, qui nullas experlus est nuptias, et in Abraham, qui filios generavit ».

2. Item, Augustinus de Bono viduali: « In continentia coniugali bene utitur homo malo, qui codcupiscentjam restringit in connubio »; sed laboriosius est bene uti nialo quam bene uti bono: ergo etc.

3. Item, m/one videtur: si « optimum in aliquo genere melius est optimo alterius generis, iMatth. 22, 30: In resurrectione enim neque nubent, neque nubentur etc. — Verba Hieron. habentur in Epist. 9. ad Paulara et Eustoch., de assumtione B..Mariae (inter opera llieron.), c. 5.

8 Cap. 21. n. 2G. Post meritum Vat. cum textu originali et Magistro, hic in lit. c. 2, addit continentiae.

° Potius in libr. de Conlinenlia, c. 12. n. 27: Id autem fain coniugihus carnis concupiscentiam... beno utitur hominis

simpliciter est melius altero'»; sed optima melior est omni integritate: unde melius in beata Virgine, quod est mater, quam quod ergo simpliciter fecunditas melior virginitale. fecunditas est in coniugio: ergo elc.

4. Item, quod ad plura valet et magis facit perfectionem gloriae, illud est melius; sed conticoniugalis non tantum prodest continentibus, etiam fdiis generalis — facit etiam ad perfectionem electorum — sed virginalis sibi soli prodest perfectionem electoram non accelerat: ergo etc.

5. Item, terra sterilis est iuste maledicenda; sed facit ventrem sterilem: ergo merito est manon ergo melior.

6. Item, si homo stetisset, non minus perfehabuisset virtutes; sed tunc non esset virginised tanlum continentia coniugalis: ergo conliconiugalis est continentia perfectissima: ergo non superexcellit, immo exceditur.

C 0 N c L u S 1 0.

praefertur continentiae coniugali tum ratione decoris integritatis, ium ratione status secundum tempus gratiae. Responreo: Dicendum, quod, sicut tactum est virginitate est tria considerare, scilicet habitum, et decorem integritatis. Si loquamur quanad habitum; sic se habent ut excedenlia et quia ex maiori virtule potest continere coniugata quam virgo, et e converso. — Si loquamur quantum ad decorem; sic semper praefertur continentiae coniugali, quia ibi corruptio foeda, hic autem est incorruptio san- — Si autem quantum ad statum, tunc est lodupliciter: aut secundum idemtempus, aut sediversa. Si secundum idem, dupliciter: aut tempus Legis, aut secundum tempus gra- Si secundum tempus Legis; status continentiae omnino praefertur, et status virginitatis

Tertio quaeritur de virginitate per comparatioad praemium; et dicitur communiter, quod virginitatis est aureola, et hoc probatur: prohibetur, et sterilis maledicitur et in contumelia habetur Si secundum statum raae, ubi non requiritur fecunditas ventris, sed sanctitas et incorruptio et puritas mentis; virginitas praefertur continentiae coniugali. Si autem secundum diversa tempora loquamur, utpote si continentiae statum consideremus in tempore Legis et virginitatis in tempore gratiae, sicut unusquisque in sno optimo; sic status statui non praefertur nec meritum merito, dum tamen sit caritas aequalis. Et hoc est quod dicit Augustinus, quod caelibatus loannis non praefertur coniugio Abrahae K — Rationes igitur probantes, quod continentia virginalis est dignior, procedunt ratione statuum relatorum ad tempus gratiae, vel ratione decoris virginitatis.

1. Ad illud quod obiicitur in conlrarium de auctoritate Augustini, dicendum, quod loquitur secundum status diversos, scilicel Legis et graliae.

2. Ad illud quod obiicitur, quod laboriosius est etc.; dicendum, quod verum est, ceteins paribus; sed licet activa sit laboriosior, non tamen melior, quia alia purior.

3. Ad illud quod obiicitur, quod optima fecunditas est melior etc.; dicendum, quod hoc verum esset, si fecunditas illa esset per actum coniugalem, sed non fuit, ideo niliil ad coniugium ex hoc, immo magis ad commendationem virginitatis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod valet ad plura est melius; dicendum, quod hoc est verum, si aeque intense valeat; sed aliquid intense valel ad unum, quod praevalet remisse valenti ad plura.

5. Ad illud quod obiicitur, quod terra sterilis est maledicenda; dicendum, quod verum est, si sterilis est a fructu, quem tempore illo debet producere; sed tempore gratiae uon quaeritur fructus ventris, sed menlis, non corporalis, sed

6. Quod ultimo obiicitur loquitur de habilu, et hoc verum est, de statu autem non est verum; aliquem enim statum patientiae et temperantiae conlingit habere nobiliorem et fortiorem post lapsum.

7S6 esl praemium, ut dicunt niagistri: substantiale, et boc dicilur aurea ad similitudinem magnae coronae; et accidentale, et hoc dicitur aureola ad similitudinem parvae. Si ergo coronari debet illa corona anima decora, et maxime Christi sponsa; et talis est virgo: ergo etc.

2. Item, hoc ostenditur per Scripturam, Apocalypsis duodecimo: Mulier amicta sole, el in capite eius corona slellarum duodecim. Si hoc de beala Virgine recle exponilur, sicut Christus vincentibus communicat thronum, sic beata Virgo perfecte continenlibus coronam; et sic etc.

3. Item, corona debetur certanti; sed maxima pugna est in carne: ergo qui ipsara perfecte vincit et notabiliter, delet notabiiiler coronari. Sed perfecte vincunt virgines: ergo sunt notabihter coronandi, ergo aliquam coronam habel3unt, quam nonconiugati.

Sed contba: 1. Omne meritum caritatis est, ergo et praemium: ergo si caritas omnes virtutes movet et omnibus communicat meritum, ergo el praemium: ergo nullum praemium reddendum est virginitati magis quam alii virtuti. Si dicas, quod verum est de praemio suhstantiali; contra: nullum praemium debetur ei qui caret caritate, nec substantiale nec accidentale: ergo omne praemium debetur caritati.

2. Item, si virginitati debetur aliquod praemium superadditum, aut hoc est va.lone difficuUatis, aut ratione perfectionis. Si difficullatis; sed difficilius est suam voluntalem omnino abnegare et pro Christo mendicare quam continentiam servare: ergo multo fortius tali actui debetur aureola. Si ratione perfectionis; sed multo perfectius est diligere inimicos: ergo etc.

3. Item, si virginitati debetur praemium speciale, aut ergo ratione incorruptionis carnis, aut mentis. Si carnis; ergo corrupta violenter non haberet aureolam, cuius contrarium habelur per verbum Luciae: « Si invilam me violaveris, castitas mihi duplicabilur ad coronara».Si secundum incorruptionem mentis; aut quia nunquam corrupta, aut quia reparata. Si quia nunquam corrupta; tunc ergo paucissimis debelur aureola, et etiam non beato loanni, quia voluit nubere, sicut dicitur et tamen eius virginitas multum commendatur. Si quia reparaia; ergo quantumcumque fuit luxuriatus quis, coronam intorrasilem... et super illam alteram coronam aureolam. — Inferiiis post d-uplcx in codd. oniittitur est, et pro ut clicunt cod. U (I a secunda manu) substituit distinguunt.

' Vers. I. Post sole Vulgata addit et luna svb pedibus eius. Cfr. Bei'nard., Serm. in Dominica infra Oclav. Assunu. B. V. Mariae, n. 3. seqq., ubi hoc de B. Maria exponitur.

2 Vat. coronandae.

5 In Breviar. Honiano in festo S. Luciae (13 Dcc.), II. Noct. lect. 6: Si invitam iusseris violari, caslilas ctc. dummodo perfecte poeniteat, habebit aureolam. Si secundum utramque; redit adhuc maius inconveniens, quia nullis aut paucis aureola debetur.

Item, cum virginitati debeatur fructus centesi- Qa mus — et constat, quod hoc non est praemiuui substantiale, sed accidenlale — videtur ergo, quod idera sit aureola quod fructus; sed cum fructus conveniat statui viduali, quare non aureola? Quaeritur ergo differentia.

j Virginitati debetur non tanlum praemium substantiale sive aurea propter radicem caritatis, sed etiam fructus centesimus propter perfectionem status, et aureola propter decorem.

Respondeo: Dicendum, quod triplex praemium i; legimus in Scriptura, scilicet praemium aweae,'""j praemium, quod est fructus, et praemium aureo- lae. Dislinguitur autem a diversis hoc diversimode.!

Dicunt enim quidam, quod praemiura aureae o debetur radici caritatis, praemium fructus debetursiii ratione refrenationis pronitatis, sed aureolae ratione incorruptioni. Quia enim caritas influit in omnes virtules, ideo aurea omni virtuti et actui debetur. Et quoniara vis concupiscibilis quantum ad generalionera est corrupta et infecta, ideo in ipsa viget pronitas; ideo soli continentiae, quae illara refrenat, praeraium fructus debetur. Quia vero incorruptio allenditur quantum ad fidem contra fermentum erroris et falsitatis, quantum ad carnem contra voluptatem, et quantum ad constantiam usque ad mortem; ideo tribus actibus debelur aureola, scilicet praedicationi, continentiae virginali et ipsi marlyrio. Unde secundum hos aurea est gaudium de Deo, fructus gaudium de pronitatis restrictione, sed aureola gaudium de incorruptione. — Sed haec no positio non videlur conveniens, quoniara incorruptio non lantum est in his quibus debelur aureola, sed etiam in iustitia, quae esl perpetua et immortalis et in caritate, quae nunquam excidit; et ideo modus iste sumendi non videlur conveniens.

Aliter dicunt alii, quod praemium aureae de-op betur ipsi radici caritatis, sed fructus ratione difficultatis, el aureola ratione perfectionis; unde quia difficultas maxima est in continendo omnino, immo 5 Cfr. supra pag. 75i, nota 5. — Inferius pro viduali edd. perperam virginali.

° Plures codd. addunt quod esi.

marlyriura, et in sustinendo terrilMlia, mortem inducunt; ideo fructus debetur Maret continenlibus. Perfectio vero maxima est actibus tribus ipsius animae, scilicet rationaconcupiscibilis et irascibilis; et hoc dupliciter: conversionem ad Deum, et ita debetur eis percmreae; et per comparalionem ad bommi inet ita debetur aureola, quae est diminutiquia est remuneratio in bono creato; et seactum perfectum Iriplicis potentiae assignavel redditur aureola. Nam perfectissimus actus - per comparationem ad inferius est fidei praedicare, concupiscibilis carnem a coilu refrenare, irascibilis mori&m sustiet ideo tribus debetur aureola triplex. — Sed adhuc positio non videtur omnino conveniens, tantae est perfectionis omnia relinquere et se abnegare, sicut praedicare et omnino contiet ideo non videtur, quod secundum perfevel ratione perfectionis virginitati debeatur Aliler igitur dicendum, quod, sicul dictum est quod in virginitate tria consideranlur. scilihabi/us, slatus et decor; habitui respondet austatui fruclus, sed decori integritatis aureola. Et quod habitui aurea, hoc non est dubium. — vero slatuikncim, hoc patet sic: quia, sicut maior et minor, quem ponit Dominus in, altendilur secundum nobilitatem terrae, fructus raaior et minor secundum slatum. Esto.

quod tres in tribus stalibus contineant, sequod melius possunt, adhuc excedit contividnalis coniugalem, et virginalis vidualem. quia in continentia maxime status diversi conel secundum illam distinguuntur; ideo continentiae praemium fructus aplatur, non et aliis possit aptari, si est diversos status — Quod autem aureola respondeat alidecori exteriori, palet: quia aureolae assignanhis actibus, qui considerant aliquid extrinsecum. puta quod est infra, ut corpus; vel quod est ut proximus, qoem convertit et ad patriam bonam doctrinam ducit Unde decor quidam Doctoribus de conversis per ipsos; et quidara decor et gaudium erit Martyribus in corpore.

7S7 qui se pro Christo passionibus exposuerunt; quidam decor Virginibus in corpore, quod pro Christo incorruptum servaverunt; et ille decor vel gaudium de illo decore aureola recte dicitur. Credo tamen, quod melius decor aureola dicatur quam gaudium, quia omnes gaudebunt de decore, non tamen omnes habebunt aureolara; sed ut totum ad unum dicatur, melius est dicere, quod utruraque, scilicet decor cum gaudio et gaudium cum decore. — His visis, patent obiecta.

1. 2. 3. Quod enim obiicitur, quod debetur radici caritatis omne raeritum; dicendum, quod verum est de praemio substantiali; de accidentali non est verum primo el per se, sed non sine illo; unde est causa sine qua non. — Similiter patet, quare virginitali debeatur aureola, non ratione perfectionis, sed ralione decoris. Ratione perfectionis status debetur fructus centesimus, sed ratione decoris aureola.

Ad illud quod quaeritur, ratione cuius incorruplionis debeatur (xttreo/ft,-dicendum, quod ad hoc est triplex opinio. Quidam enim dicunt, quod cum meritum consistat in aniraa, quod incorruptioni mentis debealur aureola; siniiliter perfectae voluntati sustinendi mortem pro Chrislo; et hoc confirmant per illud quod dicitur de beato Martino: « 0 beata anima, quam etsi gladius persecntoris non abstulit, palraam tamen martyrii non araisit ». — ista positio non videtur conveniens, quia quantumcumque velit aliquis praedicare, nisi exeat in opus, non credo, quod habeat aureolara. Unde illud beati Martini de praeraio essentiali intelligendum est, quia aequalis fuit Martyribus propler magnitudinera caritatis.

Alia opinio est, quod debetur actui exteriori; unde si aliquis non martyrizetur actu, non habebit aureolam, simiUter si auferatur virginitas violenter, perditur aureola. Unde Leo Papa dicit, quod corruplae per violenliara « se non audeant sacris virginibus coraparare », nec etiam anulo desponsantur. Et secundum hos quantumcumque horao praedicet, reportat praemium, sed non aureolam, nisi ali-" quem convertat. — Sed durnra esl dicere, quodsi violetur omnino per violentiam, quod aliquid ibi perclat, dum nullus consensus interveniat, nulia culpa Et ideo tertio modo dicendum, quod pro cum (jaxidio plures codd. cum gloria. et subinde codd. E G L V bb de decore pro cum decore.

8 Pro sed cod. K (1 a secunda manu) licet non habeatur.

5 In Breviar. PiOinano pro festo S. Martini (II Nov.), II. Vesp. ad Magniflcat. (Habetur cliam in libro Responsali Gregor. Magni pro feslo S. Martini, siib rubrica In Evangelio). Cfr. II. Sent. d. iO. a. 2. q. I. ad I.

debetur actui interiori per comparationem ad decorem exteriorem, et exteriori relato ad interius. Unde si virgo velit corrumpi et non corrumpalur et post poeniteat; quia salvata est incorruptio in carne, ideo aureolam habebit. Item, si nolit corrumpi el corrumpatur; corruptio illa non est iudicanda corruptio decoris virtutis; et ideo manet decor integer, quia decoratio virtutis ab interiori procedit. Et hoc est quod dicitur in littera: « Non potest corrumpi caro, nisi prius niens corrumpatur », scilicet corruptione, quae obviet virginitati. Unde quod dicitur, quod « se non audeant sacris virginibus comparare»; hoc est propter periculum, quia fortassis in actu illo consenserunt; unde seraper est eis timendum.

Ex his potest patere, quando virginitas amittatur. Cum enini ad perfectam virginitalem duo concurraut, scilicet mcorruptio mentis et incorruptio carnis: incorruptio mentis est sicut formale et

Consequenter quantum ad tertium ariicuhim quaeritur de repudio. El circa hoc tria quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum licilum fuerit uxorem repudiare.

Circa primum, quod fuerit licitum, ostenditur sic.

1. Lex Moysi illicita puniebat, quod ergo hon puniebatur in Lege temoore Legis erat licitum; sed repudiaLio non puniebatur: ergo etc.

2. Item, licilum est quod nulla lege prohibetur; sed ludaei non erant astricti alii legi quam sibi a Deo datae: ergo licitum erat omne quod in lege illa non prohibebalur. Sed repudiura non prohibelatur in illa: ergo etc.

3. Item, licilum est orane quod divina inspiratione raandalur; sed Moyses, divina inspiratione afflatus, dedit legem secundam, scilicet Denteronomium, in quo vigesirao quarto capitulo praecipit, libellum repudii dari: ergo videtur, quod sit licitum.

4. Uem, licilum est quod fit rationaljili causa; sed rationabilis causa est, ut odiosa societas sepai Hic c. i.

2 Cod. U repetit mcinet. Pro completivum codcl. 1 K com- 3 Ilic c. i. — Inferiiis pro et quia illa codd. E 1 K 0 Q et quia anima (plures codd. a!ia). Sensus est: illa incorrupiio menlis redit simul cuni proposito sincero virginitatis. — Subinde post virginitate cod. F supplet mentis. complementum; incorruptio carnis est sicut materiale. Si ergo utrumque pereat, totum perditum est et nunquam recuperari potest. — Si autem amittatur incorruptio carnis, salva incorruptione mentis; manet quod formale et completivum est virginitatis, ideo meritum et praemium, quamvis eliam illud quod niateriale erat, sit perdituni; unde perdita est secundum quid, manet lamen simpliciter; perdita est in conspectu hominum, non in conspectu Dei. Et hoc est quod dicit Ambrosius, et habetur in litteral — Si aulem perdatur incorruplio mentis, salva incorruptione carnis, tunc perditur"quod formale est, et manet quod est materiale; et quia illa redit ad suum propositum et habet materiale substratum; redeunte virginitate, virgo iudicanda est, licet non in tanta gloria, in quanla esset, si nunquam consensisset. Et hoc sentire videtur esse magis pium

Secundo, utrum debuerit permitti.

Tertio quaeritur de ipsius repudiatae reconciliatione. retur, aiaxime quando surgit ex causa exterius movente: ergo si vir propter deformitatem habebat uxorem exosam, videtur etc.

0. Item, lex matrimonii perfectior est in nova quam in veteri; sed in nova licitum est ab uxore separari aliqua de causa, ut puta causa fornicationis: ergo videtur, quod in lege veteri licuit, aliqua de causa fieri repudium.

Contra: 1. Nihil est licitum, quod est divinam institutionem; sed divortium est contra divinam inslilutioneiu, quia Deus coniunxit masculum et feminam: ergo etc.

2. Item, nihil est licitum, quod est contra ius naturae; sed ius naturae dictat, ut non faciat quis alii quod sibi non vult fieri: ergo cum vir nollet repudiari ab uxore, non debel repudiare eam.

5 Vers. t. Cfr. Malacb. 2, 13. seq. cod. Y praomittit odiuni.

3. Item, nihil licet, in quo est peccatum; sed divortio est peccatum, quia dicit Chrysostomus, « qui secundum Legem dimittit quatuor cominiquitales, quia apud Deum est homicida» etc: etc.

4. Item, maior est unio Mri et uxoris quam et filii, quia dicitur secundo Genesis: Relinhomo patrem et malrem etc.; sed nulli licet patrem: ergo etc. b. Item, auctorilate Domini, Matthaei decimo: Non licet dimittere uxorem, excepta causa; sed propter illam non erat divortium, mulier lapidabatur; nec alia causa fuit: ergo fuit licitum.

uxoris nunquam fuit licitum, ut fieret sine culpa, sed tantum sine poena. Respondeo: Dicendum, quod, secundum quod dicit, repudium uxoris nunquara fuit liciut sine cuipa fieret; fuit tamen licitum, ut sine poena. Unde aliquid licere alicui hoc duplici de causa: aut quia non obviat iuris reet sic non fuil repudium licitum;aut quia

I. Quiiestio de libello repudii a Moysi permisso spectat ad gerieralem de divortio et de indissolubilitale ma-, de quo vide plura infra d. 35. — Circa principium de quo agitur in 1. quaeslione, solutio S. Bonaveninter antiquos fuit conimunior, quam praeler plures Pa- Magistrum et Gulielmos Parisiensem et Anlissiod. suslinent Hal. (S. p. 111. q. id. m. 2. a. 1-6.), qui dilfuse et in pluriquaest. de hoc disputat; Petr. a Tar. (liic q. 3. a. 1.); Thom. Argentina (hic. q. 3.), et praecipue Dionys. Carlh. (hic q. 2, etiam fundamentum conlrarine opinionis non concedendum vult, quod scilicet Deus in V. T. non oslenderit, repuuxoris esse vitiosum). Hiiio sententiae ipse S. Thom. q. 2. a. 2. 3; Suppl. 67. a. 2-7.) magis favet. Relala enim altera opinione asserente, repudium per se malum cum illo et dispensatione divina ludaeis faclum esse licitum, 7m non obviat iuris punitio, et hoc modo licuit uxorem repudiare, quia lunc non obviavit iuris punitio.

1. 2. Ex hoc igitur patet quod obiicit, quod non punieliat lex Moysi nec prohibebat. Quamvis enim lex Moysi non prohiberet, quia non decreverat punire; tamen nihilominus lex naturae et dictamen ralionis contrarium dicebat

2. Ad illud quod obiicitur, quod Mo)'ses mandat; dicendum, quod Moyses aliquid prohibuit in repudio, aliquid mandavit, aliquid permisit: prohibuit uxorem dimittere sine causa; permisit uxorem dimittere ex causa foeditalis; et praecepit, libellum dari; et in datione libelli non erat peccatum, sed in dimissione.

3. Ad illud quod obiicitur de causa rationabili, dicendum, quod vir et uxor individualiter coniunguntur a Deo; ideo nulla potest esse causa separationis quoad vincuhim; quoad debitum potest esse causa defeclus fidei, quia unus non servat alteri fidem; et quia ista tunc non fuit causa, ideo nulla fuit rationabilis causa.

4. Ultimum vero patet: quia nulla causa, ut patebit infra, potest esse, quare uxor non possit viro debilum reddere nisi fornicatio, quia, in quo peccat quis, in hoc et torquetur; et illa tunc non fuit, nec alia potest esse: et ideo etc. de hac secunda sic iudicat: « Quamvis hoc probabiliter dicatur, tamen primum communlus suslinetur; ideo ad utiasque rationes respondendum est ». Simili modo procedit Richard. a.Med. (hic a. 3. q. I. 2.). — Secundae opinioni magis favenl B. Albert. (hic a 23-2S.) et Durand. (hic q. 3.) el, ut videlur, eliam Scol. (hic q. 3.), qui tamen utramque opinionem probabilem esse declarat. — Suis principiis constans S. Bonav. cum aliis ipsi conseniientibus respondet ad 2. quaestionem, quod permissio illa non fuerit nisi privatio punitionis, et ad 3. quaestionem, quod Ma"on repudiatae non fuerit permissum nubere alii, vivente viro; quod ipsi licebat secundum aliam opinioiiem, quae supponit, Deum dispensasse circa indissolubilitatpui matrimonii.

De his tribus quaestionibus cum variis materiae divisionibus auclores Iractant citt. quaeslionibus et arliculis.

5 Cfr. August., XIX. conlra Faustum, c. 26. el 29, cl 1. de Serm. Domini in monte, c. 14. n. 39.

Secundo quaerilur, ulrum repiidiare uxorera debuerit permilli. Et quod non, videtur:

1. Quia qui non prohiiet malum, cum possil, habetur pro consentienle; sed legislator potuit prohibere et non prohibuit repudium: ergo consensit. Sed consentiens malo peccat: ergo etc.

2. Item, nop. sunt facienda mata, ut veniant bona: ergo nec permittenda mala, ne veniant maiora mala: ergo non debuit repudium permittere propter vitandum homicidium.

3. Item, vir et uxor pares sunt quantura ad legem tori; sed sicut vir potest occidere uxorem, ita uxor odiens virum potesl machinari eliam mortem eius: ergo idem pericuhim et idem ius est ex utraque parte. Sed non permittebatur ia Lege, ut uxor repudiaret viruin: ergo etc.

4. Item, tempore legis naturae non legimus fuisse permissum repudium, tempore gratiae similiter legiraus fuisse prohibitura; quare ergo terapore legis scriptae fuit perraissum? — Si dicas, sicut Dominus dicil% ad duritiam cordis eorum; contra: quia duri erant, ideo ad eoruni duritiam confringendam iraposuit legislator onera gravia: ergo si grave est habitare cura uxore exosa, congruebat ergo, non perraitti repudium.

CoNTRA:. In Lege non debuit prohilwri aliquod non debuit puniri, nec puniri debuit, nisi ex quo deberent effici meliores, saltera in opere, quaravis non in caritate; sed si repudiura non permitteretur, horaines illi, qui proni erant ad homicidiura, laberentur in peius: ergo etc.

2. Item, nulla Sacraraenta ita perfecte fuerunt in veteri testamento, sicut in novo: ergo nec Sacramentura coniugii: ergo si perfectio in Sacramento coniugii consistit in indivisibilitale, non ergo debuit perfecte in lege veteri indivisibilitas imperari.

3. Item, si tanta esset arclitudo inter virum et uxorera, quod nullo modo separari possent; cura fornicatio tunc non puniretur, oranes efficerentur fornicarii, et pauci aut nuUi ducei'ent uxores: ergo si praeceptura fuit tunc, semen legitimum raultiplicari, repudiura non debait proliiberi. Ad mala maiora evitanda repudium uxoris a Moyse debuit permitti, id est non puniri.

Respondeo: Dicendum, quod permissio est quadruplex: uno modo per privationem praeceptionis, et sic Apostolus permittit rainus bonura, quia non praecipit raaius bonum, sicut virginibus nubere permittit; secundo modo per privationem prohibitionis, et sic venialia dicuntur permissa, quia non sunt prohibita; lertio modo per privationera punitionis, et sic repudiatio uxoris est perraissa, quia non pu- Co nitur in Lege; quarto modo per privationem cohihitionis, et sic oinnia raala dicunlur a Deo permissa, quia non cohibet. — Prima permissio est propler boni qualitatem; secunda est propter nostram infirmitatem; tertia propter vitanda maiora mala; quarta propter elicienda maiora bona. Permisit igilur Moyses, quia non poterat prohibere hoc malum, quin Iriplex malum inde sequeretur: primum quidem defectus Sacraraenti, quia non vellent axorera ducere; secundo, multiplicatio fornicationis; tertio, homicidiura l

1. 2. Ex hoc patent duo prima, quia Moyses non permisit nisi coactus, propter scilicet maius malura vilandura, unde_fuit ibi poUns pati quam agere; sed qui facit raalum, ut veniat bonum, peccat faciendo: ideo non est simile quod secundo obiiciebatur.

2. Ad illud ergo quod obiicitur, quare non permittitur mulieri, dicenduni, quod terapore Legis non iudicabantur ad paria vir cum rauliere, tum ratione conditionis, quia vir est principium mulieris, lum ratione praevaricalionis, qah mulier est inilium peccati; ideo dictum est ei Genesis terlio: Sub viri potestate eris.

k Ad illud quod quaeritar: quare potius tempore illius Legis fuit permissura? dicendum, quod ad hoc triplex fuit ralio: una, quia non fuit eis omnino revelandum matriraonii raysleriura, quia erat terapus umbrae; secunda. quia ipsi erant imperfecti,

tantum onus nollent recipere; tertia, quia duri, hoc onus noiient portare et occulte possent abiiet ideo non fuit imponendum. Ad illud quod obiicitur de confraclione duri-

Tertio quaeritur de reconciliatione, et quaeriutrum uxor post repudium debeat viro recon- Et quod sic, videlur:

1. Quia peccalum fuit uxoreni dimittere, ut ostensum esl: ergo iustum est ipsam re-

2. Item, mulier repudiata, si contrahit cum aut peccat, aut non. Si nonpeccat; ergo cum nullum peccatum eius fuerit repudiata, et debeat infligi poena nisi propter culpam, maest etc. 81 peccat; ergo manet vjnculum priori, ergo adhuc est uxor eius; sed Domi- vult, quod uxor sit cum viro: ergo etc.

3. Ilem, de omni malo licitum est poenilere; poenitentia retractat malum faclum: ergo cum uxorem sit malum, ergo licitura est poeergo et retraclare: ergo et uxorem sibi re-

4. Item, divisa per divortium potest reconciergo et per repudium. Contra: 1. Deuteronomii vigesimo quarto diquod non est recipienda post repudium, ne faciat terram: ergo qui recipit facit pecterram, ergo etc.

5. Ilem, leremiae tertio: Vulgo dicitur: Si vir uxorem, et illa recedens duxerit vialterum, nunquid revertetur ad eam? quasi non: ergo etc.

6. Item, iste repudiando uxorem, quantum in est, amisit ius in eani tanquam in uxorem: ergo recipit, accipit quod non est suum.

7. Item, sententia iudicis secundum legem deirretraclabiliter observari — iusta enim sentennon est retractanda — sed cum uxor dimiltebadato libello repudii, in conspectu Ecclesiae fieper sententiam legis repudium: ergo elc. tiae, dicendum, quod frangenda erat per poenam, quae non esset occasio maioris mali, qualis fuisset obligatio ad talem inseparabililatem; et ideo non sic debuit frangi.

c 0 N c L u s 1 0.

Licebat, ut post repudium uxor viro

reconciliaretur, nisi culpa adulterii intervenerit.

Respondeo: Dicendum, quod post repudium aliquid fuit licitwn et concessum, ut amjjos, scilicet virum et mulierem, manere innuplos, vel eliam ante nuptias alias invicem reconciliari. — Aliquid fuit illicitum, sed permissum ut scilicet vir, uxore repudiala, aliam duceret in uxorem; non enim fuit prohibitum, quia non erat prohibitum plures habere uxores. — Aliquid fuit illicitum et prohibitum, ut videlicet uxor repudiata, viro vivente, duceret alium. Quia enim nunquam licuit uni uxori habere plures viros; cum primns vir repudiatae vivat, non licet ei habere secundum. Hoc tamen non fuit prohibitum directe, sed oblique in poenam eius impositum, ut nunquam possit redire ad virum priorem, quia voluntarie se polluit cum secundo; et ideo dicitur Deuteronomii vigesimo quarlo et leremiae tertio, quod polluta et contaminata est mulier illa, propter adulterium scilicet, quod commisit cum secundo. — Concedendum est igitur, quod licitum fuit, post repudium uxoreni viro reconciliari, nisi culpa adulterii interveniat; propter quam puniendam prohibetur, ne ad virum redeat, quia tunc licite fiebat divortium. Unde iniro modo, licel occulte, tamen vere ipsa Lex iudicabat, inseparabile esse coniugii Sacramentum; et boc magis expresse tangit leremias lertio.

I. 2. Quod ergo dicit Lex, quod non est recipienda; intelligitur propter adulterium commissum, non quia non sil uxor, sed quia contra malrimonium fecit. Magis autem punitur mulier quam vir ralionibus praedictis, quia ia Lege inferior eraL

3. Ad illud quod obiicitur, quod nullo modo

licet, cum perdiderit ius; dicendum, quod non habet ius repelendi, poslquam repudiavit. Si tamen uxor velit, de eius voluntate et consensu potest iterum licite fieri.

4. Ad illud quod obiicitur, quod sententia lata secundum legem non est retractanda; dicendum.

In parle ista sunt dubitationes circa litleram, et primo quaeritur de hoc quod dicit: Maledicta erat sterilis, quae non relinquebat etc. Aut enim hoc inlelligitur quantum ad maledictionem poenae, aut culpae. Si quanlum ad maledictionem poenae, adhuc verum est illud, quod sterilitas non dicit naturam, sed defeclum et malum, et non culpae, ergo poenae. Si malediclionem culpae: ergo esse sterilem erat culpa; quod manifeste falsum est.

Respondeo: Dicendum, quod istud inlelligitur de maledictione poenae, prout poena non tantum dicit defectum naturae, immo etiam amplius, scilicet opprobrium infamiae; tunc enim erat infamis et vilis reputabatur et ignominiosa, quasi Dominus vulvam eius conclusisset — exemplum est de Anna primi Regum primo — unde steriles mulieres, quando non fecundabanlur, reputabant, sibi esse ignominiam. Quia ergo tunc omnes viris copulabantur et prolem quaerebant, el si non habebant, ignorainiosae eranl; ideo omnes steriles maledictae erant, quia fructum ventris non habebant, quem illad tempus requirebat. — Nunc autem quaeritur fructus bonorum operum; ideo, etsi mulier careat filiis per virginitatem, ubi est sterihtas voluntaria, non maledicitur, sed laudatur; si vero careat propter defectum naturalem, non maledicitur, sed sustinetur, maxime si non est in ea sterilitas bonorum operum.

Item quaeritur de hoc quod dicit Ambrosius de filiabus Lolh, quod publici muneris gratia privatam culpam praetexit. Videtar enim falsum dicere, quia, si quis furetur, ut det pauperibus, non excusatur a peccato furti: ergo nec illae ab incestu, cum a patre cognilae fuerint. — Item videtur, quod multipliciter peccaverunt: primo, quia patrem ine- 1 Edd. iustiliae et mox reconciliari pro revocari. quod lex quaedam praecipit, quaedani penniuit. Sententia lata secundum legem praecipientem omnino iusta est et retractanda non est: si secundum legem permittentem, cum ibi sit aliquid iniustitiae, sine omni peccato revocari potest, immo meritorie et licite. briaverunt; secnndo, quia ambae cum eodem viro; tertio, quia cum patre suo peccaverunt

Respondeo: Dicendum, quod quamvis filiae Loth videantur ex pietate motae fuisse, quia non propter delectationem carnis, sed propter conservationem humani generis arlem illam cogitaverunt; tamen non excusantur ab incestu: quia scienter conlra primam institutionem matrimonii, in qua excipiuntur pater et mater % iacuerunt cum patre; secundo vero, quia super falsam existimalionem voluntatem suam fundaverunt;et ideo, etsi ignorantia et naturalis pietas ahquo modo excuset culpam, non tamen a toto, sed a tanto; nec adeo excusat, quin mortaliter peccaverint, licet de patre praesumi possit, quod non peccaverit mortahter. Et hoc vult Ambrosius dicere, quod intentio ilia, qua bunum commune, non voluptatem propriara intendebant, « praetexit privatam culpam «. Fuit enim culpa re vera, sed tamen quandam excusalionis speciem habuit ex ilia intenlione, quae videbatur esse pia. Plus tamen habuit de stultitia et de temeritate quam de pietate: primo, quia patrem sanctum debebant consulere; secundo vero, quia, etsi verum esset, quod totnm genus humanum esset consumtum, non tamen debuissent attentare tam horridum factum, nisi interveniret divinum mandatum. — Sed in hoc manifestatum est, quod in nulla muliere confidendum est, quia deceperunt eum cuius castitas gloriosa praedicatur, dum inter lam impios tam sancte et laudabiliter vixit Item quaeritur de hoc quod dicit, quod continentiam Joannes in opere, Abraham in solo hdbebat habitu. Videtur enim male dicere: quia aut loquitur de continentia virginali,- aut simpliciter. Si de continentia simpliciter; tunc falsum diciti, quia Abraham veram continentiam habebat in usu. Si de virginali; cum illa sit « incorruptionis perpe- « Codd. ELY addunt virum.

meditatio », illam non habebat, nec habitu nec — Et iterum, si « phira bona paucioribus mesunt », videtur, quod perfecliori modo fuerit Respondeo: Dicenduin, quod continentia uno dicit privationem universalem ilhus actus; et Augustinus caslitatem caelibimi. Alio modo privationem immoderanliae vel intemperantiae illius actus; hoc modo ponit aclum cnm et hanc vocat caslitatem nuptiarum. Per vult homo nullo modo coire, per secundam vult, quando et quomodo et cum qua debet Prima est nobilior quam secunda. Utramque simul habere in usu esl impossibile, sed alhabere in usu, alteram in habitu, nullum inconveniens. Et sic fuit in Abraham, quia connupliarum habuit in usu, sed alteram in quia facillimum fuisset ei tanquam viro temuniversaliler a muliere abstinere;et hanc habebat, quantum erat in se. — Et sic quomodo habuit utramque; patet eliam, quocontinentiam habuit in habitu, non in opere ad omnimodam abstinentiam; patel etiam, non est melius habere ambas quam alteram, castitas caelibatus conlinet in se quidquid perhabet alteral

DuB. IV. Item quaeritur de hOc quod dicit Hieronymus:

relro Sanctos eiusdem fuisse meriti, cuius Christiani sunt. Videtur enim male dicere:

si eiusdem meriti fuerunt, ergo status Legis statui Evangelii. Quomodo igitur verum quod post adventum Salvatoris effusa sit plene Spiritus sancli? Respondeo: Dicendum, quod relativum identi- et adverbium similitudinis in praesenli auctonon dicunt aequalitatem, sed magis propor-, ul ita intelligatur: quia, sicul competit legi continere, ita nubere tunc. Tamen hoc exillud absolute, et tempus excedit tempus, et slatum, sicut si fiat comparatio pueri ad puerum, et viri ad virum sive ad statum viri; sic in proposito est intelligeiidum. Unde Sancti non intendunt astruere aequalitatem, sed ostendere, statum illum esse bonum, quamvis nobis non competat imitari.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Scrir ptura nunc eas uxores appellat, nunc concubinas; quid secundum veritatem fuerint; cum enim non possint simul esse uxores et concubinae, videtur Scriptura falsum dicere..r.iKJ:

Respondeo: Dicendum, quod re vera con cubinae fuerunt, sicut innuit textus Genesis de Agar, de qua primo dicitur, quod Sara dedit eam viro suo in uxorem; et post dicitur: Eiice ancillam et filium eius. Et Augustinus expresse dicit dc Civitate Dei decimo sexto, vigesimo quinto et vigesimo octavo capitulo, ubi dicit, quod « obedivit uxori, reddendo ei debitum ». Similiter inlelligitur de illis duabus anciUis uxorum lacob % quaruin quaelibet data fuit a domina viro, et vir in eis reddebat debitum uxoribus. Quoniam ergo in malrimonium non erant coniunctae, ideo secundum verilalem non erant uxores, sed concubinae. Sed quoniam uxorio affectu cognoscebat, et semen computabatur uxoribus, et ita legitimum; hinc est, quod vxores dicuntur.

Aliqui inde vohint dicere, quod verae icxores fuerunt, lamen dicuntur concubinae propter hoc, quod erant ancillae uxorum, et non nascebatur eis semen, sed liberis. — Sed si attendatur figura, quae ibi importabatur, quam notat Augustinus in libro de Baptismo, et verba eius de Civitate Dei decimo sexto; prima positio est verior.

Si vero quaeratur, quae fuerit uxor verior in- _,, ter Racheiem et Liam; dicendum, quod utraque fuit, quia servivit in uxorem et in uxorem servavit, sicut dicitur in Osee; sed tamen secundum affeclum lacob Rachel verior, et magis habebat dominium sive posse ad lacob; sed secundum divinam di.spositionem Lia, de cuius semine ortus est Christus Dorainus, propter quem tota generatio lacob, immo omnis generalio benedicta est. vera in lib. XV. c. 3. haec res tangitur); alii sic: XVI. et XXVIII. cap.; confundunt ergo librum cum cap. Cfr. ibid. c. 34.

8 Gen. 30, 3. seqq. supra d. o. a. 2. q. 2. in corp., ubi figura insinualur. — De XVI. de Civ. Dei vide notam penullimam. — Suierius pro Aliqui inde codd. A F G 1 Iv V Aliqui lamen.

DuB. VI.

Ilem quaerilur de hoc quod dicil: Non quaeritur electio muneris in successione generis. Videtur enim hoc esse falsum: cum enim mulli matrimonialiter copulentur, et non ob aliud quam propter prolem principaliter: ergo videtur, quod hoc quaeratur. — Item, nonne coniuges prolem desiderant et a Deo quaerunt? Constat. quod immo. — Ilem, quis modus est iste loquendi: non quaeritur electio muneris? Quod est illud munus?

Respondeo: Dicendum, quod omnia bona, quaecumque habemus, dona Dei sunt et munera Dei Intelligendum est igitur, quod huiusmodi dona et munera quaerunt homines, cum ea desiderant et cum orant Deum pro eis acquirendis et laljorant, ut ea habeant. Possunt igilur haec munera dupliciter inquiri: vel secundum affectum humanum, et sic adhuc quaeritur et desideratur et eligitur munus successionis et prolis; vel secundum promissum evangelicum. Et quoniam lex evangelica promittit perfectionem in praesenti et gloriam in futuro et dona spiritualia et non carnalia; hinc est, quod bene dicilur: non quaeritur electio mnneris etc, supple: secundum intentionem Evangelii.

DuB. VII.

Ilem quaerilur de hoc quod dicit Isidorus: Non polest corpus corrumpi, nisi prius corrumpatur

Cap. I.

De personis kgilimis.

Ninic sdperesi allenoere, quae porsonae suU Legilimae ad conlralieiidum malrimonium. Legitimae iudicanlur personae secundum slalula palrum, quae diversa sunt. Aliae namque fiiernnl legilimae ante Legeni, aliae sub Lege, aliae in tempore graliae. Iteni, in primiliva Ecclesia quaedam eranl logilimae, quae modo non sunl. Earuni vero, quae modo legllimae sunt, vel illegilimae, quaedam sunt plene legilimiae, quaedam omnino iUegiiimae, quaedain mediae. Plene legitimae sunl, quibus non obviat volnin conlinenliae, vel ordo sacer, vi-l cognalio, vel di.si)ar cultus, vel conditio.

i nfiv.laci>--1 i.t:

2 Ilic C. i. animus. Videtur enim illud manifeste falsum, quia multis virginibus a viris pessimis facta est iniuria, et corruplae sunt violenter. Si tu intelligas de corruptione peccati, sicut dicit Magisler; contra: omne peccatum est in libero arbitrio: ergo non est in carne vel in corpore.

Respondeo: Dicendum, quod istud intelligitur de corruptione, quae redundat in amissionem decoris virginitatis; cum enim sit de niagnis bonis nullo modo polest perimi vel auferri omnino nolenti. Sed ipse opponit de qualicumque corruptione.

Dlb. VIII.

Ilem quaerilur de hoc quod dicit: Sanctius est mori fame quam idolothytis vesci. Videlur enim male dicere, quia idolum nihil esl in mundo. Et ilerum: Ni]iil cst reiiciendum, sicut dicitur primae ad Timotheum quarto. Et simililer dicilur priraae ad Corinlhios decimo, quod de omnibus licet vesci.

Respondeo: Dicendum, quod illud intelligendum est de illo qui vescilur idololhylis in reverentiam idoli, vel quando scit, alios propler ignoranliam scandalizari. Verumtamen propler scandalum in articulo necessitatis non esl idolothylum dimittendum, sed cum proteslatione, quod non facit in reverentiam idoli, est sumendum; et tunc non scandalizat vel nalurae frigiditas, et si quid esl aliud. Penitus vero illegilimae sunt per volum, per ordineni, per cognalionem, per disparem cultuni. Mediae vero sunt, nec plene legiiimae nec omiiino illegilimae, per fiigidilatem, ve! per conditionem. Si enim tales iunguntur ignoranter, commanere possunl, quibusdam accedenlibus causis, et eisdem deficienlibus, dividi.

C.p. II.

De frigidis separandis, vel non.

De bis enim, qui causa frigiditatis debiUim dere non possunt, consulil bealus Gregorius, ut permaneant. Sed si mulier causaUir dicens: volo esse nia-Du tertius I. Cor. 10, 2.3: Omne quod in macello vaenit, mnnducale elc. Cfr. ibid. v. 27. — Superius de verbis Sanctius est vide png. 746, nota i.

el filios procreare; (leceriiil, ut iilerfiie eoniin nianu propiiu]iioruiii iiiret, quotl nunquani convenerint; et liiiic inuller secuiiclas nuptias vir aulein, qui frijjidae nalurae esl, absque coniugii permaneat. Ait eiiini sic: « Inlerrogasti liis qui nialrimoiiio iiiiicti sunt et nubere noii j)ossi ille aliam, vel illa alium ducere possit; de scriptum est: Vir et nnilier, si se coniunxeriiil, post (lixerit inulier de viro, quod coire non possil ea; si polest probari quod dicit per iustnin iuaccipiat aliuin; si vero ille acceperil aliam, ». Ilem: « De his reipiisisli, qiii ob causam naturae dicunl se noii posse invicem operain danles coinmisceri. Isle vero, si noii polesl ea pro uxore, habeat eam quasi sororem. Quodsi reconiugale voluerinl rescindcre; maneaiit iilriinnupti; nain si huic noii potuit naluraliler conquomodo alleri conveniel? Si igitur vir aliain vult accipere; manifesta jiatet ralio, quia, sugdiabolo odii fomilein, exosam eam habuerit, ideo eam dimittere mendacii falsitate molitur. Quodsi causalur et dicit: volo esse maler et lilios; uterque eorum septima nianu propinqnotaclis sacrosanctis reliquiis, iureiurando dicat, nunquain per commixtionem carnis coniuncti una elTecti fuissent. Tunc videlur mulier secundas conlrahere nuptias; Jtumanimi dico propler incarnis eorimi. Vir aulem, qiii frigidae naest, maneat sine coniuge. Quodsi et ille aliam copulam; luiic hi qui iuraverant, periurii rei teneantur, et poenitenlia peracla, priora recipere connubia». « Hoc servandum esl, uterque ideni faletur. Sed vir si asserit, se deiiireddidisse uxori, el ilia diffitetur; cui potius fides sit, raerito quaerilur ». De hoc ita stalnlum Si quis accepit uxorein et Iiai)uit eam ali(juo et ipsa femina dicit, quod nunquam coisset ea, et ille vir dicit, quod sic fecit; in verilale consislat, quia vir est capiU mulieris ». « Hoc de impossibilitate statutum est».

C.p. III. De his qui maleficiis impediri coire nequeunt. De rnalericii autem impedimento hoc tenendum quod « si per sorliarias et maleficas concunon sequilur, hortandi sunt quibus isla eveniunl, spirilu contrito et humiliato Deo el sacerdoti de ])eccalis confessionem faciant et lacryniis eleemosynis, oralionibus et ieiuniis Domino sa-; et per exorcismos ac cetera ecclesiaslicae munimina ministri Ecclesiae tales sanare prociirent. Quod si non potuerint, separari valebunt. Sed poslquam alias nuptias exjietierinl, illis viventibus, quibus iunclae fuerint, prioribus, tjuos reliqueranl, eliani si possibililas concumbendi eis reddita fuerit, reconciliari nequibunl». — Quod in fine huius capidili continetur ex rigore magis dictum intelligendum est quam ex canonica aequitate; vel intelligendum esl, noii posse reconciliari prioribus nisi iudicio Ecclesiae, quo divisio facla fuerat.

Cap. IV.

De furiosis.

Furiosi quoque, diim in amenlia sunt, malrimonium contrahere non valent. Unde Fabianus: « Neque furiosus neque luriosa malrimoniuin conlrahere possunl; sed si contractum fuerit, non separentur ». Iteni Nicolaus: « Hi qui malrimonium sani conlnixerunt, et uni ex duobus, vel ambobus amentia vel furor vei aliqua infirmitas accesseril; ob hanc inflrmilalem talium coniugia solvi non possunl. Similiter est sciendum de his qui ab adversariis excaecantur, vel membris truncanlur, vel a barbaris (xsecti fuerint».

Cap. V.

De his qui dormiunl cum duabus sororibus.

De his eliam, qiii cum duabus sororibus, vei quae cum duobus fratribus dormiunl, videndum est, quid censeant canones. « Qui dormierit cum duabus sororibus, et una ex illis aiite fuerit uxor, neutram ex ipsis habeat; nec ipsi adulleri unquam in coniugio copuleiilur°». Ilem: « Nec propriae uxori licet sibi reddere debitum, quam sibi reddidit iilicilam, sororem eius cognoscendo. Nec etiam post mortem uxoris licel ei vel adulterae copulari iii coniugium ». Item Zacharias Papa: « Concubuisti cum sorore uxoris luae; si ficisti, neutram habeas, et uxor tua, si non fuerit conscia sceleris el continere non vult, nubat in Domino, cui vult. Tu vero et adultera sine spe coniugii inaneatis, el dum vivilis, poenitentiam agile ». Quod ait: cui vult nubat; intelligendum est post morlem viri. Unde Gregorius: « Qui uxores suas iii adiilterio deprehendunt, nec ille nec illa aliam uxorem accipiat, vel aliuiT! virum, quanuliu anibo vivunt. Si vero adullera inortua fuerit, vir eius, si vult, luibat, adultera vero nunquam, elsi mortuus fuerit vir eius, sed omniluis diebus vilae suae poenilentiae lamenta persolvat». — Hic de illo adullerio agiiiir, quod cum cognato viri, vel cognala uxoris commitlitur.

Cap. YI.

Quod non est dimitlenda uxor pro aliqua

macula corporis.

illud etiam sciendum est, quod pro aliqua infirmi- 9. lale vel macula corporali non Jicel viro uxorem dimit-

Nunc swperest atlendere,

Supra egit Magister de matrimonio quantum ad tria genera causarum. Hic agit quantum ad quartura genus causae, scilicet quantum ad causani raalerialem, quae quidem est personarum iegilimitas, vel illegitimitas. El dividitur haec pars in duas, quia quaedam personae sunt simpliciter illegilimae respectu matrimonii, quaedam respectu matrimonii perfecti, utpote illae quae alias nupserunt, et iam mortuus esL vir, vel defuncla uxor. Ideo Magister primo agit de inipedinientis. Secundo circa finem istius tractatus agit de secundis nuptiis, ibi: Sciendum est, quod non solum primae vel secundae nuptiae etc.

Prima pars habel daas. In prima agit de impedimenlis, quae non omnino auferunt legitimitatem. In secunda vero de his quae omnino faciunt illegitimas; et hoc dico secundum divisionem Magistri in liltera; et incipit secunda pars trigesima septima ante principium: Nunc de aliis, quae personas penitus illegitimas elc, vel ibi: Sunt igilur quidam ordines. Prima pars habet duas secundum duo impedimenta, de quibus principaliter agit. Primo enim agit de impotenlia coenndi, quae respicit defectum naturae. Secundo vero de condilione, quae respicit

Ad inteUigenliam eorum quae in praesenti distinctione determinanlur, secundum tria,quae in ea tanguntur, tria principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de impediraentis matrimonii in generali.

Secundo, in speciali de impotentia coeundi.

1 Libi. 1. de Senn. Domini in monte, c. 18. n. bi; C. Si vxorem (18.), C. 32. q..3.

i Dist. XLII. c. 7.

• Scil. ullima propos. d. XX.WI. — Verbis Sunt igitur quidam ordines incipit d. XXXVII. — Edd. breviter legunt: faciunt iUegitimitates, infra d. 57: Sunt ergo quidam ordines. tere, et e converso, sed debel aller alteri subsidia providere. Unde Augustinus: « Si uxorem quis habeat Auj sterilem, sive dcformem corpore, vel debilem membris, vel caecam, vel claudam, vel surdam, vel si quid aliud, sive morbis vel laboribus doloribusque confeclam, et quidquid, excepla fornicatione, excogitari potest vehementer horribile, pro societate fideque sustineal ». personae sint legitimae etc. statum legis huinanae, infra distinctione trigesima sexta: Nunc de conditione videamus. Prima pars habet duas, quia ad impedimentum sequitur divortium. Ideo primo agit de matrimonii impedimenlo, licet semiplene. Secundo vero de divorlio, infra distinctione trigesima quinta: Hoc etiam notandum est, quod, cum Dominus etc.

Prima pars habet duas partes. In prima determinat huiusmodi impedmienta in generali. In secunda in speciali, ibi: De his enim, qui causa frigiditatis etc. Et illa secunda pars subdividitur in duas, quia impedimentum potest venire vel ex parte vis imperatae, scilicel generativae, vel imperantis, ut liberi arbitrii. Ideo primo ponit impedimenta respicientia primam vim. Secuhdo vero secundam, ibi: Furiosi quoque, dum in amentia sunt etc. Et quaelibet harum habet duas secundum subdivisionem impedimenli.Nam impedimentum in vi generativa est impgtentia coeundi: et haec est duplex, naturalis scilicet et accidentalis. Similiter impedimentum ex libero arbitrio est aul propter defectum cognilionis in ratione aut honestatis in volunlale;et sic sunt duo, scilicet furia et criminis enormitas vel incestus. Parles in littera signalae sunt secundum quatuor capilula.

Tertio, de defectu, qui venit ex parle liberi arbitrii.

Circa primum quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrum matriaioninm liabeat impedimentum.

Secundo, dato quod habeat plura, quaeritur de numero et sufficientia irapedimentorum. Superiiis pro Ugctimitatem non pauci codd. et edd. illegitimitatem.