Distinctio XXII

4. Item, ista duo sunt, quae per culpam conslituunlur scilicet deformilas el pronitas; sed possibile est,peccata priora redire quantum ad deformitatem (codd. FUZ omitlunt sua, pro quo codd. E M W aa bo)ia) edd. addunt prius.

pronitatem: ergo etc. Probatio minoris: deforconsistit in deturpatione imaginis, pronitas in ad actum aliquem secundum exces-; sed pronitas remanet post peccatum et potest culpam sequentem intendi, et anima deformari: etc. Contra: 1. Niliil, quod omnino cedit in noniteralur omnino idem; sed culpa, cum deieomnino non est: ergo impossibile est, per seactum eandem culpam numero renovari.

2. Item, nihil reducit aliquid deletum ad esse, quod potest facere esse; sed unus actus non fanisi unam maculam sive culpam in anima: ergo est, plura genera peccatorum redire per culpam.

3. Item, contrarium non reducit ad esse suum; sed possibile est, quod aliquis, qui peccavit per avaritiam, postmodum recidivet prodigalitatem: si ergo prodigalitas non reducit ad esse, patet etc.

4. Item, si peccata dimissa redeunt quanlum culpam, aut ergo quia /tomo hoc facit, aut quia Homo non, quia non potest eodeni peccato bis peccare; Deus non, quia neminem pofacere peccatorem: ergo nullo modo hoc est: etc.

c 0 N c L u S 1 0.

Dimissa peccata nullo modo redeunt

quoad culpam. Respondeo: Dicendum, quod aliquorum opinio quod priora peccata redirent et priora deme-, sicut ostensum fuit supra quod redeunt merita et reviviscunt per gratiam subsequen- Dicebant enim, bona et mala quanlum ad moret delelionem et quantum ad reditum vivificationem pari passu ambulare, secundum ilquod Dominus dicit Ezechielis decimo octavo viro iusto, quod si se a iuslitia avertit, omnium eius non recordabitur, et de peccatore requod non recordatur iniquitatum. — Sed illud non videlur inteUigibile, quod eadem amissa redeat, si est habitus creatus, nec quod eadem culpa similiter; si enim omnino delelur, Don redit eadem, quae prius, sed nova.

Et ideo fuit secunda opinio magis aliquantulum temperata, quod peccata non redeant nisi per quatuor feccatorum genera, scilicet per odium fraternum, per apostasiam, per contemptum confitendi, et per hoc, quod dolet, se poeniluisse. Unde fecerunt versus:

Fratres odit, apostala fit, spernilqiie fateri,

Poenituisse piget; pjislina culpa redit.

Ratio autem eorum praeter auctoritates, quae hoc dicere videnlur et tanguntur in littera fuit, quia Dominus remittit culpam sub quadruplici conditione, scilicet si ipse dimittat proximo, si perseveret in fide, si confitealur culpam, si perpetuo delestetur culpam coimmissam. El quoniam pactio frangitur, non existente condilione, quando aliquis peccat aliquo genere praedictorum peccatorum; dicunt, culpam redire. — Sed nec ista positio debet licet fuerit magni clerici, scilicet Praeposilivi, quoniam non rectum habet fundamentum. Constat enim, culpam non deleri nisi per graliam; constat eliam, ad praesentiam gratiae omnino deleri culpam. Si enim gratia praesens est-, culpa omnino deleta est; quodsi deleta est et iam non est, nec est qui faciat, eam esse in anima; et ideo non videtur probabile, quod propter aliquam conditionem deficienlem culpa dimissa iteruin redeat.

EL ideo est positio probabilis et recla, quam tenent moderni doctores, quod peccata dimissa nuUo modo redeant quoad culpam. — Et concedendae sunt rationes quoad artem istam.

1. Ad illud quod obiicitur primo de remotione operimenti, dicendum, quod aliud est operiri in conspectu hominis, aliud in conspectu Dei. In conspectu hominis cooperiri polest aliquid, ita lamen, quod propter hoc non desinit; sicut pictura operitur panno, non quia non sit, sed quia non apparet. In conspectu autem Dei, quem nihil potesl latere, operire est facere, quod non sit; et hoc modo caritas operit priora peccata delendo; et ideo, cum iam non sint, remoto operimento, non apparent.

2. Ad illud quod obiicitur, quod gratia vivificat opera morlificata; respondetur ad hoc, quod non est peccata non redeunt; sunt tamen casus, in quibus redeunt, scilicet frntcrno odio, de quo habemus exemplum in servo nequam [Matlh. 18, 32. seqq.], pro apostasia, ul in luda; pro maxime cavendum est, ne quis agat poenitentiam poenitentiae [11. do Poenilenlia, c. 9. n. 86: Sed eos qui poenitentiam agunt, hoc solum poenitere non debet, ne ipsius poenitentiae agant poenitenliam]. Auctoritates ergo illae, quae dicunt, peccata non redire, ad generaliiatem referendae sunt; quae dicunt, redire, ad casus exreptos.

tum ex parte gratiae, tum ex parte bonoj.jjjjj jm-, g ii.r[e divinae misericordiae. Ex parte gratiae, quoniam ipsa esl potentior ad bonum, quam culpa in malum. Ex parle bonorum, quia connexio est in bonis, et manent in unitate corporis mysliei; non sic est in malis. Ex parte divinae misericordiae, quae « pronior est ad miserendum quam ad condemnandum ». Et ideo non valel. — Sed aliter potest dici, quod aliud est bona opera mortificari, aliud peccata deleri. Bona namque opera mortificantur, non quia esse desinant, sed quia reputantur indigna remuneralione aeterna propter indignitatem solam peccanlis. Sed peccata deleri vere dicit peccati expuisionem el reraotionem taiis vitii ab anima. Unde sicut caritas, quae est habitus animae, nunquam eadem redit, si amiltalur; sic nec culpa eadem redire polest.

I. De du;ibus liuius art. quaestionibus plura habet Gratianus ( de Poeuitent. d. 4.), et posJ eum illa aetate sorio in utramque partem disputatum est. Guliel. Parisiens. (de Sacrani. poenitent. e. 19.) diffuse probare nititur, peccala dimissa redire reeidivo, non quidem quoad culpam, sed quoad poenam, sive propter legem iustitiae, sive propter ingratitudinem; denique sio concludit: aSunima omnium est, poraai peccatorum iam dimissorum redire ex integro de iure et iuslitia, vel potius recidivantes peccatores redire et recidere in ipsas, quanlum cst de iure et iustitia meritorum ipsorum. Fines autem misericordiae Dei vel limites non hic et alibi praescribimus, scd immensitateni eius semper et veneramur et praedicamus ». De hoc Gu-

Utrum peccata dimissa Secundo quaeritur, utrum peccata dimissa redeant quantum ad reatum. Et quod sic, videtur:

1. Per textum Matthaei decimo octavo: Serve nequam, omne debitum dimisi tibi etc.; et post: Tradidit eum tortoribus, quousque redderet etc.; et post: Sic Pater vester etc: ergo Dominus debitum, quod dimiserat, iterum exigit: ergo etc.

2. Itera, ponatur, quod aliquis ante corapletam satisfactionem cadat in calpam; constat, quod satisfacere non polest exlra graliam; ponatur ergo, quod decedat; iste reatum secum portat, qui non 1 Vide supra pag. 33.3, nota 3. — De secunda ratione cfr. supra d. 14. p. II. a. 2. q. 3. in corp. [ubi etiam seq. solut. insinuatur], ct III. Sent. d. 36. q. 1. seqq.; de prima cfr. Rom. S, 13. seqq., et tom. II. pag. 920, nota i.

2 Scil. remota causa proxima ct immediata, removetur effectus. Cfr. supra d. 21. p. I. a. 2. q. 1. ad 6.

3 Dist. 32. a. 1. q. I; d. 33. a. 2. q. 1; d. 34. a. 2. q. 3. et d. 3S. per totnm. — Codd. N na nddunt per essentiam.

3. Ad illud quod obiicitur de effectu immediato, dicendum, quod effeclus habet comparari ad aliquam causam dupliciter: aut sicut ad introducenleni m el conservantem, i lumen ad solem,et sic locum habet illa maxima; aut sicut ad introducentem solum, et sic non habet locum. Si enim cultellns infligil plagam, non oportet, quod deslruclo cullello, destruatur plaga. Sic in proposito est intelligendum, a quod gratia in suo primo adventu facit, culpam, quam invenit in aniraa, araplius non esse.

4, Ad illud quod obiicitur de deformitale et pro- j nitate, dicendum, quod ne«m redit omnino eadem i nuraero. Sed quaravis de pronitaie aliquo modo possit esse venim; uon inlendilur taraen deformi- i tas, quae esl in privalione boni, et nola displicen- 1 liae eadem esse non potest; et haec est culpa, pro- I prie loquendo, sicut planum est in secundo iibrol j lielmi loco dicit Dionys. Carlh. (hic q. 1.): « Diligenti legenti formidinem incutit grnndem; aliarum etiam opinionum solvit obiecta... hocque ad minus convincit, quod peccata vehementer, immo inerrabiliior aggravantur per recidivalionem frequen-. tem ». — Sed Guliel. Antissiod. (S. p. IV. tr. 6. q. 7. c. 6.), S. Thom. aliique posteriores consentiunt sententiae nostri auctoris quond utramque quaestionem. (Cfr. etiam supra d. 14. p. II. a. 2. et 1. et hlc dub. 3.).

De utraque qunestione: Scot., in ulroque Scripto hio q. unicn. — S. Thom., hic q. 1. a. 1.2. — D. Albert., hic a. 1-4. — Petr. n. Tnr., hic q. I. a. I. 2. — Richnrd. a Med., hic a. 1. q. 1-4. — Durand., hic q. I. — Dionys. Carth., loc. cit. quantum ad reatum poenae. potest solvi per poenam satisfactoriam: ergo punitur poena aeterna.

3. Ilem, quot peccata sunt isti dimissa, tot tenetur gralias agere, tot etiam tenelur detestari continue peccata; sed cum peccat uno peccato, omittit gratias agere et peccata detestari: ergo tot poenarum reus erit, quot prius erat.

4. Item, in legibus humanis servus manumissus redigitur in servitutem, quando dominum suum alLreclat manu cruenta, vel pro aha enorrai offensa: ergo si leges istae a lege procedant aelerna,

quod Deus similiter faciat: ergo ita recidiassidue reputat obiigatum ad poenam, sicut repulabat. Contra: 1. Non iudiccU Deus bis in idipsum, primo, non ergo bis punit: si ergo aliquis peccato commisso pnenituit et sepunivit, videquod amplius pro illo non puniatur, quantumpeccat alias: ergo etc.

2. Item, reatus poenae aeternae est inseparabiannexus culpae; sed culpa non potest redire: etc.

3. Item, si reatus peccatorum praecedentium ergo nulla est in niundo utilitas, quod quis fecit et poenituit; sed hoc videtur impium diergo etc. /i. Item, dona Dei sunt sine poenitentia: ergo Deus aliquid condonat, non poenilet de condonacrgo non potest reatus redire, quem Deus vel a qno solvit.

c 0 N c L u s 1 0.

omnino dimissa non redeuntper sequentem culpam iiisi quoad poenam damni. Respondeo: Dicendum, quod aliqui voluerunt peccata praecedenlia redire quoad reatum, per culpam sequentem tot reatibus obligatur poenam, quot prius erat obligatus. Et ratio hutangitur in littera Dicebant enim, quod quot commiserat, tot vinculis obligabatur, cum ad poenitentiam, ut deteslarelur praeterita et ideo, cum peccat, omnia vincula rumpil: ideo tot reatibus reus est, quot prius peccata — Sed illud nihil est: primum, quia sufuna detestatione detestari cetera, nec tenetur et semel divisim detestari orania: ergo in non peccat nisi omissione unica. Aliorum opinio fuit, quod peccata priora reper recidivum quantum ad aequivakntiam, eo quod ingratitudo, quae est conditio peccati, aggravat peccatum, ut sit ita reus, sicut per peccata praecedentia reus fuerat. — Sed illud non videtur: primo, quia ingratitudo pensasecundum quantitatem beneficii; sed maius beneqiiamdiu aliquis in servitute est, manui et potestati est, et manumissus liberatur potestale etc. — Leges dummodo iustae sint, fundari in lege aeterna, do- August., 1. de Lib. Arb. c. 6. n. 1.3. (cfr. Alex. Ilal., S. III. q. 26. m. 7.). — Circa flnem arg. mulli codd. omittunt, poii assidue supplentes te, codd. FGLU aulem assidue.

o ficium praestat Deus conservando innocentiam quam revocando ad poenitentiam: ergo gravius peccavit, cum primo innocentiam perdidit, quam quando post recidivavil: ergo ingratitudo non facit, quod adeo sit peccatum grave, ut praecedenlia. — Praeterea, ingratitudo ista est peccati circumstantia a parte peccantis; sed magis aggravat peccatum libido vel genus peccati, quain aggravat circumstantia: ergo nunquam propter ingratitudinem unum peccatum leve secundum genus aequipollebit peccatis praecedentibus gravibus et enormibus.

Et ideo aliter dicendum, quod reatus est obligatio ad poenam, poena autem peccati duplex scilicet poena damni et sensus. Possumus ergo loqui de reatu peccati dupliciter: aut quantum ad poenam damni, aut quantum ad poenam sensus. Si autem quantum ad poenam damni; sic, quia qui peccat in uno factus est omnium reus credendum est, quod peccata dimissa redeunt. Si autem loquamur quantum ad poenaiu sensus;SK distinguendum quia quaedam peccata sunt omnino dimissa quantum ad poenam et culpam, et talia nuUo modo redeunt; quaedam autem dimissa sunt in parte, et de talibus fienda est satisfactio. Et quoniam cuipa sequens tollit potentiam satisfaciendi, quamdiu manet; per hoc ipsum iste obligatur ad supplicium aeternum, non ratione sui principaliter, sed ratione annexi; et sic intelligendum est, peccata redire. — Verum est tamen, quod aliquo modo aggravat culpam sequentem praecedens remissio, quia est ibi contemptus praestiti beneficii, non tamen ita, quod faciat aequivalentiam.

1. 2. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Matthaei, dicendum, quod altero horum modorum jn. telligendum est. Et similiter sequens obiectum patet, quia verum concludit.

2. Ad illud quod obiicitur de lentionibus, iam responsum est per inieremptionem, quia non tot tentionibus tenetur, sed ea sola tentione, qua tenetur conteri.

3. Ad ilhid qiiod obiicilur de servo manumisso, dicendum, quod in legibus humanis illud fit ad cautelam et terrorem; et ideo non oportet sic in lege divina reperiri. — Rationes autem ad oppositum, quibus ostenditur, quod reatus non omnino redit, verum concludunf.

3 Rom. II, 29: Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei.

Consequenter quantum ad secundam partem distinctionis quaeritur de poenitentia in ratione Sacramenti. Et cum ad ralionem Sacramenti duo concurrant, scilicet institulio et significatio, de quibus duo-

Quantum ad primum quaeritur, utrum Sacramentum poenitentiae fuerit institutum. Et quod sic, videtur.

1. Ila definit Hugo Sacramentum: « Sacramentum est ex simiHludine repraesentans, ex institutione significans » etc: si ergo poenitentia est Sacramentum, patet etc.

2. Item, sicut Dominus praecepit baptizari, ita praecepit poenitentiam agere, sicut patet Matlhaei quarto; et sicut dicitur loannis tertio: Nisi quis renatus fuerit etc, ita dicitur Lucae decimo terlio: Si poenitentiam non egeritis, omnes similiter peribitis: ergo sicut praecipiendo baptizari instituit baptismatis Sacramentum, ita praecipiendo poenitere instituit Sacramentum poenitentiae.

3. Item, niodus agendi poenitentiam in veteri lege fuit praefixus, sicut patet Levitici quarto et quinto similiter in nova secundum sacerdotis arbitrium; sed talis modus non est ex naturae dictamine: ergo est ex institutione.

CoNTRA: 1. Hugo de sancto Victore dicit, quod in lege naturae nuUum Sacramentum institutum est « sub pi'aecepto, sed solum sub consilio »; sed poenilentia in lege naturae fuit sub praecepto, quia nemo sine ea unquam salvari potuit: ergo non fuit instituta.

2. Item, nullum Sacramentum indiget institutione, quod est ex naturali dictamine; sed poenitentia est ex naturali dictamine, quia naturaliter dictat ratio, quod peccans et offendens debet per poenitentiae humilitatem reconciliari: ergo etc.

3. Item, omne Sacramentum, quod institutum est, variatum est; sed poenitentia semper fuit ab bus in littera agitur;ideo circa lioc duo quaeruntur.

Primo quaeritur de poenitentia quanlum ad institutionem.

Secundo, quantum ad significationem. initio usque nunc, quantum ad contritionem et satisfaclionem saltem: ergo non videtur per legem institutum.

Item, si institutum est Sacramentum, quaeritur, ubi et a quo. Si ibi, ubi dicilur, Matthaei quarto: Agite poenitentiam; similiter institutum potest dici a loanne, qui praedicavit: Poenitenliam agile, Matlhaei tertio. Si ibi, Matthaei octavo: Vade, et ostende te sacerdotibus; sed constat, quod intelligebatur de sacerdotibus legalilxis. Si ibi: Quorum remiseritis peccata, loannis vigesimo; sed contra: ibi est institutum quod est ordinis sacerdotalis. Poenitentiae Sacramentum, quatenus est reconciliativum Deo, iam ante Legem aliquatenus insinuatum fuit; sed quatenus proprie est Sacramentum, a Domino est instilutum et quoad materiale per Apostolos promulgatum.

Respondeo: Dicendum, quod de poenitentia est loqui dupliciter: aut prout est reconciliativa Deo, Dii De hat, sic est de dictamine legis naturalis, quae dictat conteri de peccato et humiliari debere, cum aliqua illustratione fidei; el sic tale sacramentale potius habuit insinuationem quam institutionem; eo enim quod natura dictabat, insinuari sufQciebat.

= Libr. L de Sacram. p. XI. c. 3. et 1. Cfr. supra d. 1. p. II. a. 1. q. 2. — De minori vide liic lit. Magistri, c. 2, et supra d. 17. p. II. a. I. q. 1.

« Cocl. G naturalis. Mox pro peccans cod.. excedens.

die comederitis etc. — Sed illud verbum potius minari supplicium quam ivstituere Et iterum, cum poenitentia sit in remede sua institutione primaria, non videtur comeius institutio, nisi ex quo coepit peccatum. lit ideo est alia positio et melior, quod Dominus insinuavit et instituit, quando post peccalum vocavit, Genesis lertio: Ubi es? ubi dicit quod monebat eum redire ad cor, iuxta ilpropheticum: Redire, praevaricatores, ad cor; multae Glossae, quae ibi ponuntur, hoc innuunt. sic patet, quod poenitentia, prout fuit Sacramenreconcilians Deo, ibi fuit insinuatum, quantum illo tempore sufficiebat; et illa insinuatio cum dictamine sufflciebat loco institutionis. Est et alio modo loqui de poenitentia, secunquod est Sacramentum Ecclesiae; et sic habuit in lege scripta, sive Moysaica, sive In lege Moysaica, quia nondum erat perfecta nec perfecta reconciiiatio, institutiohabuit secundum imperfectionem, scihcet quanad quandam generaiitatem in determinatione quae erant loco confessionis et satisfa- In lege autem nova, ubi unitas ecclesiastica perfecta et reconciliatio plena, institula fuit seslatum perfectionis, et quantum ad formale, est absolutio sacerdotahs et ligatio, et quanad materiale, quod est quidem lucida et aperta non solum in generali, verum etiam in Et primum Dominus instituit per se et pro-

I. <i Doniiiuis;iulem Saci-amentmn poeniieniiae tunc praeinsliliiit, cum, a niortiiis excitatus, insufflavit in discipiisuos, dicens: Accipite Spirilum S. etc. ». (Concil. Trident. XIV. c. I.). Consulto dixerunt palres Concilii praecipue, plurcs partes liuius Sacramenti etiam aliis temporibus vel vel saltem insinuatae sint. Hinc secundum Alex. Hal. p. IV. q. li. m. 1. a. 2. 4.) Salvator utilitatem poeniinsinuavit in principio suae praedicationis (Mattli. 4, necessitatem vero eiusdem Luc. 13, 5; simililer potestas PeU'0 hui sahem promissa Uailh. 16, 19; denique post inslitutio fuit consummata. Idem ita concludit:

communiter. — In hac quaestione vera mens S. Bonav. usum vocabuli instituere manifestatur, ut supra d. 18. I. a. 2. q. 1. in scholio observatum est. De eadem quaestione praeter Alcxandrum: Scot., IV. Sent. 2. q. 1. n. 4, d. 17. q. unica n. 29. — S. Thom., hic q. 2. 3; S. III. q. 84. a. 7. — B. Albert., hic a. 10. 14. — Petr. Tar., hic q. 2. a. 4. — Richard. a Med., hic a. 2. q. i. 5. mulgavit, scilicet clavium potestatem, loannis vigesimo, post resurrectionem. Secundum vero institutum fuit per Apostolos, vel, ut melius dicam, promulgatum, quia Dominus Apostolos docuit, et ipsi a Domino docti et auctoritate ab ipso accepta, immo eius auctoritate promulgaverunt. Non enim nobis tradiderunt nisi quod a Domino, vel a Domini Spiritu acceperunt. — Et sic patet, quando el quomodo et ubi et a quo institutum est hoc Sacramentum. — Concedendae igitur sunt rationes hoc probantes.

1. Ad illud quod obiicitur, quod non fuit institutum in lege naturae; dicendum, quod p7'oprie stitutum non fuit praecepto disciplinae, vel praecepto sacramentali, sed magis e.)i praecepto naturali, ad quod illuminabat excitatio et visilatio Dei, qua homines increpavit in signo audibili et increpat spirilualiter per dolorem in lectulo et omnia ossa hominis marcescere facit.

2. Ad illud quod obiicilur, quod est ex naturali dictamine; dicendum, quod verum concludit secundum illam acceptionem; attamen, quia natura per se non sufGcit, palet etc.

3. Ad illud quod obiicitur, quod non est variatum; dicendum, quod in quantum est Sacramentum Ecclesiae, varialum est; et iex scripta aliquid addidit supra illud quod erat naturalis dictarainis, et lex evangelica illud additum non evacuavit, immo magis implevit in addendo additione perfecta. — Quod quaeritur, ubi et a quo sit institutum, iam patet ex praedictis. — Durand., supra d. 1 4. q. 3. — Dionys. Carth., de hac et seq. q. hic q. 2.

II. Quoad 2. quaestionem nolanda est doctrina Concilii Florent. (Decret. pro Armenis) et Trident. (Sess. XIV. c. 3.), quae plura deterniinat: I. n Sunl aulem quasi maleria huiusSacramenti ipsius poenitentis actus, nempe contrilio, confessio et satisfactio; qui,quatenus in poenitente ad inlegritatem Sacnmenli ad plenamque et perfectam peccalorum reinissionem ex Dei institutione requiruntur, poenitentiae partes dicuntur » (Trident. loc. cit.). In aliis enim Sacramentis, exceptis poenitentia et matrimonio, actus Sacramentum suscipientis manifeste non sunt partes ipsius, sed tantum dispositio. — 2. Poenitentiae forma, « in qua praecipue ipsius Sacramenti vis sita est, in illis verbis posita est: Ego te absolvo » (ibid.). Non pauci, eliam inter eos qui non sequuntur.sentenliam Scoli mox referendam, virtuti clavium et absolutioni, quippe quae sit forma, totam vim Sacramenti tribuunt. Huic opinioni favent etiam verba S. Thomae in uno loco (S. III. q. 89. a. I. ad 3.) et verba S. Bonav. (hic in corp.): n. Ratio causalitatis residet penes id quod formale est »; qui similia habet supra d. 17. p. II. a. I. q. 3. Tamen utriusque verba facile explicari possunt in sensu non ita exclusivo. — 3. <i Res el effectus liuius Sacramenti, quantum ad eius vini et clllcaciam perlinet, reconciliatio est cum Deo » (ibid.).

III. Haec ab oninibus Calholicis recepta sunt; sed in e,- jilicando niodo, quo actus poenUcntis concurrant ad Sacramencedit, lios actus proprie partes essentiales huius Sacramenti dici posse,- cum essentia eiusdem consistat in sola absolulione; lamen conlessionem et contritionem omnino requiri asserit, et hoc sensu vocat'i [a Conciliis] materiam aut quasi materiam proxiextra hanc scholam theologos plurimi Scotistae, sed non omnes; ut intcr ulramque opinionem ipsa re non sit nisi lis dc nomine; ila tamen ut niodus loquendi anliquus sit tutior. — Quidquid commentatore Scoti (ed. Waddingi) conceditur, Alexandrum et p. 1. dub. 1.); nihilominus cum Hauzeur (Collatio etc. II. col. 747 seq.) alii pauci ulrumque ad partes Scoti trahere frustra voluerunt. Nec obslat, quod auclor noster passim istos actus no-

Secundo quaerilur de poenitenlia quantum ad significationem, et quaeritur, quid sit hic signum, et quid signatum. Et videtur, quod poenitentia exterior signiflcat interiorem, sic.

1. Sacramentum illud signiftcat ex institulione, vepraesentat naluraliler; sed poenitenlia exterior naturaliter repraesentat interiorem: ergo illud significat ex institutione.

2. Item, sicut se habet baptismus corporalis ad spiritualem, sic poenitentia exterior ad interiorem; sed baptismus fluminis significat baptismum flaminis: ergo et poenitentia exterior interiorem.

3. Item, poenitentia-Sacramentum liberat a naufragio; sed impossibile est, peccantem actualiter a naufragio liberari nisi per poenitenliam interiorem: ergo poenitentia-Sacramentum in se continet eam; sed non in ratione signi: ergo in ratione signati.

4. Item, « poenitentia perfecta ad baptismi puritatera conatur reducere»; sed peccator nunquam reducitur ad puritatem illam nisi per poenitudinem cordis: ergo poenitentia exterior interiorem significat.

CoNTiu: 1. Hugo: « Sacramentum est materiale elementum foris sensiijifiter propositum, ex similitudine repraesentans »; sed exterior poenitentia non est talis, quia non est elementum: ergo non est Sacramentum nec signum.

2. Item, interior poenitentia est virtus, vel actus p. VI. c. 7. 8. II. et alibi).

De tribus, quae sunt in Sacramentis (res tanlim, siijnum tantum, res ct signum) cfr. d. 8. p. II. a. 2. q. 1. 2. et infra d. 26. a. 2. q. I. — litiam S. Thom. (hic q. 2. a. 1. quaestiunc. 2.) docet, quod « interior poenitentia est res exterioris poenitentiae, sed ut sitjnificata tantum per actus poenitenlis, ut significata autem et causaia per actus eosdem, adiuncta absolutione ministri, pcr quam aliquo modo ad gratiam disponitur ». Hanc autem causalitatem actuum humanorum delendam, secundum suum modum loquendi supra d. 18. p. I. a. 2. q. 1. in scholio explicatum. Hinc signum tantum est exterior poenitentia (confessio iuncta contritioni), res et signum interior poenitentia; quia, ut aliquid sit signum simul et res, sufflcit, ut ab eo significetur. cit. ra. 2. a. 1. 2. — S. Thom., loc. cit.; S. III. q. 84. a. 1. ad 3. — B. Albert., hic a. 5. 6. — Petr. a Tar., hic q. 2. a. 1. 2. — Richard. a Wed., hic a. 2. q. 2. 3. — Dionys. Carth., hic q. 2. virtutis; sed gratiae virtutum et Sacramentorum differentes sunt: ergo interior poenitentia non est res abcuius Sacramenti.

3. Itera, quandocuraque recte ordinantur signum et signatum in Sacramento, signum est causa signati, per definitionem Sacramenti superius liabitam; sed poenitentia exterior non est causa interioris, nec illa effectus, immo e converso: ergo etc.

k. Item, cum in perfectione poenitentiae tria sint, scilicet contritio, confessio et satisfactio; quaeritur: ratione cuius dicitur exterior, et ratione cuius dicitur interior? Si dicitur interior ratione contritionis, et exterior ratione confessionis et satisfactionis; contra: ista non significant contritionem, sed potius voluntatem confltendi et satisfaciendi. Si dicitur exterior ratione trium; tunc ergo, cum sint tria diversa, erunt tria Sacramenta. Si dicas, quod uniuntur; quaero: quo genere unitatis uniuntur? Poenitentiae Sacramenti res est peccati remissio perfecta; signum vero est humiliatio exterior secundum ecclesiasticam fminam; res vero et signum est interior poeniludo.

Respondeo: Dicendum, quod sicut in iudicando de institutione oportet iudicium variari de poeniten- Libr. I. de Sacram. p. IX. c. 2; cfr. supra pag. 13, nota 2.

5 Ut ostensum cst supra d. 14. p. I. a. 1. q. 1. — In fine arg. pro alicuius cod. Z huius.

secundum quod est Sacramentum reconcilians, et secundum quod reconciliat non solum Deo, etiam Ecclesiae - sic et in proposilo. Secundum quod est Sacramentum reconcilians Deo, pro habet peccati remissionem; pro signo habet extehumiliationem sive in habitu, sive in verbo; re et signo interiorem poenitudinem. Nec oporquod primura sit causa medii, sed potius e conet hoc, quia est ex nalurali dictamine; et ideo exterius ab interiori, non exterius facit id interius est. — Sed in quantum est Sacramen- Ecclesiae, institutionem habens, sic habet racausae et signi, sicut alia Sacramenta; et causalitatis residet penes id quod formale ralio vero signi penes id quod materiale est.

autem in hoc Sacramento est humiliatio sive quantum ad actum contritionis, quantum ad verbum accusationis, sive quanad poenam satisfactionis; formale vero est sacerdotis. Haec duo simul iuncta signipoenitentiam interiorem, secundum quod per est remissio culpae perfecta quantum ad poeet quantum ad culpam; et quantum ad repeccati quantum ad culpam habet raliosigni exterius Sacramentum, quantum ad repoenae habet quodam modo rationem. Et sic patet, quid in hoc Sacramento sit res, peccati remissio perfecta; et quid signum, exterior poenitentia secundum ecclesiasticam, in qua est humiliatio et absolutio; res et est interior poenitudo. — Unde concedensunt rationes ad primam partem.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod non est; dicendum, quod Hugo valde large suelementum ad omne illud quod exterius apparet — Vel si approprietur ad corporalia Satunc non inlelligitur nisi de Sacramentis novae legis.

2. Ad illud quod obiicitur, quod gratiae virtudifferunt a gratia Sacramentorum: dicendum, quod verum est aliquo modo; sed non oportet quantum ad essentiam, sed sufQcit quantum ad effectum, ut supra determinatum est in principio; et sic est in proposilo. Nam poenitenlia interior est res exterioris, secundum quod ultra rectitudinem virtutis addit ulteriorem effectum, scilicet remissionis perfectae quantum ad culpam etpoenam, quando exterior est perfecta; et est simile in baptismo, ut visum est supra.

3. Ad illud quod obiicitur, quod interior est causa exterioris; dicendum, quod quia hoc Sacramentum partim est naturalis dictaminis, partim institutionis; ideo signum exterius quodam modo causalur, et quodam modo causat. Nam detestatio interior, in quantum detestalio est, bene facit exterius hominem humiliari; sed secundum quod absolvit in integrum a culpa et poena, hoc habet ab exteriori absolutione et poenilentia. Et sic patet, quod convenientissime est ordinatio in significando et causando, secundum quod ei competit.

4. Ad illud quod obiicitar, ratione cuius illorum trium est signum; dico, quod ratione omriM/m sumilur enim contritio pro exteriori gemitu. Nec tamen tria sunt Sacramenta, sed illa tria ut unum perfectum signum significant poenitentiam perfectam. Et hoc patet: quia, si vere poenitet corde, ergo dolet, et hoc significatur per gemitum contritionis; ergo detestatur culpam et se redarguit, et hoc significatur per verbum confessionis; ergo habet voluntatem emendandi, et hoc significatur perpoe- Jiam satisfactionis. Haec tria continet poenitentia interior, quae est una et vera virios ®; et ideo omnia signa exteriora in unum perfectum signum concurrunt et sunt unum Sacramentum et habent unitatem Sacramenti. — Et est modus specialis unitatis, cum multi modi assignentur a diversis. Et si tu obiicias, quod non sunt simul; dicendum, quod saltera quantum ad propositum sive voluntatis votum unum manet in alio, ut qui conterilur vere proponit confiteri et satisfacere; aliter non est contritio vei'a. Sic intelligendum est de aliis.

Consequenter ad intelligentiam omniiiiii eorura, quae dicla sunt in hoc tractatu de poenilentia, quaeritur de poenitentia, secundum quod liabet ratio-

Quantum ad primum ostenditur, quod poenitentia teneat rationem fundamenli.

'1. Ad Hebraeos sexto: Non rursus iacientes poenitentiae ab operibus mortuis.

2. Iteni, Glossa: « Quod prius dixit inchoationis sermonem nunc vocat fundamentum »; sed in serraone, quo eruditur veniens ad Christum, poenitentia est fandamentum; quod patet per illum excellentem doctorera loannem, qui praedicavit: Agite poenitentiam; patet etiam per Doctorem doctorum, qui incepit praedicationem suam ab hoc verbo, Matthaei quarto: Agite poenitentiam; Glossa: « Poenilentia est prima virtus », quia ibi dicitur: « Prima virtus est per poenitentiam perimere veterem hominem ».

3. Itera, impossibile est domum Dei aedificare in corde, nisi destruatur aedificium satanae, et ipse expellatur; sed hoc primo fit per introductionem poenitentiae: ergo videtur, quod poenitenfia primo sternitur: ergo ipsa est fundamentum.

Contra: 1. Primae ad Corinthios tertio: Fundamentum aliud nemo ponere potest praeter id quod positum est, quod est Christus: ergo si Christus solus est fundamentum; et poenitentia non est Christus: patet etc.

2. Item, ad Hebraeos undecimo: Fides est substantia sperandarum rerum; Glossa: « Est fundamentum omnium bonorum »; sed non sunt duo fundamenta: ergo etc.

3. Item, poenilentia et impoenitentia sunt opposita; sed impoenitentia est consummatio aedificii diabolici: ergo non fundamentum: ergo per oppositum videtur, quod poenitentia sit consummatio aedificii Iesu Christi, non fundamentum.

1 Vers. 1.

2 Glossa est ordinaria apud Strabum et Lyranum. Damasc. in hunc loc. ait: Inclwationem dicit fmdamenlum... perfeciiotiem vero exstructionem. — Seq. texlus est Matth. 3,2; tertius ibid. 4, 17. De Glossa vide supra pag. 318, nota 1.

3 Cfr. supra pag. 405, nota 8.

• Vers. M.

5 Vers. 'I. — Glossa est ordinaria apud Strabum et Lyranum. nem fundamenti. Et circa iioc duo quaeruntur.

Prirao quaeritur de ratione fundamenli in se.

Secundo vero, in relatione ad ralionem tabulae.

Item, quaeritur de numero et ordine eorum ( quae ponuntur in fundamento ab Apostolo. Ponit enira duas virtutes, cum dicit: Non rursus iacientes fundamentum poenitentiae ab operibus mortuis et fidei ad Deum; tangit enim dno Sacramenta,mm dicit: Baptismatum doctrinae, impositionis quoque manuum; duos articulos fidei, cum dicit: Resurrectionis mortuorum et iudicii aeterni. Cum multo plures sint virtutes, et multo plura sint Sacramenta, et etiam articuli; quaeritur: quare haec tantum enuraerat?

Item, quaeritur iuxta hoc, cum fundaraentumi dicatur Christus, priraae ad Corinthios tertio: Fundamentum nemo aliud etc.; dicatur etiam poenitentia in auctoritate praedicta; dicatur etiam fides, ad Hebraeos undecimo, in textu et Glossa; dicatur caritas, ad Ephesios tertio: In caritate radicaii et fundali; dicatur humilitas, secundum Gregorium, qui dicit in Moralibus: « Totum ruinae crescit quod aedificas, si ante raolem fabricae humilitatis fundamenta non curas»; dicatur patientia, secundum Prudentium dicentem:

Nam niinor est virtus, quam non patientia firmat; secundum quara coraraunem naturam in his repertam dicitur potius fundamentum de his quam dealiis? Poenitentia habet ralionem fundamenti, secundum quod peccatori accedenti ad Christum removet prohibens.

Respondeo: Ad illud ultimura quaesitura inlel-A( ligendum notandum, quod fundamentum dicitur 17. — Verba Gregor., XX.IV. Moral. c. 23. n. 51, sunt: Soli ergo ruinae crescit quod aedificant, quia ante morem fabricae humililalis fundamina non procurant ( Vat. proiiciasj. — Versus Prudentii habetur in eius Psychomachia, v. 174 seqq.;

Omnibus una comes virlulibus associatur

Auxiliumque suum fortis patientia miscot.

Nulla anceps luctamen init virtute sine ista

Virtus; nam vidua est, quam non patientia firmat. (Alii distinguunt sic: ista. Virtus nam vidua etc).

uno niodo locus, in quo aedificiuin staet hoc modo dicitur Chrislus fundamentum; lioc bene notatur in Glossa, primae ad Corinlhios ubi dicitur, quod sicut totum aedificium tendit deorsum, quia locus fundans est sic spirituale aedificium tendit sursum, Chrislus Dominus, qui fundamentum est spiaedificii, est sursum. — Alio modo dicitur illud, secundum quod res locatur et in suo sustentaculo; et hoc polest esse aut illud, per (o& proliibens removetur; illud, per quod ibi locatur; aut illud, per quod et stahilitur. Si est illud, per quod reprohibens; sic est poenitentia, quae repeccati immunditiam, super quam erat conmachina diabolica. Si autem sit ut collocans; duo sunt in nobis, per quae nati sumus locari tendere ad locum noslrura, scilicet intellectus et intellectus locatur in Christo per fidem, affectus locatur et conglutinatur per caritatem; ideo non tantum dicit Apostolus: In caritate funverum etiam radicati. Si autem sit ut defenet roborans; aut contra ventura prosperilatis, contra ventum adversitatis: si conlra ventum esl humilitas; si contra ventum ad-, est patientia sive fortitudo. Kt sic per fundatur supra firmam petram ipsa anima. sic patet, quod ratio fundamenti de omnibus secundum. quandam analogiam, quae ortum radicem habet in Christo. Ad illud ergo quod quaeritur, ulrum poenitensit fundamentum; dicendum, quod sic, accedenti Ghrislum de regione dissimiiitudinis sive peccati K 1. 2. Et patel responsio etiam ad illud quod de fide et de Christo.

3. Ad illud ergo quod obiicitur de impoenitendicendum, quod quia privative opponitur, et privative oppositis tenet consequentia e contrario, in ipso, sicut patet in compositione rei et quia quod est primum in componendo uUimum est in resolvendo; ideo haec ratio potius facit ad oppositum quam ad propositum.

Ad illud quod quaeritur de numero et eorum quae ponuntur in fundamento; dicendum, quod Apostolus, sicut dicit Glossa % vocat fundamentum sermonem inchoationis, id est sermonem, qui debet fieri his qui ad Christum sunt vocandi primo. In hoc autem sermone sex comprehendit,,,,. 1.1 quae habet necessario cognoscere, si quis vult ad legem Christianorum introire et per hanc ad vitam venire. Oportet enim volenti ad Deum pertingere, quod sciat, quo debet tendere; et adiutorium, per quod potest pervenire; et viam, per quam debet incedere. Terminus est praemium, adiutorium est Sacramentum, via est virtus sive virtutis opus, quod est praeceptum; et haec tria scire oportet volenti ad Deum pervenire, secundum illud Ilugonis quod tria sunt maxime attendenda: «praecepta, Sacramenta, promissa». — Via igitur est in virtutibus; et quoniam ad hoc, quod recta via procedat, necesse habet declinare a malo et tendere in bonum; ideo duplicera ponit virtutem: unam, per quam declinatur a malo, et haec est poenitentia; aliam, per quam tendiLur in bonum, et haec est fides lendens in Deum per dilectionem, quae sequitur poenitentiam quantum ad tendentiam, licet antecedat quantum ad cognitionem. — Adiutorium similiter oportet duplex saltem esse: unum, quod liberat a malo, et hoc est Sacraraentum baptismi, in quo delentur peccata; alterum, quod confirmat in bono, et hoc est confirmatio sive manuum irapositio. — Similiter retributionem duplicem oportet cognoscere, scilicet bonorum et malorum: bonorum, per resurrectionem mortuorum immulandorum per gloriam; malorum, per iudicium aeternura.

Haec oportuit primo praedicari, et inter prima haec prirao poenitentiam. Et sic patet numerus et ordo; et nostra etiam est instructio, qualiter docere debemus eos qui de novo veniunt ad legem Christi. proponitur, ut super hoc quod perfectionis est, aedificetur. Hoc fundamenlum dividitur in sex, quae sunt: inchoatio seu poenitentia, fides, baptismatum doctrina, imposilio manuum, resurrectio atque iudicium. Quicumque aliquos ad fidem convertit, prius facit poenitere, in Deum credere, baplizari in remissionem, confirmari per impositionem, resurrectionem et diem iudicii praestolari. — Inferius pro sex edd. iria.

s Libr. I. de Sacram. p. XIL c. 4, ubi docct, legem scriptam tria continere, scil. apraecepta, Sacramenta, promissa. In praeceptis est meritum, in promissis est praemium, in Sacramentis est adiutorium. Per praecepta cundum fuerat ad proritas, et pro volenti codd. F G volenteni.

Duas huius articuli quaestiones pauci explicite tractant. De 1. quaeslione: Alex. Hal., S. p. IV. q. U. m. i. a. I. 2. — S. Tliom., supra d. i. q. I. a. 2. quaestiunc. 3; S. III. q. 84. a. 6. ad 2. — Richard. a.Med., supra d. 4 4. a. 10. q. 1. ad I.

Secnndo quaeritur circa hoc de poenitenlia sub ratione tabulae. Et primo yidetur, quod ista dao non compatiatitur se circa poenitentiam, scilicet tabula et fundmnentum:

1. Quoniam fundamenti est subsistere, et tabulae est superefferri: ergo si poenilentia recte dicitur fundamentum, improprie a Magistro tabula appellatur.

2. Item, Hieronymus super illud: Peccatum suum sicut Sodoma etc: « Secunda tabula post naufragium est peccati absconsio»; sed poenitentia consistit in peccali detectione: ergo etc.

3. Item, fundamentum est primum: ergo si poenitentia est fundamentum et est tabula, ergo est prima tabula: ergo male dicit Hieronymus, quod sit secunda tabula. — Videntur enim ista incompossibilia, quod sit fundamentum, et quod sit secundum. Si dicas, quod est tabula, secundum quod est Sacramenlum, et fundamentum, secundum quod est virtus; contra: si est tabula in quanlum Sacramentum, ergo est seciHc/tcm Sacramenlum: ergo immediate de ipsa debet determinari post baptismura.

4. Item, tabula dicitur, quia liberat a naufragio; sed poenitentia liberat a naufragio secundum quod virtus: ergo est tabula secundum quod virtus.

Quaeritur ergo, secundum quem tropum dicam- tur tabula.

C 0 N C L U S 1 0. Poenitentia secundum diversas acceptiones recte ut virtus dicitur fundamentum, et ut Sacramentuni, tabula.

Respondeo: Dicendum, quod poenilentia, sive dicatur fundamentum, sive tabula, sub tropo dictum est, tamen secunduin aliam et aliam acceptionem, secundum quam fit duplex translatio. Poeni- 1 Supra d. XIV. c. 'I. — Plures codd. Hieromjmo.

2 Isai. 3,9, quem locum e.xponens dicit: Secunda enim post naufragium tabula est et consolatio miseriarum impietatem suam abscondere. — In (ine arg. fere omnes codd. et ed. I (letestatione pro detectione (cfr. supra pag. 439, nota 5, ubi idem occurrit).

3 Codd. B E W secunda tabula.

II. De 2. quaestione cfr. supra d. 14. p. I. dub. I. — De eadem: Alex. Ilal., loc. cit. a. 3. — S. Thom., supra d. 14. loc. cit. quaestiunc. 4; S. art. cil. — B. Albert., supra d. 14. a. 2. — Richard. a Med., supra d. 14. circa lit. — Dionys. Carth., supra d. 14. q. 2. circa med. tentia enim est virtus, et sic competit ei ratio fundamenli; poenitentia Sacramentum est, et sic secundum hoc competit ei ratio tabulae.

Ralio aulem huius est, quia virtus, ut vult Augustinus, de Quantitate animae nihil aliud est quam « aequalitas mentis undique ralioni consentientis»; unde est quaedam quadratura, per quam anima in spirituali aedificio collocatur. Et quoniam in hac collocatione poenitenliae virtus primo occurrit in aedificatione; ideo competit ei ratio primae partis aedificii, haec autem est fundamentum; et ideo poenilentiae virtuti rectissime aptalur nomen et proprietas fundamenti.

Sed nomen et proprietas tabulae competit poenitentiae Sacramento. — Ad quod intelligendum oportet nosse, quid sit mare, quid naufragium, quid navis et quid tabula. Mare est praesens saeculum, secundum illud Psalmi: Hoc mare magnum etc. — Navis, quae perducit ad portum salutis, est unitas ecclesiastica, de qua dicitur Sapientiae decimo quarto: Transeuntes mare per tatem liberati sunt; et Actuum vigesimo septimo: Nisi in navi manseritis etc. — Naufragium navis est per separationera et scissionem membrorum, secundum illud ludae: Hi sunt qui segregant semetipsos etc. — Tabula est adiutorium ahquod coilatum, per quod possit ille qui est in periculo naufragii, sublevari a periculo peccati; et hoc est Sacramentum. — Et cum duplex sit peccati periculum, duplex et naufragi,um; duplex est Sacramentum hberans a duplici naufragio, scilicet a naufragio originalis, et hoc est baptismus; et quia originale est primum, ideo baptismus est prima tabula. Et secundum naufragium est per actuale, et quia ab hoc hberat poenitentia, ideo dicitur secunda tabula.

1. Et sic patet, quod recle dicitur fundamentum, et recte dicitur tabula, secundum diversas acceet recte in quantum virtus dicitur fimdarecte in quantum Sacramenlum iiberans naufragio dicitur secunda tabida.

2. Et sic patet illud argumentum: est secunda taergo secunduni Sacramentum. Patet etiam secun- obiectum de incompossibilitate liorum duorum.

3. Ad illud ergo quod obiicilur de absconsione, quod est absconsio per hypocrisim et per veram, quae totum remitlit-. El Hieroloquitur de absconsione secunda, quae fit revelalionem, non de prima.

4. Ad illud quod obiicilur, quod poenitentia secundum quod virtus, dicendum, quod sicut supplet locum baptismi, ubi quis non potest

In parle ista sunt dubitationes circa litteram, primo de hoc quod dicit, quod originalia repuei ad poenam. Videtur enim dicere falquia originale est a naturah origine; sed alinon bis potest nasci carnaliter: ergo non potest iterari. — Item, originale non est in uno unum: ergo male dicit, quod redeunt originalia — Item quaeritur, utrum similiter posdici, quod redeunt venialia. Bespondeo: Dicendum, quod in originali duo scilicet carentia debitae iuslitiae et ulterius; non flat vis, utrum ista duo differant serem. Balione primi privat a visione Dei, ralione secundf frequenter in malum trahit; rautriusque dicitur quodam modo redire, quia intenduntnr, et homo indignus visione efficitur, et ita quodam modo redit in consimili Quod ergo dicitur, quod non potest iterari; veest in se. — Quod obiicilur, quod dicitur plu-; dicendum, quod hoc est ratione plurium — Quod quaeritur de veniali, dicendum, potest aliquo modo dici, sed adhuc magis im- > Id est secunda ralio contra horum compossibilitatem. baplizari; sic poenitentia-virtus locum Sacramenli; attamen, quia hoc non habet nisi in articulo necessitatis, ut possit a naufragio liberare, Sacramentum autem habet de se: ideo ralio tabidae debet Sacramento attribui, non virtuti. Praeterea, Sacramentum respicit liberationem a malo sive a periculo, non sic virtus; et quia tabula sonat in rationem refugii et liberationis a malo naufragii et periculo peccati: ideo magis compelit Sacramento quam virtuti. — El sic patet responsio ad obiecta omnia circa partem oppositam. Solum hoc diligenter attendendum est, quod quaradiu sumus in hoc mari, slringamus tabulam propler periculum evitandum a mari proprie quam peccata alia. Est tamen ibi quodam modo ingratitudo

Item quaeritur de hoc quod dicit: Tot debuit cogitare dona Dei elc. Ex hoc enim videtur, quod ad tot gratiarum actiones teneatur quis, quot percepit beneficia; sed quilibet nostrum recipit quotidie innumerabilia beneficia: ergo ad innumerabiles tenemur gratiarum actiones. — Item, si ad tot tenemur gratiarum actiones, quot peccata sunt dimissa: ergo videtur similiter, quod si aliquis dedit alicui centum denarios tenetur sirailiter centies gratias agere.

Bespondeo: Dicendum, quod sicut de peccalis sufficit conteri in communi, ita quod omnia detesletur, ita tamen quod nullum placeat; sic de omnibus sufficit gratias agere in communi, ita tamen, quod de nullo in speciali ingratus existat; et secundum quod plura sunt beneficia, maiores debet gratias agere; et per oppositum, si non agit, magis ingratus iudicatur esse. Et pro tanto dicitur, quod debet pro omnibus gratias agere, non ita, quod pro quolibet divisim suam oportet gratiarum actionem 7 Cfr. II. Sent. d. 30. a. 2. q. I.

8 Cfr. II. Sent. d. 32. a. I. q. I. seq. et d. 33. a. 2. q. 2, ubi etiam solut. seqq. obiect. habetur. — Superius pro et homo plurimi codd. et edd. et huiicsmodi, pro quo in cod. X secunda manus substituit et ratione huiusmodi. Inferius pro quod hoc esi cod. G quod hoc verum est. Circa flnem solut. pro quod potest non pauci codd. perperam vel quod non potest, vel quod non habet. Subinde pro Est tamen edd. Est enim. hic a. 2. seq.; S. Thom., hic q. 1. a. 3. et circa lit.; Petr. a Tar. et Ricliard. a Med., hic circa lit.

1" Cfr. supra d. 16. p. I. a. 4. q. 2.

exhibere, sed quanto plura fuerint, magis accusant ingratum de ingratitudine et faciunt dignum increpatione.

Item quaerilur de hoc quod dicit, quod propter ingratitudinem ita reus et peccator constituitur, ut ante fuerat; utrum scilicet ista ingratitudo dicatur genus peccati, vel circumstantia. Si genus; Yidetur tunc, quod necessario quilibet peccet duplici genere peccati in quolibet peccato, quia quihbet immemor est beneficii accepti, cum Deum offendit. Si circumstantia solum: non videtur ita aggravare peccatum. — Item, quod non tantum sit circumstantia, videtur, quia gratiarum actio est

Cap. I.

De Sacramento unctionis extremae.

« Praeter praemissa est etiam aliucl Sacramentum, 1. scilicet unctio infirmorum, quae flt in extremis oleo per episcopuni consecrato ». «Et sunt Iria genera unctionis ».

Cap. II.

De Iribus generibus unclionis.

« Est enim unctio, quae fitchrismate, quae dici- 2. tur principalis unctio, quia in ea principaliter Paraclitus datur. Unde el propter alHUKlanliam gratiae duos liquores mixtos habet, oleum scilicet et balsamum, oleuni conscientiae, balsamum famae. Chrisma vero Graece, unctio dicitur Latine. Nec tamen omne oleum ad unctionem sanclificalum chrisma vocatur, sed illud solum, quod miscetur cum halsamo, quo capita regum et pontificum unguntur, quo etiam baptizatos sacerdos ungit in vertice, et pontifex per imposilionem manus confirmandos ungit in fronle. Est et alia unctio, qua catechumeui et neophyli ungunlur in pectore et inter scapulas in perceptione baplismi. Tertia vero unctio 1 Idem dub. solviuir a B. Alberl., hic a. 4.

2 Cfr. tom. 111. pag. 728, nota 2, ubi ex Cicerone gratia sive gratitudo, qua redditur debituni benefactoribus, inter par- 3 Idem dub. solvunt S. Thom., hic q. 1. a. 2. et circa lit.; et circa lit. Cod. B hic plura nullius fere momenti addit, quibus complectitur dicla supra a. 1. q. 1. et nonnulla verba Magistri litteraliter explicat. actus virtutis, quae est gratitudo: ergo ingralitudo est speciale vitiura.

Respondeo: Dicendum, quod ad hoc, quod aliquis sit vere gratus, duo requiruntur, scilicet quod Noi, pro loco et tempore sit memor beneficiorum ad gratias agendum, et quod sit prom-ptus ad obsequendum et ad reddendum bonum pro bono. — Simili- Dij( ter ingraiitudo dupliciter dicitur: uno modo oblivio beneficii cum contemptu, ut puta, quando est locus et tempus agendi gratias et recognoscendi; et sic est peccatum speciale contentum sub omissione. Alio modo dicitur ingratus qui recipit bonum et reddit malum., et haec est circumstantia peccati; et sic est in omni peccato, et tanto magis aggravans, quanto homo plura bona percepit est, quae dicitur oleum infirmorum, de qua nunc Cap. III.

A quibus fueril hoc Sacramentum inslilulum.

« Hoc Sacramentum unctionis infirmorum ab Apostolis instilutum legilur. Ait enim lacobus: Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae, et orent sicper eum, ungentes euni oleo in nomine Domini, et alleviabit eum Dominus; et si in peccatis sit, dimittentur ei. In quo ostenditur duplici ex causa Sacramentum hoc institutum, scihcet ad peccatorum remissionem et ad corporalis infirmitatis alleviationem. Unde constat, eum qui hanc unctionem fideliter devoteque pei'cipit, et in corpore et in anima alleviari, si tamen expedit, ut in utroque allevietur. Quodsi forte corporis valetudinem illi habere uon expedit, illam quae est animae sanitalem in hoc Sacramento acquirit». «Et sicut in aliis Sacramentis, ita et in isto aliud est Sacramentum, aliud res Sacramenti. Sacramentum est ipsa unctio exterior, res Sacramenti unctio interior, quae peccatorum remissione et virtutum ampliatione perficilur. Et si ex contemptu, vel negligentia Sacramenlum hoc praetermitlitur, periculosum est ct damnabile ».

Cap. IV.

De iteratione huius Sacramenli. Quaerunt aliqui, si hoc Sacramentum iterari possit, baptismus et alia quaedam Saci-amenta semel sunou iterculur. Augustinus dicit « Sacramenluni iteraudum, et Sacramento nou esse laciendam iiiiu-; sed lioc dicil, ubi agit de Sacramento baptismi ordiuatiouis. Unde non videlur illud generaliler acsed de Sacramento baplismi, contirmatioet ordinationis, quae nullatenus repetenda sunt, semel lanlum et non saepius datur baptismus, ct ordinatio. Sacramentum vero allaris et et coniugii saepe iterari videtur; quia Sacramentum corporis percipitur, frequenter poeagilur, coniugium saepe contrahitur. Quare unclio simililer non potest ilerari? Si morbus non medicina non iteretur; si vero morbus non cobiberi, quare medicina debet prohiberi? Sioratio iterari potest, ila et unclio iterari posse viutraque enim illic commemorat lacobus, et alteri cooperatur ad conferendam alleviatiocorporis et animae. Cur ergo negetur, unctiouem infirmum posse iterari ad impetrandam saepius mentis et corporis, cum propter idem - saepe sit oratio? — Quidam autem de omni Sacrainlelligi volunt, quod non sit iterandum, scilisecuudum totum illud, quod pertinet ad Sacra-

Praeter praemissa esl etiani aliud

Supra determinatum est de quatuor Sacramen- Haec est quinta pars, in qua agitur de quinto, de unctione exlrema. Dividitur aulem haec in duas. In prima agitur de huius Sacramenti In secunda de instituli dispensatione. hoc, ibi: Quaerunt aliqui, si hoc Sacra- Prima pars duas continet. In prima distinguit unctionem ab aliis. In secunda determinat cau-

Ad intelligentiam praesentis distinctionis secunduo, quae Magister determinat de unctionis duo principaliter quaeruntur. Primo quaeritur de ipso quantum ad ipsius Secundo, quantum ad usum sive dispensationem. > Libr. II. contra Epist. Parmenian. c. 13. n. 28. Etiam praepropo.sitio est ex Ilug., II. de Sacram. loc. cit. c. 3. - Plures edd. inprmilatem eadem. — Etiam haec ct alia mentum, dicentes, quaedam Sacramenla saepius posse suscipi, quaedam vero non; uec tamen quae saepius sumuntur totaliter iterantur, ut Sacramentum altaris et unctionis, quae licet saepius sumanlur, tamen, quia non iterum benedicilur eadem hostia vcl idemoleum, non iteralur Sacramentum cum iniuria. — Scd dicet quis: sic et baptismus non iteralur, etsi aliquis frequenter baplizetur, diim eadem aqua non ilerum benedicatur. — Sed aliud est,inquiunt illi.de benedictione a([uae, qua flt baptismus, aliud dc benedictione panis et olei. Potest enim baptismus celebrari iu aqua etiam non benedicta, quia illa benedictio pro reverentia tantum fit et decore, non virtute Sacramenti. Sed corpus Christi non potest confici nisi de pane consecrato % nec unctio illa fleri potest nisi de oleo ab episcopo consecralo; ideoque illa sanctificatio ad virtutem Sacramenti pertinere videtur. In coniugio quoque semel tantum benedicitur quisque, non saepius. Benedicitur enim, ut ait Ambrosius, cum prima ct non cum secunda uxore. Si igilur, cum dicilur, Sacramentum non esse iteraudum, nec iniuria ei facienda, rationem dicti referas ad sauclificationem reij, qua Sacramentum expletur; de omni Sacramento generaliter id verum esl. Si vero ad susceplionem Sacramenti, de quibusdam verum est, quod non iterantur crebra susceptione, de aliis vero quibusdam non, quia frequenter sumuntur, ut hoc unctionis Sacramentum, quod in omni pene Ecclesia saepe reperitur.

, scilicet unctio in/irmorum. sas suae institutionis, scilicet a quo institutum et propter quid et in qua materia, et hoc ibi: Hoc autem Sacramentum imctionis infirmorum etc.

Similiter secunda pars principalis duas habet secundum duas opiniones, quas ponit circa frequentationem sive iterationem Sacramenti. Et primum modum ponit ibi: Quaerunt aliqui etc. Secundum vero modum ponit ibi: Quidam vero de omni Sacramento. Quantum ad primum quaeruntur qualuor.

Primo, de causa eius fmali.

Secundo, de elBciente.

Tertio, de materiali.

Et quarto, de formali. e. Hug., locc. citt., sumta sunt, saltem secundum sententiam.

3 Codd. A B C D sanctificato.

Utrum Sacramentum extremae

Quantum ad flnem quaeritur, utrum istud Sacramentum principaliter sit ordinatum ad morbum corporalem, an ad spiritualem. Et quod ad corporalem, videtur:

1. Es eius institutione, lacobi quinto: Inflrmator c[uis in vobis? inclucat presbyteros etc, et post dicit, infra: Oratio ficlei salvabit infirmum.

2. Item, Marci sexto -: Ungebant oleo multos infirmos, et curabantur; si ergo utebantur hoc Sacramento, secundum quod dicitur in Glossa, et hoc ad curationem infirmantium corporaliter: ergo principaliter videtur ad hoc ordinari.

3. Item, Sacramentum ad illud finaliter ordinatur, propter quod principahter dispensatur; sed illud principaliter dispensatur propter infirmitatem corporalem, quia nunquam datur nisi existentibus in gravi infirmitate corporali: ergo videtur, quod principahter sit ad hoc.

4. Item, si est contra infirmitatem sicul medicina, quaero, contraquam; aut contra corpora/em aut contra spiritualem. Si contra sp/7'toa/em; cum non sit contra actuale mortale nec originale, erit contra veniale; sed veniale quolibet die iteratur: ergo et boc Sacramenlum. Sed hoc Sacramentum non datur frequenter, sed rarissime: ergo non est contra peccatum veniale: ergo esl contra infirmitatem corporalem. Si tu clicas, quod est conlra peccatorum sequelas; quaero: aut contra aliquas cleterminate, aut contra omnes. Si contra aliquas; quare non similiter contra alias? Si conlra omnes; cum sint diversae secundum diversitatem morborum, videtur, quod debeant diversa ad hoc esse Sacramenta.

Contra: 1. Quod non sil ad morbum corpora- /em curanduui per se, videtur: quia Sacramenta novae legis in digne suscipientibus efficiunt quod significant: si ergo viri sancti digne suscipiunt Sacramenta, ergo haberet unctio seniper in eis efficaciam sanandi: ergo viri sancti nunquam morerentur.

principaliter sit ordinatum

2. Item, multi sunt viri perfecti, qui secundum Pauli exemplum desiderant clissolvi et esse cum Christo; si ergo Sacramentum unctionis ordinatur ad vitam corporis conservandam, ergo a tahbus nullo modo debet suscipi.

3. Item, Sacramentum est medicina spiritualis: ergo sicut medicina corporalis sanat solum morbum corporalem et ad hoc est principaliter et universaliter, ila videtur, quod medicina spiritualis curet solum morbum spiritualem, ita quod ad hoc sit universaliter et totahter et principaliter.

4. llem, si unclio sanat morbum corporalem, aut per virtutem naturalem, aut per virtutem supra naturam. Non per virtulem naturalem; hoc constat, quia operatio Sacramentorum non est secundum virtutes naturales elementorum exteriorum: ergo per virtutem sicpra naluram; sed illa aeque potest in infirmitatem incurabilem ut curabilem: ergo videtur, quod istud Sacramentum lilDeraret a lepra; sed hoc est falsum: ergo etc. Extrema unctio principaliler est acl curationem et alleviationem infirmitatis spiritualis, scilicet peccati venialis, et per acciclens acl curationem et alleviationem infirmitatis corporalis.