Distinctio XLV

Prima pars habet duas. In prima determinat veritatem. In secunda movet dubitationes, ibi: Solet moveri quaestio de duobus, uno divite etc. Et prima pars habet duas. In priiua determinat quae sunt illa quae prosunt defunctis. Iq secunda, quae sunt illa quae non prosunt, ibi: De pompis vero exsequiarum idem Augustinus etc. — Simililer secunda pars, in qua movet quaestiones, duas habet. In prima parte determinat hanc quaestionem, utrum suffragia prosint omnibus aequalilcr. In secunda vero inquirit de

cui non possunt subvenire suffragia Ecclequaliter habeat liberari, ibi: Sed ilerum quaede aliquo mediocriter bono etc. Summa igitur istius distinctionis in tribus con-

Ad intelligentiam huius parlis secundum tria, determinat Magister in littera, principaliter tria Primo quaerilur de receplaculis animarum exu- Secundo, de suffragiis, quae recipiunt a vivis. Tertio, de suffragiis, quae impendunt vivis.

Circa primum proceditur sic, et quod ante Chriadventum descenderant ad infernum, ostenditur:

1. Primo per vetus testamentum. Ita dixil palacob Genesis quadragesimo secundo: Decanos meos cum dolore ad inferos; et Getrigesimo septimo: Descendam ad fdium meum in infernum: ergo etc.

2. Item, lob decimo septimo: In tenebris stravi meum, infernus domus mea est; et conquod iustus erat: ergo etc.

3. Item, hoc ipsum ostenditur etiam per novum: quia dicitur in Symbolo: « Descenad inferos »; conslat, quod non nisi ad ereptioiustorum: iusti ergo descendebant.

4. Item, Actuum secundo: Quem Deus suscisolutis doloribus inferni: ergo oranes alii in inferno.

5. Item, debitum originalis peccati nondum erat ergo nec homo de potestate diaboli ereergo quantumcumqoe esset iustus, poterat diabolus trahere deorsum. Sed contra: 1. Infernus est locus debitus maet iniustis; sed ante adventum Chrisli multi morsislit: primo in animarum receptaculis; secundo in suffragiis, quae vivi impartiuntur mortuis; tertio vero in suffragiis, quae mortui impartiuntur vivis. Et in his totum clauditur.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur de receptacuhs animarum ante adventum Christi.

Secundo quaeritur, utrum post adventum Chrisli habuerint loca determinata.

Terlio, utrum egrediantur ad exteriora. tui sunt boni et insti: ergo ilH non descendebant in infernum.

2. Ilem, unaquaeque anima habet locari secundum exigenliam meritorum: ergo cum viri sancli ante adventum Christi multum distarent ab impiis quantum ad merilum, ergo etiam quantum ad locum.

3. Hem, « in inferno nulla est redemptio »: ergo si iusti descenderunt ad infernum, videtur, quod nunqnam fuerunt inde liberati; quod manifeste falsum est.

4. Ilem, sicut patet ex Lucae decimo sexto, chaos magnum firmatum erat inter Lazarum et divitem, ut non possent mutuo ad se transire: ergo videtur, quod in locis distantibus erant.

5. Item, Augustinus duodecimo super Genesim ad litteram: « Videmus, inferorum mentionem non esse factam in requie pauperis, sed in supplicio divitis». Et iterum idem: « Nondum inveni et adhuc reqniro, nec mihi occurrit, inferos alicubi in bono posuisse Scripturam: non autem nisi in hono accipiendum sinum Abrahae»: ergo si sancti Patres in sinum Abrahae portantur, sicut Dominus ipse de Lazaro testatur, palel etc.

' Breviar. Roman. in Onioio defunctor. lil. Noct. Resp. ad lect. 7, ct Bornard., Serm. 42. de Diversis, n. o.

8 Vers. 26.

5 Cap. 33. n. G3. (respicitiir Luc. IG, 22.). — Seq. locus est ibid. n. G4. Texlus originnlis substiluit quaero pro requiro ct post Scripturam prosquitur: dumlaxat canonicam. Non autem in bono accipiendum sinum Abrahae... nescio, utrum quisquam possit attdire etc.

C 0 N C L U S 1 0. Infernus dicitur tum locus infimus ciim poena sensus et clamni, ium locus inferior cum sola poena damni, scilicel limbus, qui est vel limbus parvulorum, vel limbus Palrum sive sinus Abrahae.

Respondeo: Dicendum, quocl infernus dicitur locus poenarum el locus, qui est inferior tum ratione status, qui vilis est, lum ratione sitos. Potest ergo infernus denoniinari a suo summo; et tunc 1. dicitur infcmus locus, in quo est maxima poena et locus infinius; et iste non competit nisi damnatis, qui puniuntur poena sensus et sine spe inferius proiiciuntur. Potest iterum appellari locus inferior, in quo quis punitur poena damni; et iste dicitur limbus-. Et in hunc descendebant ante Christi adventum sancli Patres, et descendunt nunc parvuli non baptizati.

Sed attendendum, quod Patres fuerunt in parte

I. Constal, spiritus aniinusciiie separ;itas non esse clrcumscriplive in loco; nihilominus communiter docotur, eisciem degruentia, ut satis apparet ex s. Scriptura. Communiter etiam distinguuntur quinque receptacuia, quorum unum, scil. limbus Patrum,, post adventum Christi cessavit. Dislinguitur enim limbus Patnmi a limbo puerorum, si iion secundum locum, saltem secundum qualitatem, quia Patres antiqui testamenti, deleta culpa originali et personali, viventes in fide, spe et caritate, habebant quidem anle satisfactionem a Christo completam impedimentum visionis beatiflcae, sed non nisi ex parle nalurae, ut dicit S. Thomas, dum in imeris ab originali peccato non liberatis insuper est impedimontum ex parte personae. — Terminus sinus Abrahae communitor dicitur de limbo Patrum, sed interdum adhibetur etiam de completa requio Sanclorum, ut

De receptaculis animarum post adventum Christi, et quaeritur. utrum habeant receptacula vel loca determinala. Et quod non, videtur de bonis.

1. Glossa super illud: Adhuc pusillum, et « Adhuc pusillum est usque ad finem non erit etc. superiori, et parvuli in parle inferiori. Et ratio huius est, quia isti habent carentiam visionis sine exspectatione; illi habebant cum exspectatione, et ideo, quia in parte superiori erant et visionem Dei exspectabant, non tantum in limbo, sed in sinu Abrahae diceijanlur esse. Ille ergo locus dicebatur infernus, et quia inferior et quia aliquo modo locus erat miseriae; limbus, quia erat poena. carentiae; sed sinus Abrahae, quia eral exspeclatio gloriae. — Et ita infernus non sonat nisi in quahtercumque accipiatur; sinus autem Abrahae in bonum, et hoc, quia est ibi requies aut per privationem mali, aut per collationem omnis boni; et sic est locus glo7'iae

Et per hanc distinctionem patet responsio utramque partem. Rationes enim ad primam partem procedunt de inferno large dicto et secundum situm: rationes vero ad oppositum de inferno dicto proprie et secundum poenam, sicut patet discurrenti per singulas. observat cum nostro auctore S. Thom. (hic q. 1. a. 2. quaesliunc. 1. ad 2.). — Alias etiam quaestiones circa haec receplacula S. Thomas exhibet hic q. 1. a. 1. 2. 3; Suppl. q. 69. a. 1-9.

De 1. et 2. quaestione praeter S. Thomam: B. Albert., de hac et seqq. qq. supra d. ii. a. 4.3. — Petr. a Tar., hic q. 1. a. '1-3. — Uichard. a Med., hic a. 1. q. I. 2. — Dionys. Carth., hic q. I.

II. In solutione 2. quaestionis S. Bonav. docet, nunquam damnalas animas ante iudicium exire ex loco tormentorum; sed S. Thom. (hic q. I. a. 1. quaestiunc. 3; Suppl. q. 69. a. 3.) dicit: « Hoc etiam credi polest, quod aliquando de damnatis contingat, quod ad eruditionem hominum et terrorem permittimlur viventibus apparere».

De cadeni quaestione praoter laudatos: Petr. a Tar., loc. cif. — Richard. a Med., hic a. -1. q. 3. vilae cuiusque, quando liberantur Sancti. Post hanc tanien vitam non ita erit, ubi erunt Sancli, quibus dicelur: Veniie benedicti».

2. Item, quod mali non habeant receptacula, videlur. Augustinus de Spiritu et anima: « Quaeccbatur, sicut sinum maris dicimus. Et dictus est etiam siniis Abrahae, quia etiam Abraham ibi erat ctc.

animae puniunlur in loco, ubi deiiquerunl, in abditis receptaculis ».

3. Item, quod neutri, videtur. Augustinus in « Tempus, quod inter hominis moret ullimam resurrectionem interpositum est, aniabditis receptacuiis continet, sicut unaquaeque esl requie, vel aerumna ».

4. Item, ratione videtur: quia animae a corexutae sunt spirituales et omnino a corpore dependent: ergo locus et earum remuneralio Contra: 1. Quod mali habeant, videtur: quia decimo sexto dixit Dominus: Mortuus est et sepultus est in inferno; et post subditur: veniant in locuni hunc lormentorum: ergo etc.

5. Item, quod honi, videtur. Secundae ad Corinquinto: Si terrena noslra habitatio dissoldomum habemus in caelis; et Gregorius: Christum in caelo esse non dubitat in corpore, Pauli animam esse negat».

6. Item, ratione videtur: quia loci congruitas ad operationem: ergo cum animae beatae excellentissimae virtutis contemplando Deum et immutabiies, ergo locus supremus eis debe-: ergo ab oppositis, damnatis infimus

7. Item, excellentia retributionis consistit in somutua, quia « nulhus sine socio iucunda est »: ergo animae post hanc vitam sunt simul.

receptacula post adventum Christi sunt paradisus, infermis, limbus et purgatorium.

y Respondeo: Dicendum, quod Triplicem statum inlelligere, sciiicel remunerationis, quielae et purgationis. — Et ratio huius quia anima exuta duplici ex causa potest ima remuneratione beata: aut propter hoc, quod vero abdiiis receplaculis usque ad uUiinnm resurrecontinentur, sicut unnquaeque digna est requie vel 1 Cap. 109. n. 29. — Cod. aa addic et esl lii liltera c. I.). - Cod. G supplet spirituaUs, quod codd. N aa substituunt universalis. Cod. M legit: ergo nec secundum locuni, edd. et locus remuneralionis earum. Superius pi'o et omnino 0 S T et ideo. ianua est clausa, aut propter hoc, quod ipsa non est plene purgata. Statui retributionis respondet locus proprius et receptaculum determinatum in se et quoad nos, scilicet caelum empyreum quoad bonos, el quoad malos locus infimus. — Statui quietis et exspectationis respondet locus determinatus in se, sed non quoad nos, quia nescitur per Scripturas, ubi sit limbus. — Statui vero purgutionis respondet locus indeterminatus et quoad nos et quoad se, quia non omnes in eodem loco purganlur licet forte in aliquo multi sint. Et quantum ad hunc locum loquilur Augustinus. — Quod vero obiicitur de Glossa, non loquitur de loco, sed de statu quanlum ad secundam stolam.

Potest tamen aliter dici et melius. quod animae receptacula aut sunt secundum merita bona, et sic est paradisus et locus caelestis; aut propter peccata, et sic distinguitur triplex locus secundum triplex peccati genus, scilicet purgatorius, et hic debelur veniali; limbus, el hic originali; et infernus, et hic mortali. — Et bene potest esse et satis probabile est, quod gradatim se habeant ista tria loca, sed tamen circa eandem partem sint, sicut colligi potest ex Sanctorum dictis, et ex his quae in praecedentibus dicta sunt. — Unde possunt loca animarum distingui sic, ut reducanlur ad bimembrem divisionem: locus retributionis aut est '/onae, aut poenae. Si gloriae, sic caelum; si poenae, sic infernus. Gloria non distinguitur, quia caritas, quae unius speciei est, meretur gloriara; sed poenalis locus est duplex: aut secundum poenam damni, et sic limbus; aut secundura poenara sensus, et sic infernus. Et utrunique membrum dividitur: quia qui poena damni puniuntur, aut simpliciter et aeternaliter, et hi in inferiori parte illius partis, quae dicitur limbus; aut ad tempus, et hi in superi&ri, quae dicilur sinus Abrahae. — Similiter illi qui puniuntur poena sensus, aut simpliciter, et sic infernus proprie dictus; aut ad tempus, et sic locus purgatorius. — Et sic patet, quod animae habent receptacula, et quae. -Et si aliquae auctoritates con- 5 CIV. supra d. il. p. II. a. 1. q. 2. fundam. 4. et o. — Supcrius post excellentissimae plures codd. addunl et, quam lectionem incongruam secunda manus in cod. P correxit praeniKtondo operationis. Voci contem,plando codtl. E I K praeflgant in.

trariae videantur, inlelligendae sunt vel quantum ad statum, vel quantura ad aliquas animas, quae purgantur, de quibus supra dictum est, quod di-

Tertio quaeritur, utrum animae a suis receptaculis aliqaando exeant. Et quod non, videtur.

1. Psalmus: Ut inhabitem in domo Domini.

2. Ilem, de malis specialiter, lob septimo: Qui descendit ad inferos non ascendet.

3. Item, aut locus aliquid facit aut nihil. Si nihil: ergo non videlur ratio, quare magis sinl in loco determinato; si aliquid: ergo si bonorum gloria non debet minui nec malorum poena, ergo nunquam possunt nec debent egredi.

A. Item, nos non possumus locum nostrum mutare, quin mutemus et statum; unde quando- morimur, non sumus in statu merendi: ergonec illi; sed eorum statits est immutabilis: ergo et locus.

Contra: 1. Sancli niullos visitant et multis apsicut patet in vitis Sanctorura: ergo si vera est apparitio, videtur, quod sint ubi apparent; sed non simul in caelo et in terra: ergo quandoque recedunt a suis habitaculis.

2. Item, daemones sunt circa nos et nos exercent, qui tamen sunt digni maiori poena quam animae: ergo si illi, multo fortius et animae possunt circa nos esse.

3. Item, constat, quod resurrectio erit et iudicium omniura simul: ergo necesse est, quod tam beatae quam damnatae veniant ad corpora et ad locum communem.

4. Item, Deus ubique est aequaliter, ergo anima ubique potest aequaliter frui Deo: ergo st beatitudo est fruitio, potest beata anima ire quo vult: ergo pari ratione et damnata.

5. Item, Gregorius in Dialogo narrat de suscitatione aliquorum, quorum animae erant in paradiso et in inferno: ergo etc. spensative in diversis locis animae purganlur, licet secundum legem communem sit aliquis locus communis Beatorum animae ante diem iudicii aliquando ad tempus locum mutare possunt, non vero damnati.

Respondeo: Dicendum, quod huiusmodi receplacula aliquibus dantur secundum Dei consilium et causas superiores, aliquibus secundam sententiam et causas inferiores. Hi secundi possunt mutatione divinae sententiae ad preces Sanctorum de huiusmodi locis revocari; el sicut mutant statum,lA et locum. Primi vero, qui secundum causas immutabiles huiusmodi locis deputati sunt,non exibunt finaliter; possibile est tamen, eos exire ad tempus. Sed exitus ad tempus aul est ad recipiendam completam rem.unerationem, et sic boni et mali exibunt in die iudicii: aut ad perficiendam aliquam operationem, et sic exeunt Beati, nunquam tamen damnati. — Et ratio huius est, quia Beati possunt iuvare nos revocando, docendo, confortando, liberando; sed damnati sunt ligali ad omne opus. Rursus, poena dependet a loco, et gloria non, quia est a Deo, qui ubique est. — Concedendae ergo sunt rationes probantes, quod boni aliquando loca receptionis suae mutant.

Ad illud quod obiicilur de malis per simile de daemonibus, dicendum, quod non est simile, quia isti habent operationem aliquam ad nos exercendos; et ideo non sunt ligati nec penitus damnati, quia adhuc sunt in statu demerendi quantum ad vim administralivam

1. 2. Ad illud quod obiicitur, quod non exeunt; verum est finaliter: illi qui per sententiam definitivatu sunt daranati.

2. Ad illud quod obiicilur, quid facit; dico, quod bonis tanlum ad congruenliam, in malis amplius, auget poenam; et ideo isti non exeunt ut illi.

3. Ad aliud patet responsio: quia non est no-

Z)e siiffragiis, quae animae Consequenter quantum ad secundum articulum de suffragiis, quae recipiunt animae dea vivis. Et circa hoc quaeruntur tria. Primo quaeritur, utrum suffragia prosint dequi sunt mediocriter l)oni.

Quanlum ergo ad primum proceditur sic, et quod non prosint mediocriler bonis.. Magis dignis debent Ecclesiae suffragia pro-; sed non prosunt bonis, qui sunt in paraergo etc. Si dicas, quod non indigent, ideo est simile; contra: in vita ista peccatores inet tamen necesse est, quod ipsi faciant poenon alii pro ipsis.

2. Item, illi qui non est in statu merendi nec potest, nihil prodest alienum suffragium, sicut si aliquis sit stultus irrevocabiliter; sed tales mortui: ergo etc. Si tu dicas, quod prius ment eis prodessent in statu illo; contra:

meruerunt, necesse est, eos meruisse, quod necesse est eos meruisse, necesse est reergo si nunquam fiant suffragia, remuergo nihil eis prosunt.

3. Item, poena purgatoria mensuratur secunquantitatem cremabilis: ergo cum suffragia non de culpa, ergo nec de poena. — Quod non de culpa, patet, quia solus Deus habet in animam. Si tu dicas, quod habent effein animam per modum merili, et Deus mesuffragiorum minuit; contra: elsi Deus deleat Cocl. aa (EPbba secunda manu) supplet locus. bis possibile in caelum ire, sed in caelo entibus possibile est ad ilerram venire, quia anima liberior, quia exuta, et potentior, quia beata; mali vero non possunt, quia non sinunlur

recipiunt a vivis.

Secundo, utrura defunctis prosint sufifragia facta per malos.

Tertio, quantum prosint suffragia; et cum non aequaliter omnibus, quaerilur, cui magis: aut ei qui magis meruit, aul ei, pro quo specialiter fuint. culpae maculam per se, tamen reatum per poenam; sed constat, quod in eis quantum ad reatum oportet deleri culpam: ergo per poenam purgatoriam; sed hoc nihilominus faceret sine suffragiis: ergo etc.

4. Item, hoc ostenditur per deductionem ad impossibile, quoniam, si delet parlem, ergo possibile est, quod totum, et ita ille remanebit impunitus.

Sed contra: 1. Auctoritate sacrae Scripturae, secundo Machabaeorum duodecimo: Sancta et salubris est cogitatio pro defunctis exorare, ut a peccatis solvantur.

2. Item, Augustinus, de Cura pro mortuis agenda: « Beneficia et sacriScia, quae offeruntur pro non valde malis, sunt propiliationes »: ergo etc.

3. Item, hoc ostendilur auctoritate Ecclesiae et usu, quae orat pro defunctis: si ergo Ecclesia non decipitur, patet, quod suffragia valent.

4. Item, ratione videtur: quia poena purgatoria est terminabiiis, ergo et diminuibilis; sed si pro eo qui potest crescere in gralia, fiat oratio, valet ad gratiam augmentandam: ergo pari ratione, si fiat pro eo cuius poena potest diminui, valet ad poenam diminuendam.

5. Item, sicut se habent orationes Sanctorum mortuorum ad vivos, sic vivorum ad morluos; sed Sancli mortui impetrant nobis bonaetnos adiuvant: ergo et vivi mortuos.

c 0 N C L IT s 1 0. Suffragia defunclis mediocriter bonis prosunt.

Respondeo: Dicendum, quod quia in omni opere Domitii est misericordia et veritas % duo sunt quae faciunt sufTragia Ecclesiae valere, scilicet dignilas et necessilas. lustitia enim considerat dignitatem; i. et digni sunt qui in caritate decesserunt ab aliis membris Ecclesiae adiuvari, maxime si ipsi alios adiuverunt. Misericordia vero considerat necessita- 2. te?7i; et haec quidem magna esl in his qui sunt in purgalorio, quia giT,viter puniuntur et se iuvare non possunt.

1. Ex hoc patet responsio ad primum, quia suffragia non ita valent comprehensoribus, scihcet. indigent, et non ita viatoribus, quia adhuc se possunt iuvare.

% Ad illud quod obiicitur, quod non sunt in

I. Loculionem: mediocriter boni, vel mali, Magistor (hic c. 2.) sumsit ex Augustino. Tota de suffragiis doctrina fundata est in articulo fidei de communione Sanctorum. — Quod animae in purgatorio subleventur suffragiis Ecclesiae, iam in confessione fidei, Concilio Lugdunensi II. a Michaele Palaeologo oblata, clare exprimitur et in Decreto unionis Graecorum in Concilio Florentino emanato reperitur fere eisdem his verbis: « Et ut a poenis huiusmodi releventur, prodesse eis fldelium vivorum suffragia, Alissarum scil. sacriflcia, orationes et eleemosynas et alia pietatis ofRcia, quae a fidelibus fieri consueverunt secundum Ecclesiae inslituta ». Cfr. etiam professio fidei Waldensibus ab Innocentio 111. praescripta; item errores Lutheri a Leonc X. reprobati (n. 40.), et Concilium Trident. (Sess. XXV. decret. de Purgatorio), ubi breviter dicitur: ct Purgatorium esse, animasque ibi detentas fldelium suffragiis, potissimum vero acceptabili altaris sacriflcio iuvari ». — De efficacia suffragiorum respectu damnatorum tractatur infra d. 46. a. 1. q. 1. 2; de ipsa respeclu Beatoruni hic dub. 5. — Doclrina Scoti de hoc et seq. art. collecta est ex multis ipsius locis ab Hieron. de Montefortino, tom. V. q. 71. statu merendi; dicendum, quod quamvis non sint in statu merendi, sunt tamen in statu solvendi; solvunt enim quae debent: et ideo, etsi non possint adiuvari in merito, possunt tamen adiuvari in solutione; status autem solvendi non est semper cum stalu meriti, sed illum praesupponit, scilicet quod prius meruit, quod in tah statu posset solvere et iavari. — Quod obiicit, quod si meruit, necesse est meruisse; dicendum, quod verum est de merito absoluto, sed illud fuit meritum conditionale.

3. Ad ilhid quod obiicitur: secundum quantitatem cremabilis etc., dicendum, quod quantitas poe- no nae non respicit maculam, sed reatum; et obngatio ad poenam minuitur solutione poenae facta ab ipso, vel ab alio.

4. Ad illud, quod solveretur tota, et sic etc.; dicendum, quod verum est, si tol essent suffragia; sed suffragia non auferunt a poena nec hberant, nisi dum fiunt; et in illo tempore homo punitur, et alii pro ipso: ideo non remanet impunitus. Verumtamen, si superabundarent, tunc possibile esset, totum remitti; nec tamen peccatum remaneret impunitum, quia, quamvis non puniatur in se, punitur tamen alio modo in ahis, sicut supra dictum fuit de baptismo; hoc tamen vix aut nunquam fit.

De 1. quaestione: S. Thom., hic q. 2. a. 2. quaestiunc. 2; Suppl. q. 71. a. 6. — B. Albert., hic a.!. 2. 4. — Petr. a Tar., hic q. 2. a. 2. quaostiunc. 2. — Richard. a Med., hic a. 2. q. 1. — De hac et 2 seqq. qq. Durand., hic q. 1; Dionys. Carlh., hic q. 2.

II. Quoad solutionem 2. quaestionis consentit S. Thom., eisdom usus dislinclionibus.

De eadem: S. Thom., locis citt. a. 1. quaestiunc.,3; Suppl. a. 3. — B. Albert., hic a. 8. — Petr. a -Tar., loc. cit. a. 1. quaestiunc. 2. — Richard. a Med., loc. cit. q. 4.

III. Solutio 3. quaestionis a Praepositivo facta non approbalur a S. Thom. (locis citt. a. 4; Suppl. a. 12.) nisi quoad effectum cuiusdam interioris consolationis, quam magis percipit qui magis caritate plenus est; sed quoad effectum satisfactionis dicit: « Hoc modo non est dubium, quin magis valeant ei, pro quo flant»; quod satis convenit menti S. Bonaventurae et nunc communiter docetur.

De 3. quaestione: B. Albert,, hic a. 11. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 3. — Richard. a Med., loc. cit. a. 3.

5 Cod. F respectivum sive conditionale.

Secundo quaeritur, utrum prosint suffragia faper malos. Et quod non, videlur. 1. loannis nono: Scimus, quia peccatores Deus exaudit: ergo si non prodest oratio, quara Deus exaudit; patet etc. Quodsi dicas, quod verillud non est verum, quia a caeco, non ab dictum est; contra: hoc non solvit, quia primo: Cum multiplicaveritis orationes, non Manus enim vestrae plenae sunt san-; Glossa: Sanguine, id est « peccato »: ergo omnis peccator et malus est talis, videtur, quod facta per inalos non prosint.

2. Item, Gregorius: «Cum is qui displicet, ad mittitur, irati animus ad deteriora ergo potius obsunt, quam prosinl.

3. Item, ralione videtur: quia nullum opus est nisi quod fit ex radice caritatis; sed non fit sic, quod fit a malo: ergo non satisfacit.

4. Itera, iste peccator non est membrura Eccle-: ergo nullam habet connexionem cum illo qui est: ergo opus eius omnino est alienum ab defunclo, ergo nihil ei facit.

5. Item, si malus faceret pro se, nihil sibi proergo pari ratione non prodest ahi, si facepro illo, quia unusquisque efficacius meretur quani alii Contra: 1. Sacramenta Ecclesiae aeque bona cum dispensantur per bonos et malos: ergo mali sacerdotis ita prodest ut boni

6. Item, quando servus, existens extra caritadal eleemosynara ad iraperiura domini, meredominus, ac si servus bene daret: ergo simiin proposito, cum ille, pro quo fit, sit in cavalet ei.

7. Item, ralione videtur: quia Dominus sua larreputat opus faclum ab alio, ac si fiat ab eo, quo fit; sed ille est in caritate: ergo etc.

8. Item, quando aliquis facit alicui eieemosy-, etsi dans sit extra carilatem, tamen recipiens mereri in recipiendo, si recipit ex carilate; isle raortuus suffragia vivorum recipit ex caergo etc.: Suffragia pro mortuis, exceptis operibus sacramentalibus, si fiant pure a mulis, non prosunt, nisi concomitetur caritas viri iusti.

Respondeo: Dicendum, quod quidara dicunt generaliter, quod suffragia Ecclesiae prosunt, sive a bonis fiant, sive a malis. Et ratio huius est, quia tam boni quara raali faciunt secundura doctrinara Ecclesiae et faciunt pro eo qui est in caritate, et ubi deficit caritas facientis, supplet carilas Ecclesiae dictantis et raortui suscipientis. — Sed non credo, breviter, quod oratio peccatoris aliquid mereatur apud Deum nisi solum dispositive, qxiia, ilsponh 3,d meritum. Opus enim formam recipit a proxirao agente, sicut aqua a vase continente, non a fonte; simililer corona valorera et pulcritudinem habet a gemmis et ab auro, et non a quatuor elementis.

Et ideo distinguendum, quod suffragia facta aut sunt opera sacramentalia, ut celebratio Missae; et tunc, quia opera Dei sunt, ratione contenli prosunt, sive fiant a bonis, sive a raalis. Aut sunt alia opera, et hoc dupliciter: aut enim fiunt pure a malis, sicut aliquis malus orat et se affligit pro aliquo; et tunc non credo, quod valeant defunctis. Aut fiunt a malis ad imperium alicuius boni, ut ipsius defuncti vel amici eius, de re, quae illius est, ut eleemosyna; vel ad consortium alterius, ut quando duo legunt Psalterium, unus existens in caritate, alter non; et in aliis operibus, ut quando datur eleemosyna iusto, ut oret pro mortuo; et lunc valent ratione carilatis boni hominis coniunctae.

Et sic solvuntur rationes ad utramque partem. Concedendum enim, quod non prosunt secundum quod fiunt a nialis tantum; concedendum nihilominus, quod prosunt, si concomitatur caritas viri iusti. — Sed tamen ultima ratio non valet, quia defunctorum non est suffragia recipere,sed Dei est acceptare et ex hoc eis parcere; sed non acceptat nisi preces bonorum. Et sic manifesta sunt obiecta ad utramque parlem.

Terlio quaeritur, quantum prosint suffragia; et cum non prosint aequaliler omnibus, quaeritur, cui magis prosint, an ei qui magis meruit, an ei, pro quo specialiter fiunt. Et quod ei qui magis meruit, videtur.

1. « Ideo prosunt, quia meruit, ut prodessent »: ergo si magis meruit, magis prosunt, quia in per se praedicatis talis consequentia tenet.

2. Item, profectus suffragiorum est secundum Dei dislributionem: ergo si ipse non est acceptor personarum-, videtur, quod raagis debet distribuere ei qui magis est dignus.

3. Ilem, hoc ostenditur per impossibile: quia qui meruit, ul prodessent, citius meruit liberari; sed si non magis prosunt, non citius liberalur: ergo qui meruit citius liberari tardius liberatur. Sed hoc est contra Dei iuslitiam: ergo etc.

4. Item, oblatio pretii in cruce aequaliler profuit, ac si esset oblata pro quohbet per se, et lantum prodest cuilibet, quantum meruit: ergo oblatio sacrificii in altari pari ratione, cum sit ilhus oblationis memoriale: ergo magis ei qui magis meruit.

CoNTRA: 1. Cum Deus exaudit nos, quodam modo couformat voluntatem suam nobis, quia obeclit Deus voci hominis: ergo si aliquis habens caritatem oret speciahter pro ahquo, videtur, quod Deus speciahter accipit pro iho: ergo videtur, quod magis prosint iUis, pro quibus specialius et crebrius fiunt.

2. Item, si in vita ista ahquis dives daret eleeuiosynam, magis sibi prodesset quam ahi: ergo si ad eius imperium detur post mortem; cum pro tah habeat Deus, ac si impenderet, magis ergo prodest sibi quam ahi.

1 Secundum August., Enchirid. c. 110. n. 29, quod etiam indicat Vat. cum aliquot codd. verbis illis praemitlens: Quia Augustinus ait. Cfr. hic lit. Magistri, c. 2. — Aristot., I. Poster. c. i, ait: Per se autem sunt, quaecumque sunt in eo quod qiiid est [i. e. in essenlia], ut triangulo inest linea, et punctum lineae ete.

2 Act. '10, U. Cfr. Deut. 10, 17; lob 34, 19; Rom. 2, M.

3. Item, Deus acceptat opus secundum inten- tionem; sed intentio facientis est, quod speciahus i et magis prosit iili, pro quo facit: ergo etc. J

4. Item, per impossibile ostenditur: quia, si non prodest magis, ergo non oportet specialiter ro-,j gare pro ahquo: ergo movetur stulte tota Ecclesia, quae speciahter orat. ( Suffragia, si fiant in communi, ceteris paribus, prosunt magis ei qui magis meruit; si vero j in speciali, magis prosunt ei, pro qiio fiunt.

Respondeo: Dicendum, quod aliquorum opinio opi fuit, ut Praepositivi, quod suffragia Ecclesiae, sive speciahter, sive generaliter facta, magis prosint ei j qui magis meruit. Et ponunt exemplum: sicut si £« candela accenditur coram divite, non tantum praebet sibi lumen, sed etiam aliis, et eis qui melius vident, maius lumen praebet. Exeraplum etiam patetEii in lectione, quae tantum valet, si legatur omnibus in communi, quantum si cuilibet in speciali, et plus! valet assistenti, qui raelius intelligit, etiam si pro I alio legatur, qui rainus intelligit, etsi pro ipso le- ] galur specialiter. Si ergo ita est in lumine, quanto magis in Sacraraento. Si ita est in lectione; quoraodo non in oratione? Absque dubio ita videtur. — Et si obiicialur communis mos Ecclesiae; respondent, quod hoc quod specialiter Ecclesia magis facit pro aliquo, non facit propter hoc, quod magis illi prosit, sed quia libentius facit homo pro eo quem diligit specialius, et raagis aniraatur ad faciendura. Unde si islud esset notum simplicibus, non ita libenter facerent suffragia. — Sed istud non credo, quia, sicutifo; in domo el illuminat omnes circumstantes, alios plus, alios minus secundum im acuminis visus eorum; ita eleeniosyna oblata pro uno, qui est in purgatorio, omnibus prodest et forte plus prodest illi, pro quo non fit, quam illi, pro quo fit, immo potest esse, quod ei non prosit, pro quo flt, ut si ost valde malus vol valde bonus; prodest lamen illis, pro quibus non fit, ut domino caeco vel in summa claritate diei constituto, ad cuius honorem in domo obscura candela accenditur, non prodest, sed prodest;iliis. Et hoc videtur velle Hieronymus, qui ail: « Cum pro defunctis psallimus animabus, vel Missa canlatur, nil minus, quam si pro unoquolibet ipsorum diceretur, accipitur». [Vide infra in solut. ad 4.]. Sed obiicient: secundum hoc non debent fieri nisi generales orationes. Ad hoc respondetur, quod necessarium fuit, ut lierent speciales, ad devotionem excitandam; ideniilas enim mater est fastidii, sicut econtra varielas desiderii. Et hoc mihi placere magis conflteor.

Augustinus, de Cura pro mortais agenda sevalet in loco sancto propter orationes Sangui orant pro eo, ad cuius tumulum me- — Amplius, suffragia sunt ad solvendum sive reatum; sed plus est satisfacere pro multorum quam unius, et facilius satisQt pro unius quam plurium: ergo pluribus indigent duo quam unus solus: ergo si dividuntur eos, uterque habet minus: ergo non videtur, aequaliter se extendant ad omnes. — Et ideo, quod illud non est simile: quia illumitotam speciem rei visae defert ad oculuni, et lectio totam similitudinem vocis; sed non est in solulione, sicut est in aspectu et conside- Quamvis enim duo creditores aequabter poset simul videre unum aureum, non tamen poaequaliter solvi duobus. Sic inlelligendum esl proposito, quod per suffragia fit. Unde refert, fiant pro pluribus, an pro uno. Et ideo distinguendum esl hic, quia suffragia aut fiunt in communi, aut in speciali. Si communi, prosunt ei magis, qui magis meruit, prodessent, aliis conditionibus paribus, quia non clignitas, sed etiam necessilas consideratur. Et sic probant primae rationes. — Si aulem fiant speciali; ei magis prosunt, proquofiunt; et sic rationes sequentes. 1. 2. Ad illud lamen, quod primo obiicilur, quod prosunt ei qui magis meruit; dicendum,

Consequenter quantum ad terlium articulum de suffragiis, quae impenduntur vivis a sive a defunclis. Et circa hoc quaeruntria.

Quantum ergo ad primum ostenditur, quod orent pro nobis:

1. Quia dicitur de Christo, qui est Sanctus Sanad Hebraeos septimo: Semper vivens ad 1 Cap. 4. n. 6. seq. — Inferius pro quam plurium, quod quod verum est, quanlum est de se, nisi aliud reformet pactum; et hoc est intentio facientis. — Et simililer ad sequens respondendum, quod Deus distrl-, buit secundum intentionem iiliusqui oRert suffragium.

2. Ad illud quod oJDiicitur, quod cilius meruit liberari; dicendum, quod verum est, ceteris paribus; et quia ille qui minus meruit, maiores et plures habuit adiutores: hinc est, quod citius liberatur ratione auxilii alieni. Et iterum, iste meruit citius liberari, non quantum ad ea quae sunt propria, sed ad ea quae sunt communia, de quibus magis percipit, ceteris paribus.

3. Ad illud quod obiicitur de sacriflcio crucis et altaris, dicendum, quod quamvis idem sit, non tamen utrobique uniformiter operatur; nam in cruce effusum est pretium in omnimoda plenitudine, sed in altari habet effectum determinatum, cum quotidie assumatur. Et propter hoc prima oblalio non ileratur, sed secunda iteratur; et ideo non valet illa ratio, quia procedit, ac si esset aequalis effectus. — Et iterum, illa pro omnibus est oblata, haec autem speciahter potest fieri. Nec obstat illud Hieronymi de Consecratione, distinctione quinta: « Cum pro centum defunctorum animabus psalmus vel Missa dicitur, nihil minus, quam si pro uno quolibet diceretur, accipitur ». Dicendum enim, quod Hieronymus, sicut patet ex adiunctis, loquitur quantum ad meritum facientis, non quantum ad utilitatem eius, pro quo fil.

Primo quaeritur, utrum Sancti orent pro nobis.

Secundo, utrum Sancti impetrent nobis aliquid suis orationibus.

Tertio, utrum sit nobis utile rogare Sanctos. interpelland.um pro nobis; sed Sancti simt eius imitatores: ergo sicul Christus orat, et Sancli orant.

2. Item, hoc ipsum probatur per illud quod dicitur loannis decimo quarto: Ego rogabo Patrem, pro cunctis animabus etc. (In hoc canone generaliler docclur, non mediocriler errare eos qui mediocre et cxlernum bonum V. g. ieiunium, psalmorum decanlationem ctc., pracferunt magno et interno v. g. caritati et devolioni etc; cfr. supra pag. 372, nota 8.). — Pro nihil minus cod. K (I a secunda manu) non plus vel mimis.

et alium ParacUlum dabit vobis

ergo similiter Sancti orant.

3. Item, Ecclesia communiter orat: « Sancta Maria, ora pro nobis », ergo etc.: ergo si non stulte petit, patet etc.

4. Item, ratione videtur: quia Sancti diligunt nos ex caritate, ergo optant et desiderant salutem nostram; sed constat, quod sciunt, illam non posse esse nisi a Deo, ergo oplant illam per Deum: ergo cum desiderium alicuius rei a Deo sit oratio, patet etc.

Contba: 1. Sancti volunt nobis salulem vel aliud bonum, aut non volunt. Si nolunt: ergo non orant; si volunt; sed dicit Anselmus in Proslogio quod « Beati erunt omnipolentes suae voluntatis, sicut et Deus suae»: ergo cuni « nuUus oret quod potest per se », sicut dicit Auguslinus de Correctione et gratia; si Sancti possunt, salutem nostram non orant, vel non sunt omnipotentes, si non possunt.

2. Item, ut dicit Damascenus, « oratio est ascensus intellectus in Deum »; sed Beati sunt in termino suae contemplationis: ergo eorum intellectus in Deum non ascendit, ergo non orant.

3. Item, beatus est cui ad votum cuncta succedunt; unde Augustinus decimo tertio de Trinitate dicit, quod « Beatus habet quidquid vult »; sed nulius, habens quidquid vult, aliquid orat vel petit: ergo Sancti in patria non oranl pro nobis.

Item, si Christus orat pro nobis, quaeritur: quare nou dicitur in Litania: Christe, ora pro nobis? Ergo si non dicitur, videtur, quod non oret pro nobis, ac per hoc nec Sancti.

Item, quaeritur: quare non dirigitur ad Spiritum sanctum oratio, sicut ad Patrem et Filium?

Sancti in caelo pro nobis orant.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Magister iu littera, « Sancti pro nobis orant». — Et alia propter Dei voluntalem, quia vult, ut unum In sululalione angelica et in Litaniis lauretanis. membrum aliud relevet, et quod pro invicem sollicita sint membra; unde cum ipsi sint liberati,! debent alios adiuvare.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod possunt S( quidquid volunt; dicendum, quod voluntas duplici- ter comparatur ad actum: aut ad actum proprium, Dia ut volo hoc facere; aut ad actum alienum, ut volo, 1 quod alius faciat hoc, scilicet Deus vel homo. Unde dico, quod auctoritas Anselmi est respectu actus i propiHi, sed oratio vel petitio salutis respectu actus divini, ut scilicet Deus salvet. i;

2. Ad illud quod obiicitur, quod non ascendit intellectus in Deum; dicendum, quod intellectus di-! citur in Deum ascendere tripliciter: aut per novum oii aspectum in Deum, scilicet quando homo revocat cogitationem ab aliis et convertit in Deum; et sic est tantum in viatoribus. — Alio modo, per aspectum alterius inferioris rei, ut cum quis cogitat j humanam miseriam et iraplorat misericordiam, ut i relevet miseriam; ibi dicitur aspectus, non quia de novo aspiciat, sed quia aliud inferius ad illud, respiciat; et sic est in Beatis, quando pro nobis j rogant, quia tunc nostram indigentiam considerant. 1 — Tertio modo, propter continualionem intuitus. primi; unde cum quis considerat Deum, qni est super se, et continue considerat, continue ascendit,, non quia ad aliud et ad aliud, sed quia super se; fertur; t hoc raodo continue est in Beatis. Et sic patet istud, quia, si primo raodo dicatur oratio,.o ascensus est tantum viae, secundo modo est viae et palriae, tertio modo tantum patriae j

3. Ad illud quod obiicitur, quod Beatus habet quidquid vult; dicendum, quod Beatus ahqua vultoii sibi, aliqua vult aliis. Dico ergo, quod ad substantiam beatitudinis est, ut habeat orane quod vult sibi; sed ut habeat omne quod vull aliis, non est de substantia beatitudinis, sed de consuramatione et bene esse; et hoc non erit, quousque oinnes electiifo sint glorificali. Tunc enim quilibet habebit quod vult sibi et quod vult cuilibet alii; et tunc plena est beatitudo. Unde Beati orant tantum pro aliis, 7niseri pro se et pro aliis; sed consummato numero electonmi, non rogabunt pro se nec pro aliis.

Ad illud quod ullimo quaeritur de Chrislo, di-Ad vel id hnbent quod non recte volunt. Bealus igitur non est, nisi iiui et habet omnia quae vult, ct nihil vult male.

, quod propter errorem Arii vitandum, re Christum credere creaturam; et ne videaeius potestatem minuere, qua potest omnia, eius miserationem, non orationem.

I. Concilium Trident. (Sess. XXV. decrel. de invocatione venerat. et reliquiis Sanctor.) secundum s. Scripturam et traditionem docet: « Sanctos una cum Clu-isto reorationes suas pro hominibus Deo olTerre; bonum atque esse suppliciter eos invocare; et ob beneflcia impetranda Deo per Filium eius lesum Christum, Dominum noslrum, confugere » etc. — Conclusionos igitur trium quaesunt de fide; unde etiam certum est, aliquo modo pro nobis intercedere possent, quin per se ipsos scinostras preces, Deo eos ad suffragandam nobis movente). 1. q. 2, et speciali quaestione probat S. Thom, (hic q. 3. a. 1; q. 72. a. I.). De quatuor niodis, quibus proces a San-

Secundo quaeritur, utrum Sancti impetrenl noaliqua suis orationibus. Et quod non, videtur:

1. Quia nullus impelrat aliquid apud Deum, nisi est in statu merendi; sed Sancti non sunt in merendi: ergo etc. Si dicas, quod non mequod tunc fit, sed quod praecessit; contra: non solvit, quia secundum hoc, etiam si non nihilominus obtinebimus: ergo nihil nobis oratio eorum. Praeterea, ipsi sufQcienter resunt de toto eo, quod meruerunt: ergo meruerunt ahquid aliud: ergo ratione meriti non impetrant.

2. Item, Sancli per omnia conformant voluntasuam voluntati divinae: ergo non orant nec nisi quod Deus vult dare; sed quod Deus dare dabit, etiam si Sancti non petant: ergo etc.

3. Item, Sancti vident, utrum orationes nostrae exaudiendae, et si non sunt exaudiendae, non ergo petunt, cum sunt exaudiendae; sed si peterent, nihilominus petitiones exaudiendae ergo eorum oratio nihil facit. Contra: 1. Sancti in via impetrant aliis graliam multa bona; sed plus possunt apud Deum in paquam in via: ergo magis impetrant.

Quod vero quaeritur de Spiritu sancto, dum est, quod quia est donum, in quo omnia dona donantur ideo petendus est ipse, non porrigenda est ei petitio. ctis sciri possint, cfr. Estius (hic 19.). Communiter docetur, Sanctos in Verbo tanquam speculo voluntario videre ea quae ad ipsos pertinent. Nam, ut uterque S. Doctor locis citt. expresse asserit, et ut per se patet, Sancli videndo Verbum non vident omnia quae in ipso sunt. — Scot., qui hic (q. 1-3.) fuse disputat de «otera?« cognitione animarum separatarum, idem docet, tamen putat (q. 4. n. 2. seqq.), etiam naturali vi oosdem posse nostras orationes videre. — Alii Lombardi commentatores totum hunc articulum aliter distribuunt, unde una citatione eos allegamus.

De tribus huius art. quaestionibus: Scot., hic q. 4. praesertimn. 5. — S. Thom., hic q. 3. a. 1-3; Suppl. q. 72. a. -3. — B. Albert., hic a. 12. — Pelr. a Tar., hic q. 3. a. 1-3. — Richard. a Med., hic a. 7. q. 1-4. — Durand., hic q. 4. — Dionys. Carth., hic q. 3. 4.

3. Ilem, Sancti impetrant pro vivis, quia sunt amici Dei; sed magis sunt amici Dei in patria quam in via: ergo efQcacius impetrant.

4. Item, ostenditur per impossibile: quia, si non impetrant et orant, sicut supra monstratum est, ergo frustra orant et sunt miseri, quia non impletur eorum voluntas.

5. Item, Sancti ita faciunt miracula post mortem, ut ante: ergo ita impetraht post mortem, ut ante.

Sanct07'um orationes multa nobis bona

Respondeo: Dicendum, quod Sanctorum orationes multa nobis bona impetrant, sicut dicit Magister, « merito et affectu »; merito quidem praecedenti, quo Deo fidelissime servierunt et tanlum locum suis meritis sunt adepti, ut non solum sibi beatitudinem et gloriam meruerint, sed etiam aliis suffragari. — Multa etiam supererogaverunt affectu: quia amici Dei sunt facti, et « amicitia est idem Pro tunc fit multi codd. et ed. 1 tunc sil, quod plures codd. etiam infra in solut. huius arg. exhibent.

• Supplo; in via.

2 Quaesl. praeced.

9b velle et nolle'»; et cum aliquem ament Sancti, compellunt, ut sic dicam, Deum diligere. Unde beata Virgo multos peccatores Deo reconciliare dicitur.

1. Ad iUud ergo quod obiicitur, quod non sunt stalu merendi; dicendum, quod verum est sibi. praetefea, non redditur exaudilio merilo, quod tunc fit, sed merito, quod praecessit. — Quod obiicitur, quod tunc sine oratione fieret; dicendum, quod meruerunt non simpliciter, quod isli obtinerent, sed sub conditione, videlicet si ipsi intercederent, vel alii eorum subsidia implorarent; sicut afiqui Sancti in morte petierunt, quod Dominus exaudiret invocantes eorura patrocinium. — Et quod dicit, quod meritum eorum est plene remuneratum;

Tertio quaeritur, ulrum utile sit nobis rogare Sanctos. Et quod non, videtur:

1. Quia iste qui convertitur ad rogandum Sanctos, aut est dignus exaudiri, aut non. Si est dignus, etiam sine Sanctis exaudietur; si non est dignus, etiam cum Sanctis non exaudietur, nec Sancti rogabunt pro ipso: ergo etc.

2. Item, oratio est species latriae; sed « latria est cultus soli Deo debitus »: ergo oralio debet fieri soli Deo. — Si dicas, quod est species non tantum latriae, sed etiam duliae; ergo si magis debemus honorare maiores, videtur, quod male facit qui instanlius rogat minores; et hoc videtiu stultitia, quia maiores Sancti, ut beata Virgo, potentiores sunt in conspectu Dei.

3. Iteni, Deus est nobis misericordior et praesentior quam aliquis Sanctus; sed stultus esset qui posset adire regem et inveniret eum benigniorem quam principem, qui, relicto rege, adiret principem: ergo etc.

4. Item, Sancti sunt nobis absentes; sed stultus est qui absenti loquitur: ergo stultus est qui a Sanctis ahquid petit. Forte dices, quod ipsi vident in Deo; contra: Angeli portant petitiones; sed si lucerent in Verbo, frustra portarent: ergo etc.

Contra: 1. Nos debemus Sanctos Dei honorare;

qui orat aliquem ipsum honorat: ergo etc.

1 Sallust., Calilina c. 20: Nam idem velle atque nolle, ea demum firma amicitia est. — Pro Multa etiam codd. Multa enim.

2 Codd. AFGLPQ iste obtinerei, codd. EIK istud obiinerent, Vat. ista obiinerent, omisso sed. Subinde pro impeirareni ex codd. A G Iv N Y aa substituimus implorarent.

3 Cod. S sed non de conditionaio, et ideo adhuc. verum est de merito absoluto, sed de merito conditionato adhuc stat conditio et merendi ratio.

2. 3. Ad illud quod obiicilur, quod conformant voluntatem suam divinae per omnia; dicendum, quod, sicutdicit Augustinus, de Praedestinatione Sanctorum, quod « orare debemus pro praedestinatis, quia forlasse praedestinati sunt, ut nostris orationibus concedantur »; et si constaret nobis hoc totum, quod essent praevisi salvari ad nostras preces; deberemus utique pro eis rogare, et fructuose rogaremus, quia ad preces nostras salvantur. Sic intelligendum est in Sanctis, qui vident, quod Deus decrevit nos salvare ad ipsorum preces; ideo instantissime rogant et impetrant

3. Item, plus possunt Sancti in curia Dei quam aliqui principes in curia regis; sed sapientiae est, volentem impetrare in curia regis deprecari principes: ergo etc.

4. Item, hoc facit communiter Ecclesia; et constat, quod non errat: ergo elc.

Deus decrevit et voluit, quod Sanctos

Responpeo: Dicendum, quod Deus decrevit voluit, quod Sanctos rogaremus, Iriplici ex causa, scilicet propler noslram inopiam, Sanctorum riam et Dei reverentiam. — Propter inopiam in merendo, ut ubi nostra non suppeterent merita, patrocinentur aliena; propter inopiam in contemplando, ut qui non possumus summam lucem aspicere in se, aspiciamus in Sanclis; propter inopiam in amando, quia miser homo se magis sentit alfici circa unum Sanctum quam eliam circa Deum. kleo compassus dignus, rogat Sanctos, ul eorum patrocinio efQciatur dignus

Secunda causa est Sancto7'um gloria: quia Deus vult Sanctos suos glorificare, vult per eos 5 Clr. hic lil. Magislri, c. 6. circa finem. — Vide scholion ad praecedentem quaest.

facere in corporibus et salutem in animaut ipsos laudemus; et hoc non tantum per su- Sanctos, sed etiam infimos; unde sicut alisanatur corporaliter invocando Linum et non Petrum, alius e converso: sic et spiritua- — Et sic patet secundum, quia Deus vult, hoduliae omnibus Sanctis dari. Terlia causa est Dei reverentia, ut peccator, Deum offendit, quasi non audeat Deum in propersona adire, sed amicorum patrocinium im- — Et sic patet tertium obiectum, quia boest aliquando a Deo resilire ob reverentiam.

4. Ad illud autem quod obiicitur, quod sunt ab-

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, primo dubitatur de hoc quoddicit, quod maius gaudium Sanctorum in resurrectione. Videtur male dicere, quia gaudium Beatorum totum in visione Dei; sed visio Dei tota esl aninon corporum: ergo si animae sunt in statu et completae visionis, ergo ipsarum nunquam augebitur. Respondeo: Dicendum, quod gaudium augeri duphciter: yel numerositate, ye intensione sive Augmentum gaudii quantum ad numeronon ponit augmentum in praemio essentiali, illud est in uno solo, sed in praemio accidenquod consistit in gaudio de bono creato; et polest augeri, maxime quantum ad obiectum, de pluribus gaudeat tunc quam prius. — Si lointensive, sic non augetur nisi per accidens, inclinatio animae ad corpus, quae ipsam relar- « ne tota intentione feratur in summum caeilla, inquam, auferetur. Et sic patet, quoistud polest intelligi dupliciter. — Aliqui tamen habent pro inconvenienti, quod simpliciter tunc et gaudium, quia magis aperietur Dei Verad illuminandum, el per consequens ad dele- Ilem quaeritur de hoc quod dicit, quod animas receptaculis tenet; quaeritur, pro quanto diabdita receptacula.

m sentes; dicendum secundum Magistrum quod veianlur a Verbo eatenus, qua expedit saluti nostrae. — Et quod dicilur de Angelis, quod offerunt Deo petitiones nostras; hoc dicitur, quia ipsum consulunt super petitionibus nostris, ut sciant, qualiter erga nos debeant ministrare. — Si autem quaeratur, qualiter quis invocet beatum Petrum, cum sit tuus; dicendum, quod invocatur spiritus Petri; et quoniam spiritus habet esse gloriosum et perfectum: ideo, ne videamur eius gloriam diminuere, synecdochica locutione quod est totius altribuimus parti, vei locutionem, quam dirigimus ad animam, attribuimus toti. Et sic patet illud.

Et dicendum, quod receptacula illa dicunlur abdita, non quia sint alia receptacula animarum nunc et post iudicium, sed quia eadem nunc sunt nobis incognita, sed post iudicium et resurreclionem erunt nobis nota. — Si autem quaeratur ratio; cendum, quod ralio huius est, ut fides habeat locum, quae est de non visis; unde mei'emur et in credendo paradisum et in credendo infernura, cum iam non videamus. Beati enim qui non viderunt et crediderunt. — Non tantum est autem ad fidei meritum, sed etiam ad probandum humanum affectum; unde voluit Dominus, quod mors nostra similis esset morti bestiarum, ut prolaret corda filiorum Iiominum.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod sacrificio sahUari non est dubium mortuos adiuvari. Videtur enim falsum dicere, quia sacrificium allaris est Sacramentum Ecclesiae; sed Sacramenta Ecclesiae non prosunt nisi in slatu viatoris: ergo etc. — Item, quaeritur iuxta hoc: cum alia Sacramenla non prosint post mortem, unde est, quod hoc Sacramentum altaris prodest?

Respondeo: Dicenduiu, quod aliter prodest Sa- I,..,..,,... cramenlum altaris vivis, ahter mortuis. Vivis enmi prodest sub ratione Sacramenti et cibi, mortuis autem prodest sub ralione sacrificii. In quantum enim Sacramentum est, cibat et dat gratiam et perfeclionem manducanti. In quantum autem sacrificium, Deum placal; hostiae enim placant; et quoniam Deus iratus est, non affectione, sed poenae inflictione:

5 Cfr. infra d. 49. p. II. sectio I. a. 1. q. 1, ad quam dist. tam S. Thom. quam Richard. a Med., ponentes idem dub. (hic circa lit.), lectorem revocant. « loan. 20, 29.

9S2 ideo Deum placando non sedat ipsius affeclionem, sed remitti facit poenae acerbitatem.

Quod quaeritur: quare alia Sacramenta non prosunt? dicendum, quod aliorum Sacramentorum dispensatio respicit actum in persona vel circa personam, sicut patet in baptismo; et ideo non potest baptizari, nisi qui praesto est in aquam nnergi; sed sacrificium est actus pro persona. Et quoniam actus inpersonam requirit personam actu existenlem, sed pro persona non; sicut Cliristus obtulit se Patri pro illis qui fuerunt et qui futuri sunt, sic sacrificium prodest his qui finierunt vitam.

DuB. IV.

Item quaeritur de lioc quod dicit, quod yauperes Christi sibi fecerunt amicos de mammona iniquitatis. Secundum hoc obiicitur: quia qui diligit alium et orat pro pecunia dat spirituale pro temporali; et omnis talis est simoniacus: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod mammona hic appellatur possessio terrena; de hac facit homo sibi pauperes amicos, dum eorum subvenit necessitatibus; pauperes enim Christi grati sunt beneficiis. Et ita patet, quod beneficium temporale non est sicul finis motivus, sed sicut aliquid inducens; et quoniam hoc non principaliter inlendunt, ideo propter hoc non orant finaliter; et oratio non venditur, sed impetratur per accidens, scilicet per acquisitionem amoris.

DuB. V.

Itera quaeritur de hoc quod dicitur, quod iniuria estpro Martyre orare in Ecclesia. Videtur enim male dicere, quia orationes « pro valde bonis sunt gratiarum actiones »; sed qui agit gratiam pro Sanctis non facit eis iniuriam: ergo etc. — Ilem, quod licet nobis desiderare licet et petere; sed deside. rare possumus honorem Sanctorum: ergo orare debemus pro ipsorum honore.

Respondeo: Dicendum, quod Augustinus liic orare pro aliquo dicit orare pro eius salute; nullus autem orat pro eo quod iam habet: si ergo constare 1 Cfi. Hebr. 9, 14. seqq. — Idem dub. solvitur a Ricliard. a Med., hic circa lit.

• Vide AugHst., Serm. -11. (alias 18. inler 30 liomil.) n. I. etiam Ambros. et Beda in Luc. 16, 9. — Inferius pro grati sunt edd. orant, ut graii suis. Pro beneficiis cod. U benefactoribus, pro temporale cod. F recipere, et pro motivus codd. N aa movens.

3 Secundum August., hic in lit. Magistri, c. 2. — In fine debet nobis, quod Marlyres statim beatificantur, sicut nullus debet de eorum gloria dubitare; ita nullus debet pro eis orare. Si enim orat, videtur praesumere, quod non fuerit in gloria, et ita quod non sit Martyr vere, et non tantum praesuraere, sed etiam exterius innuere, ac per hoc iniuriam Martyri facere.

Quod ergo obiicitur, quod sunt gratiarum actiones; dicendum, quod istud est verum, quando Ecclesia de salute alicuius potest probabiliter dubitare.

Quod obiicitur, quod desiderandus est honor Sanctorum; dicendum, quod verum est; sed cum hoc petimus, non ipsis Sanctis petimus, sed petimus nobis, ut nobis innotescat eorum virlus perfecta, et delur afTectio bona ad laudem divinam, sive ipsorum. — Si quis lamen contendat, hoc esse orare pro Marlyre; dicendum, quod isto modo non intelligit Augustinus, sed eo, quod orare pro aliquo est petere salutem eius, vel accelerationem salutis.

DuB. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Nec habebat tantae perfectionis merita, quae his suffragiis non egerent. Videtur enim, quod omnes sinttales, quia super illud secundae ad Corinlhios oclavo: Ul illorum abundantia; Glossa: « Qui vivunt in hoc saeculo non habent merita ad vitam sufBcientia, nisi iuventur merito Christi et Angelorura ». — Sed contrarium videtar: quia aut habet verara caritatem, aut non. Si non: ergo nullum habet meritum; si habet: ergo cura habeat Spiritum sanctum, et ita pignus hereditatis aeternae, habet sufficientiara.

Respondeo: Dicendum, quod tria sunt genera hominum habentiura caritatera in hac vita. Quidam enim habent caritatem perfectam et absolutionera ab omni culpa et poena, et tales sibi sufficiunt; sed hi potius sunt in caelis quara in terris; talium enim conversatio in caelis est. — Quidam habent perfectum araorera, taraen propter niala opera praecedentia sunt obligati ad poenara; et tales indigent suffragiis, non ad salatis obtentioneni, sed accelerationem. — Quidam habent caritalem imperfeclam, Tffl ita quod proni sunt ad casum et obligati sunt multis reatibus peccatorum; et tales vivunt in hoc saeetiam inlerius pro fuerit... noii sil Martijr substituunt: siiii... non sinl Martyres.

licet non omnino se conforment saeculo, et sufifragiis, ut in caritate permaneant, et ut de terra tormenta non eos detineant.

DuB. VII. Ilem de hoc quod dicit: Ut quodam modo eas Deo etc.; quaeritur, per quem modum Anofferunt Deo petitiones nostras, utrum scilicel se, an propter nos. Respondeo: Dicendum, quod sicut videmus in terrenis, quod qui nescit loqui coram praeconducit advocatum, qui loquatur et alleget pro; sic in spiritualibus intelligendum, quod cum nec perorare, immo quasi nec balbulire sciamus Deo, quod Angelus tanquam advocatus et almagnus in ilia superna curia assumit verbum orationem nostram proponit. Si autem quaeritur, per quem modum habeat; dico, quod loqui nostrum et oratio nostra est alicuius rei vel petitio formata secundesiderium; et quando desiderium noslrum mera et vera et ardenti dilectione est, tunc forciamamus in auribus Dei et tunc optime per- Et quoniam affectiones noslrae sunt tepiet affectiones Angelorum ferventissimae et maelevalae ad ipsum; desiderando pro nobis quod desideramus, cum accedant ad Deum familiarius proximius, dicuntur sibi offerre; et quod Deus nos primo petere et approbare per os nostrum, magis approbat per os et desiderium An- Et quoniam istud dicitur noscere, quod hinc est, quod petitiones nostrae dicunapud Deum imiotescere non solum per nos, veetiam per Angelos. Angeli enim dicuntur loqui

Gap. I. Si valde malis praeslelur mitigalio poenae. Sed quaeritur hic de valde malis, ulruni et ipsi in poenarum miligatione Dei misericordiam sentiant, Deo per affectiones voluntalis et per adminiculum rationis, sicut exponit Gregorius super principium lob K DuB. VIII.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod bonum est de operibus suis eius consulere verilatem. Videtur enim maie dicere: quia islud consilium dicit inquisitionem, el ita ratiocinationem; sed Angeli, ut dicit Dionysius, habent intellectum deiformem: ergo in eis non cadit consilium.

Respondeo: Dicendum, quod consulcre aliquem hoc est dupliciter: aut ut per indagationem et inquisitionis discussionem perveniat ad cognitionem rei dubiae; aut ut per illustrationem eius subito cognoscat, quomodo debeat facere. Primum est humanum, secundum vero non solum humanum,sed etiam angelicum esse perhibetur.

DuB. IX.

Item quaerilur de hoc quod dicit: Ut ipsi a Deo discanl etc. Videlur enim male dicere, quia bealus Gregorius dicit: « Quid est quod non vident qui videntem omnia vident»?

Respondeo: Dicendum, quod multa addiscunt Angeli sive per ipsum Verbura et per alios Angelos, sive per experientiam. Quod autem dicit Gregorius non intelligitur, quia omnia videant, sed quia vident islud unum, quod est melius videre quam omnia. Unde sicut ille qui habet Deum, dicitur omnia habere, non quia omnium sit possessor, sed quia habet illud unum, cui non possunt aequiparari omnia; ideo per aequipollenliam vel supervalentiam dicitur habere omnia; sic qui novit Deum dicitur omnia nosse. ul minus, quam meruerinl, puniantnr. — Quidam autumant, eos nullam relevationem poenae habituros; quod confirmanl lacobi auctoritate dicentis: ludicium sine misericordia illi qui non fecit misericordiam. Augustinus eliam ait: « Misericordia hic, iudicium in futuro».

« De Div. iom. c. 7. g 2. Cfr. tom. II. pag. 177, nota 3. — - Damasc, II. de Fide orthod. c. 22: Deus quippe non deliberat, quia ignorantis cst consilium inirc (cfr. tom. I. pag. 714, nota 5.).

Idem distingiiens, quomodo omnes viae Doniini sinl miserkordia et verilas, ait: « Erga Sanctos omnes viae Dei misericordia, erga iniqiios omnes veritas; quia et in iudicando subvenil, et ila non deesl misericordia, el in miserando id exliibet, quod promisit, ne desit veritas. 'Y.rs.a onines aulem, quos liberat el damnat, omnes viae sunt misericordia et verilas, quia, ubi non miserelur, viiulictae veritas datur». Dicens: ubi non miser-elur, dat inlelligi, aliquid a Deo fleri, ubi ipse ricordia et pietate Dei, «Haeduae, inquit, res iudicio Dei semper adiunctae sunt. Ergo et in punitione malorum nou est iustitia sine misericordia. Idem de misericordia el iudicio ail: « Haec duo mutua socielate sibi iungunlur». In his breviter omnia opera Dei includit..uguslinus quo(ue, respondens illis qui reproborum supplicia flnem bal)itura conlendunl, ila illorum repeliil opinionem, asserens reprobos perpetuo ])uniendos, ul eorum supplicia aliquatenus mitigari iion negel. « Frustra, inquit, nonnulli aeternam datum esse non credunt, non quidem Scripturis adversando divinis, sed pro suo molu dura quaeque molliendo et in leniorem flectendo sententiam, quae pulant in eis lcrribilius esse dicta quam verius. Non enim, inquiunt, obliviscetur misereri Deus, aut continebit in ira sua misericordias suas. Hoc quidem in Psalmo legitur, sed de his inlelligitur, qui sunt vasa misericordiae, quia el ipsi uon pro merilis suis, sed Deo miserante, de miseria liberantur. Aut si hoc ad omnes existimant pertinere, non ideo necesse est, ut damnationem opinentur finiri posse eorum, de quibus dictum est: Ibunt hi in suppliciwn aeternum; ne hoc modo putetur habitura finem felicitas eorum, de quibus e contrario dictum est: lusti autem in vitam aeternam. Sed poenas daninatorum certis temporibus exisliment, si hoc eis placet, aliquatenus mitigari. Et sic quippe intelligi potest manere ira Dei in illis, id est ipsa damnatio. Haec enim vocatur ira Dei, non divini animi perturbalio, ut in ira sua, id est manenle ira sua, uou conlineat miseraliones suas, non aeterno supplicio flnem dando,sed levanien adhibendo vel interponcndo cruciatibus; quianec Psalmus ait ad fmiendam iram suam, vel post iram suam, sed in ira sua. Quae si sola esset alienari a regno Dei, carere magna mtiUitudine dulcedinis Dei; tam grandis tamen est poena, ut ei possint nulla lormenta, quae novimus, comparari, si illa sit aeterna, ista autem sit quamlibet mullis saeculis longa ». « Manebit ergo sine fine mors perpetua damnatorum, et omnibus erit ipsa communis, sicul manebit communiter omnium vita aeterna Sanclorum». — Ecce, ila asserit hic, poenas reproborum non esse finieudas, quod uon improbal, si dicatur, eorum supplicio aliquod levamen adhiberi. Unde non incongrue dici jjolesl, Deum, elsi iuste id possit, non omnino tanlum punire malos in futuro, quantum meruerunt, sed aliquid eis, quantumcumque mali sint, de poena relaxare.

Quod ergo diclum est: iudicium sine misericordia fieri illi qui non fecit misericordiam; ita inlelligi polest, quod iudicium damnationis fiet illi qui non fecit misericordiam, pro eo quod fuil sine misericordia; vel fiet iudicium ei sine misericordia liberanle et salvante, qui lamen in aliqua poenae alleviatione misericordiam Dei sentiet. Ita cum dicitur: misericordia hic, iudiciuni in fuluro; non negatur, quin in fuluro sit misericordiae effectus et in eleclis, qui per misericordiam ab omni miseria liberabuntur, el in reprobis,qui minus, quam meruerint, cruciabunlur. Sed hic non sine causa dicitur fieri Dei misericordia, et iudicium in fuluro; quia et hic multis modis miserelur Deus, quibus nou miserebitur tunc; vocat enim iuinc peccatores et iustificat, quod tunc non faciet; et lunc, reddens singulis secundum merila, manifeste iudicabit qui nunc occulte iudicat.

Cap. II.

De occullo Dei iudicio.

Cuius « occultum iudicium, nt ait Auguslinus, intelligitur poena, qua quisque vel exer-celur ad purgationem, vel movetur ad conversionein, vel, si contemnit, excaecatur ad damnationem ». Occultum igitur iudicium )e, poena dicilur, quia indicat purgando, convertendo, excaecando. iudicia quoque Dei interdura appellanturdispositiones eius deomnibus rebus; unde: Quam incomprensibiiia sunt iudicia eiusf et, iudicia eitis ahyssus multa. ludicium aulem, quo in futuro iudicabit, intelligitur sententia, quia venlilabitur arca, id est, dividentur localiler boni a malis ministerio Angelorum; et isti in vitam ducentur, illi in suppliciuni mitlenlur, qui nunc simul mixti sunt.

Cap. III.

De iustitia et misericordia Dei.

Sed quomodo iustiliam Dei et pietatem, id est sericordiam, supra Cassiodorus duxis res dixit, quae semper adiunctae sunt Dei iudicio? luslitia enim Dei et misericordia non duae res, sed una res, id est divina essentia, esl, sicut supra phiribus auctoritatibus ostensum est: quia non est Deo aliud esse misericor- (iem quam misericordiam, nec iustum quam iusliliam, sed idem prorsus. Nec aliud cst esse misericordeni quam iuslum, vel misericordiam quam iusliliam, sed omnino idein; quia noii denominative, sed essentialiter haec de Deo dicunlur. Cur igitur dicit Scriptura de operibus Dei, quaedam esse misericordiae, quaedani iuslitiae? Si enim iuslilia Dei mi.sericordia est; quaecumque sunl opera misericordiae, esse videntur iusliliae, 3 Enarral. in Ps. 9. n. 1.

Ita codd. et cd. 1, in aliis dispensationes. Deinde citantur Rom. 11, 33; Ps. 33, 7; Matth. 3, 12. et 2.5, 46.

5 Libr. 1. d. VIII. XIX. XXII.

el e converso. — His responderi potest sic: illis loculionibus, quibus huiusmodi operuni fiunt dislincliones, ut alia misericordiae, aiia iustitiae, alia bonitali attribuantur; non diversitas subiacentis, id est rei his vocabulis significatae, exprimitur, sed varielas sensuum et effectuum in creaturis monslralur. Cum enim dicitur Deus iustus vel iustitia, essentia divina praedicatur; et etiam, quod ipse sit distribulor et iudex meritorum, intelligi datur. Ita et, cum dicilur misericors, essenlia divina praedicatur, et insuper, quod ipse sit miserorum liberator intelligi datur. Similiter, ciuii dicitur bonus, essenlia divina praedicatur, ut cum dicilur Deus, et insuper auctor omniuni bonorum ostenditur. Ita el, cum dicitur Beus, essentia divina praedicatur, et ipse limendus oslenditur. Inde ergo quaedam ojtera misericordiae, quaedam iustitiae dicuntur, non quin essentia divina haec et illa operetur, et quin haec et illa sint opera divinae essentiae, quae dicitur misericordia et iustitia; sed quia quaedam sunt, quibus ostenditur iudex et aequus dislribulor, quaedam, quibus ostenditur miseiator — misericors enim dicitur in natura, miseralor in exhibilione — et in quibusdani operibus dicitur elTectus niisericordiae esse, in quibusdam erteclus iusliliae, uon quod aliud efficial iustilia, aliud misericordia Dei, si ad essenliam referas, sed quia ex quibusdam elTectibus intelligitur iudex, ex quibusdam miserator, vel ut quibusdam placet, iustus el mi.- sericors.

Sed secundum hoc occurrit quaestio, quomodo ex ostendatur iustus et ex aliis misericors, cum sit ei ideni esse iustum et esse misericordem. Si enim secundum eandem ralionem dicitur iustus et misericors, ex eo opere, quo intelligitur iustus, intelligitur misericors, et e converso. — Sed dixi supra, quia, cum dicilur Deus iustus et misericors, ita eadem divina essentia significatur, et secundum eam idem praedicatur, ut etiam quaedam diversa intelliganlur. Intelligimus enim per hoc eum miseratorem et iustum iudicem. Quod evidenter Origenes ostendit dicens: « Omnia quae Dei sunt, Chrislus est: ipse sapientia eius, ipse fortitudo, iuslilia, sanclitas, ipse prudentia. Sed cum unum sit in subiacente, pro varielate sensuum diversis nuncupatur vocabulis. Aliud enim significat sapienlia, aliud iustitia. Quando enim sapienlia dicitur, disciplinis te divinarum humanarumque rerum inslruere intelligitur; quando iustitia, distributor et iudex meritorum insinualur. Ita el prudentia cum dicitur, doctor et demonstrator bonarum et malarum rerum vel neutrarum intelligitur».

Cap. IV. Quare quaedam opera dicuntur iustitiae, quaedam misericordiae vel bonitatis Dei.

Quod aulem quaedam opera misericordiae, quaedam iustitiae, quaedam bonitati atlribuanlur, in Scripturis facile est reperire. Et de misericordia quidem 1 Homil. VUI. in leremiam, n. 2. et iustitia manifestum est, de bonitate vero et misericordia amplius lalet. Sed Auguslinus docet, illa opera proprie ad misericordiam pertinere, quibus aliqui a miseria liberantur; ad bonitatem vero non solum illa, sed facturam et gubernationem naturalium, ila dicens: «Ad misericordiam pertinet, quod a peccatis mundat et dc miseria liberat; ad bonitatem vero, quod caelum et terram et omnia valde bona creavit, ut essent». Idem: «Caeli non indigent misericordia, ubi nulla est miseria; in terra hominis abundat miseria, et superabundat Domini misericordia. Miseria igilur hominis et misericordia Domiiii plena est terra, non caeli, qui non indigent misericordia, indigent tamen regente Domino. Omnia enim indigent Domino, et misera et felicia, quia sine illo miser non sublevatur, felix non regitur». Item alibi: « Misericordia est erga miseros, bonitas erga quoslibct». — Interdum Inmen fnisericordia large accipilur ut bonilas.

Cap. V.

Quomodo universae viae Domini dicunlur misericordia el veritas.

Post haec considerari oporlet, ex quo sensu universae viae Domi?ii dicantur misericordia et veritas. — Hoc multiplicem recipit expositionem. Universae enim viae Domini misericordia et veritas, quibus ad nos venit, ut ait Augustinus super Psalmum, intelliguntur duo adventus: primus, in quo manifestam et mulliplicem misericordiam nobis exhibuit; et secundus, in quo requirendo merita iustitiam exhibebit. Universae etiam viae Domini, id esl, quibus ad Dominum ascendimus, sunt iuslitia, qua a malo declinamus, et misericordia, qua bonum facimus. In his enim duobus omne bonum meritum includitur. — Sed cum superius Cassiodorus dixerit, in his duobus omnia opera Dei includi; merilo quaeri potest, an in omni opere Domini haec duo mutuo sibi iungantur. — Quibusdam placuit, non in omni opere Domini haec duo concurrere, secundum effectum dico; nam secundum essentiam non dividitur misericordia a iustitia, sed unum est; verum secundum effectum non in omni opere dicunt esse misericordiam et iustitiam, sed in quibusdam tantum misericordiam, in nliis iustitiam, atque in aliis misericordiam el izistitiam. Falenlur tamen, Deum omnia quae facit, misericorditer agere el iuste, referentes rationem dicli ad Dei voluntalem, quae iuslitia est et misericordia, non ad effectus misericordiae el iustitiae, qui sunt in rebus. — Aliis autem videlur, quod sicut dicilur Deus omnia opera sua facere iuste cl misericordiler; ita concedendum sil,in omni opere Dei iustiliam esse et misericordiam, id est clemenliam, secundum effeclum vel signum, quia nullum opus Dei est, in quo non sit ellectus vel signum aequitatis vel clemenliae, sive occulte, sive aperle. Aliquando enim manifesta est clementia sive benignitas, el occulla aequilas, aliquando e converso. dem Enarral. in Ps. 24. n. 10, secundum senlonlinm verbotenus in Glossa apud Lyranum ibid.

3 Psalm. 24, 10; verba Augustini sunt loc. cil.

Simililer secunda pars habet duas. In prima comparat misericordiam et iustiliam ad invicem. In secunda vero comparat ad operationem, ibi: Quod autem quaedam opera misericordiae etc. Et illa secunda pars habet duas. In prima ostendit, quod quaedam opera aptantur misericordiae, quaedam iustitiae. In secunda vero determinat, quomodo illud intelligitur: Universae viae Domini misericordia et verilas, ibi: Post haec considerari oportet. — Et sic dno determinat hic principaliter, scilicet utrum poenae malorum recipiant mitigationem. Secundo vero, quomodo misericordia et veritas eandem respiciant operationem.

Primo quaeritur, utrum aliqua mitigatio poenae fiat damnatis propter suffragia Ecclesiae.

Secundo, utrum fiat mitigatio propter pietatem misericordiae.

Terlio, utrum Deus agat misericordius cum uno quam cum altero.

Quarto, utrum agat iustius cum uno quam cum altero. aliqua mitigatio fiat damnatis. ut plena fiat remissio, vel ut tolerabilior sit eis damnalio »: ergo si damnatio est in damnatis, videtur, quod illa possit mitigari.