Distinctio L

6 Loc. cit. n. 8. — Pro fuscat solae edd., excepta 1, obfuscal, refragante etiam originuli. — Deinde sequitur Glossa in Isai. G6, 24, apud Lyranum.

mentis inlelligenlia, cum Prophetae atlluic morlales videre haec omnia meruerunl. Egredientur ergo electi, non

loco, sed intelligentia vel visione manifesta, ad videndum impiorum crucialus; quos videntes non dolore afflcientur, sed laelilia satiabunlur, agenles gratias de sua hheratione, visa impiorum inetTahili calamitate ». Unde Isaias impiorum tormenta describeus el ex eorum visione laetitiam bonorum exprimens, ait: Egi-edienlw « electi scilicet », et videbunt cadavera virorim, qui praevaricati sunt in nie. Vermis eorum non

Supra egit Magisler de statu Beatorum. In hac parte agit de statu datnnatorum, primo post iudicium, secundo anle iudicium, ibi: Praeterea quaeri solet, si reproborum animae etc.

Prima pars habel duas. In prima determinat

Ad intelligentiam huius partis secundum duo, quae tangit Magister, duo principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de subversione voluntatis damnatorum.

Secundo de excaecatione rationis.

Circa primum quaeruntur tria.

Quantum ergo ad primum proceditur sic, et ostenditur, quod damnati vellent, se peccasse:

1. Quia Augustinus de Fide ad Petrum dicit,

quod « bonam habere nullatenus poterunt volunta- 1 Loc. cit. cuni Glossa inierlineari; deinde Ps. 87, 11.

2 Isai. 6, '1. seqq. — Pro sujficiat codd.. B C E el ed. 1 sufflcit.

2. Item, voluntas hominis post mortem est invertibilis, sicut voluntas angeli mali; sed angelus malus vult, se peccasse: ergo etc.

3. Item, malitia inclinat voluntatem ad malum, sicut gratia ad bonum; sed malitia remanebit in damnatis, sicut et gratia in Beatis: ergo sicut Beati bona, quae semel voluerunt, semper volunt; ita damnati seraper volunt mala.

4. Item, quod quis dimittat actum peccandi in praesenti, non potest esse sine gralia gratis data multo fortius de peccandi voluntate: ergo si nulla gratia datur ipsis reprobis, nec natura melioratur; ergo peccandi voluntatem nunquam amittunt.

Contra: 1. Sapientiae quinto: Dicent intra se, poenitentiam agentes etc.; constat, quod illa est consideratio rationis deliberantis: ergo videtur, quod velint non peccasse.

2. Item, Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum: « Videmus, inquit, ferissimas beslias dolore poenarum a maximis voluptatibus abstinere »; sed damnati non ardentius appetunt quam bestiae atroces, et maxime cruciantur: ergo eorum appetitus retrahitur, et sic etc.

3. Item, peccatum non placebat, quia peccalum, sed propter libidinosam delectationem; sed in damnatis exclusa est omnis libidinosa deleclatio: ergo nullum peccatum eis placet.

4. Item, mala voluntas eo ipso, quod mala est, est contra Deum, et eo ipso, quod est contra Deum, est meritoria poenae: ergo semper merentur poenam, et ita debet semper eis poena augeri, et sic in inflnitum. Sed sic non dicitur: ergo etc.

5. Item, voluntas mala eo ipso, quod mala, est inordinata: ergo quando exit in actum novum, de novo inordinatur; sed nihil potest Deus relinquere inordinatum: ergo si peccatuin non ordinatur nisi in poena, et est nova inordinatio; ergo nova poena, et ita seraper cresceret.

6. Item, esto quod damnatis daretur libertas peccandi, nunquam fornicarentur; si redirent ad corpora et locum haberent, constat, quod nollent peccare, cum magis horreant tantam poenam, quam delectationem peccati diligant: ergo videtur etc. Damnati nolunt, se peccasse, loquendo de actu,

non vero de habitu voluntatis malae.

Respondeo: Dicendura, quod mala voluntas di- oistincii! cilur dupliciter, scilicet actus et habilus. Dico ergo, vult luxuriari, quia timet puniri — de ipsa voluntate j! tamen habilum non aufert; quod patet, quia, si spe-;i raretur impunitas, vellet utique luxuriari. — Sic 1 intelligendum in damnatis, quod dolor poenalis au- concinsii fert ab ipsorum voluntate actum volendi peccare, quia revera damnati non appetunl luxuriari nec do- ] minari propter poenas, quas ex illis actibus sentiunt se incurrisse; habent tamen habitum voluntatis malae, per quam appeterent peccare, si non crederent, se ex hoc puniri. — Si ergo quaeras, utrum damnati nolint peccasse; dico, quod nolunt, non pro- conciasii pter hoc, quod peccatum eis displiceat, quia iniu- j stum, sed quia eis displicet poena iusta. Et ideo j malam habent voluntatem hoc volendo, et ideo adhuc vivit in eis volunlas peccandi, licet dolore poena-: rum impediatur, ne exeal in actum suum.; invertibilis; dicendum, quod verum est de volunlale quantum ad habitum, in qua fil plena versio; sed non est verum de verlibilitate quantum ad actum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod malilia inclinat sicut gratia; dicendum, quod non est simile: quia motus gratiae praemiatur in simili et convenienti, sed motus libidinis in dissimili, ut in dolore; et ideo impeditur, sed motus gratiae consummatur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod abstinere a volunlate peccandi non esl sine gratia; dicendum,

Notandoi quod loquendo de voluntate-habitu, non est sine gratia; sed in volunlale-actu distinguendum est: quia Distinciio aut abstinet ab actu malo, quia contra Deum et quia iniquum; et hoc non est sine gratia gratis data — haec enim praeparat ad ulleriorem gratiam — aut quia hoc est laesivuni, sicut aliquis dimittit forni- »

[codd. ALY supplent eis'] nisi propter libidinosam dclectationeni [cod. Z voluntatem].

cari vel inebriari, quia amiltit visum: et lalis est per naluram puram. Similiter dico, quod damnali refugiunl propter timorem poenae.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod habenl poenitentiam; dicendum, quod verum est;

illa poenilentia est slimulus poenUudinis, non correctio voluntatis; unde si daretur libertas peccandi, ut speraretur omnino impunitas, dico,quod peccarent; sed si deberent ita puniri pro aliis, quae

I. Quod dnmnalos non poeniteat de peccato per se, sive qualenus est culpa, scd tantum p«- accidens. quatenus pro eo poenam patiunlur, cum Ss. Bonav., Thoma alque Scolo com- II. Conclusio 2. quaestionis, quatenus est de facto, quod scilicet damnati mallent non esse, est communis. Utrum autem secundum rectam rationem propter nialum poenae possint velle, ut non sint; hoc cum S. Bonav., Richardo (!n'c a. 4. q. 2.) et Durando (hic q. 2.) eliani Scotus-(hic q. 2. n. 7.) negat; sed

Ulrum vohmtate deliberativa Secundo- quaeritur, utrum voluntate deliberaliva damnati malint non esse quam sic esse. Et quod sic, videlur.

1. Apocalypsis nono: In diebus illis desidera- Jwni homines mori, et fugiel mors ab eis.

2. Item, Augustinus in libro de Miseria huius mundi, loquens de damnatis, dicit: «0 mors, quam dulcis esses quibus tam amara fuisti! Te solum desiderant qui te vehementer oderunt».

3. Item, ratione videtur: quia maior est tristitia ex poena, quam sit delectatio ex esse, quia 1 Cfr. Aristot., II. de Generat. animalium, c. S. — Cod. L voci laesivum praemittit naturae, cod. K (I a secunda manu) legit: quia laesivum vel naturae laesivum, et tale est sine gratia naturae superaddita, sicut aliquis otc. Superius post distinguendum est, codd. EIK prosequuntur et dicendum, quod aut etc, alii codd. dicendum, quod aut etc. Inferius pro naturam puram, quod habent codd. GlKSaa, in aliis et edd. naturam punilam.

2 Ita Fulgenlius; cfr. hic lit. Magistri, c. 1. facerent, sicut pro his quae fecerunt, nunquam vellent peccare.

0. Ad illud quod quaeritur, utrum habeant aliquam inordinationem actualem voluntatis; potesl dici, quod sic; sed illa inordinatio esl eis versa in poenam, sicut Beatis bona volunlas in gloriam; unde sicut isti non merentur amplius bona voluntate, ita nec illi demerentur mala; et hoc dicit Augustinus, et habetur in httera non approbat priorum duorum rationes aliasque affert. Deinde statuit, ob malum culpae posse voluntatem recte ferri in noncsse permissive, non tamen ita, ut sit sibi causa non essendi.

De 2. quaestione praeter laudalos: Petr. a Tar., loc. cit. a. 3. — Dionys. Carth., hic q. 1.

III. Conclusio generalis quaestionis 3. communiter tenetur, sicut etiam exceptio qualiscumque, quae notatur in solut. ad I. 2. — Dionys. Carth., hic q. i.

malint non esse quam sic esse. modicum habent gaudium et magnam tristitiam: ergo si electio rationis praeeligit fugam magis nocivi desiderio minus delectabilis, ut patet de illo qni vult lucrari argentum et fugit mortem; videtur, quod damnati malint oninino non puniri quam esse.

4. Item, si cederent in non-esse, poena esset momentanea; sed poena cruciatus eorum est aeterna: ergo si poena momentanea praeferenda est aeternae, sicut malum finitum infinito; videtur etc.

CoNTRA: 1. Augustinus, in libro de Libero bitrio: « Considera, quam booum est esse, quod ei, sinaiusnon fuisset homo ille [Matth. 26, 24.], non quod sit qui natus non fuerit, sed quod melius sit non esse quam male esse.

5 Inter opera August. liber sub hoc titulo non occurrit. Innocent. III. composuit opus, quod inscribitur: De Contemptu mundi sive de miseria conditionis humanae, in cuius libro tertio (de miseria humanae condilionis), c. 9. dicitur: «0 mors, quam dulcis esses quibus tain amara fuisti! Te solam desideranler optabunt qui te solam vehementer abhorruerunt». Sub nomine Augustini oWm exhibebatur opusculum sub titulo; Liber meditationum (sive liber secundus Soliloquiorum ad Deum), quod incipit: Eia nunc homuncio! fuge paululuin occupationes plures codd. dulcis es.

et beali et miseri volunt; magis tamen est esse et esse miserum quam omnino non esse, cum tamen miser esse nolis ».

2. Ilem, ralio Augustini: praeelectiosupponit electionem; sed non esse non est eligibile, quia omne eligibile habet apparentiam boni, sed ipsum non esse non habet boni apparentiam, quia quod apparet bonum apparet esse: ergo etc.

3. Item, omnis appetitus ordinatus est conformis naturae, quia « natura appetit semper quod melius est »; sed « natura semper appetit esse, ut ipse Philosophus - dicit, et nullo modo non-essev. ergoetc.

4. Item, maius malum magis est fugiendum; sed maius malum est quod magis adimit; sed corruptio in non-esse adimit totum bonum, poena vero non totum, immo multum relinquit: ergo magis fugiendum esl non-esse quam puniri.

c 0 N c L u s 1 0. Damnati mallent non esse quam esse damnati; et illud appetitu commodi magis appetendum est, non tamen simpliciter.

Respondeo: Ad hoc dicunt aliqui, quod damnati i. mallent non esse quam sic esse; sed appetitus eorum est inordinatus el indiscretus et pbantasticus, quia sibi nocivum appetit, sicut est appetitus febricitantis, qui non venit ex natura, sed ex pliantastica imaginatione, quia existimat sibi prodesse quod nocet sibi. Sic damnati, quia existimant, se habere quietem, si omnino non essent, appetunt magis non esse quam esse in poenis; et hoc videtur dicere Augustinus. — Sed tamen Sapiens dicit in Ecclesiastis quarto: Feliciorem utroque iudicavi elc.; et ipsa Sapientia, Matthaei vigesimo sexto: Melius erat non esse malles; et nunc miser cum sis, mavis tamen esse esse, quod et beati et miseri volunt. Nam si lioc bene consideraveris, videbis, (e in tantum esse miserum, in quantum non propinquas ei quod summe est; in tantum aulem putare melius esse, ut quisque non sil, quam ut miser sit, in quanlum non vides quod summe est; et ideo tamen te esse velle, quoniam ab illo es, qui summe est.

1 Libr. III. de Lib. Arb. c. 8. n. 22: Nam illud vide quam absurde et inconvenienter dicatur: mallem non esse quam miser esse. Qui enim dicit: mallem hoc quam illud, eligit aliquid. Non-esse autem non est aliquid, sed nihil; et ideo nullo pacto potes recte eligere, quando quod eligas non est... quod austi... Deinde, quod quisque recte eligit appotondum, cum ad poterit qui non erit: nemo igilur recte potest eligere, ut - Libr. II. de Generat. et corrupt. texl. 39. (c. 10.): Quoniam enim in omnibus inquimus quod melius est desiderare naturam semper; melius autem esso quam non esse. ei, si nalus non fuisset homo ille; et Hieronymus dicit: « Quod melius est non vivere quam male vivere ».

Ideo dicendum aliter, quod non esse nuUo modo est appetendum appetitu recto; similiter nec esse damnalum, vel esse infelicem; et si horum aliquid appetatur, phantasia est, non ordinatio naturae; sed utrumque horum fugiendum. Et cum se habeant sicut excedentia et excessa, utrumque altero magis fugiendum diversis consideralionibus.

Quia enim non esse adimit totum bonum, poena partem, ideo hoc msLgs fngiewlum simpliciter tamen loquendo. — Quia corruptio in non-esse in infinitum excedit intensive, in infmitum, inquam,secundum proportionem, poena vei'o extensive m infinitum secundum veritalem; [deo credo, quod magis appetendum esset, si poneretur in optione, omnino non esse quam aeternaliter torqueri, loquor de appetitu, qui refugit incommodum. Hoc enim iudicat mens mea magis portabile, sicut decollalionem magis quam diuturnam ignis adustionem. Verumtamen secundum appetitum honesti, quia cruciatus iniqui spiritus est ad gloriam Dei, utique malle deberet ignibus subiacere ad continuam Dei laudem, quam per omnimodam corruptionem manum Dei effugere.

Concedo igitur, quod damnati mallent non esse; et omnis homo ratione illud debet appetere, considerata gravilate utriusque poenae; non tamen dico, quod sit magis appetendum simpliciter, tamen ipsi simpliciter magis appelunt. — Et concedendae sunt rationes ad hoc.

1. Ad raliones aulem ad oppositum, solvendum quod Augustinus procedit ea via, qua corruptio in non-esse excedit, scilicet intensive.

2. Ad illud quod obiicitur, quod praeelectio supponit electionem; dicendum, quod verum est de illa

quae est per modum desiderii, non de ea quae esl per modum fugae.

3. Ad illud quod obiicitur, quod natura desiderat semper esse; dicendum, quod verum est, et etiam ratio recta; tamen natura magis refugit poenara aeternam quam momentaneam.

4. Ad illud quod obiicitur, quod maius malum

Terlio quaeritur, utrum damnali mallent, omnes esse damnatos, quam quosdam damnatos, quosdam beatos. Et quod mallent omnes damnatos, ostendilur:

1. Primo per illud quod communiter consuedici: « Solatium est miseris socios habere poenarum ».

2. Item, hoc ostenditur per illud quod dicitur Isaiae decimo quarto: Surrexerunt de solus; Glossa: «Solatium est malorum multos socios habere poenarum ».

3. Item, Augustinus, de Catecbizandis Rudibus: «Cautus esto, ne tibi aliunde hostis subrepat, quia solalium maievolentissimum suae voluntatis cum quibus damnetur inquirit »: ergo illud est solatium malorum: si ergo ipsi quaerunt et desiderant quod est ad solalium, palet etc.

4. Item, ratione videtur: quia invidia surgit ex defectu carilatis et amore proprii boni; sed utrumque in damnatis est: ergo est in eis maxima invidia: ergo si invidus nullum vellet videre bonum necbeatum: ergo damnati vellent, quod omnes una cum eis essent damnati magis, quam quod quidam essent damnati, quidam beati.

5. Item, Sancti et damnati ad invicem inimici sunt, )ropter hoc quod damnati sunt inimici Dei: ergo cum damnati non diligant inimicos, sed potius odiant, et qui odit alium mallet ipsum videre miserum quam beatum; ergo etc.

Contra: 1. Lucae decimo sexto dicitur de diquod rogabat pro fratribus, ne venirent m /ocum lormentorum: ergo cum damnali habeant multos consanguineos in caelo, ergo mallent, eos esse in caelo quam in inferno.

2. Item, damnati, etsi habeant malam volunlatem, non tamen perdiderunt affectionem naturalem; est, quod magis adimit; dicendum, quod maius malum dupliciter est, scilicet extensive et intensive, et similiter magis adimere; et natura magis refugit semper esse in omnimoda miseria quam omni bono privari; sicut frequenter de re, quam multum amamus, maluimus illam non habere, quam propter illam induere conditionem servilem quod patet, quia impiissimi homines diliguntsibi proximos; sed in praesenti, si pater miser habet filium misernm, non laetatur, sed magis tristatur de tali societate: ergo sirailiter in inferno.

3. Item, si damnati desiderarent aliorum damnationem: ergo sicut cresceret aliorum damnatio, ita et consolatio eorum, quia desiderium, si compleatur, delectat animam: ergo post omnium damnationem erunt in maiori consolatione; quod est manifeste falsum, immo crescet desolatio, sicut dicitur super illud Psalmi: Desiderium peccatorum peribit; Glossa: « Nullo succedente solatio ».

4. Item, Beatus adiectus multitudini electorum multiplicat gaudium: ergo ab oppositis damnatus amplifical moerorem; sed sicul Beatus desiderat amplificationem sui gaudii, ita daranatus diminutionem sui raoeroris: ergo cura Beati seraper velint, miseros pervenire ad gloriam, damnali refugiunt, ut aliqui descendant ad eorura raiseriara; ergo nollent, Beatos esse daranalos. Generaliter loquendo, damnati mallent, omnes esse miseros, quam aliquos esse beatos, ipsis existentibus miseris.

Respondeo: Dicendum, quod etsi in damnatis aliquo modo reraittanlur affectiones libidinosae propler poenarura raagnitudinem, illae inquara, affectiones, quae habent annexam delectationem; aliae tamen affectiones, in quibus est poenalitas, vigoranlur; unde etsi cessel actualiter affectus luxuriandi et dominandi, taraen intenditur affectus sive furor impatienliae et livor invidiae; unde tunc dentibus sequitur: qui ad solatium mahvolentissimum damnationis suae cum quibus damnetur inquirit.

« Cfr. August., XI. de Gen. ad lit. c. 14. n. IS.

suis fremenl et labescenl K Et quoniam vigebit in eJs odium et invidia, et vehementer tristabuntur et tabescent in gloria electorum Dei; et ideo ad satiandum suam impiissimam aemulalionem et odium vellent, nullos essebeatos, immo omnes miseros. Et quia nec ipsi ad beatitudinem possunt pertingere nec alios possunt a slatu beatitudinis amovere; ideo in semetipsis vehementer tabescunl et confunduntur. — Concedenduni est ergo, quod generaliter loquendo, mallent, omnes esse miseros, quam,ipsis existentibus miseris, aliquos esse beatos. — Et concedendae sunt rationes ad hoc.

1. Ad illud quod obiicitur de illo divite, qui nolebat, fratres damnari; dicendum, quod quamvis in generali damnati nolint videre beatos aliquos, sed omnes miseros; tamen, quia specialius habent aliquorum amorera naturalem et privatum, nollent, ipsos damnari, aliis existentibus in statu gloriae; quia, etsi illi damnentur, adhuc tamen manet aemulatio et occasio tabescendi. Non sic esset de omnibus.

2. Et per hoc patet sequens de affectione naturali; tamen nullos ita diligunt naturaliter, quin vellent, eos esse damnatos, hoc pacto, quod nulli essent beati. Et exemplum patet in illis qui habent odium capitale, qui desiderant vitam consanguineo-

Consequenter quantum. ad secundum articulum quaeritur de excaecatione sive tenebrositate damnatorum; de qua tria quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum sint ibi tenebrae corporales.

Quantum ergo ad primum sic proceditur, et ostenditur, quod non erunt ibi tenebrae corporales:

1. Quia conslat, quod reprobi habent potentiam videndi, vel etiam habituri sunt post iudicium: ergo rum; attamen vellent, quod multi ex consanguineis essent mortui, ut possent affectum vindictae de inimicis suis implere.

2. Ad illud quod obiicitur, quod si desiderant damnationem etc.; dicendum, quod non desiderant damnationem quorumcumque, sed eorum quibus invident, propterea quia vident eos elevatos, et illorum, ex quorum comparatione confunduntur, et isti sunt Beati; et quia hoc obtinere non possunt, ideo non consequenlur inde solatium, sed habent inde magnum supplicium.

3. Ad illud S quod refugiunt desolationem; dicendum, quod sicut homo sanus, in quo est natura Noiando bene disposita, appetit cibaria sibi competentia; homo vero infirmus appetit ea quae nocent, quia existimat, ea prodesse: sic Beati, tanquam mente sani, appetunt aliorum glorificalionem, quae vere est eis proficua, damnati vero Beatorum damnationem, quam existimant sibi utilem et delectabilem, sicut invidus alterius subversionem; attamen, si eveniret, non; propter hoc miseria eorum decresceret, immo suc- i cresceret. MuUa enim volunt impii et peccatores, Notandi» quae si obtinerent, essent miseriores. Ad haec confirmanda multum facit auctoritas Auguslini in se- i cundo capitulo, ubi dicit, quod ira, odiura et caecitas in damnatis excrescent.

Secundo, utrum sint in eis tenebrae spirituales quantum ad actum cognoscendi.

Tertio, utrum quantum ad aclum memorandi. videre debeant; sed non est videre sine luce: ergo etc.

2. Item, boni videbunt alios Sanctos ad suam gloriam, maxime illos quos converterunt: ergo similiter, si mali debent invicem confundi, maxime qui «

aliis malum exemplum dederunt, sicut Arius: ergo similiter debent eos videre.

3. Item, lux naturaliter sequitur ignem, ergo ubi est aggregatio ignis, et luminis; sed haec est in inferno ergo etc.

CoNTRA: 1. Matthaei vigesimo secundo: Ligatis pecHbus cl manibus, proiicile eum in tenebras exteriores; super quo Gregorius: «Si ille ignis lucem haberet, qui repelluntur in tenebras exteriores mitti nequaquam dicerentur».

2. Iteni, ratione videtur: quia, sicut i3oni praemianlur per visum, ita mali similiter debent puniri; sed tenebrae plus gravant homines habentes oculos ad videndum: ergo etc.

3. Item, dulce est lumen et delectabile: ergo si damnatis est omnis delectatio auferenda, ergo et omnis illuminalio corporalis. In inferno est tantum ignis fumosus et tenebrosiis, non illuminans nisi ad videnda tristia et horribilia.

Respondeo: Ad hoc respondet Isidorusinquiens: «Ignem gehennae habere lucemad aliquid,adaliquid

I. Ouaeslionem I. eodem sensu solvunt: S. Thom., Iiic q. 2. a. 3. quaestiunc. i; Suppl. q. 97. a. i. — B. Albert., hic a. i. — Petr. a Tar., hic q. i. n. 2. — Richard. a Mcd., hic a. 5. q. I. — De tolo arl. Durand., hic q. 1; Dionys. Carlh., hic q. 2. 3. (passini tangens).

Utrum in damnatis erunt tenebrae Secundo quaeritur, ulrum erunt ibi tenebrae spirituales quantum ad actum cognoscendi. Et quod sic, videtur:

1. Quia caeco, ubicumque est, est tenebra; sed mali el damnati sunt excaecati pcr malitiam, non habere, verum est; lucebit enim ad desolationem, ut habeant unde doleant, non ad consolationem, ne habeant unde gaudeant».

Ad quod intelligendum notandum, quod ignis esl in triplici differentia. Est enim ignis purus, ut est in propria maleria; et est ignis incorporatus, ut est in materia aliena, ut in teirea vel aerea; et est ignis non tantum incorporatus, sed etiam permixtus, il ignis sulphurcus et fnmosus. Primus est lux et pure lucet et abundanter. Secundus est igniscarbo et flamma; liic autem lucet et tenebram expellit. Tertius esl ignis fumosus, et talis est tenebrosus, et iste erit in inferno.

Rursus notandum, quod lux illuminat oculum ad videndum; potest ergo illuminare ad videndum deleetahilia, vel ad videndum indifferentia, vel ad videndum trislia et horribilia. Primo et secundo modo non erit illuminatio, sed terlio modo lantum.

Secundum hoc igilur patent obiecta. Nam rationes probantes, quod non sit ibi igois lucens, procedunt secundum lucis puritatem illuminantem ad delectandum. Rationes vero probantes, quod sit ibi ignis lucens, procedunt de luce communiter, secundum quod tenebris fumosilatis admixla et illuminans ad desolationem et horroreni.

II. Dc cognilioiio damnalorum plum quaeruntur infra p. II. a. I; ubi eliam ab aliis Lombardi commenlatoribus duae seqq. quaesliones, de quibus specioliler non traclant, implicite solvunlur.

quoad actum cognoscendi. Sapienliae securido: Excaecavit cos malitia eorum: ergo si ibi crescit malitia, ergo et caecitas.

2. Item, Augustinus dicit super Psalmum sexfnm: « Ibi tenebrae exteriores erunt, quia penitus extra Deuin erunt. Quid enini est extra Deum lis. In fino arg. c.k codd. L i V subsliluimus illuminaUo corporalis pro delectatio corporalis, cod. F liix corporalis.

esse, nisi in sunnna caecilate esse »? Ergo erunt in summa caecitate; et si hoc, nuUa ergo erit ibi illuniinatio spirilualis.

3. Item, sicut intellectiva nata esl illuminari ad verum, ita affectiva inflammari ad bonum; sed affectiva omnino privatur calore sive amore boni: ergo cognitiva lumine veri.

4. Ilem, sicut aflectiva delectatur in bonitate, sic cogniliva in veritate; sed a reprobis auferetur omnis delectatio: ergo omnis illuminalio el cognitio verilalis pari ratione '-.

Contra: 1. Reprobi habent multorum cognitionem naluralem; fert iiec poena nec culpa debet bona naturae destruere omnino: ergo aliqua in eis cognitio remanebit.

2. Item, damnati habent remorsum conscientiae et vermem; sed conscienlia non remordet nisi de peccatis, quae cognovit: ergo etc.

3. Item, videtur, quod amplius sit in damnatis de luce quam in viatoribus, eliam se ipsis; quod patet, qaia mulli inlerficinnt Martyres, arbiirantes, se bene facere, multi credunt impune peccare; sed tunc certi erunt, se fuisse deceptos: ergo lumen cognitionis eis accrescet; et si hoc, orgo videtur, quod Deus del novas illuminaliones damnatis.

4. Item, videtur, quod saltem a parte speculationis tantum lumen sit in eis, quantum nunc: quia, si privatio luminis est per meritum peccati; sed meritum et demeritum est in potentia praclica vel motiva, non in poLenlia speculativa: ergo etc.

c 0 N c L u s I 0. Damnatis alvjua quidem manifeata sunl, sed ad cumuhwi dolorum; nihil aulem lucis ipsi habent ad dirigendum et delectandum.

Respondeo: Dicendum, quod sicul est Iriplex aclus lucis corporahs, scilicel manifestare, diri- _ etfZefectore; sic el in luce spirituali. Si loquamur quantum ad primum actum; sic dico, quod 1. non omnino extra lucem erunt, quia aliqua erunt eis manifesta, sed illa solum, quae faciunt ad cu- j mulum poenae, alia non; et ideo ista lux est ad. manifestandum tenebras et ducens in tenebrositatem,: non consislens in lumine. — Si loquamur quantum ad secundum actum, qui est dirigere; sic dico, conciusio quod omnino erunt extra lucem, quia non poterunt j dirigi. Erunt enim extra omnem viam et tempus et, locum bene agendi, sicut dicitur Ecclesiastis nono: Quia nec opus nec ralio nec scientia est apud inferos. — Si quantum ad tertium, qui est deleclare; sic dico simililer, quod erunt extra lucem

Conclusio omnino, quia nihil cognoscent actu, in quo delectentur. Erunt enim omnino absorpli a magnitudine poenarum, ita ut non liceat eis cogitare aliqua delectabilia. rectionem et delectalionem..: 0. 4. Ad illud vero quod obiicitur, quod nul- lam habent cognilionem, quia nec affectus eorum habet boni amorem; dicendum, quod sicut non ha- Noiandnii bebunt amorem boni honesti, sed commodi; sic nec cogilabunt de bono honesto, sed tanlum commodo., — Vel dicendum, quod non est simile, quia plus Aiiter. corrumpitur per peccatum aflectus quam intellectus. peccatorum; dicendum, quod cognitio naturalis non oiandoi abolebitur; sed tamen nulla in eis cognilio exibit in j actum, quae ad ipsorum non faciat crucialum vel 1 per se, vel per accidens.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ampliorem ha- ), bebunt illuminalionem; dicendum, quod aliqua peccala cognoscenl, quae modo non cognoscunt, non tfotandm per novi luminis donationem, sed per poenae afflictionem, quia, ul dicit Gregorius, « poena aperit i oculos, quos culpa claudit».

4. Ad illud quod obiicitur, quod secundum intellectum speculativum non est demeritum; dicen-, dum, quod voluntas demerelur sibi et omnibus po-! tenliis animae et membris corporis; ideo non tantum punitur in se ipsa, sed etiam in omnibus potentiis > et membris, licet ipsa puniatur principalius 'l Et sic j patet illud.

8 Vers. 10: Quia nec opus ncc ratio nec sapientia nec

Utrum in damnatis sint tenebrae Tertio quaeritur, utrum in damnatis sint tenebrae quantum ad actum memorandi. Et quod sic, videtur:

. Per illud quod dicitur Ecclesiastici undecimo: Malitia unius horae oblivionem facit luxuriae ma- ximae: ergo maiorem oblivionem facil aeterna poena, et sic patet elc.

2. Ilem, hoc videtur per illud quod dicitur in littera: « Exteriores tenebrae intelligi possunt quaedam malignitas odii et quaedam oblivio Dei, quae tunc excrescent ».

3. Item, hoc videtur ratione: quia recle oblitus est qni non habet copiam memorandi; sed damnati non habent copiani memorandi; unde dicit Augustinus in liltera quod « quia nimio dolore premuntur, adeo stupescunt et terrentur, ut inlerim mentem in aliam cogitationem non ferant »: ergo elc.

4. Item, damnati erunt subiecti tempori, secundum illud Psalmi: Erit tempus eorum in saecula, et aliis infirmitatibus: ergo videtur, quod ex longitudine temporis possint omnium oblivisci, sicut nunc videmus in nobis.

Contra: 1. Imago non tolletur a damnatis; sed imago consistit in memoria, intelligentia et volunlate j.ggpg(.[ j)gi 5. gpg salteni Dei habebunt memoriam.

2. Item, constat, quod non habent remorsum nisi de peccatis praeteritis; sed de nullo habent remorsum, nisi de quo cogitant: ergo cogitant de peccalis praeteritis, ergo et eorum memorantur.

3. Item, hoc videtur per illud quod damnati dicent, Sapientiae quinto: Dicent intra se, poenitentiam agentes: hi sunt quos aliquando habuimus in derisum: ergo lemeraorabuntur praeteritorum.

4. Ilem, Abraham dixit diviti: Recordare, quod recepisti bona in vita tria, et Lazarus similiter mala; sed hoc non dixisset, si non potuisset recordari: ergo etc.

i Vers. 29: Malilia horae oblivionem facit Inxiiriae magnae.

2 Hic c. 2.

3 Hic c. 2. Pro terrenlur codd. L aa (bb a secunda raanu) tiirbantur, quod eliam exhibet textus originalis, sed in aliquibus aliis discrepat.

Psalm. 80, 16: Inimici Domini mentiri sunt ci, et erit tempus elc.

5 Ut ostensum est 1. Sent. d. 3. p. II. n. I. q. 2.

quoad actum mcmorandi.

c 0 N c f, u s I 0. In damnatis sunt tenebrae spirituales, ut non reeordentur sive Dei sive aliorum ad consolationem et itineris directionem, sed tantum ad moerorem et confusionem.

Respondeo: Dicendum, quod ad hoc facile esl respondere, si revocatur ad menlem distinclio praecedens: quoniam est recordatio aliquorum ad moestitiam et dolorem et confusionem, aliquorum ad itineris directionem, aliquorum ad consolationem. Secundam et tertiam non habebunt damnali, nec respectu Dei nec respectu aliorum, quia non erit eis memoria Dei, vel ut convertantur sive revertantur ad ipsum, aut ut delectentur in ipso. Vigehil tamen in eis actus memoriae quantum ad primum, scilicet desolationem, quia semper habebunt memoriam peccatorum, quae commiserunt, et Dei, quem offenderunt, ad suam confusionem. — Nec hoc repugnabit poenis: quia poenae exteriores ducent ad cogitandum interius suum demeritum; et ita recordalio illa non est eis via lucis, sed tenebrarum, nec ponet liominem in statu bono vel in Deo, sed potius elongabit a Deo et a vero lumine.

Et sic patent rationes ad utramque partem. — Verumtamen ilhid argumentum, quod facit de tempore et passilMIitate damnatorum, non valet: quia, sicut corpora passibilia erunt immortalia, ita, etsi anima sit subiecta variationi passionum, adeo tamen erit actus memorandi conversus ad ea quae spectant ad poenam, ct adeo sine intermissione, quod non poterit anima oblivisci. — Et illud magis patebit ultimo, cum agetur de verme. Haec autem sufficiant ad praesens, quibus intellectis, satis patet littera.

De slatu damnalorum anle

Secundo, de verme.

Circa primum quaeruntur Iria.

quod sic, videtur:

vam et per modum sensus: ergo etc.

tangit ac reliquis sensibus efficacius valet».

concludit... praecedentibus.

mentis, vidit Abraliani a lonso et Lazarum elc.

maxime quoad cognitionem. ibi: Postremo quaerilur, an visa poena reproborum etc.

Ultima pars habet duas partes. In prima ostendit, quod non minuetur gloria bonorum ex aspectu poenae damnatorum. In secunda exprimit poenas, quas videbunt, scilicet vermera et ignem, ibi: Non est autem mirandum, si Sancti etc.; ubi concludit sermonem epilogando breviter quae in hoc libro determinata sunt et etiam in omnibus praecedentibus.

Primo quaeritur de cognitione eius per comparationem ad virtutem cognoscentem.

Secundo, per coraparationem ad statum viatorum.

Tertio, per comparationem ad statum Beatorum. per polentiam melius et facilius operatur, quanto est liberior el ab errore immunior; sed substantia animae rationalis separata habet potentiam cognitivam, quia irapossibile est, deslrui potentiam, quae fundatur in substantia perpetua. Et iterum, est substanlia liberior el spirituaHor: ergo ad actum cognitionis libcrior: ergo melius polest eauti, tam interiori quam exteriori, quam nunc.

4. Ilem, constat, quod anima separata cognoscit res abstractas a conditionibus materialibus, cognoscit res sub conditionibus materialibus, absente materia.

3 Cap. 2: Vivit [anima] in se post liuius saeculi amissioncm... pura, subtilis, cita, aelerna, videt, audit, tangit ac reliquis sensibus efficacius valet. Cfr. lib. de Spiritu et anima utitur vel viget.

et iterum, cognoscit sub condilionibus individualibus, praesente maleria vel obiecto; hoc constat: ergo intelligit et imaginatur et sentit, ergo habet usum omnis polentiae.

Si tu dicas, quod hoc facit per unam et eandem vim; contra: S. Isti actus simt maioris abstractionis et minoris: si ergo abstraclio maior fit secundum gradus spiritualilatis potentiarum, el una potentia non habet gradus spiritualitatis maioris et minoris: ergo necesse est, quod hoc laciat per tres potentias.

6. llem, si inlelleclus animae separalae potest haec omnia, tunc videtur, quod cum fruslra fiat per plura quod potest fieri per pauciora quod frustra dedit Deus tres potentias animae.

7. Item, si polest totum inlellectus quantum ad ista Iria: ergo deficientibus sensibus, nihilominus poterit cognoscere sensibilia; quod est manifeste falsum et contra experientiam et contra Philosophum, qui dicit, quod « deficiente sensu, necesse est, scientiara deficere, quae est secundum illum sensuni». — Si tu dicas, quod hoc habet anima separata; ego quaero: quare separata potest totum per intelleclum, non autem coniuncta? — Si tu dicas, quod hoc est propter molem carnis; obiicitur de statu Adae, ubi anima non habebat carnem opprimenlem, nec tamen hoc poterat solo intellectu, quia frustra haberet sensus.

CoNTBA: 1. « Sentire, ut vult Philosophus, est coniuncti »: ergo cum, facta separatione, iam non sit animal, iam non erit operatio sensus.

2. Item, sensus, sive interior sive exterior, est polentia egens organo determinalo: ergo est polentia alligata organo: ergo cessante organo, non habet operationem.

3. Item, hoc videtur experimento: quia caecus habet potenliam videndi, et amisso oculo, non potest videre, nec phreneticus recordari: ergo si perdit organum potentia sensitiva, quando omnino separatur, magis perdit operationem, quara quando organum solum laeditur: ergo cessat omnis eius operatio.

4. llem, in omni potentia cognitiva necesse est reperire agentem et passibilem, et hoc per differentiam. Si enim differunt in intellectu, qui est potentia simplicior et spiritualior, multo magis in potentia sensitiva; sed potenlia sensitiva non dividitur in agentem et passibilem in se: ergo necesse est, quod praeter se habeat passibilem. Sed hoc non est nisi organum corporale, quod recipit ad hoc, quod homo cognoscat: ergo cum post separationem sit activa sine passiva, et sine his doabus impossibile est, potentiam cognitivam fieri in actu; ergo etc. Anima separata per potentiam intellectivam cognoscit ad modum Angelorum omnia quae cognoscebant etiam aliae potentiae.

Respondeo: Dicendum, quod circa hanc quaestionem iriplex fuit doctorum opinio.

Quidam namque dixerunt, quod anima separata, cum trahat secum omnes potentias, omnibus utitur tanquam substantia libeiw; nec dicunt esse ci'edendum philosophis in hac parte: quia nec recte intellexerunt cognitionem post separationem animae nec ulterius unitatem, propter quam in una anima sunt tres potentiae, scilicel ralionalis, sensibilis et vegetabilis, et in eadem substantia perpeluo radicantur, cum qua necessario separantur; quod philosophi non cognoverunt, sed Sancti. Et quoniam fides nostra dicit, animas cruciari ignibus;et Cassiodorus dicil, quod « aliis sensibus efQcacius valet »: ideo posuerunt, animam usum omnium potentiarum habere.

Secunda positio est, quod anima habet potentias sensitivas, illa, inquam, quae rationalis est. Sed quoniam omnes sensitivae exteriores uniuntur in origine el '- in sensu communi el distinguuntur in organis; ideo necessario, cum separatur anima a corpore, recurrunt omnes polentiae ad unam originem, scilicel ad sensum communem, et per illura sensum potest anima libera, quod poterat per omnes alios exteriores ralione alIig:ilionis cum corpore, et

illo ulitur ad actus omnium sensuum; et ita utitur sensu interiori, non solum intellectu; et iste sensus est qui trahit secum phantasmata. Et hanc positionem confirmant per Augustinam, qui tiicit de Spiritu et anima, et duodecimo super Genesim ad htteram, quod anima trahit secum imagines rerum corporahum et per illas imaginatur el cognoscit, cum utitur potentia sensitiva interiori.

Tertia posilio est, quod anima rationalis sepa- 3. rata nihil cognoscit nisi mediante potentia intellectiva; per illam autem potest cognocere non solum quod cognoscebat in corpore, sed etiam omne quod cognoscebant aliae potentiae, propter sui libertatem, sicut unus Angelus. Per potentias sensitivas nihil polest operari, sicut nec per vegelativas, quoniam dependent ab organo corporali, sicut manifestum est intuenli. Ergo sicut corpore corrupto, nihil operatur per potentias, quae respiciunt vegetabilem; ita nihil operatur per potentias, quae respiciunt sensibilem. — Per intellectum autem cognoscit res sub condilionibus materialibus, praesente materia, el hoc est sensus exterioris; et res sub conditionibus materialibus, absente materia, et hoc est imaginationis; et illas eliam res cognoscit, abstraclis omnibus maleriahbus, et hoc est inteUeclus; et haec omnia 2. vere facit. Et ideo recte dicitur anima separata sentire, imaginari et intelligere, non per diversas potentias, sed per unam, quae polest omnibus his modis cognoscere, sicut ponere est in Angelo, ut patet ex secundo libro.

Ad maioreni autem intelligentiam est notandum, quod sicut « in omni natura est aliquid, quo est jieri, et aliquid, quo est facere »; sic et in omni cognitione; et cum haec sit prima divisio potentiae per activum etpassivum, necesse est, ista differre; verumtamen secundum gradus maioris et minoris simplicilatis et spiritualitatis halient maiorem et minorem differentiam. Intellectiva namque, pro eo quod est spiritualior et abstractior, habet utramque potentiam, quae respicit substantiam spiritualem, ita quod activa est ratione ipsius quo est, et passiva ratione ipsius quod est, scilicet materiae et forniae. — In potentia autera sensitiva, quae est mi- 1 Cap. 32. n. 60. et c. 33. n. 62. (cfr. supra lit. Magistri, d. XLIV. c. 7.); verba cx liis locis refert etiam auctor libri de Spiritu et anima (inter opera August.), c. 30. Cfr. ibid. c. i. sint quod ipsa anima. — Inferius pro ciim ulitur, quod liabent codd. R T U X, codd. I K dum utitur, alii codd. item utitur vel cum Vat. ergo utitur.

2 l(a codd. EGLPQRSY, alii codd. et ed. omittunt quod cognoscebat in corpore, sed etiam omne, pro quo Vat. illud; cod. K (I a secunda manu), qui praedicta verba omittit, Inferius post Ivbertatem addit sed multa alia. nus spiritaalis, activa potentia est ex parte animae, et passiva ex organo; et ideo, quia sensus non est sine actione et passione, ideo sentire dicitur esse operatio coniuncti. Et iterum, cum activa nihil agat sme passiva; et quando anima amiltit corpus, amittit passivam respectu actus sentiendi: ideo impossibile est, quod aliquo sensu utatur, sive interiori sive exteriori, qaamdiu est separata.

llaec autem opinio magis est rationi consona nec conciasio repugnat fidei nec Sanctorum auctoritali. Ponit enim, quod anima per potentiam intellectivam intelUgat et cognoscat his tribus modis, quibus nunc, et Angelus similiter, his, inquam, tribus modis a parte reicognitae; et illad dicitur intelligere, imaginari ei sentire, secundum quod Sancti dicunt. Et ita inteliigendae sunt auctoritates Sanctorum. corpoi'ali.

2. Ad illud quod obiicitur de Cassiodoro, dicendum, quod non loquilur de sensibus exterioribus, sed de interioribus, qui nihil.aliud sunt quani ipse intellectus, prout habet modum appiehendendi ipsorum sensuum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod aniraa separata est liberior; dicendura, quod verum est quan-

Notandam. tum ad potentiam activam; sed quando caret passiva, non potest operari, sicut nec ignis sine com- ] bustibili, non propter imperfectionem sui in se,sed: propter hoc, quod necessario exigit ad exeundum i in opus.;

4. b. 6. 7. Ad illud quod obiicitur, quod cogno-! scit tripliciter; dicendum, quod hoc facit separata per unam et eandem potenliam. — Quod obiicitur de abstractione, dicendum, quod hoc non facit diver- Notandom. sitatem, quoniam nna potentia est, secundum quam j anima ordinat totam lineam praedicaraentalem, et ] ascendit abstrahendo sive resolvendo ab infimo j usque ad supremum, et descendit componendo a ) generalissimo usque ad individuum. Solius enim

5 Ut ait Aristot. supra pag. lOio, nota 8, qui etiam V. Metaph. text. 17. (IV. c. 12.) et IX. text. 2. (VIII. c. 1.) docet,

. potentiae rationalis est comparare indivicluum ad speciem et eiusdem considerare genus generaiissiraum; et ideo abstraclio in liis tribus aclibus non est sufficiens ratio ad diversificandum potentias, sed magis coniunctio peroptima et decentissima, secundum quani factum est, ut anima, quamdiu est in carne, habeat potentias, secundum quas allige-

1. Hic incidit controversia inler antiquos agitata dc cognitione animarum separatarum, de quibus dilTusius disputant S. Tliom., liic q. I. a. 1-3; S. 1. q. 89. a. 1-8; de Verit. q. 19, a. 1-2; et Scotus, qui opinionem S. Bonaventurae suo modo magis e.plicavit, supra d. 44. q. 1-3, ct II. Senl. d. 3. q. 10. Conveniunt aulem lii (res doclores primo in eo,quod, reiectis primis duabus opinionibus in 1. quaeslione relatis, docent, animam separalam nullo uli posse sensu, sive interiore sive exteriore. — Secundo iidem dicunt, quod species intelligibiles in vila acquisitae remaneant in inlellectu, quod cum Avicenna negat Henr. (iandav. (Quodl. 5. q. 1 4.), unde idom eliam penitus negat (Quodl. 6, q. 8.), dari memoriam intellectivam..Ast S. Tliom., cum contra Scotum doceat, intellectum non posse cognoscere singularia per species a sensibus acceptas <t nisi indirectc et per loc. cit. a. 2.), sibi constans asserit, illas animas cognitionem singularium (siiltem per se loquendo) non liabere nisi per species ipsis a Deo infusas; liinc proprie dictam memoriam in parte mq. '1. in scholio, S. Thomas aliler docet ac auctores nostri anliqui. Unde de praedictis animabus dicit (hic q. 1. a. I.), quod cum non habeant species concreatas, post separalionem erunt paralissimae « ad recipiendum influentiam a substaiuiis supegis a subslandis spiritualibus influxum cognilionis recipit. Et inde est, quod quaedam occulla cognoscuntur in dormiendo et

Ulrum anima separata

Secundo quaerilur de cognitione animae separatae per comparationem ad statum viatorum; et quaeritur, utruin anima separata cognoscat ea quae circa nos geruntur. Et quod sic, videtur saltem de bonis.

1. Gregorius: « Quid est quod non vident qui videntem orania vident »? Sed tales sunt animae beatae: ergo etc.

2. Item, hoc etiam videtur de reprobis: quia Gregorius narrat in Dialogo quod quidam malus horao praedixit locum suae sepulturae; et solvit, quod hoc fuit virtute animae, quae iam abstra- 1 Vide tom. III. pag. 375, nota I.

2 Cfr. II. Sent. d. 24. p. I. a. 2. q. I. ad 8. — Inferius pro coniunctus permulli codd. coniunctio.

3 Vide supra pag. 953, nota 8. tur et communicet corpori operationem suam et in regendo sive vivificando et in cognoscendo. — Et sic patet, quare intellectus non habet hoc posse, quamdiu est coniunctus, propter alligationem et ordinem et connexionem potentiarum animae ad se et ad corpus; non sic autem, cum est separalus. — Et sic palet totum. in excessu mentis, quando anima a corporis sensibus abslrahitur B (cfr. Bonav., hic q. 2. arg. 2. pro parle afflrm. et socies, quas tunc abstraliil, nec solum per species conservatas... anima fll particeps, sicut et aliae substantiae separatae, quamvis inferiori modo ». — Richard. a Med. (hic a. 1. q. 1.) cum (non per polenliam sensilivam) sensibilia et sensibiles eorum modos cognoscere». Scot. vero (supra d. 44. q. 2. n. 12. et ctivam et inluilivam omnium sensibilium et spirilualium finito- De 1. quaeslione praeter laudatos: Ietr. a Tar., bic q. 1. a. I. 2. 3. — Dionys. Carth., de tolo articulo hic q. 2. 3.

II. De 2. quaestione S. Thom. (S. I. q. 89. a. 8.) cum nostro auctore resolvit, quod « secundum naturalem cognitionem... animae morluorum nesciunt quao bic aguntur » (cfr. hic q. 2. a. 2. quaesliunc. 1; Suppl. q. 98. a. 5.). — B. Alberl., hic a. 7. 8. — Petr. a Tar., de hac et seq. q. hic q. 2. a. 1. 2. — Richard. a Med., hic a. 3. q. 2. — Dionys. Carlh., de hac et seq. q. hic q. 2. 8.

III. In 3. quaestione solvenda auctores satis conveniunt. Cfr. S. Thom., hic q. 2. a. 2. quaestiunc. 3. et a. 4; Suppl. q. 98. a. 9, q. 94. a. 1-3. — B. Alberl., bic a. 10. — Richard. a Med., bic a. 3. q. 3. — Durand., hic q. 3. ea quae circa nos geruntur. hebatur a corpore: si ergo plus est cognoscere futura quam praesentia, et lanto magis cognoscit, quanto magis est abstracta; patet etc.

3. Item, communiter de utraque videtur: quia utraque habet potentiam intelligendi, quae non indiget adminiculo exterioris luminis nec est arctata ad aliquid: ergo potest per istam cognoscere quae circa nos geruntur.

i. Item, quanto substantia liberior, tanto facilius et cerlius exit in actum suura: ergo cum aniraa separata a corpore sit niulto liberior quam ei conterrenis inhiantem fuisse noverimus; unde boc praedicere potuit, nisi quia id quod futurum erat eius corpori, ipsa vis animae ac subiililas praevidobat? — Inferius pro abstrahebatur cod. H extrahebatur. Circa finem arg. codd. et ed. 1 omiltunt cognoscit.

5 Sicut indiget visus.

iuncta, si poterat coniuncta cognoscere quae sunt circa nos, poterit et separata.

Contra: 1. Quod beatae animae non cogno- TJdetur: quia beatae animae magis adhaerent quam aliqui viatores; sed aliqui viatores ita adhaerent Deo, quod parum vel nihil sciunt de his quae hic gerunlnr: ergo etc.

2. Item, de damnatis videtur: quia lumen cognitionis non accrescit in damnatis, immo polius obscuratur; sed cnm damnati- eranl hic, non poterant cognoscere ea quae fiunt apud inferos: ergo nec modo poterunt cognoscere ea quae fiunt apud nos.

3. Item, quod nec isti nec illi, videlur: quia tam isti quam illi habent potentiam cognoscendi finitam; sed ad hoc, quod aliquid cognoscatur de novo, necesse est praesenlari ipsi virtuti cognoscenli: ergo si a nobis multum dislanl et absenles sunt, palet etc.

4. Item, tam isti quam illi diligunt nos; sed qui diligit alterum congaudet in bonis et contristatur in maiis: ergo si mali non debent cognoscere unde gaudeant, nec boni unde doleant; videtur, quod nec isti nec illi nos cognoscant. Et hoc confirmatum est per illud quod dictum est losiae, quarti Regum vigesimo secundo. Dixit enim Dominus, quod auferret eum, ne videret mala genlis suae. Animae separatae, tam bonae quani malae, variis modis, praesertim per relationem aliorum, vel per revelationem Dei, quaedam de viaioribus cognoscere possunt.

Respondeo: Dicendum, quod est aliquid cognoscere dupliciter, scilicet propria consideratione et alterius instruclione. Cognitio ner propriam considerationem est duplex: aut enmi est rei ut praesentis et per certitudinem; aut 'est rei ut absentis et per quandam coniecturationem. Similiter per mstructionem cognitio est duplex: aut enim est per relationera alterius, aut per revelationem Dei.

Gum igilur sit quadruplex modus cognoscendi, 1. jon'mH5 nou est in animabus separatis quantum ad actus nostros, quamdiu sunt in locis sibi deputalis; distant enim a nobis, nisi fortassis divina permisslone veniant ad nos. — Secimdus vero, qui est per quandam coniecturationem, sicut nos facimus de illis quos novimus, cum sint nobis absentes, in damnatis esse potest, non in bonis, quia huic admixtns est error et dubietas. — Tertius per relationem potest esse in bonis, quibus referunt Angeli boni et in malis, quibus referunt daemones, vel ipsi damnati. — Quartus vero per illustrationem et revelationem tantum in bonis. Unde Angustinns, in libro de Cura pro mortuis agenda: « Possunt, inquit, spiritus mortuorum aliqua, quae hic aguntur, quae necessarium est eos nosse, non solum praesentia, sed etiam praeterita et futura, Spiritu Dei revelante, cngnoscere ». Et Gregorius in Dialogo: « Fit in electis quoddam mirabile, ut etiam illos quos hic nunquam viderunt vel noverunt bonos agnoscant «. Non tamen omnia cognoscunt, sed quaedam per revelalionem.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod orania vident boni, quia vident videntera omnia; dicendum quod Gregorius intelligit de his quae sunt saluti necessaria.

2. Ad illud quod obiicitur de illo qui praevidit locum, dicendum, quod hoc poluit esse ex raulta sollicitudine et animae abstractione, vel etiam aliqua facta inlerius

3. 4..d illud quod obiicilur, quod non gent organo et ssnt liberrimae; dicendum, quod quamvis non indigeant organo ad cognoscendum ea quorum habent species, indigent tamen ad accipiendum de novo et cognoscendum, maxime singularia

4. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod Sancti sunt ab his abstracti; dicendum, qood non est simile: quia, quamdiu sunt in carne, impediuntur a contemplatione Dei ex consideratione multa nostrorum actuum, sed iam beati non impediuntur.

5. o. Ad illud quod obiicitur, quod non habent maiuslumen cognitionis; dicendura, quod sicut modo cognoscimus revelatione, ita et ipsi, et consideratione simililer; sed certius considerant nos, quam nos ipsos, quia nos hactenus cognoverunt, sed non nos ipsos.

6. Ad illud quod obiicitur, quod dolerent boni; dicendura, sicut iam patebit, quod nec bonis tristitia nec malis gaudium aliquod ex hoc essel. modos ibi affert: per relationem Angelorum, mortuorum et revelationem Dei).

Terlio quaeritur de cognitione animae separatae per comparalionem ad statum Beatorum; et quaeritur, utrum rautuo se cognoscant, scilicet daranati Beatos, et e converso. Et quod sic, videtur:

1. Per illud Lucae decirao sexto, quod dives in tomientis vidit Abraham, et Abrahara e converso vidit ipsura.

2. Itera, Gregorius -; « Infideles in imo positi fideles super se in requie attendunl».

3. Itera, ratione videtur: quia opposita, sibi invicera comparata et siraul visa, raagis elucescunt et etiam decorant universura: ergo si mah habebunt poenam eatenus inlensara, qua potest cogitari, et simihter boni gloriam, et utraque intenditur respectualterius; ergo utrique debent mutuo se videre.

4. Item, constat, quod boni gaudebunt et laudabnnt Dei iustitiam, raali sirailiter dolebunt de gloria araissa: ergo si non contingit gaudere el dolere nisi de cognito, utrique cognoscent, scilicel boni severitatem iuslitiae, et raali dignitatera gloriae. Sed boni hoc non vident in se, nec mali in se: ergo constat, quod vident invicem.

Contra: 1. Inter eos est iraproportionalis distantia: ergo si ad visionem requiritur praesentia, videtur, quod non possint mutuo se videre

2. Item, gloria est qualitas spiritualis, sicut gralia; sed quahtas gratiae non videtur exterius a non habenle: ergo nec gloriae.

3. Item, consideratio poenae incutit terrorem, et consideratio gloriae generat gaudiura; sed in raalis nuliura erit gaudiura, in bonis nullus terror: ergo etc. — Si dicas, quod « recipitur secundum modum recipientis, non recepti », et ideo in raahs generat confusionem et in bonis gaudium; ergo si haec duo debent esse post iudicium, ergo post se cognoscent; quod est contra Gregorium, ut habetur in littera.

4. Item, in bonis est compassio de bonitate naturae: ergo si non tollitur bonitas naturae, ergo 1 Vers. 23. seqq.

2 Libr. n. Homil. in Evang. liomil. 40. n. 2: Quia, dum per damnationis suae supplicia infldeles in imo sunt, fideles quosque ante diem exfremi iudicii super se in requie attendunt.

3 Vide tom. L pag. 493, nola 1. verba Aristot. — Quod oppositis (antithetis) decoretur universum, docet August., tom. I. raaxime vigebit in eis compassio: ergo videtur, quodsi videant tormenta maiorum, quod maxirae doleant. Et hoc videtur Gregorius dicere, et habetur in littera quod « volunt transire per affectum misericordiae ». Elecli damnatorum poenas et nunc el post iudicium vident in Deo ad gloriae cumulum; damnati vero electorum gloriam nunc aliquatenus considerant, non vero post iudicium.

Respondeo: Dicendum, quod consideratio sive cognitio gloriae Beatorum est reprobis poena, et consideratio sive cognitio poenae reproborum est electis gaudiura; quia illi considerant gloriam sub ratione amissionis, isti poenam sub ratione divinae ultionis; unde: Laetabitur iustus, cum viderit vindictam. Quoniam igitur gloria electorum semper manel et post iudiciura erit copiosor; ideo electi et nunc el tunc vident poenam reproborum, secundura quod dicitur ullirao Isaiae; vident, inquam, in Deo, sive in speculo aeterno, cura faciat ad eorura gloriara cumulandam. Reproborura poena similiter post iudicium intendelur, et adeo intendetur, ut Beatorum gloriara non liceat eis considerare nec ab eis auxilium petere, ut dives petiit; quia tormentorura suorura raagniludinem non poterunt sustinere, ita quod Uceat aliis vacare, immo absorbebuntur totaliter a poenis. — Concedendae ergo sunt rationes, quod mutuo se cognoscunt.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod est inler eos improportionalis distantia; dicendum, quod non agnoscunt mali bonos per inluitum praesentiae, sed per considerationem intelligentiae, boni vero malos in speculo et in Deo.

2. Ad illud quod obiicitur de gloria, dicendum, quod non vident ipsam gloriae essentiam, sed contimum distanliao, undi non videtur, et primum, unde videsideranl requiem; qma. cognoscunt, quod gaudent, sed ipsi iaborant el dolent; el cognoscunt, sicut infirmus cognoscit sanitatem alterius, quani non habet.

3. Ad illud quod obiicitur, quod generat dolorem etc.; patet responsio; quia consideratio bonorum non est in poena, quia afjlicliva, sed fertur ulterius, quia iusta et optime el digne inflicta;e, talis consideratio amanti generat gaudium. Similiter nec consideratio malorum sistit in bono gloriae, quia bonum, sed quia pcrditum; el haec conside-

Consequenter quantum ad secundum arliculum quaeritur de verme, qui erit in damnatis. Et circa hoc tria quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum damnati habeant ver-

Quantum ergo ad primum proceditur sic, et oslendilur, quod vermis ille sit materialis.

1. Ecclesiastici septimo: Vindicta carnis impii ignis et vermis; et ludith ultimo: Dabit ignem ct vermes in carnes corum: ergo si in carne non est nisi vermis materialis, patet etc.

2. Item, damnati resurgent cum poenalitatibus et deformitatibus: ergo habebunt corpora putrefactibilia, sicut nunc habent; sed ex corpore putrefaclibili generantur vermes: ergo ele.

3. Item, poena vermis semper annectitur poenae ignis, velut in pluribus locis Scripturae patet; sed ignis non tantum est spiritualis, sed etiara materialis: ergo videtur similiter, quod vermis. Igne enim punitur corpus et anima, ergo similiter et verme: ergo videtur, quod sit materialis.

Contra: 1. Isaiae decimo quarto dicitur de diabolo: Operimcntum tuum erunt vennes; sed con- V Sequimur codd. G T U, cdd. quia illi quiescunt et, alii codd. quia [codd. 1 Iv qua] cognoscunt ct gaudent.

• In cod. bb secunda manus supplevit iustitiam. Inferius post sistit, pro quo codd. HU VX coHsistit, Vat. addit id cst pennanet. ratio generat dolorem. — Ad illud quod obiicitur, quod post iudicium videre debent etc.; dicendum, quod tunc maiori poena erunt absorpti, ut iam non liceat eis cogitare gloriae dignitatem; semper lamen in mente habebunt eius amissionem et carentiam, ut Irislentur.

4. Ad illud quod obiicilur, quod compati est de bonitate naturae; dicendum, quod hoc non est verum generaliter, nisi intelligatur de patura passibili. mem materialem sive corporalem.

Secundo, utrum sit in eis vermis spiritualis.

Tertio quaeritur, utrum vermis ille sit invariabilis. stat, quod diabolus non habet vermem materialem: ergo elc.

2. Item, nuUus vermis materialis est immortalis, cum habeat formam corruptibilem; sed vermis ille non moritur, sicut dicitur ultimo Isaiae: ergo etc.

3. Item, vermis materialis et in sua corrosione et in sua origine aliquid minuit de substanlia corporis: ergo si corpus illud non est minuibile, non est circa illud talis vermis.

4. Item, ibi erit multo intensior ignis, quam sit hic; sed vermes in isto igne non possunt vivere: ergo nec in illo poterunt. — Si tu dicas, quod hoc est per miraculum; ergo tunc, cum non patiantur ab igne, videntur habere corpora gloriosa et incorruptibilia. — Si dicas, quod renascuntur; quaero: quomodo? cum non sit ibi solis latio, et maxime putrefactibilia per virtutem supracaeleslem habeant

C 0 N C L U S 1 0. Ve7'mis ille non esl materialis, sed spiritualis.

Respondeo: Dicendum, quod Augustinus vigesimo de Civitate Dei ponit circa hoc duas opiniones. Quidam enim voluerunt intelligei'e, vermem illum esse materialem propter verbum Scripturae; alii vero, rationem sequentes, voluerunt dicere, quod vermis iUe sit spiritualis. Et horum opinionem dicit sibi magis placere; et ex quo sibi magis placet, et nobis similiter debet placere. — Unde concedendae sunt rationes, quod vermis ille non sit materialis.

1. Ad illud quod obiicitur in conlrarium per similitudinem ignis, dicendum, quod sicut ignis majgj.j.iig afHigendo corpus aEQigit et punit animam ei unitam; sic vehemens dolor et remorsus sive tri-

Tres huius arliculi quaesliones alii auclores brevius una sola quaestione absolvere solent. Attentione dignus est modus ingeniosus, quo in 2. quaest. vermis spiritualis explicntur.

Pe toto lioc arliculo: Scol., hic q. 6. n. 1 1. — S. Thom.,

Secundo quaeritur, utrum in damnatis sit vermis spiritualis; et quaeritur: pro quanto dicitur in eis esse vermis?

1. Si quia est in eis dolor mordens; sed in poenitentibus est maximus dolor de peccatis: ergo et maximus vermis.

2. Ilem, aliqui ita sunt perversi, quod laetantur, cum malefecerint, ct exsultant, adeo ut nullum remorsum, aut dolorem sentiant: ergo si damnati sunt magis perversi quam viatores, videtur, quod nullum omnino habeant remorsum.

3. Item, aliqui sunt ita excaecali et obstinati in malo% quod nullum omnino sentiunt remorsum, sicut haeretici, qui moriunlur pro haeresi sua tuenda; sed damnati sunt magis obstinati et excaecati: ergo etc.

lOSl stitia animae redundat in corpus, qnh spirilus tristis desiccat ossa. Quoniam igitur eril in damnatis magnus conscientiae remorsus et dolor, ila etiam, ut redundel haec nioestitia in carnem; ideo vere dixit Scriptura, quod daret Deus vermem in carnem eorum, et expressit multum ad terrorem carnalium, qui inagis horrenl poenam carnis quam animae. — Vel posset dici, quod caro ibi dicitur opus carnale, hoc est opus peccali, ex quo generatur vermis spiritualis

2. Ad illud quod obiicitur, quod habebunt deformitalem; dicendum, quod verum est, sed non putrefaclionem.

3. Ultimum solutum est de igne, quia ignis ab exteriori procedit ad intiina, vermis ab intimis ad exteriora; et ideo ignis est materialis, sed vermis spiritualis. hic q. 2. a. 3. quaestiunc. 2; Suppl. q. 97. a. 2. — Potr. a Tar., hic q. i. a. 1. quaesliunc. 2. — Richard. a Med., hic a. o. q. 2. — Dionys. Carth., Iiic q. 0.

4. Item, si habent dolorera, aut depoena, aut de culpa. Si de poena, tunc ei'gn non difTert vermis a poena ignis, quia ignis non punit, nisi quia dolent. Si de culpa, aut voluntate deliberativa, aut naturali sive synderesi. Sed non deliberativa, quia secundum illam non poenitent, immo perseverat in eis peccandi voluntas. Non secundum synderesim, quia synderesis in aliquibus viatoribus est praecipitata: ergo videtur in eis penitus exstincta. Et hoc videlur per rationem: quia, sicut fomes se habet ad malum, sic synderesis ad bonum; sed fomes omnino exstinctus est in Beatis: ergo synderesis in damnatis.

Item, quaero: cum verinis nascatur ex pu- Irefactione et rodat, qua metaphora dicitur vermis conscienliae, cum illa non putrescat?

3 Prov. 17, 22. Vulgata et Vat. exsiccal ossa.

• Glossa ordimria apud Slrabum (ex Rabano) in ludith IG, 21: Caro et sanguis vermes creat; quia delectatio carnalis, cui sal continentiae non resislit, poenam aeternam generat luxuriosis; unde [Isai. 66, 2'i..]: Vermis eorum non mQrielur elc.

Sed contra: 1. Quod in damnatis sit vermis sive dolor, videtur: quia super illud Ecclesiaslici: Vindicta carnis impii etc.: « Vermis est sera scelerum poenitentia »; et Augustinus de Fide ad Petrum dicit, quod habebunt hoc supplicium.

2. Item, ratione videtur: quia synderesis naturaliter remurmurat contra malum; sed « vitium non demit extrema naturae vestigia »: ergo etc.

3. Item, quaecumque faciunt ad poenam damnalorum,delDent esse in eis; sed remurmuratio synderesis auget eorum poenam: ergo saltem aclus ille non debet tolli.

4. Item, omnis crealura secundum quod nalura deservit Creatori: ergo si voluntas ralionalis secundum quod natura est recta, ergo ei deservit; sed creatura Creatori deserviens armatur in tormentum contra iniustos: ergo etc. In damnatis viget vermis spiritualis, concurrente quadruplici ratione.

Ki:sinjNDEo: Dicendum, quod ipsa translatio vermis ad dolorem spiritualem manifestat, in quibus el quomodo sil vermis, si attendatur ratio Iransferendi. In verme enim materiali consideratur o?i.go et morsio: oritur, inquam, ex putrefactione et «iorffe iUud, in quo orilur. Sic in spirituali dolore non quilibet dolor est vermis, sed qui nascitur ex putrefaetione peccali, el lunc peccalum dicitur jow- Iridum; quando anima in eo requiescit finaliter — Rursus, oportet, quod sit in dolore morsio. Haec autem est ex concursu duorum moventium sibi invicem obviantium et resistentium. Ista duo moventia sunt in homine voluntas naturalis el deliberativa, quarum utraque movet. Ista concurrunt per conscientiam dictantem, aliquod factum esse indebitum; et tunc obviant, quando naturalis detestatur indebitum, et d.eliberativae placet; tunc autem resistunt, quando utraque in suo actu viget, ita quod illa efficaciter detestatur, et ista immutabiliter adhaeret.

1 Cap. 7, 19. — Allegalfi liuius loci cxposilio sumla cst ex Glossa (Val. hoc addit) ordinaria apud Strabum et Lyranum, quae est secundum Rabanum (in hunc loc), qui subslituit poenitudo pi'o poenitentia. — Verba Fulgentii in libro de Fide ad Potrum (inter opera August.), c. 3. n. 3S, recitat Magister in lit., hic c. I.

Secundum hoc igitur patet, in quibus est vermis et quando. Nam deficiente concursu, qui est per peccati conscientiam, non est vermis, sicut in haereticis, et in his qui credunt, peccando bene fecisse. — Deficiente obviatione, non est vermis, ut puta in his qui dolenl de cuipa secundum voluntatem non tantum naturalem, sed etiam deliberativam, ut sunt poenitentes. — Deficiente resistentia, non est vermis, ut puta quando voluntas tanta delectatione fertur in peccatum, quod absorbet motum voluntalis naturalis, ut non sentiat. — Et sic patet, quare vermis deficit: aut propter defectum putrefactionis in iustis, aut concursus in caecis aut obviationis in poenitentibus vere, aut resistentiae, ut in his qui peccant ex magna libidine. — Et ex his patet, quod in damnatis vigebit vermis: quia ibi erit peccati putrefactio ex hoc, quod peccatum finaliter remansit in anima eorum; ibi erit concursus propler peccatorum apertissimam visionem; ibi erit obviatio propter voluntatis deliberativae obstinationem et synderesis remurmurationem; ibi erit resistentia, quia delectatio peccati erit ablata per poenae acerbitatem, et ex hoc ipsius synderesis actio fortificata, et ex hoc vermis mirabiliter rodens et puniens.

4. Ad illud vero quod obiicitur, quod synderesis esl exstincta in damnatis; dicendum, quod synderesis triplex est actus: unus, qui est instigare ad bonum, et iste quidem ablatus est a damnatis, quia non est amplius locus bene faciendi; secundus, qui est retrahere a malo faciendo, et iste exstinctus est in daemonibus propler improbara mahtiam voluntatis eorum; tertius, qui esi remurmuratio contra malum factum, et iste manet in eis iusto Dei iudicio; tamen secundum islum actum in damnatis non remurmurat malo, quia culpa, vel quia inhonestum, sed quia ex hoc punitur; unde iste aliquo modo est exstinctus; et quia daemones nondum sentiunt acerbitatem poenarum intense, ut damnali: ideo non habent ita remorsum.

Sane taraen posset dici, quod synderesis remurmural malo faclo, quia indebitum; ipsa enim non confert culpam ad poenam, et praeterea respicit honestum, non commodum; et iterum, ipsa volunlas Cicairiccs nnmquc puirescere est sanata iam iieccatorum 'ulnera rursum in tentationem sorpere atque de eorum iteratione delectationem sentire. Cfr. Hieron., VI. Commont. in Isai. 14, 20, ubi docpt: Cadaver autem diaboli puiridum, ob magnitudinem poccatorum dubitare non poterit qui legerit, peccatum esse foetidissimum, ipso peccatore dicente [Ps. 37, 6.]: Computruerunt ei corruplae sunt cicairices etc. Cfr. supra png. 1051, nota 4. — Pro anima cod. N homo.

« Ex codd. KG (E a secunda manu) supplevimus iia, quod alii codd. et ed. 1 omittunt, pro quo Vat. et.

deliberativa detestatur malum culpae propter poenam; noUet enim impius peccasse vel fecisse, unde tot mala habet necesse pati, vel saltem mallet nunquam habuisse delectationem, quam esse in tanta miseria et dolore. Unde solvendum est, quod quan-

Tertio et ultimo quaeritur, utrum vermis ille sit invariabilis. Et quod sic, videtur:

1. Quia culpa est invariabilis; et poena respiculpam: ergo cum hic vermis sit poena, patet etc.

2. Item, ignis continue affligit et aequaliter: ergo similiter videtur, quod et vermis.

3. Item, omne variabile terminabile; sed vermis ille est interminabilis: ergo etc.

Contra: 1. Vermis est ex recordatione peccati; sed non simul peccata recolent, cum non sint deiformes: ergo successive. Sed maiori poena maior debetur reraorsus, et ubi hoc, ibi variabilitas: ergo etc.

2. Item, si vermis est, corrodit; sed quando aliquid diutius roditur, magis debilitalur et magis gravatur: ergo poena malorum seraper crescit.

3. Item, si semper rodit: cum non sit infinitum bonum, quod adimit, ergo aliquando adiraeret totum; sed hoc est impossibile: ergo etc.

In parte ista circa litteram quaeritur, qualiter intelligitur illud verbum ultimum de pedibus sedentis: quis sit sedens, et quid solium, et quae via.

Respondeo: Dicenduiu, quod sedens iste Deus est sive Christus, qui requiescit in sumraa pace, Cod. K (1 a secunda manu) se peccasse. remorsus, cod. X est etiam remorsus, cod. bb etiam remorsus. Subinde verbo est cod. L (P a secunda manu) praefigit hoc. tum ad istum actum, quia poenalis, synderesis est et Dei instrumentum ad flagellandum iniquos, et non exstinguetur; et remorsus modo non sic in daemonibus intensus est propter defectim resistentiae, quoniam modo delectantur in culpis.

Vermis ille non variatur,

Respondeo: Dicendum, quod iusto Dei iudicio, sicut dictum est supra fiet, ut mali siraol orania peccata memorentur, ut de oranibus continue torqueantur; et ideo vermis est pro omnibus et non intensior nunc quam ante.

3. Ad illud quod obiicitur de ademptione, dicendum, quod sicut egressus continuus alicuius ab aliquo est dupliciter: vel per innovationem secundum partem et partem, ut rivus a fonte, et raotus a motore; aut eiusdem continuatione, ut raraus a radice, et radius a sole: sic ademptio continua vel per novi ablationem, sicut ignis comburit ligna; vel per eius continuationem, sicut ignis infernalis corpus, et dolor animum; et sic vermis continue rodit. Et illud melius supra patet de poena ignis; et per hunc modura intelligendum est de poena vermis quae exsuperat omnem sensum. — Solium autem dici potest sancta Scriptura propter sui eminentiam; vel etiam anima sancta, quae dicitur sedes sapientiae; aut certe Vit-go Maria, in quam descendit ad habitandura Dominus; vel etiara natura remiltet, si ab eo pelatur venia. — licni, Bernardus, in libro de Gradibus humilitatis, loquens de damnalione diaboli [c. 10. n. 33.]: Sic Deus temparavit sententiam in vindicla, ut si vellet resipiscere, Deus veniani non neget. — Dicendum, quod agere poenitentiam sive dolere de culpa commisa est dupliciter: aut propter laesioncm naturae et odium poenae, aut propter offensam Maiestatis divinae et ipsius iustitiae. Primam poenitenliam habere polest aliquis ex solis naturalibus sinegratia; sicut jenim homo naturaliter se diligit, ita etiam odit omne illud, propter quod incurrit nialum. Et haec poeiiitentia est in malis, et per istam nunquam aliquis meretur veniam; sed secunda non est in eis, nec Deus eam dat alicui finaliter, nisi ei, cum quo disposuit misericordiam se faclurum. Et de ista procedit ratio et loquitur Bernardus, et nullus est, qui istam habeat, qui non consequatur a Domino veniam [cfr. supra p. I. a. I. q. 1. ad 4.]. — Secundo quaeritur. Idem cod. in