Distinctio XXXVII

« Libr. in. lit. 3. c. 7.

capitulum debet intelligi, quando proniovenad subdiaconatum, alioquin solum est con- 2. 3. 4. Ad ilia vero quae obiiciuntur post, iam responsio. Obiicit enim de clerico quanlum ministerium et quantum ad beneficium et pri-

I. Dc impcdimenlo duplici, scilicet ordinis et voti (do ulagitur in dist. seq.), Concil. Trident. (Sess. XXIV. can. 9.) decrevit: « Si quis dixerit, clericos in sacris ordinibus conver regulares casUlatem sofeuMKto professos posse macontralierc, contractumque validum esse, non oblege ecclesiastica, vel volo; et oppositum nihil nliud quani damnare matrimonium; posseque omnes contrahere qui non sentiunt, se castitatis, etiam si vovehabere donum, a. s.; cura Deus id recle petentibus non nec patiatur, nos supra id quod possumus, tentari». Impedimentum ordinis esse iuris ecclesiastici, communis contra paucos tenet; est tamen constitutum ob graves ab ipso iure naturali insinuatas et ab auctore nostro 3. explicatas. Apud Graecos autem ordo sacer impedit quimatrimonium contrahendum, non vero matrimonii pvius usum. — De I. quaestione non est conlroversia; sed

Secundo quaeritur, utruni sacer ordo matrimoimpediat. Et quod sic, videtur:

1. Per auctoritates multas, quas adducit Magiin littera, et sumuntur plures de distinctione secunda. ± Item, in Extra, de Clericis coniugatis, tertius: « Si in subdiaconatu et aliis suordinibus uxores accepisse noscuntur, eos dimittere compellere procuretis».

2. Item, omnis qui non vovet continentiam, est ad sacros ordines; sed qui habent uxores, huiusmodi: ergo etc. Probatio maioris: Gredicit, et habetur in littera: « Nullum subfacere praesumant episcopi, nisi qui se caste viclurum »: ergo si qui promittit in episcopi continentiam, ipse vovet et tenetur, etc.

3. Item, in sacris ordinibus ministrant circa alsed sanctius est altare novae legis et sacrifivilegiim, quae non sunt necessario annexa rainoribus ordinibus; ideo nec raalrimonium repugnat, ita quod non possit transferri de uno statu ad alium; impeditur tamen, ut non possit nec debeat simul in utroque statu railitare, quia nemo militans Deo debet se saecularibus negotiis implicare. circa 2. primo controvertitur, utrum ab ipso exordio Ecclesiae, an tantum post prima saecula impedimentum ita valuerit, ut matrimonia in sacris ordinibus contracta essent non tantum illiciia, sed eliam invalida, ut nonnulli putaverunt (cfr. Estius, hic 1. 2.); secundo vero, utrum haoc obligatio ad continentiam imponalur vi solius legis ecclesiasticae, aii etiam vi voti anneooi. Primam sententiam Scot. (hic n. 2. seqq.) defendit cum non paucis postorioribus; sed secundam esse valde probabilem respectu Latinorwn, cum S. Bonav. tenet etiam S. Thom. (hic q. 1. a. 1. 2; Suppl. q. 53. a. 3. i.), licet Gotti (Theol., de Sacram. ord. q. i. dub. 3.) eundem fero ad 1. sententiam trahere velit.

De I. 2. et 3. quaestiono praeter locos citt.: B. Albert., hic a. 1-3. — Petr. a Tar., hic q. 1. a. 1-4. — Richard. a Med., hic a. 1. q. I. 2. — Durand., hic q. I. — Dionys. Carth., hic q. 1. ciura quam legis figurae; sed sacerdos, cum ingrediebatur sancta sanctorum, tenebatur a coniuge abstinere, sicut dicitur in Exodo: ergo multo fortius minislri altaris nunc: ergo qui iugiter ministrant nunquam debent mulieribus adhaerere.

CoNTRA: 1. Virtus nullam habet oppositionem cum virtute, ergo nec Sacramentum cum Sacraraento; sed quod non habet oppositionem cum alio non praestat ei impedimentum: ergo ordinis Sacramentum nuUo raodo impedit matriraonium.

2. Item, oppositio est relatio aequiparantiae: ergo si unum Sacramentum repugnat et impedit susceptionem alterius, pari ratione et e converso; sed matrimonium non impedit susceptionem ordinis, quia raulti coniugati promoti sunt in episcopos: ergo nec ordo sacer impedit matrimonium.

3. Item, idem est ordo apud nos et apud Ecclesiam orientalera; sed apud illos ordo non irapedit matriraonium, nec e converso: ergo nec apud C. Tenere debet (4.), d. 31, in quo dicitur: Nam si priscis temporibus anno vicis suae de templo Dei sacerdotes non discedebant [Lev. 21, 12.], sicut de Zacharia legimus [Luc. 1, 8.]... quanto magis hi sacerdotes vel lovitae pudiciiiam ex die ordinationis suae servare debent ctc. — Mox post altaris codd. R S V bb addunt alterius, cod. U nostri.

<! Vido supra pag. 7S3, nota 7.

nos. Si lu dieus, quod apud uos esl superadiectuim volum. ralione cuius impedit; lunc Yidetur, quod impediuienluin ordinis non differat ab impedi-, n3f::r.i "iirjirAf mento voti. Sacer ordo impedit matrimonium coiitrahemlum el dirimit contractum.

Rkspondko: Dicendura, quod absque dul)io, sicut sacri canones dicunt, sacer ordo impedit malrimonium contrahendum et dirimit iam contractum. Verumtamen quantum ad modum dicendi sive intelligendi inler tloctores diversos diversitas opinionum resultal.

Quidani enim dicunt, quod ordo sacer impedit malrimonium propter volum annexum, ad quod obligatur qui suscipit ordinem sacrum. — Sed quoniam in susceplione ordinis noii videtur voli emissio, aut si est emissio quantum ad factum, quamvis non sil quanlum ad verbum; non videtur tunc differre ab impedimento voti; boc falsum cst, quia apud Graecos non est votum continentiae, quia illi sacerdotes licite utuntur uxoribus, et tamen nullus potuit nec potest in sacris ordinibus conslitutus contrahere, sicul ex Synodo sexta habetur, quae celebrata fuil apud eos, in qua se huic statulo subiecerunt praeter votum continentiae.

Ideo aliorum est opinio, quod ordo praeslat impedimentum ratione statuti ecclesiaslici, quod ligat clericos suscipienles ordines ad nunquam contrahendum.

Sed quoniam auctoritates canonum inveniunlur, quae utrumque sonare videntur, el quod in susceptione ordinis est solemnizatio voti; ideo dicendum et melius, quod etsi apud Graecos impediat, hoc non est nisi ralione statuti;el sic impedivit, ut di-

Utrum Ecclesia debuerit institiiere, Tertio quaeritur, utrum Lcclesia debuerit hoc instituere et per tale statutum clericos ad continentiam obligare. Lt quod non, videtur:

' Sivo polius Qmnisexla (zcvOizTr,, quia ipsa e, intenlione Graecorum complementum quinlae cl sextae Synocli universalis conslituebatui); eadem eliam Tndlana (a palaliu imperiali Constantinopolitano) vocatur ct habita fuit un. (592. Cfr. C. Quoniam in Romani (13.), d. 31; C. Si quis conim (7.), d. 32; G. A multis (9.), X. de Aetate et qualitate ct ordine praeficiendorum (lib. I. tit. 14.), in quo Innocent. III. dicit: Et ad similitudinem diaconi el presbyteri subdiaconus debet continentiam observare, sicut et in sexta Synodo conslitutum est ctc. Idem tn C. Cuni olim (6.), X. de Clericis coniugatis lib. Ili. tit. 3.), ait: Nos igitur attendenles, quod orientalis Ecclesia votum continentiae non admisit, quoniam orienlales in minoribus ordinibus contrahunt ct in superioribus utuntur matrimonio iam contracto etc. — Edd. cum nonnullis codd. septima. cunt quidam, a lempore Apostolorum -; tamen apud );alinos impedit et ratione statuit et ratione voti. Sicul enim ordo monachorum et habilus continentiam habet annexam per illum qui habitum instituit el regulam edidit monachalem; et ideo qui profitelur et suscipit habilom dicitar emittere votum consequenter: sic ordo apud Latinos ex ecclesiastica institutione habet inseparabiliter continentiam annexam; et ideo qui illum suscipit sponlanee se obligat, ita quod illa obligatio procedit ex staluto pariter et ex vot,o. — Et sic palet, quod impedit et qualiler impedit.

i. Ad illud ergo quod obiicilur, quod virlus cum virlule non habet oppositionem; dicendum, quod verum est quanlum ad habilum; sed tamen status aliquando sunt incompossibiles, ut coniugalis et virginalis Lt quoniam Sacramenla diversa stalus diversos respiciunt, ul ordo slatum continentiae virginalis vel vidualis, matriraonium statum continentiae coniugalis; hinc esl, quod impedit, sicut status saecularis el religiosus suo inodo opponuntur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod matrimonium non impedit ordinem; dicendum, quod verum est, si uxor fuil virgo el vult continere; sed tamen non est simile: quia processus in virtutibus est a statu imperfectiori ad perfectiorem, sed non debet esse reditus; el quoniam matrimonium collocat in slatu imperfectionis,ordo vero in statu perfectionis: ideoetc; sicut de saeculo ad religionem licet ascendere, non descendere.

3. Ad illud quod obiicitur ullimo, iam patet responsio: quia stalulum Kcclesiae abundantius arclat Latinos quam Graecos, licet illos aliquo modo arctel; et hoc, quia Lalini voluerunt se subiicere et plicare, Graeci vero in sua ruditatc remanere, et ideo usque hodie in suis faecibus remanserunt. Palet etiam, quod non solum ratione voli impedit, sed etiam ratione slatuti ecclesiaslici sacer ordo impedirct matrimonium.

4. Primo, quia matrimonium est in remedium concupiscenliae; sed hic raorbus maxime viget in clericis, ut patet: ergo eis non debuit denegari

Inter canones sanctorum Aposlolorum, quos Graeci in praedicta sexla Synodo observandos slatuerunt (cfr. praeallegalus C. Quoniam in BomLini), canon 2o. pracscribit: E. bis qui caelibos in clerum pervenerunt, iiibemus, ut leclores tantum et cantores, si velint, nuptias contraliant. — Superius pro »«- pediat, hoc non est nisi ratione edd. non impediat, hoc est ralione, multi codd. omiilunt perperam nisi.

3 Cfr, supra d. 33. a. 2. q.. — Inferius post vidualis edd. addiint: malrimonium stalum continentiae virginalis vel vidualis.

2. Ilem, difficillimnm est iavenibus abstinere a et ideo continentia in eis pro marlyrio a Hieronymo; sed lex nova debet esse levitatis et suavitatis: ergo etc.

3. Item, ad ea quae perfectionis sunt, debemus consilium induci, non mandato obligari: si abstinere ab omni muliere perfeclionis est, non quod ad hoc debuerint clerici per praeceobbgari.

4. Item, non est maioris perfectionis moderna quam primitiva; sed tunc non fuit indicta continentia: ergo nec modo debuit indici.

5. Item, cultusDei ampliandus est; sed a nulcompetentius ampiiatur quani ab ipsis clericis, Dei: si ergo clerici in sacris ordinibus sunt cuitores Dei, cum ampliatio cultus non lantum sit per generationem prolis spirised etiam carnalis, quia nali de Christianis sunt; ergo videtur lunc, quod eis comfilios generare: ergo non debent arctari ad

6. Item, praelatorum status dicilur esse perfeqaia ibi simul iuncta est contemplatio actione: ergo cum status clericorum debeat esse videtur, quod statui eorum conveniat non generatio prolis spirilualis per verbum et propler stalum contemplationis, sed etiani prolis carnalis quantum ad statum actioergo videtur, quod eis non debuerit malrimointerdici. Quaeritur igitur, quae fuerit ralio huius sla- Et ad oppositum possent adduci raliones, sed claudunlur in responsione.

c 0 N c L u s 1 0.

decens et expediens fuit stalutum Ecclesiae, ut clerici in sacris ordinibus ad caelibaium obligentur. Respondeo: Dicendum, quod istud statutum de continentia fecit Ecclesia, quia potuit sive quia decuit, quia expediens fuit. — Potuit Ecclesia dupliciler, tum propter auctoritatem et maxime Pontificis suaimi, tum proconsensum subditorum. Propter auctoritatem potuit, quoniam, etsi omnia Sacramenta 8D5 auctoritatem respiciant in dispensante aliquo modo lamen illud Sacramentum praecipue inter alia. In cuius signum in ordinis datione oqnlur ut potestatem habens ille qui ordines confert; unde et dicit: Accipe polestatem etc. Et ideo istud onus, quod voluit summus Pontifex huic ordini sive Sacramento alligare, potuit et sibi licitum fuit. — Sed huic auctoritati et pntestati successit in Latinis voluntas obtemperandi, quia taie statutum super se libenler receperunt; et haec duo fecerimt slatutara firmuui. — Sed Graeci dederunt tergum; et quia non consenserunt in tam nobile statutuai, ut vasa sua servarentmuoda, ablatum est eis regnuai et inlelligenlia Scripturarum et datuai est genti facienli fruclum eius Sic igitur palet, quod potuit.

Nec solum licuit, iaimo etiam decuit; et propter duo: qaoniam n actu carnali, qui esl usus matrinionii, ul plurimum est libido, et in cohabitatione ut plurimum est sollicHudo; et libido sive carnalis deleclatio reddit foetidum et iuTmundum, et solUcitudo reddit divisum. Et quoniam clericum in sacris ordinibus conslitutum decet esse mundum, cum ferat vasa Domini; decet nihilominus esse sollicitum et attentnin, ut sollicite et diligenler serviat Domino et studeat, quomodo placeat Christo: ideo decens fait, eos ab uxoribus separari, ut per cmnia fierent idonei cnllores minislri altaris. — Si enim illi qui comedebanl panes propositionis, vasa sancta habere debebant; quanto magis isti qui Agno iaimaculato assistnnt et dispensant et sumnnt, omni puritate et sanctitate debenl fnlgere et vasa saa custodire in sancti/icatione et honore, non in desiderii passione? Certe hoc non tanlum decens, sed et elvAm decentissimum 'nKVCAhii omns anima, quae est templum Spiritus sancli. ""> culum, secundo propter vitandum latrocinium. Propter vitandum periculum: quia, si mulier, quae est uxor alicuius, cognoscat alium virum, et ille vir post cognoscat eam, iam irregularis est; et ideo, si uxor sacerdotis Graeci fornicatur, iam amplius nec cum ipsa nec cuin alia polest rem habere. El quia difficile est talibus abstinere, frequenter in irregularitalem inciderent et cura periculo ministrarent, si uxores haberent. — Secundo vero propter vitandum latrocinium. Si enim episcopi et archiepiscopi nunc fllios haberent, omnia bona ecclesiastica furarentur et diriperent, ita quod pauperibus pauca vel nulla remanerent. Cum enim modo congregent et ditent nepotes cjuasi gradibus incompulabilibus ab eis elongatos; quid facerent, si haberent filios legitimos? Unusquisque attendat, quantum esset periculum. Ideo providit Spiritus sanctus hoc offendiculum auferre, et Dei consilio hoc statutum fuit in Ecclesia sancta Dei, ut clerici ad sacros ordines venientes, nuUo modo matrimonio possint uti.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod clerici indigent remedio; dicendum, quod verum est; sed tamen non solum est remedium matrunoniuna ad vitaudam fomicationem, sed multo nobilius est remedium macerare carnem. Unde quando otium est, et nulia est carnis maceratio, sed nutritur et impingualur venter; lunc praestatur fomenlum igni luxuriae, et ideo aliquibus videtur difflcile continere; sed si occuparent se bono exercitio et carnem macerarent, alio remedio non indigerent; et istud remedium est eis concessum, quia convenit eorum statui; aliud vero est remedium, quod non competit eorum caehbatui.

2. Ad illud quod obiicitur, quod difflcillimum est abstinere iuvenibus ab actu carnis; dicendum, quod re vera hoc difficillimum est, qma. qm ignem abscondit in sinu, quomodo potest eum ferre, ut eius plautae non ardeantM Difficile autem est exstinguere ignem immittendo ligna, sed facillimum est superinfundendo aquam. Si enim vis continere, necesse habes mulieres effugere et carnem macerare, maxime si iuvenis es; quodsi hoc feceris et continentiam amare coeperis, fiet libi non solum non difficile, immo per omnia facile. Cum enim dicitur, quod lex nova est onus ieve, hoc dicitur ratione caritatis, quae cetera mandata facil facilia,qua qui caret valde difficulter potest onus portare

3. Ad illud quod obiicitur de perfectione, dicendum, quod Ecclesia nullum compellit ci.TOwto impulsione, sed sub condilione, quae est in voluntate hominis, scilicet si velit ordinem suscipere; et 1 Cfr. C. De Symcusanae (13.), d. 28. et C. Diversis fallaciis (5.), X. de Clericis coniugatis (lib. III. tit. 3.). — Superius pro eccksiastica plures codd. ecclesiarum, cod. E Ecclesiae.

2 Vide supra d. 34. a. 1. q. -1. ad 1, et I. Cor. 9, 27: Castigo corpus meum et in servitutem redigo. hoc non est compellere simpliciter, sed homo tunc se obligat, quando voluntarie sumit ordinem; oportet enim, quod accipjat ipsum cum suo onere.

4. Ad illud quod obiicitur, quod maioris perfectionis erat Ecclesia primitiva; dicendum, quod illi non competebat, tum propter personarum paucitalem, tum etiam propter pawpCT-tote/n, tum etiam propter modesliam et honestatem: propter paucilatem, quia oportebat, clericos fieri de novo conversos, qui ut plurimum uxores habebant, nunc autem a cunabulis instruuntur. — Amplius, non erant c/- vitiae, et ideo non tantum timendum erat de furto; sed post Dei dispensatione Ecclesia temporalia habuit, ne, caritate refrigescente tam in laicis quam in clericis, cultus Dei periret, qui dilatari deberet; et tunc oportuit continentiam indicere. — Tum, propter modestiam, quae erat in illis; sciebant enim uxoribus melius et temperantius uti. Et sic patet illud.

5. Ad illud quod obiicitur de ampliatione cultus divini, dicendum, quod tot sunt qui vacant de laicis multiplicalioni carnali, tam pauci, qui sciant, possint et velint vacare spirituali, quod oportuit, haec duo officia dividi; et cum divisa sint, adhuc carnalis generalio multos habet ministros, et spirilualis paucos. Non enim timendum est, quod deficiat cultus Dei propter defectum generationis carnalis; sed multum timendum est, ne tepescat propter defectum spiritualis. aMip -,'i.n'ii; >'»''.%

6. Ad illud quod obiicitur de actiohe et contemplatione, dicendum, quod quaedam estaclio, quae iuncta contemplationi non eam impedit, sed faciliorem facit, ut sunt opera misericordiae et pietatis; quaedam est, quae mentem deiicit de arce, et talis est actio coniugalis, quia, sicut dicit Augustinus % « nihil mentem virilem adeo de arce deiicit, ut contactus membrorum femineorum »; et hoc supra tactum fuit. Et ideo dico, quod clericis taiis actio non competit, sed actio quantum ad opera misericordiae; unde eis commissa sunt bona pauperum dispensanda, ut operibus pietatis intendant, non ut curam carnis in desideriis faciant

6 Edd. quod non maioris perfectionis est moderna Ecclesia quam. Eaedem edd. inferius pro Amplius, non erant divitiae [codd. I K divites] substituunt: Propter paupertatem, quia non lantum abundabant tunc, quantum nunc.

6 Libr. I. Soliloq. c. 10. n. 17. Cfr. supra d. 31. a. 2. q. I. in corp. — Superius verbis sed facit ex codd. LY interseruimus faciliorem.

7 Rom. 13, ll:Sed induimini Dominum lesum Cliristum ct carnis curam ne feceritis in desideriis. Cfr. Gal. S, '16. et I. Petr. 2, 11. — Vide scholion ad 1. huius articuli quaest.

Consequenter quanlum ad secundum articulum de uxoricidio. Et circa hoc tria quaeruntur. Primo quaeritur, utrum uxorem aduiteram ocsit licitum.

Circa primum proceditur sic et oslenditur, quod sit uxorem aduiteram interficere:

1. Primo per textum sacrae Scripturae, Exodi visecundo: Maleficos non patieris vivere; est morale, ergo adhuc manet. Si tu dicas, fuisse iudiciale, et talia evacuata sunt; conislud est in lege humana-, quod adultera est et adulter; sed tales leges approbat et Ecclesia: si ergo Ecclesia non debet appronisi licitum; videlur, quod viro uxorem adulinterficere sit licilum.

2. Ilem hoc probatur per canonem, Causa trigetertia, quaestione secunda: « Interfectores suaconiugum sine iudicio, cum non addis adultera-, quid aliud sunt quam homicidae »? Ergo si aduUerarum, non videntur esse homicidae.

3. Item, viri est uxorem suam corrigere, et quod gravius peccat, gravius debet eam si ergo midier, quae adulteratur, digna est si vir eam occidat, non videtur, quod incuraliquam ofTensam. Contra: I. loannis octavo: Quisine peccato est primus in eam lapidem mittat: noluit ergo quod aliquis occideret mulierem in adulterio nisi haberet conscientiam mundam a ergo non videtur, quod hoc alicui liceat.

4. Item, canon dicit Causa trigesima terlia, secunda, Inter haec sanctitas vestra, infra: « Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam iegii)us, gladium non habet nisi spiri- »: ergo etc.

5. Item, mtone videtur: quia quantum ad culfornicationis iudicantur pares; sed nulli raulicet occidere virum adulterum: ergo nec aliviro adulteram mulierem. 1 Vers. 18. - lustinian., D. XLVllI. dc Acliiltei-iis coercendis (tit. 13.), Patri datur (20.), et C. IX. ad Legem luliam etc. (tit. 9.), Gracchus (4.). 3 Can. S. Texlus originalis, quem sequunlur cdd., plura cfr. hic lit. Magistri, c. 2.

Secundo, quod sit gravius peccatum, utrum occidere uxorem, an matrem.

Tertio, utrum hoc peccatum simpUciter impediat matrimonium.

c 0 N c L u s 1 0. Uxorem propriam adulteram 7ion licet occidere secundum ius divinum et canonicum.

Respondeo: Dicendum, quod interfector propriae coniugis, si ex certa scientia facit, peccat, quantumcumque illa sit adultera. — Peccat autem non tantum contra canones, sed etiam conlra ms civile: contra ius civile, quia eam interficit, praelermisso iuris ordine, nisi forte in actu malo eam inveniat, in quo casu leges humanae concedunt. — Sed contra ius divinum et canonicum peccat in ipso facto, quoniam non debet ipsam adulteram interficere, sed corrigere, cura Deus peccatori paratus sit parcere in lege gratiae, sicut in exemplo patet mulieris adulterae, loannis octavo. Et quoniara matriraonia et causae matrim.oniales tractari debent lege poli, et non lege fori; ideo non licet hoc facere, quod ius civile dictat — quamvis Ecclesia sustineat ad terrorem malorum — sed quod iudicat sancla Ecclesia, uxorera scilicet adulteram non esse occidendam, sed potius dimittendam.

1. Ad illud quod obiicitur de Lege, dicendum, quod illud eva.i iudiciale, et iudicialia non manent, quia illa fuit lex rigoris, haec aulem est raansuetudinis. — Ad illud quod obiicitur de lege civili, dicendura, quod quaedara sunt ibi, quae Ecclesia approbat, quaedam, quae sustinet, et quaedam, quae revocat. Et hoc iudicium de occisione fornicariae sive adulterae aut sustinet ad aliorum terrorem, aut etiam retractat, cum prohibet in supradiclo canone, nullo iudicio interficiendam esse uxorem, quantumcumque in crimine deprehensam.

2. Ad illud quod obiicitur de illo canone: Interfeclores suarum etc; dicendum, quod illud dictum est secundum leges humanas; lalis enim, ex quo sine causa etpraeler iudicium occidit, secundum leges civiles punitur ut homicida; sed si per iudicium et causam faciat, non iudicatur homicida secundum leges humanas. Sed secundum ius canonicum, etiam secundum quod debent regi matrimonia, et secundum mandatum Ecclesiae, non principum,

I. Quaestiones 1. et 2. nullara dilTicuItalem habent; cfr.de utraque quaest. S. Thom., hic q. 2. a.; Suppl. q. 60. a. I, et de 2. q. ibid. a. 2. ad 2. — B. Albert., de his et seq. q. hic a. 12. 13. — Petr. a Tar., hic q. 2. a. I. — Richard. a Med., hic a. 2. q. I. — De his et de 3. q. Durand., hic q. 2; Dionys. Carlh., hic q. 2.

II. Quoad 3. quaestioneni observandum est, sscundum rigorem antiquorum canonum poenitentialium cuilibet, qni coniugem occidit, fuisse poenam imposilam, ut a quolibd matrimonio contrahendo abstineret (vide lit. Magistri, hio c. 2.).

Ulrum sil gravius peccahmi Secundo quaeritur, utrum gravius peccatura sit occidere uxorem quam matrem. Et quod sic, videlur:

1. Quia quod gravius punitur gravius est in offensa; sed peccatum interfectionis uxoris gravius punitur quam peccatum interfectionis matris, sicut patet Causa trigesima lertia, quaestione secunda Admonere etc.

2. Item, quod est magis contra naturam, illud est maius peccatum; sed magis contra naturam est odire et occidere carnem suam quam alienam, quia, ad Ephesios quinto, nemo unquam carnem suam odio habuil; et uxor est caro viri, sicut ibidem dicitur, quia sunl una caro: ergo videlur gravius peccatum.

3. Ilem, amor uxoris, sicut patet ex texlu, Genesis secundo superexcedit amorem palris et matris, etiam amor castus; et hoc etiam videtur innui Genesis vigesiaio quarto ue Isaac, qui ianlarn dilexit Rebeccam, quod dolorem, qui de matre acciderat, temperaret; sed quanto magis aliquis inciinatur ad amorem, tanlo minus ad laesionem: ergo videtur, quod si occidat uxorem, gravias peccat.

4. Itein, qui occidit uxorem facit conlra ijonum "naturae et Sacramenti, cum siiit coniuncti ad indi- 1 Scilicet C Inter haec sanctitas vestra, qui est Nicolai, sicut et C. Interfectores. — Superius post matrimonia Vat. inepte addit lege matrimonii.

2 Can. 8. Cfr. ibid. C Latorem (IS.).

3 Vers. 29. — Seq. locus est ibid. v. 31: Et erunt duo in carne una. Cfr. v. 28: Viri debent diligere uxores suas ut corpora sua. Qui suam uxorem diligit scipsum diligit. non licet occidere, immo homicida iudicatur, sicul expresse testatur capitulum sequens de Nicotao.

3. Ad illud quod obiicilur, quod potest corrigere; dicendum, quod verum esl; sed correctio lanta et talis debet esse, ut non auferat locum poenitentiae; et ideo, quando excedit limites, ut occidat, iam non est zelus correctionis, sed furor occisionis. Impedimentum crminis noslra aetate intelligitur de complicibus ct incurritur triplici modo: I. est crimen iino pairante i. e. machinatio morlis et occisio coniugis simul cum adulterio; 2. crimen utroque patrante i. e. occisio coniugis, utroque conspirante; 3. adulterium cum mutua promissione matrimonii post mortem coniugis contrahendi. Cfr. infra dub. 3.

De 3. quaestione: Scot., supra d. 36. q. unica. — S. Thom., locis citt. a. 2. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 2. — Richard. a Med., loc. cit. q. 2.

uxorem quam matrem. viduam vitae consuetudinem; qui autem occidit, matrem facit contra alterum tantum: ergo etc.

Contra: 1. Licitum est percutere et verberareFunc uxorem in casu; sed nunquam licitum est verberare matrem: ergo gravior est offensa illata matri quam uxori: ergo etc.!

2. item, tanto gravior est offensa, quanto per- j sonae, in quam est, debetur maior reverentia; sed i multo maior reverentia debetur matri quam uxori: j ergo maior est offensa, quae est in matrem, et sic etc.!

3. Item, facilius frangitur amor socialis quam j naturalis, pro eo quod naturalia magis adhaerent; sed amor matris est naturalis, amor uxoris socialis: ergo maioris perversitatis et crudelitatis est i occidere matrem.

4. Item, gravius est eum offendere, a quo plura i beneQcia sunt percepta; sed plura beneficia percipiuntur a matre quam ab uxore: ergo elc. I c 0 N c L u s 1 0. I Gravius peccatum esl, in genere loquendo, occidere matrem. quam uxorem. 1 RrspoNDEo: Dicendum, quod absque dubio gra-coa vius peccatum est, in genere loquendo, occidere ma-, matrem et adhaerebit uxori suae. — Seq. locus ibid. 2i, 67: Kt in lantum dilexit eam, ut dolorem, qui ex morte matris eius acciderat, temperaret.

5 Cfr. supra d. 27. dub. 1.

quam occidere uxorem, tum ratione pe?',yonae, cui debetur maior reverentia, tum raminoris pronitatis. Pronior enim est homo ad verberandam uxorem quam matrem, quando propter aliquam causam displicet, odium et taedium generatur; et ideo proest ad occidendam uxoreui quam malrem. Ad autem matrem nullius natura inclinatur, sit per iniquitatem conversa in crudelitatera bestias. Kt quoniam homo pronior est ad uxohinc est, quod quamvis minus sit peccatamen maior poena imponitur, ut per incustimoris pronitas restringatur.

1. Et per hoc patet primo obiectum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod magis est connaturam, quia una caro; dicendum, quod maest unio inter filium et matrem, quam inter et uxorem secundum rem, quamvis in masit maior secundum signijicationem, pro quod caro matris et fiUi habent convenientiam in et natura, sed caro mascuU et feminae actum commixtionis et unionis; et ideo tempus plus trahitur homo ad uxorem, sed simplus trahilur ad niatrem.

Tertio quaeritur, utrum uxoricidium impediat Et quod sic, videtur. i. Causa trigesima tertia, quaestione secunda:

suarum coniugum ad poenitentiam resunt, quibus penitus denegatur coniugium».

2. Item, eodem titulo, in poenitentia Arnulfi, occiderat uxorem, dicitur: « Uxorem nunquam concubinam nunquam habere nec adultecommittere audeas ».

3. Item, in eo, in quo quis peccat, in eo torest; sed iste peccavit contra matrimonium, uxorem: ergo etc.

4. Item, supra, distinctione trigesima quinta di- Magister in littera et tractum est de canone > Cfr. supra d. 36. a. 2. q. 2. in fine. — Superius pro quod plures codd. omittunt, edd. cum aliquot codd.

cod. 11 quam maxime. Inferius voci natura cod. aa animus nec.

3. Ad illud quod obiicitur, quod plus excedit amorem matris; dicendum, quod veruni est intensive, tamen quantum ad radicationem faciUus est, quod vir concilelur in odium uxoris, et e converso, per unam fornicationem, quam mater in odium filii, vel e converso. Tamen hoc non dicitur, quod relinquat matrem quantum ad affectum, secl quantum ad coniunctionem sexuum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod facit contra bonum naturae et Sacramenti; dicendum, quod verum est; sed ilUid praeponderat, scilicet matricidium, adeo est conlra naturam; nunquam enim natura abhorret ita occisionem alicuius, cui commiscetur, sicut eius, in cuius utero fuil totus. Unde quamvis canon dicat Causa trigesima tertia, quaestione secunda, quod occidens uxorem est crudelior omni bestia, quia « partem sui corporis occidit»; intelUgendum est, hoc dictum esse per emphaticum modum loquendi, secundum quem modum posset dici, quod mater est totum corpus fiUi, cum totum ex matre traxerit; et ista est veritas, Ucet Hugutio super Decreta senserit contrarium; non enim in hoc approbatur eius sententia a modernis doctoribus expresse, Extra, de Eo qui duxit in coniugium quam poUuit per adulterium, ubi dicitur, quod matrimonium nuUum est et dirimendum est: ergo quod impedit, hoc est propter homicidium mariti, quod perpetravit: ergo si hic vir occidit uxorem, patet etc.

CoNTRA.: 1. Si quis occideret uxorem alienam, propter homicidium non efficitur inhabilis ad ma- Irimonium: ergo si plus polest in uxorem propriam, videlur, quod propter eius occisionem a malrimonio non debeat prohiberi.

2. Item, possibile est, quod vir occidat uxorem zelo, quem habet in detestationem adulterii: ergo videtur, quod stet pro matrimonio: ergo non debet puniri privatione matrimonii. duo argg., quae a S. Bonav. primo et secundo loco ad oppos. exhibentur. — Circa flnem solut. Vat. cuni paucis codd. super decreio pro super decreia.

= Vide scholion ad praecedentem quaest.

3. Item, omne peccatum polest deleri per poeniteDtiam: si ergo poena ista est ratione peccati, et haec poena potest esse occasio peccati, maxime inveni, qui habet incentivum libidinis: ergo videlur, quod non possit impediri, saltem poenitenlia facta.

4. Item, magis repugnat bono matrimonii adulterium quam homicidium; sed adulterium simpliciter non impedit: ergo nec uxoricidium. Coniugiciclium impedit matrimonium, et quidem coniunctum cum adulterio, vel cum promissione matrimonii dirimit respectu complicis, sicut et adulterium cum eadem promissione.

Respondeo: Dicendum, quod occidere uxorem potest quis tripliciter: aut persequendo culpam, aut,,, i, persequendo naturam, aut persequendo matrimonium. Persequendo culpam, ut cum in fornicationis crimine deprebendit et adeo detestatur, quod in ultionem criminis mortem infligit. Persequendo naturam, ut si mulier propter defectum aliquem, quera habet in se, non habet gratiam viri; linde vir eam exosam habet et gravem et propter istam detestationem et odii intensionem, furore accenso, ipsam perimit. Persequendo matrimonium, ut quando moechatur cum aliqua, quam vult ducere in uxorem et non potest, nisi uxore mortua; et ideo ipsam interficit. Primuni est grave peccatura propter excessum; secundum est gravius et tertium est gravissimum.

In quolibet borum prohibetur a matrimonio con- 1. traheudo, sed raagis in secundo et maxime in tertio; et in quolibet borum casuum dispensatur ab

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et prirao dubitatur de hoc quod dicit: Uxorem ducere virginem Ecclesia Romana permittit. Quare ponit, quod permittit ducere virgineml Cura enim nullo voto sint astricti, ita potuerunt ducere viduara, sicut virginem.

Respondeo: Dicendum, quod clerici ducentes uxores infra minores ordines possunt uxores dupli- 1 Cod. K supplet niatrimonmm.

2 In C. Interfeclores (3.), C. 33. q. 2. dicitur: Quibus [qui coniuges occidunt] penitus coniugium denegatur, exceptis adolescentibus, de quibus est B. Leonis papae XXV. regula decretalium [cfr. ibid. C. In adolescentia (14.) et C. Antiqui (19.)], immo indulgentia observanda. Ecclesia, et maxime in iuvenibus; sed in primo de facili, in secundo diCQcilius, in tertio quodam modo sic, et quodam modo non. Respectu enim illius personae, cum qua raoechabatur et propter quam habendara in raatriraonio occidit coniugem, nunquam cura eo dispensabitur, immo, si iunctus fuerit, simpliciter separatur; sed respectu abarum propter periculum dispensatur Unde quamvis crimen non faciat omnino illegitimum respectu omnium propter periculum fornicationis; facit tamen simpliciter illegitimum respectu alicuius personae determinatae, scilicet homicidium iunctura cum adulterio, vel adullerium cum fidei datione, vel datio fidei cum uxoricidio — Et sic concedendum est, quod tale crimen impedit matrimonium ahquo raodo taliter, quia impedit, sed non dirimit; alio raodo, quod etiara dirimit, sicut tactum est.

1. Ad ilhid ergo quod obiicitur, quod qui occidit uxorem alienam; dicendum, quod non est simile; quia enim offendit matrimonium in se, cum uxorem propriara inlerficif; ideo in se debet puniri; non sic, cum interficit alienam.

2. Ad illud quod obiicitur de zelo, dicendum, quod zelus non excusat a toto, sed a tanto; unde facilius cum eo dispensatur.

3. Ad illud quod obiicitur, quod potest per poenitentiam deleri; dicendum, quod enormitas non ita cito deletur, iramo in poenam manet diutius, sicut patel in irregularitate.

4. Ad illud quod obiicitur, quod adulterium raagis repugnat; dicendura, quod falsum est, quia uxoricidium est contra substantiam matrimonii, quia perimit subiectum; sed adulterium est contra bonum fidei, sine quo matriraonium esse potest; et ideo non est simile. citer ducere: aut cum spe redeundi ad ministeriura et officiura clericatus, aut sine spe. Si cum spe; tunc perraittitur, quod ducant virgines, et sic loquitur Leo Papa Si sine spe; tunc possunt quam volunt ducere; sed si ducant mrfi/,am, amplius non possunt ad ofQcium, quod dimiserant, redire; vel si permitlatur reditus ad ordines minores, inbibetur promotio ad raaiores. Et ideo dicit: permittitur, supple: si vohmt ad clericatum aliquo tempore redire sine impediraento

Item quaeritur de lioc quod dicit: Placuit, preshyleros, diaconos, subdiaconos etiam uxoribus abstinere etc. Videtur enim mala esse constitutio: quia nemo potest uxorem privare suo: ergo videtur, quodsi liabent uxores, quod possunt abstinere ab eis, etiam si velint. — ponatur, quod aliquis in inferioribus ordini-, uxore tacente et sciente, promoveatur, utrum cum reclamaverit, debitum sibi reddi. Et quod, videtur, quia votum continentiae non vovit; et, si vir ingrediatur religionem, et ipsa taceat; reclamet post apud episcopum, redire compelli-: ergo etc. Item quaeritur, utrum, mortuo viro, teneatur continentiam perpetuam talis mulier, an possil Respondeo: Dicendum, quod hoc intelligitur, si non habent uxores, nunquam debent con-, ex quo ad sacros ordines sunt promoti; si habent, non possunt promoveri sine assensu secundum consuetudinem Romanae Eccleet verum est, quod requirendus est earum Quod si uxor taceat, viro suscipiente or-, et locum et tempus habet reclamandi; praeconsensisse et amplius reclamare non poet ex consensu suo lex continentiae sibi indinec potest requirere virum. Utrum autem possit contrahere; dicendum, sicut dicitur Trigesima secunda dislinctione, Seriatim etc, non potest, etiam post morviri, immo tenetur ad continentiam perpetuam. Sed quahter hoc sit intelligendum, inter iurisest controversia. Aliqui enim dicunt, quod consentiens viro, vovere intelligitur; sed voistud, quia non est solemnizatum, impedit macontrahendum, sed non dirimit iam con- — Alii dicunt, quod solemnizatur in voto — Terth dicunt, quod secus est in uxore inrehgionem et clerici: quia uxor clerici tenetur, non uxor ingressi, quia dignior est clericalus rehgio, cum bigamus possit esse religiosus, autem clericus. — Alii dicunt, et hoc videtur, quod uxor aut ignorat ius illud, quia scit nec sibi dicitur, aut novit. Primo modo non obligatur; secundo modo, si novit aut sibi dicitur et consentit, obligatur.

Sed quid in tanta diversitate 'tenendum est? Sane dici potest, quodsi uxor consentiat viro, quod ordinem sacrum suscipiat, vel quod religionem ingrediatur in conspectu personae, per quam secundum formam Ecclesiae possit fieri divortium, quod ipsa obligatur ad continentiam perpeluam cum viro, qui est eadem caro cum ipsa nec excusatur per iuris ignorantiam; nec est diversimode iudicandum in clericis et religiosis quantum ad hoc, cum utrobique corpus viri perpetuo Domino dedicetur. Et hoc expresse dicitur distinctione trigesima secunda, canone Seriatim etc.: « Neque permittitur uxor iungi eidem marito suo carnaliter nec unquam nubere, aut in eius vita aut post mortem ». Et ideo satis probabiliter dictum est, quod viro vovente et solemnizante, ipsa vovisse intelligitur; et hoc totum probatur per multa iura, quae dicuntur libro tertio, de Conversione coniugatorum.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Quibus penitus denegatur coniugium. Ex hoc enim videtur, quod cum talibus dispensari non possit. — Quaeritur igitur: pro quibus peccatis coniugium denegalur et in quibus dispensatur?

Respondeo: Nolandum est, quod in septem generibus. Primum est adulterium cuQi occisione, vel fidei datione; Gausa trigesima prima, quaestione prima — Secundum est incestus; Causa trigesima secunda, quaestione septima, Concubuisti. — Tertium est raptus sponsae alterius; Causa vigesima septima, quaestione secunda, Slatuium. — Quartum est de eo qui insidians matrimonio filium de sacro fonte levavil, et de hoc habetur Causa trigesima, quaestione prima, De eo autem. — Quintum est de eo qui occidit presbyterum; Extra, de Poenitentiis et remissionibus, Qui presbyterum. — Sextum de eo qui occidit propriam uxorem; Causa trigesima tertia, quaestione secunda. — Septimum solemniter poenilentes; Causa trigesima lertia, quaestione secunda, De his antiqui. — In omnibus dispensatur praeterquam in primo, propter hoc quod respicit personam determinatam.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Sancta Dei Ecclesia gladiimi non habet nisi spiritualem. Videtur enim falsum dicere, quia Bernardus dicit ad Eugenium, quod habet utrumque gladium: « Et uterque gladius tam spiritualis quam materialis est

Cap. L

De votis.

Nunc de volo inspiciamus. Volum est « lestificalio quaedam promissionis spontaneae », quae Deo et de his quae Dei sunt, proprie fleri debet. Sunt tamen et vota stultorum, quae frangenda sunt.

Cap. II.

De volorum differentia.

Sciendum vero, quod votorum aliud est commune, aliud singulare: commune, ut illud quod in baptismo omnes faciunt, cum spondent renuntiare diabolo et pompis eius; singulare, ut cum aliquis sponte promittit servare virginitalem et continentiam, vel aliquid huiusmodi. Item singulare votum ahud est pnvatiwi, aliud solemne; privatum est in abscondito factum, solemne vero iu conspectu Ecclesiae factum; lmprivalum votum si violelur, ])eccatum est mortale; so- 2. lemne vero violare peccatum est et scandalum. Qui privatum faciunt volum continentiae matrimonium contrahere non debent, quia conlrabeudo mortaliter peccant; si tamen contraxerint, non separentur, quia 3. probari Don potest quod occulte actum est. Qui vero solemniter vovent, nullatenus coniugium inirequeunt; quibus non solum nubere, sed et velle damuabile esi. Unde Augustinus: «In coniugali vinculo, si pudicitia servatur, damnalio non timetur; sed in viduali continentia et virginali cxcellcnlia virtus muneris amplioris expetitur; qua expelita et electa et voto oblata, iam noD solum capessere nuptias, sed etiam, si non nubatur, TOiiere uc/e damnabilc est». « Voventibus enim virginitatem vel viduitatem non solum nubere, sed 1 Libr. IV. de Considerat. c..3. n. 7: « Uterque ergo Ecclesiae, et spiritalis scilicet gladius et materialis». Quibus verbis praemiUit: Alioquin, si nullo modo ad le pertineret et is [materialis], dicentibus.postolis: Ecce, gladii duo hic, non respondisset Dominus: Satis est [Liic. 22, 38.].

• Bernard., loc. cit.: Quem [gladium materialem] tamen qui tuuni negat, non satis mihi videtur attendere verbum Domini ginandus. — Idem dub. solvunt S. Thom., Petr. a Tar. et Ri- Ecclesiae»; et hoc probat per illud Lucae vigesimo secundo: Sunt gladii duo; et Dominus: Satis est.

Respondeo: Dicendum, quod uterque, ut dicit Bernardus, est Ecclesiae, sed differenter, quia ritualis extrahendus est manu Ecclesiae, sed materialis non manu, sed tantum nutu; et per hoc solvitur illud. eliam velle daranabile est». Quod Apostolus ostendit, Timolheo scribens: Adolescenliores viduas devila; cum enim luxuriatae fuerint, in Christo nubere volunt, id est, cum post votum continentiae in deliciis egerint vitam, non dico nubunt, sed nubere volunt in Chrislo, quasi tunc non sit peccatum; sed quod sit, oslendit subdens: Habentes damnationem; et quare, subdit: quia primam fldem irrilam fecerunt, etsi non nubendo, tamen volendo; ut voluntatem, quae a proposito cecidit, appareat esse daninatam, sive sequautur nuptiae, sive non. Damnatur enini propositi frans; damnantur tales, quia continentiae fldem primam irritam fecerunt, id est votum, vel in voto violato fidem, quam in baptismo professae sunt. Si autem pro voluntate nubendi damnantur, constat, si ream elTectui mancipaverint, revocandum id esse in irritum, easque arcendas redire ad propositum. Unde Gregorius: « Viduas a proposito recedentes viduitatis, super quibus nos consukiisU, credo te nosse a sancto Paulo, nisi couvertantur, olim esse damnatas; quas et nos apostolica auctorilate damnandas cl a communione lldelium alque a liminibns Ecclesiae arcendas fore censemus, usquequo obediaul episcopis suis et ad bonum, quod coeperunt, invite, aut voluntarie revertantur ».

« De virginibus aulem non velatis, si deviaverint, a praedecessore noslro Innocentio tale decretum habemus: Hae quae necdum sacro velamine rectae, tamen iu proposito virginali semper se simulaverunt permanere, licet velatae non fuerint, tamen, si luipserint, aliquo tempore his agenda poenitentia est, quia sponsio earum a Domino lenebatur. Si enim inter homines solet bonae fldei contractus nulla ratione dissolvi; quanto magis isla pollicitatio, quam cum Deo pepigit, solvi sine vindicta non poterit»? Ilem: « Si virgines nondum velalae taliter publica poenitentia puuiuntur et a coeiu fidelium usque ad satisfactionem excludunquanto magis viduae, quae perfectioris aetalis et consilii existunt et habitum religionis aset deinde apostatavcrunt atque ad priorem sunt reversae, a nobis et ab omnibus fidelia liminibus Ecclesiae et a coetu fidelium usque satisfactioneni sunt eliminandae et carceribus tra- — Ex his apparet, virgines vel viduas voto astriclas, sive fuerint velatae, sive non, coniugium sortiri posse. Quod itideni de intelligendum est, qui continentiam voverunt. enim ante erat licitum post volum fit illicitum. Non est liic praetermittendum, quod Innocentius de et puellis decrevit: «Quae Christo spiritualiler si postea publice nupseriiit, non eas admiltendas ad poenitentiam, nisi hi quibus se iunxerant, dc recesserint. Si enim de omnibus haec ralio cunt quaecumque, vivente viro, alteri nupserit, habeatur, nec ei agendae poenitentiae licentia nisi unus de eis fuerit defuuctus; quanto de illa tenenda est, quae ante se immortali Sponso et post hoc ad humanas nuptias transmi- — Attende, quod non solum coniugum talinegare videtur, sed etiam locum poenitenliae. Sed ita inlelligendum est, ut aliquando excludantur a quae digne poenitentiam agere volunt; illae non sunt admittendae ad poenitenliam, quae incesti copula discedere noluerint; quia post relipropositum non potest Deo per poenitenliam quae ad habitum suae professionis redire Tunc ille cui se coniunxerat, ei defunctus cum ab eius illicilis amplexibus liaec penitus re- Gum igitur dicitur, eas non esse admiltendas poenitentiam, nisi hi quibus se iunxeraut, recessede mundo; subaudicndum est eis. Tunc enim eis de mundo recedunt et defunguntur, cum ab eoconcupiscentia istae se alienant; quem sensum similitudo declarat et confirmat. Cum vir et mulier legitime coniuncti sunt, constat, allero vivenle, ad aliam non posse Transire alioquin adullerium commitlit; de quo Cle- Papa ait: "Quid in omnibus peccalis adullerio gravius? Secundum namque iu poenis tenet locum, primum illi habent qui aberrant a Deo». Graigitur peccant adulteri, graviter fornicarii, sed his gravius incestuosi, quos omnes Iranscencontra naluram delinquenles. Unde Augustinus:

malum vincit fornicationem, viucitur autem incestu. Peius enim est cum matre quam cum aliena dormire; sed horum omnium pessimum est quod naturam fit, ut si vir membro mulieris non ad concesso utatur; hoc exsecrabilitcr fit in merelrice, exsecrabilius fit in uxore». 1 Can. Qme Christo (10.), C. 27. q. 1.

Cap. III.

De illis qui post longam captivitatem redeunt.

Hic quaeritur dc illis feminis, quae pulanles ros suos interemptos, vel in captivitale, vel ab iniqua dominatioue nunquam liberandos, in aliorum coniugia Iransieruut; si illi jui putabantur periisse, remeaverint, utrum eis reddi debeant, et an secundi fornicali sint, et ipsae reae adullerii. De hoc Leo Papa sic ait: « Necesse est, ut legilimarum foedera nuptiarum redintegranda credamus, et remotis his quae hostililas intulit,cuique id legitime reformelur, quod inlulit; procurandumque est, ut recipiat quisque quod proprium est. Nec tamen culpabilis iudicetur et quasi alieni iuris pervasor habeatur qui personani eius mariti, qui iam non esse existimabatur, assumsit. Sic enim multa, quae ad eos, qui in caplivitatem ducli sunt, perlinebant, in ius alienum transire potuerunt; et tamen plenae iustiliae est, ut, eisdem reversis, reformenlur. Ideoque, si viri post longam captivitatem reversi ita in dileclione suarum coniugum perseverant, ut cas cupiant in suuni redire consortium; dimittendum est et inculpabile iudicandum quod necessilas intulit, et reslituendum quod fides poscit. Sin autem aliquae mulieres ita virorum posleriorura amore sunl captae, ut raaliut his cohaerere quam ad legilimum transire consortium, merito sunt notandae, ita ut ecclesiastica communione priventur quae de re excusabili contaminationem criminis elegerunt. Redeant ergo in suum coniugia stalum, quia, sicut mulieres, quae ad viros suos revertl noluerint, impiae sunt habendae, ita illae quae redeunl, merito sunt laudandae ». — Ex his ostenditur, illos qui taliter iunguntur, ut credant virum inleremplum, per ignoranliam aliquam excusationem habere de peccato; et tantum primam copulam esse legitimam, non secundam; veniam tamen habere,sicareal opprobrio malae voluntatis. — Sed si quis, relicta in palria sua uxore, in longinquam abiens regionem, aliam ducat uxorem, deinde poenilentia ductus eam dimittere velit, asserens, se aliam habuisse, quae vivit, ncc Ecclesia permitlat, quae quod ille asserit ignorat; quaeritur, an in hac secunda copula sit coniugium. Sane dici potest, non esse coniugium,et mulierem de crimine excusari per ignoranliam, virum autem adullerium admisisse. Sed ex quo, ad primam redire volens nec valens, cogitur Ecclesiae disciplina hanc tenere, incipit excusari per obedientiam et timorem de hoc, quod poscenti mulieri debilum reddit, a qua ipse nunquam poscere debet. Et sic de aliis huiusmodi senliendum est.

• Epist. 159. (alias 129.) ad Nicetani, c. t; C. Cmn per belUcam (1.), C. 34. q. 1. et 2. — De falsa solulione Magislri, poslea communiter reprobata,

obligatione voti et matrimonii. plex; quoddam et impedit et dirimit, ut solemne. Et incipit illa secunda pars ibi: Sciendum vero est, quod votorum aliud est commune etc.

Secundo modo: Cum vir et mulier legitime etc. Haec est secunda pars, in qua determinat Magister de impedimento ligaminis, et habet haec pars duas. In prima ostendit, quod iegilime copulatus uni non potest, illa vivente, alii copulari, nec e converso; et si copuletur de facto, non est matrimonium. In secunda quaerit, utrum copulati de facto possint per ignorantiam ab adulterio excusari, ibi: Ilic quaeritur de illis feminis, quae putantes etc.; ubi determinat, quod excusantur, quando dubitant, sed quando certificantur, non excusantur.

Circa primum quaeruntur tria-

Primo quaeritur de voto, quid sit secundum essentiam.

Secundo quaeritur, de quo sit.

Tertio, in quo sit. in se. tum, vel propter promissum; sed in voto non obligatur homo beneficio, vel peccato: ergo obligatur promissione: ergo promissio est de substantia voti.

Item, cjuod sit obligandi intenlio, videtur:

3. Quia, sicut matrimonium est ab opere noslro, sic et volum; sed nullus contrahit matrimonium, quantumcumque promittat exlerius, nisi intendat se obligare sive consentiat interius: ergo etc.