Distinctio XLVIII

Veniente autem ad iudicium Domino in fortitudine 1 et potestnte magna sol et luna dicuntur obscurari, non Dui sui luminis privalione, sed superveniente maioris luminis claritate. Virtutes quoque caelorum, id est An-, geli, dicuntur OTowm, non metu damnationis vel aliqua j perturbalione pavoris, sed quadam admiralione eorum ] quae viderint. Unde lob: Columnae caeli pavent adventum eius. Ante diem vero iudicii sol et luiia ecli- i psim patienlur, sicut loel lestatur <iceus: Sol cotiver- tetur in tenebras et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et horribiiis; magnus vero du dicilur propter niagna, quae ibi fienl. Cuin autem fafuerit caelim novum el lerra nom., tunc erit lunae sicul lux solis, lestaiUe Isaia, et hix solis id esl sicut lux septem dierum, quia, luxit sol in prima confiilione seplem dierum peccatum jrimi hominis, tanlum lucebil post iu- Minorata enim fuit lux solis et lunae aJiorumsiderum per peccatum primi hominis; sed tunc sol mercedem sui laboris,quia seplempjiciler el tunc non erit vicissiludo diei et noctis, sed dies. Unde Zacharias: Et erit dies una, quae est Domino, non dies nequg nox, et in tempore erit lux. <3uia non erit tunc varietas diei et quae modo est, sed conlinua dies et lux. Isaias videtur dicere, quod tunc non luceat sol vel, loquens congregalioni Sanctorum: Non erit ibi, amplius sol ad lucendum per diem, nec splenlunae illuminabit te; sed erit tibi Dominus in lusempiternam. Sed his verbis non negat, solem et

Supra determinavit Magisler de ordine iudicii. hac parte deterniinat de forma et qualilate iudi- Et dividitur haec pars in duas. In prima dede qualitate iudicantis in se. In secunda, effectibus, in quibus ostendilur magoitudo potesuae, scilicel luminarium obscuratio et poslmeiioratio, ibi: Veniente autem ad iudi- Domino etc.

Ad intelligentiam praesentis distinctionis secunduo, quae determinat Magister, duo principaquaeriuitur. Primo quaerilur de iudicis apparitione. Secundo, de corporum superiorum innovatione. lunam tunc lucere, sed significat, his qui erunt in aeterna bealitudine, nullum lucis usum praestare; quia, ut ait Hieronymus super eundeni locum, « caeli terraeque, solis atque lunae nobis cessabit officium, el erit ipse nominus lunien suis in perpetuum ». — Potest eliam inlelligi illud Isaiae ea ratione dictum, quia et luna lunc iion habebunt ortum et occasum, sicut nunc. Unde Isidorus, illud Isaiae quasi exponens, ait: « Post iudicium sol laboris sui mercedcin suscipiet »; unde Pi'opheta: Lucebit septempliciter, et non veniet ad occasum nec sol nec luna, sed in ordine, quo creati sunl, stabunt, ne impii in lormenlis sub terra positi fruantur Iiice eorum. Unde Habacuc: Sol et luna stelerunl in ordine suo. — Ecce aperte dicit, solem et lunaiti lunc lucere, sed stabililer permanere; ubi etiam significat, infernum esse sub terra. — Si vero quaeritur, quis sit usus lucis solis et lunae tunc, fateor me ignorare, quia in Scripturis non memini me legi.sse.

Prima pars habet tres. In prima parte determinat de forma et poteslate. In secunda vero determinat de formae qualilate, in qua se ostendet, ibi: Sed cum in humana forma conslel elc. In tertia determinat de loco, ibi: Et putant quidam Dominum etc. — Et ita tanguntur hic duo in universo. Primum est de forma, iii qua iudex adveniet. Secundum vero est de innovatione et perfectione corporum mundi.

Circa primum quaeruntur quatuor.

Primo quaeritur de iudiciaria potestale.

Secundo, de forma, in qua apparebit.

Tertio, de qualitate formae.

Quarlo quaeritur de hora iudicii. servi, et hoc facit primo, cum dicit: Et sicut dicitur Christus elc.; secundo ponit duas rationes, quare in tali forma. Et est prima ratio, quia in ea suscepit quod est causa nostrae redemptionis, et tangitur ibi: Sed hac ratione etc, secunda est, quia in illa forma dabit vocem, cuius virtute resurijent mortui, et lioc ibi: Et quia secundum eandem formam. Tertio determinat quoddam incidcns; quod enim dictvm est, quod secundum formam humanam suscitabit mortuos, ne aliquis propter hoc crederet, quod secundum eandem suscitaret animas, dicit ibi, quod non, et hoc ibi: Secundum quod Deus est etc. In quarta determinat de loco etc.

Ulnim polestas iudiciaria sil

Quanlum ergo ad primum proceditur sic, et quaeritur, utrum potestas iudiciaria sit Christi secundum humanitatem, an secundum Divinitatem. Et quod secundum Divinitatem, videtur:

1. Quia Danielis septimo, ubi agilur de iudi- 1. cio, dicitur, quod throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit; et Glossa exponit « de Patre»; sed quod convenit Christo cum Palre convenit ratione Divinitatis; iudicare est huiusmodi, ut probatum est: ergo etc. '''- -'

2. Ilem, loannis quinto -: Pater omne iudicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut omnes honorificant Patrem; sed Fihus non est honorandus ut Pater nisi solum secundum Divinitatem: ergo cum iudicium sit ad hoc dalum, ergo secundum Divinitatem.

3. Item, eius est iudicare, cuius est retribuere; sed retribuere est secundum Divinitatera, quia de Deo oportet credere, quoniam est et remunerator est, ad Hebraeos undecimo: ergo el iudiciaria potestas inest ei ratione Divinitatis.

4. Item, a sententia Christi nullus poterit appellare: ergo secundum illam potentiam iodicabit, secundum quam non liabet superiorem; sed haec est Divioitas: ergo etc.

Contra: 'I. loannis quinto: Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio; sed omnis actus, qui convenit Filio secundum Divinitatem, convenit Palri; sed iudicare non: ergo etc.

2. Item, lob trigesimo sexto: Causa tua quasi impii iudicata est; Glossa: « a Pilato »; ideo iudicium causamque recipies, « ut iuste iodices »: ergo si iudicalus est secundum humanitatem, potestatem iudicandi habebit secundum humanitatem.

3. Uem, loannis quinto expresse dicitur: Potestatem dedit ei iudicium facere, quia filius hominis est.

1 Vers. 9. — Glossa est ordinaria npud Lyranum. — Quod iuclicare sit Divini(au's, insinunlur hic in lit. Magislri, c. 2.

secundum humanilatem,

4. Item, ratione: cousM, quod ipse secundum humanitatem promulgabit sententiam et secundum illam naturam promuigabit, secundum quam habet auctoritatem et potestatem ad hoc faciendum, aHoquin esset iudicium usurpatum: ergo secundum humanitatem habebit auctoritatem et potestatem.

o. Item, ipse Christus erit iudex secundum humanitatem, mi principalis, aut delegatus. Si delegatus: ergo ab eius sententia poterit appellari, quod nefarium est dicere: erit ergo iudex principalis. Sed iudex principalis in iudicando habet auctoritatem principalem: ergo secundum humanitatem - habet praecipuam auctoritatem. C 0 N C L U S I 0. Potestas iudiciaria est Christi secundum Divini- i tatem principaUter et per naturam, secimdum humanitatem per gratiam et commissa; sed j latio sententiae fit a Chrislo secundum humanitatem, non ut iudice delegato, sed principali. Respondko: Dicendum, quod ad hoc, quod iu- i dicium sit firmum, concurrit auctoritas et potestas: dooi auctoritas in sentenliando etpotestas in retribuendo praemium secundum meritum. Si alterum horum deficiat, non est firmum iudicium. Ilaec duo principaliter sunt in Deo. Nam in ipso est auctoritas ad i sententiandnm, quia Dominus omnium est, et nos omnes servi eius; est etiam potestas ad retribuen- j dum, quia potentissimus, et non est qui contra eum j se valeat erigere ve! eius sentenliam irritare. — Haec duo communicavit Deus-Trinitas homini Christo: auctoritatem dando dominium, sicut dicitur I Actuum secundo: Dominum fecit Deus hunc lesum; potestatem etiam sibi cetera subiiciendo, Matthaei ullimo: Data est mihi omnis potestas. Et ideo bis Domini) c. 7. n. 10: Forma illa hic iudicabit, quae iudicata est... Sedebit iudex, qui stetit sub iudice. Damnabit vcros 0 Vers. 27.

est qui constitutus est a Deo iudex vivorum mo7'tuorum, sicut dicitur Actuum decimo. Quoniam igilur potestas iudiciaria respicit illa iam dicla, et illa sunt in Deo per naturam, in homine per gratiam; ideo iiidiciaria poteslas Chrisli secundum Divinitatem per naturam., humanitatem collata per graliam. Unde utramque naturam habet auctoritatem, secundum Divinitatem principalem et naturasecundum humanitatem commissam, unde conest. Cum igitur sit potestas primaria in Deo, sed in homine Chrislo, latio sententiae Aeb&t a Christo-homine secundum humanitatem: quia, fleret secundum poteslatem primariam, cum senihil det primae, non esset v(?re iudex se-

I. Cliristum in forma humana, et quidem gloriosa, iudimundum, S. Scriplum, consensus Patrum et unanimis doctorum catliolicorum testatur. Hoc tamen non ila ut excludatur causa principalis efTiciens, quae est Divinitas; quia « iudicabit quidem in humana natura, sed virtute Divinitatis (S. Thom., hic q. I. a. I. ad 2; Supp!. 90. a. 1. ad 2.); quod praecipue urgct Scot. (hic q. I. I-IO.). — De loco iudicii et de aliis iudicium concomiiantibus infra dub. l-i. De I. quaestione praeter locos citt.: Alex. Hal., S. p. III. 2S. m. i. quaest. I. — B. Albert., hic a. I. — Petr. a Tar., q. I. a. I. — Richard. a Med., hic a. 1. q. 1. — Durand., hac et 2 seqq. qq. hic q. I. — Dionys. Carth., de tolo hic q. I. II. Conclusio 2. quaestionis unanimiter recipitur, si agitur facto, licet reprobi, Christum Deum esse, tunc certo cogno- « per manifestissima Divinitatis indicia » (S. Thom., locis a. 3. ad 1.). Insuper S. Thom. (articulis citt.) quaerit, Divinilas sine gaudio possit videri; etresolvit: « Imposest, quod eius essentia apprehensa non delectet». Sed (loc. cit. n..5.) vult, loquendo de potentia Dei absoluta, non esse impossibile (cfr. q. 2. in fine). De 2. quaestione praeter locos citt.: Alex. Hal., loc. cit. — G. Albert., hic a. 2. S. — Pelr. a Tar., loc. cit. a. 2.

Secundo quaeritur de forma, in qua Christus et quaeritur, utrum in forina Divinitatis malis. Et quod non:

1. Isidorus dicit, et habetur ab.ugustino: forma, in qua iudicatus est, videbunt eum.

98S cundum humanitatem; sed quando secunda operalur, cum recipiat a prima, ratio iudicandi residet penes ulramque; secunda enim recipit a prima. Ideo latio sententiae flet a Ghristo secundum humanitatem. Sed quia Christus est Deus et homo, sententia eius non erit tanquam iudicis delegati, sed tanquam principalis. Et ideo ab ea propler utramque potestatem nullus poterit appellare.

Concedendae sunt igitur rationes ad ntraraque partem: primae, quia verum concludunt, quod iudiciaria potestas sit Christi secundum Divinitatem; similiter ad oppositum. quia verum concludunt, quod sil Christi secundum humanitatem, maxime quantum ad sentenliae lalionem. Robur tamen sententiae, ut dictum est, non principaliter est ex humanitate Christi, sed potius ex eius Divinitate.

III. Circa 3. quaeslionis solutionem Scot. (loc. cit. n. 11.) dubitat, utrum mali nvllo modo videant formam gloriosam humanae Chrisli naturae, an eo modo, quem cum S. Bonav. S. Thom. ponit, scil. ad maiorem confusionem et contristationem.

De 3. quaestione: Alex. (lal., loc. cit. g 2. — S. Thom., locis citt. a. 2. — B..Vlbert., Iiic a. 3. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 3. — Richard. a Med., hic a. 1. q. 2.

IV. Quoad i. quaestionem manifestum est, quod saltem respectu viatorum Deus cognitionem temporis, quo finilur mundus, sibi reservavit; unde plurimi hucusque frustra laboraverunt, ut tempus vel proximam instantiam extremi iudicii delerminarent. — Locos Scripturae (Matth. 24, 36; Marc. 13, 32.), qui ipsi Filio hanc scienliam denegare videntur, Alex. Hal. (loc. cit. m. 2.) secundum Gregorium sic exponit: « Per hoc non excluditur Chrislus-homo a notitia illius diei, sed per hoc excluditur, quod non ex virlulc humanitatis ipsam habet, sed ex virtule Divinitatis habet». De eodem loco dicit S. Thom. (supra d. 47. q. 1. a. I. quaesliunc. 3; Suppl. q. 88. a. 3.): « Dicitur autem Filius nescire, in quantum nos scire non facit».

De eadem l. quaestione praeter citatos: Scot., Report. supra d. 43. q. 3. n. 8. — Petr. a Tar., loc. cit. a. 4. ad 3. — — Richard. a Med., supra d. 43. a. G. q. 2, et d. 47. a. 1. q. 8. — Durand., supra d. 47. q. 1. n. 10. ut doleant, in forma Divinilalis non videbunt, ne gaudeant».

2. Item, ratione videtur: quia lux illa est inaccessibilis oculis intellectus noslri secundum slatum infirmitatis: ergo si damnati surgent cum in- 5 De hac propos., in qua respicitur I. Tim. 6, 16: Lucem inhabilat inaccessibilem, rfr. II. Sent. d. 3. p. II. a. 2. q. 2; d. 23. a. 2. q. 3, et III. Sent. d. U. a. 1. q. 3. — De infirmitalibus, in quibus damnati resurgent, cfr. supra d. 44. p. I. a. 3. q. 2.

Ortnitalibus et imperfectionibus, ergo inaccessibiiis erit ipsis.

3. Item, loannis decimo septimo: Haec est vita aelerna, ut cognoscant te, verum Deum: ergo cum videre Deum sit vita aeterna, et mali non sint habituri vitam aeternam; ergo non videbunt eum in forma Divinitatis.

4. Item, reprobi debent puniri et quantum ad rationem et quantum ad voluntatem; sed quantum ad voluntatem Deum non poterunt - amare: ergo nec quantum ad ralionem videre.

Contra: 1. Reprobi, qui noluerunt Christum credere esse Deum, tunc non dubitabunt, ipsum esse Deum: ergo Christi Divinitas erit eis manifesta cognitione certissima: ergo ipsam videbunt non solum per speculum sed per se ipsam.

2. Item, videtur, quod debeant videre, quia reprobi debent lerreri ad aspectum Christi; sed quod summe terret est potestas Divinitatis et maiestas; et quod itasit, dicitur Malthaei vigesimo quarto: Veniet Filius hominis cum potestate magna et maiestate: ergo etc.

3. Item, nemo punitur perfecte ex amissione alicuius boni, nisi illud cognoscat: ergo si reprobi debent puniri carentia visionis Dei, debet eis ostendi, quantum bonum sit visio Dei; sed hoc non potest scire, nisi qui videt: ergo saltem in iudicio debent videre.

Item, quaero ralionem: quare non debent videre? Si dicas, « ne gaudeant «, sicut dicit Isidoj,g 61 Augustinus; contra: « Omne quod recipitur in aliquo, est ibi per niodum recipientis »: ergo si habent oculos infirmos, lux vera potius contristabit, quam delectet, sicut patet etiam in luce corporali.

Item, possibile est Deo separare in reprobis cognitionem a delectatione, sicut in iudicio in igne lucem a calore; et si hoc, lunc videtur, quod propter istam rationem non debeat dimittere.

Item, secundum humanitatem apparebit blandus iustis et terribilis malis, quare non potest sirailiter facere secundum Divinitatem? Christus reprobis non apparebit in forma Dei.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Augustinus et Isidorus et Magister in littera el etiam Ilugo, de Sacramentis, « Patrem nullus de reprobis videbit in iudicio, sed omnes Filium, quia filius hominis est, ut ab omnibus possit videri ». Unde non conciasi apparebit raalis in forma Dei.

Propter quod nota, quod duplex est cognitio DapL Divinitatis: una per signa et effectus, alia in sua forma et essentia. Dico ergo, quod reprobi beneconcinsi habebunt cognitionem de Christi Divinitate per signa certissima, et per effectus manifestos cognoscent, quod ipse esl Deus omnipotens. Cognitionem autem, quae est in propria forma, quae est per visionem apertam, hanc quidem non habebunt. — Et prima RaUo, ratio huius est, quia talis forma omnino est improportionalis oculis peccatoris el improporlionalis oculis omnibus, qui non sunt subliraali per gloriam, vel per superabundantiam gratiae; et quia reprobis non dabitur gra.[a. nec simpliciter nec ad tempus: ideo non videbunt. Ratio autem, quare non dabitur eis virtus, quaeconflm faciat eorum aspectum habilem ad videndum illam I lucem, est illa, quam tangit Isidorus et Augustinus, quia si haberent oculura aptum, haberent Notanii suramam delectationera, quara irapossibile est esse et indecens in peccatoribus.

1. 2. 3. Ex his patent obiecta. Prima enim soioiio tria ostendunt, quod habebunt cognitionem de Deo quantura ad m.aiestatem et bonitatem; sed non ostendunt, quod per speciem, sed sufficit, quod per signa certa.

Ad aliud iara patet responsio, quae sit ralio,Adqnac; quia scilicet sunt improportionales, et iinpossibile est intelligere, quod fiant proportionales et non gaudeant; non sic est in luce creata, quia oculus est pro- i portionalis per naturam et per infirinitatera non omnino efficitur iraproportionalis, sed tainen rainui- tur proportio, et ideo videt cum tristitia; illa autem > lux cum tristitia videri non potest.

Utrum Christus apparebit Tertio quaerilur de qualitate formae, in qua apparebit Cliristus, utrum scilicet in forma gloriosa appareat reprobis. Et quod sic, videtur:

1. Quia in primo adventu apparuit passibilis, adventus ille fuit in infirmitate: ergo cum secundus adventus sit ia virtute, ergo apparebit gloriosus.

2. Item, in iudicio apparebit talis, qualem decet apparere ad confusionem inimicorum et laetitiam amicorum; sed inimici maxime confunduntur in gloria et in exaltatione illius, quem despexerunt, et e converso amici laetanlur: ergo apparebit in gloria.

3. Item, nulla erit in eo fictio, ergo talem ostendet formam, qualem habebit; sed habebit gloriosam: ergo ostendet reprobis gloriosam formam.

Contra: 1. Matlhaei vigesimo quarto: Apparebit signum Filii hominis in caelo; hoc erit signum crucis: ergo cum crux sit signum infirmitatiSj videlur, quod appareat in infirmitate, non in gloria.

2. Item, Chrysostomus: « Veniet in iudicio Christus, non solum vulnerum cicatrices, sed etiam ipsam mortem exprobratissimam ostendens».

3. Ilem, ratione videtur: quia, sicut oculus spiritualis se habet ad lucem spiritualem, ita corporabs ad corporalem; sed sic est, quod oculus spiritualis malorum non videt lucem spiritualem, quia esl improportionalis: ergo similiter, cum oculus non glorificatus sit improportionalis, non videbit claritatem corporis glorificati.

4. Item, si videbit; cum « sensus exterior pascatur in contemplatione humanitatis, sicut interior in contemplatione Divinitatis »; videtur, quod habeant delectationem; sed non videbunt Divinitatem, ne delectenlur: ergo nec humanitatem.

5. Item, quaravis « Chrislus sit benignus secundum veritatem, tamen apparebit terribilis reprobis», sicut dicit Isidorus: ergo pari ratione, in forma humanitatis gloriosa. quamvis sit gloriosus, tamen debet reprobis apparere ingloriosus.

c 0 N c L u S 1 0. Christus tam bonis quam malis apparebit in forma gloriosa, bonis quidem cum gaudio, sed malis cum confusione.

Respondeo: Dicendum, quod Christus apparebit in forma gloriosa, ut ostensum est, non tantum bonis, sed eliam reprobis; et non erit differentia ex parte apparentis, sed ex parte recipientium. Boni enim recipient gloriosam formam cum gaudio et gloria, sed mali cum confusione et poena. Confundentur enim in aspectu eius et non poterunt eius sustinere vultura propter conscientiae remorsum el propter exspectationem ferendae sententiae contra eos; sed econtra boni oblectabuntur.

1. 2. Ad illud quod obiicitur, quod apparebit cum cruce et cicatricibus; dicendura, quod sicut cicatrices in Martyribus non sunt signum infirmitatis praesentis, sed infirmitatis praeteritae, immo quantura ad gloriam et decentiam et pulcritudinem sunt signa victoriae et gloriae; sic in Christo intelligendum, quia illae cicatrices el crux signa erunt raortis vilissimae, quam sustinuit; sed tamen, quia apparebunt in excellentia gloriae, signum erunt gloriae tunc praesentis. Unde Chrysostomus dicit super Matthaeum, quod « crux radiis solis erit lucentior», similiter et cicatrices.
2. 4. Ad illud quod obiicitur, quod oculi eorum sunt improportionales; dicendura, quod improportionales erunt per privationera su/ficientis proportionis; ideo retundentur visus et confundentur; sed tamen non erunt omnino improportionales per defectum omnis proportionis. Nec est simile de luce spi- -rituali, quia illa excedit multo plus oculura peccatoris, quam lux corporis gloriosi oculura corporis passibilis.

o. Ad illud quod obiicitur, quod videbitur terbis. Nam qualem quisqun conscientiam tulerit, tale et iudicium habebit; ut, manente in sua tranquillitate Christo, illis solis gor., I. Homil. in Ezech. homil. 7. n. 20, quem secunda manus in cod. F allegat.

' Edd. respidentium et mo.x respicienl pro recipient. In fine corp. pro ohlectabuntur permulti codd. obdelectabuniur.

8 Vide August., XXII. de Civ. Dei, c. 19. n. 3. (alias c. 20.).

9 Homil. 76. (alias 77.) n. 3.

ribilis et blandus, ergo siniiliter gloriosus et ingloriosus; dicendum, quod non est simile: quia terribiUs et blanclus dicilur ad allerum; unde benignum horainem polest homo aspicere ut terribilem, quia eum limet; sed gloriosum et non gloriosum dicunt

Quarto quaeritur de hora iudicii et quaeritur, utrum alicui creaturae sil nota. El quod non, videtur.

1. Matthaei vigesimo quarto: De illo a.inem die et hora nemo novit, neque Angeli, qui sunt in caelo, neque Filius: ergo videtur, quod Christus non noverit: ergo raulto minus noscunt alii.

2. Item, loannis decimo quinto: Omnia, quaecumque audivi a Palre meo, nota feci vobis; sed jstud non notificavit Aposlolis: ergo istud non novit etiam ipse Christus.

3. Item, loannis decimo sexto: Cum venerit Spiritus sanctus, ille docebit vos omnem veritatem; sed Spirilus adveniens illud non docuit Apostolos: ergo istud non est scibile ab aliqua creatura, quia, si esset scibile, Spiritus sanctus docuisset.

4. Item, Deus revelavit Prophetis multa et futura, diem aulem et horam iudicii non expressit per aliquam prophetiam nisi solum per signa quaedam praeambula: ergo cum Dominus illud non revelaverit Prophetis. videtur, quod sibi soli reservaverit.

Contra: 1. Christus non profecit nec potest proficere in scienlia, sicut supra dicitur libro terlio, (jistjnclione decima tertia: ergo si unquam sciturus est, modo scit.

% Item, de Angelis videtur: Gregorius «Quid est quod non vident qui videntem omnia vident »? ergo videtur, quod illud videant.

3. Item, videtur, quod omnibus debuerit revelari: quia.magis timendum est iudicium speciale cuiuslibet quam generale, quia qui hoc evadit evadit et illud; sed dies mortis pluribus revelatus est, sidispositionem a parte visibilis. Unde nisi fiat per deceptionem, vel per miraculum et divinam virtutem, quae teneat oculos, sicut dicitur Lucae ultirao: Oculi eorum tenebantur; res talis videtur, qualis est secundum veritatem cut dicitur de beato Marlino et beato Benedicto: ergo etc.

4. Item, locus et tempus sunt circumstantiae negotii; sed Dominus revelavit nobis iudicii locum: ergo pari ratione videtur, quod et tempus; aut si non, quare non?

c 0 N c L u s 1 0. iudicii hora est nota toti Trinitati et homini assumto, sed ignota omnibus viatoribus; fortasse tamen aliquibus Angelis et Beatis nota est.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio hora ConcM diei iudicii est nota toti Trinitati et homini assumto, ignota esl omnibus in statu viatorum exislenlibus. loco et tempore, quam nunc doceat scientia; utrumque enim est possibile. Cum enim Christo soli communicata sit omnium scientia, non video, quare Angeli illud igilorare non possint, cura istud non sit i de substanlia gloriae ipsorum; rursus, cum Deo sint j famiiiares et nihil in huius rei scientia perdere pos- sint, quare illud non congruat revelari. Non tamen J est facile hoc definire. Unde quia aliquae auctorita- tes Sanctorum videntur sonare, quod Angeh hoc norunt; ahquae, quod ignorent; sane dici potest, condni quod islud nolum sit aliquibus Angelis el Beatis, aliquibus ignotum; et sicul dicitur circa incarnatio- j nis mysleriura, sic et in ilia parte standum est, ( quod alicui crealurae hora iudicii nola sil. I

i. Ad illud ergo quod obiicilur, quod nemo nodicendum, quod in illa auclorilale, sicut patet ex Glossa, non excluditur Filius ncUuralis, sed adoptivus; nec excludunlur omnes Angeli, sed illi qui sunt inferioris ordinis; nec excluduntur omnes homines, sed solum puri homines el viatores. — Vel dicendum, quod non noverunt, quia aliis non nolificant, id est, non ostendunt se scire, sicut fovea dicitur caeca, non quia non videat, sed quia quod habet in se aliis non ostendit l

2. 3. Ad illud quod obiicitur, quod nota fecit omnia Apostolis Christus et Spiritus sanctus; dicendum, quod istud intelligitur de necessariis ad salutem.

Consequenter quanlum ad secundum articulum quaeritur de renovatione corporum superiorum. Et circa hoc quaeruntur quatuor.

Primo quaeritur, utnim corpora supercaelestia remunerabuntur.

Quantum ergo ad primum proceditur sic, et ostenditur, quod corpora supercaelestia remunerabuntur.

1. Isaiae trigesimo habetur ex textu et Glossa: Erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis sicut liix septem dierum, et Glossa ibi dicit, id est, « sol et luna praemium sui laboris percipient».

2. Item, hoc videtur ratione: quia pronior est Deus ad praemiandum quam ad puniendum; sed videlur, ul, sicut fuluri adventus Domini, ipso tesle, diem prorsus ignorant [cfr. Matth. 24, 36.], iia quoque prioris [scil. incarnationis] tempus nequaquam praescierint elc. — De cognitione incarnationis ex parte Angelorum cfr. tom. III. pag. 87, nota 7. — Superius post Christo plurimi codd. et ed. 1 omittunt soli. Subinde verbis quare illud non congruat [codd. G H N Y bb addunt e«] Vat. praemitlit non video.

1 Glossa ordinaria apud Strabum et Lyranum: Qui [Filius] quidem omnia scit cum Patre, sed non facit liomines scire; sicut Apostolus (Col. 2, 2.] ait, in to esse abscondilos Ihesauros sapientiae et scientiae. iNon facit sdro, quia inuliliter sdrelur... Neque electi Angeli quemquam scire fecerunt. Vel nuMi sanclorum Angelorum concessit Deus notiliam diei huius neque filio adoptivo, id est neque ulli sanctorum hominum. Cfr. Hilar., IX. de Trin. n. 58. seqq.; Ambros., V. de Fidc, c. 16. n. 193. seqq.; Hieron., IV. in Matth. 24, 36; August., Epist. 197. (alias 78.) et 199. (alias 80.); Gregor., X. Epist. indict. 3. epist. 39. (alias 42.).

° Haec solutio invenitur apud August., 1. dc Trin. c. 12. n. 23: Eo namque genere locutionis nescire quisque dicilur quod occultat, quo dicilur fossa caeca, quae occulla est. Cfr. 1.

4. Ad illud quod obiicitur de Prophetis, dicendum, quod Deus non revelavil illud Prophetis, quia non erat nobis utile nosse, sed perutile erat ignorare tum propter nostram utilitatem, tum etiam propter istud quod dicitur lacobi secundo: Sic loquimini et sic facite, quasi per legem libertatis incipientes iudicari.

5. Et ila patet, quare Dominus manifestavit nobis iudicii locum, sed non tempus, quod ultimo quaerebalur quantum ad primam parlem.

6. Ad illud quod obiicitur de Angelis, quod omnia vident; dicendum, quod illud oportet intelligi de his quae sunt de inlegrilate beatitudinis, non sui minislerii

Secundo, utrum quietabuntur.

Tertio, utrum innovabuntur elementa.

Quarto, utruni innovabunlur plantae et aniraalia. «corporum supercaelestium, homine peccante, lux est diminuta», sicut dicit ibi Glossa: ergo homine glorificato debel augeri.

3. Item, ordo est in universo convenientissimus: ergo uno melioralo, quod est de perfectione universi, necesse est, cetera meliorari, quae sunt de eius constitutione; sed corpora supercaelestia sunt de constitutione universi: ergo aut ordo corrumpitur, aul si homo nobilitatur, necesse est, illa magis nobilitari. de Gen. contra Manich. c. 22. n. 34, et in loan. Evang. tr. 43. n. 6, ubi idcm exemplum de fossa caeca adhibetur.

3 Cfr. August., iii loan. Evang. Ir. 86. n. I. et Ir. 96. n. 1. seqq.

• Vers. 12, ubi Vulgata sicut pro qtiasi. — August., Enarrat. in Ps. 36. serni. 1. n. 1: Utililer autem Deus latere voluit illum diem, ut semper sit paratuni cor ad e.xspectandum quod esse venturum scit, et quando venturum sit nescit.

5 Cfr. supra d. 4S. dub. 9, et II. Sent. d. 11. dub. 2. — culi quaest.

4. Item, habitatio debet congruere habitatori: ergo si honio, propter quera factus est mundus, est nobihor factus; ergo et totus mundus: ergo et corpora mundi nobilissima.

Contra: 1. Nihil quod perit, remunerabitur; sed caeli peribunt: ergo corpora supercaeleslia non remunerabunlur. Minor patet ex Psahno et ad Hebraeos primo: Et: tu in principio etc.; et post: Ipsi peribunt.

2. Item, ratione videtur: quia nihil praemiatur, nisi quod meretur, et nihil meretur, nisi quod voluntarie servit, et nihil voluntarie servit, nisi quod habet hberum arbitrinni; talia autem non sunt corpora supercaeleslia: ergo etc.

3. Item, duphciler contingit mereri ex opere: aut quia factum ex caritate, aut quia laboriosura; per opus enim laboriosum meretur quis de congruo; sed corpora supercaeleslia non faciunt quidquam ex caritate nec moventur cum labore, quia dicit Philosophus, quod «raoventur sine labore et poena»: ergo etc.

4. Item, cura duplex sit corporum superiorum proprietas, scilicet calor et his, et serviant nobis quantum ad utramque: ergo remunerari debent quantum ad utramque: ergo cum non remuneretur sol in calore, nec luna in frigiditate: ergo nec debent remunerari in maiori himine.

c 0 N c L u s 1 0. Corpora caelestia aliquo modo praemiabuntur praemiatuf in illis.

Respondeo: Dicendum, quod triphciter est ahquid remuuerabile: primo modo, quod est aptum natum mereri, et hoc est hberum arbitriura; alio

I. De origine loculionum iropicai-um, quod sol recipit mercedem pro labore, vel quod caeli remwnerabuntur, vide lit. Magistri (hic c. S.). Eandem explicationem alTert S. Thom. (hic q. 2. a. 1. ad 5; Suppl. q. 91. a. 1. ad 5.).

De I. quaeslione: Alex. Hal., S. p. III. q. 2S. in. I. a. I. — S. Thom., q. cil. a. 1. 3. — B. Albert., hic a. 8. — Pelr. a Tar., hic q. 2. a. I. — Richard. a Med., hic a. 2. q. I. — De toto arliculo Dionys. Carth., hic q.,3.

II. Cum communi doctorum sententia Durand. (Iiic q. 3.) resun'ectionem, quamvis illud non possit dare probari nec per auctoritatem Scripturae nec aliqua necessaria ratione ». Idem 1 Vers. 10. seq., et Psalm. 101, 26. seq.

2 Bernard., in Cantic. serm. 81. n. 6: Ubi autem non est libertas, nec meritum. — Superius Vat. omittit nisi quodmeretur, el nihil meretur. modo, quod est ipsi merenti coniunctum, ut corpus huraanum; tertio modo, quod est ad ipsum ordinatum sicut ad obsequium. Secundum hoc praemiatur homo aliquando in se ipso, ahquando in corpore, ahquando ex eis quae sibi sunt lUilia; sic etiam praemiatur in se ipso, in corpore suo, et etiain in ipso mundo, qui eius est habilaculura. Unde dico, quod corpora supercaeiestia praemiari non est ahud, quam hominem praemiari in illis, quia Dominus tolum mundum hominis araore faciet pulcriorem. Et ideo, quia propter hominem praemiantur corpora supercaelestia, secundum eara proprietatem praeraianlur, secundura quara sunt consonn corporibus gloriosis; haec autem esl lux: et ideo in luce et splendore augebuntur et crescent, ut probant primae rationes.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod peribunt; dicendura, quod ipse textus co;ise</we?iter exponit: velut amictum mutabis eos, et mutabuntur; ideo non dicuntur "perire, quia desinant, sed quia pulciiora efficiuntur et innovantur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non habent voluntatem; dicendum, quod ipsa non merenlur proprie, sed homo meretur et in eis

3. Ad illud quod obiicilur, quod non dicendura, quod labor dicitur dupliciter: uno modo proprie, et sic dicitur opus poenale, et hoc modo nec corpora supercaelestia nec Angeh boni laborant; aho modo cnmmuniter, et sic dicitur labor quodcumque obsequium, secundura quera raodum Angeli dicunlur laborare in vinea Domini et circa nos, quia nobis obsequuntur; sic et corpora caelestia.

4. Ad ultimum, quare non remunerentur in calore, patet: quia in his proprietatibus debent remunerari, quae conveniunt corporibus nostris et faciunt ad ffloriara nostrara. nilitur probat'c, quod textus s. Scriplurae vulgo allegati etiam alio modo possint exponi; denique rationes Aristotelis pro continuationo motus oppugnat et quasdem rationes pcrsuasivas pro conimuni sententia affert. Ante hunc magistrum eodem fere (locis citt. a. 2.) dicit, quod haec motus cessatio fiat, « non est aliqua naturali causa, sed divina voluntate faciente», ct opinionem aliorum, qui hoc Tiaturaliter fieri dicebant, improbat lanquam falsam et impossibilem. Notum tamen est, nostra aetate non deesse physicos, qui ex niodo, quo calor in motum commutatur, ct e converso, arguunt, tandem aliquando motum corporum caelestium naturaliter cessaturum.

5 Vat. in. iMox pro sic etiam codd. RZ bb sicut eliam, cod. G ei sic. Subinde fortasse siai praemiatur pro praemiabilur.

« Loc. cil. Hebr. I, 12. et Ps. 101, 27. — Edd. exponitur pcr illud, codd. I K exponit se.

De 2. quaestione praeler laudatos: B. Albert,, hic a. 9. — Petr. a Tar., loc. cil. a. 2. — Ricliard. a Med., loc. cit. q. 2. 3. 4.

III. Quond 3. quaestionem S. Tliom. (locis citt. a. i.) inquia scilicet n omnia elementa clarilate quadam veslientur, non tamen aequaliter, sed secundum modum suum». Idem dncet De 3. quaestione: Petr. a Tar., loc. cil. a. 3. — Richard. a Med., loc. cit. a. '6.

Secundo quaerilur, ulrum corponi supercaeleslia quielabuntur. Et quod sic, videlur:

1. Quia inotus corporum supercaeleslium est conlinuam generationem: sed omnis generatio est ordinata ad multiplicalionem liominum,et mulliplicatio hominum ad perfectionem civilalis supernae: si ergo necesse est, illam civitatem perfici; necesse est, omnem generationem cessare: ergo et molum corporum supercaeleslium, et sic etc.

2. Item, omnis motus esl propter aliquem finem; sed omnis motus ordinatus, nisi sit frustra, aliquando consequitur fmem; sed quod movetur propter aliquid, assecuto eo, quiescit: ergo cum corporum supercaelestium motus sit huiusmodi, palet etc.

3. llem, nobilior dispositio est quies quam motus; quod patet in Deo: ergo si mundus post resurrectionem erit in oplima dispositione, omnia corpora in eo quiescent.

4. Kem, hoc dicit ratio, non tantum fides, quod omnia propter hominem et ad opus obsequii sunt creata: ergo omnia debent habere usum et actum convenienlem humano obsequio; sed homo incorruptibilis post resurreclionem non indiget obsequio variabili: ergo elc.

Contra: 1. Corpora supercaelestia serviunt homini luce et motu; sed quia luce serviunt, maiori luce remuneranlur: ergo ciim serviant in molu, debent velociori molu remunerari.

2. Item, corpus orbiculare naturaliler est aplum ad motum; sed per gratiam aptitudo naturaliter, Secundum Aristot, IK de Generat. et corrupt. text. -58. seq (c. 10.).

IV. In solvcnda i. quaestione Scholastici communiter negative respondent; et S. Thom. etiam meialla et omnia corpora mixta non rcmansura esse dicit. Aliler lamen loquilur incertus auctor operis Eiucidarii (lib. III. c. lo.), quod inter opera S..Anselmi, t. II. in appendice, editor Maurinus recepit, sed indignum esse nomine Anselmi iudicavit. Alii recentiores putant, communem sententiam saltem quoad nonnulla esse incertam.

De eadeni quaesliono: S. Thom., locis citt. a. 3. — Petr. a Tar., loc. cil. a. i. — Kichard. a Med., loc. cit. a. 6. — Durand., supra d. 47. q. 3. n. 7. perficilur etnon efficitur imperfecta; sed unumquodque perfectius est, quando est coniunclum suo actui: ergo corpora orbicularia aclualiler raovebuntur et continue.

3. Item, nihil quod inest alicui secundum assimilationem ad Deum, semper debet per remunerationem privari; sed «corpora supercaelestia, ut dicit Coiumentator, moventur, ut assimilentur Deo », et in ipso motu assiniilantur: ergo etc.

4. Item, motus orbicularis per naluram est intermrnabilis; sed Deus per gloriam non destruet naturam: ergo molum corporum supercaelestium non terminabit; et si hoc: ergo semper movebuntur. Motus corporum supercaelestium terminabitur, cjuamvis per naturam non habeat de se terminum intra.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Isidorus, et habetur in litlera, quod «solgtluna post iudicium non tendent ad occasum, sed slabunt in ordine suo, in quo creati sunt».

Ad intelligentiam autem obiectorum notandum, quod in motu est duplicem finem considerare, scihcet finem intra, et iste dicitur termmus sive consummatio; et finem extra, et iste est terminus intentionis, ul verbi gratia, cum lapis desursum ad terram descendit, locus teri-ae est flnis, qui est ier- « Cfr. Arislot., I. de Caelo et mundo, lext. S. se(]q. (c 2.) el U. text. 22. seqq. (c. 4.). — Pro gratiam cod. L gloriam.

minus intra; sed quies in loco est finis, qui est terminus intentionis. — Dico ergo, quod quidam motus sunt.qui naturaliter habent utrumque finem, ut sunt motus recti; quidam vero motus sunt, qui habent alterum per naturam, ut puta jfinem intentionis, allerum vero habent solum ratione ipsius principii moventis, ut est motus circularis ipsius rotae, quae voivitur ad acuendum cultellum. Quod enim rota quiescat modo, vel post, non est determinatum, quia seraper posset moveri, si esset qni posset et vellet movere; sed quando cuilelius factus est acutus, cum motus ille ordinaretur ad hoc, necesse fuit quietari, vel frustra fieri.

Quoniam igitur moUis corpormn supercaelestium ordinatur ad complendum numerum electorum; et 2. illum necesse est compleri: ideo et motum termintiri, quamvis per naturam non habeat terminum intra de se.

Tertio quaeritur, utrum innovabuntur elementa. Et quod sic, videtur.

1. Primae ad Corinthios septimo: Praelerit figura liuius muncU; aut igitur in niliil, aut in melius, aut in peius. In niliil non, quia Deus nihil permillil onmino perire; non mpeius, quia, si homo melioratur, et raundus: ergo iu melius. Sed quod senescit et in melius mutatur innovatur, ergo mundus iste; sed elementa sunt partes mundi: ergo etc.

2. Item, Augustinus, de Ecclesiaslicis Dogmatibus: « Elementa non dicimus abolenda, sed in melius comraulanda».

3. Item, ratione videtur: quia aut innovabimlur omnia, aut nulla, aut quaedam. Si omnia, habeo propositum; si nidla: ergo erunt in continua transmutatione et irapuritale, quara conlraxerunt; sed hoc est inconveniens, cum sint propter hominem incorruplibilem et omnino raundum. Si quaedam sic, et quaedam non: ergo solvilur harmonia elementorum: ergo et pulcritudo et decor universi.

4. Ilem, ignis est completissimum elementorura, unde et species elementorum dicitur. Quaero igilur: aul ignis innovabitur, aut non. Si non innovalur, sed consumitur: ergo perit nobihtas et decor ele-

5. Ad iUud quod obiicitur, quod remuneralur sointi, in luce, ergo debet remunerari in motu; dicendum, quod non est simile: quia obsequium motus mn ita compelit corporibus Beatorum, sicut obsequium luminis

6. Ad ilhid quod obiicitur, quod aptitudo naturalis est perficienda; dicendum, quod verum est noud de aptitudine nalurah, quae est ad actum perfectionis; sed quae est ad actum imperfectionis, non.

7. Ad illud quod obiicitur de assimilatione, di-! cenrJum, quod non assimilatur simpliciter, sed in causando; et ideo ad tempus assimilatur in hoc.

8. Ad illud quod uUimo obiicilur, quod est naturaliler interminabihs; dicendum, quod hoc est fal- Noiandi sum, quia secundum intentionem naturae, quae est regulata secundum institutionem divinam, terminabihs est, licet non sit terminabilis ratione termini, j qui respicit conditiones mobilis et spatii i mentorum. Si innovalur: ergo cum alia elementa magis sint accedentia ad vetustatem, videtur, quod omnia debeant innovari. hssiraura inler elementa, et ipsa non innovatur, sed transit; nec alia innovabuntur. Si dicas, quod non transit quantum ad substantiam, sed quantum ad figuram, sicut dicilur primae ad Corinlhios septirao: Praeterit figura huius mundi; tunc ergo, cum figura respiciat quantitatem et dispositionem partiun, non quahtatera; videtur ergo, quod allerius figurae erit universum. Cura ergo raodo sit circulare, tunc erit non circuiare; sed hoc est inconveniens: ergo etc.

9. Iteni, super secundae Petri ultiraum dicit Glossa: « Elementa quatuor, quibus mundus consistit, ille raaximns ignis absumet, nec cuncta in tantum consumet, ut non sint; sed duo ex toto consumet, duo vero in meliorem restituet faciem ».

10. Item, ratione videtur: quia, si eleraenta innovabunlur, aut ergo quantura ad substantiam, aut quantum ad qualitatem. Non quantum ad substantiam, quia substantia erit eadem, « non recipiens magis et minus »; non quantum ad qualitates, quia

accidentia sunt inalterabilia: ergo nullo modo. Si dicas, quod quantum ad qualitates erit innovatio, quia qualitates islae transibunt; conm; forma substantialis in materia est causa immediata ipsarum qualitatum elemenlarium: ergo si, « posita causa immediata, necessario ponitur etTectus »; sed remanebit forma substantialis in materia: ergo et qualitates.

h. Item, calidum in summo est dispositio ad formam ignis; sed remota dispositione et privata, per consequens privatur forma: ergo etc.

C 0 N C L IT s I 0. Elementorum et substantia et qualitates remanebunt; sed qualitates quoad substantiam remanentes innovabuntur quoad rationem corruplionis.

Respondeo: Dicendum, quod ubi est innovatio, subslanlia remanet eadem, sed subaliis proprietatibus; ideo dicendum, quod omnia elementa secundum subslantiam remanebunt, sed quantum ad qualitates innovabuntnr. — Sed circa ipsas qualitates duplex est opinio.

Quidam enim dicunt, quod tria sunt genera qualitatum in elementis: quaedam, secundum quas ordinantur in niundo, ut gravitas et levitas; et istae remanebunt, quia remanet3unt in mundo ordo et situs eleraentorum. Quaedam sunt qualitates, secundum quas est receptio inflimitiae luminis sine omni corruptione, ut perspicuitas et transparentia; et istae similiter remanebunt, sicut influentia luminis. Quaedam autem sunt, secundum quas ordinantur ad agendum et paliendum, et ita per consequens ad transmutalionem et corruptionem; et secundum has iion remanebunt. Sed inter has quaedam sunt acii- vae, ut cabditas et frigiditas: quaedam passivae, ut bumiditas et siccitas. — Et quae sunl activae sunt illae quae excitant et faciunt transmulationem; et istae tollentur ab elementis et non redibunt in nihil, sed cadent in regionem damnatorum, sicut vult Basilius super illud: Vox Domini intercidentis flammam ignis. Dicit enim, quod « calor cedat in partem damnatorum, sed lux in regionem salnota 4. relato et a Boethio in verba isla (cff. toni. Ul. pag. 497, nola 8.). — De niomatep047'to causa etc. vide supra pag. 102, nota 3. Porro ante rematiebit solae edd. si pro sed. vandorum »; similiter et in aqua frigiditas ad affligendum; siccum vero et humidum non tolientur, sed terminabuntur. Et ideo dicunt, quod Beda dicit, quod « duo totaliter absumentur >> propter coniunctionem, quae erat ex duplici qualitate, non quantum ad integritatem substantiae, sed quantum ad lotalilatem duplicis qualitatis ratione activae. — Sed quia Augustinus dicit vigesimo de Civitate Dei, quod «omnium elementorum qualitates ardendo penitus interibunt », et siccitas et humidilas sunt qualitates corruptibiles; non videlur maior ralio de calidilate et frigiditate quam de aliis duabus.

Ideo dicunt alii aliter, quod omnes res, quantum est de se, appetunt esse perpetuum et divinum; sed quaedam formae sunt, quae appetunl conlinuare esse per multiplicationein sui in allero, ut puta sunt formae activae accidentales et substantiales; quaedam autem appetunt continuare es.se suum per continuam adhaerenliam cum materia, ut sunt formae et qualitates passivae. Quoniam igitur post iudicium auferetur ab elementis omnis ratio multiplicandi se, et dabitur virtus continuandi se in se, quia erunt incorruptibilia; hinc est, quod elementa, quae habent qm[a,[e?. a.ctivas, dicuntur <otaliler absumi, quia omnino auferetur ab eis ratio agendi et se muiliplicandi; alia vero duo dicuntur in meliorem facieni restituenda, quia appelitus continuandi in se esse, qui modo est in eis secundum esse imperfectum, complebitur et perficietui. IVIanebunt ergo qualitates omnium elementorum quantum ad substantiam, sed quantum ad rationem corruplionis innovabuntur; similiter et formae substantiales. — Et liacc opinio est probabilior.

1. Et patent obiecta praeter primum, quod quod figura non transit. Dico enim, quod figura dicitur tripliciter: uno modo dispositio ex claiisione linearum; et haec praeterit quantum ad terram, quia non omnino est orbicularis. Secundo modo dicitur fignra exterior rei facies sive pulcritudo; et haec transibit, sicut dicitur in Glossa, « non substantia, sed pulcritudo ». Tertio modo figura dicitur fictio vel fragiiilas a fingo, fingis, ut vasa figuli; et sic etiam pertran.sibit. — Et sic patet, quod non li'ansibit substantia, sed dispositio partium quoad terram et pulcritudo et fragililas. -

3 Cap. 16. Cfr. supra pag. 976, nota 8.

Cfr. Arislot., II. do Generat. et corrupt. te.xt. S9. (c. 10.), et II. de Anima, texl..34. seq. (c. 4.).

5 In Glossa Bedao supra arg. 2, ad oppos.

Quarto quaeritur, utrum innovabuntur plantae el animalia bruta. Et quod non, videtur:

1. Quia quae sunt propter hominis necessitatem, homine de necessitale transeunte, debent et ipsa transire; sed planlae et animalia sunt huiusraodi, quia propter hominis cibum: ergo etc.

2. Item, omnia quae innovabunlur, habent forraam perfectivam, ordinatam ad incorruptionem: sed plantae el animaha non habent animas incorruptibiles: ergo etc.

3. Item, si innovantur, aut ergo omnia, aut quaedam. Si omnia; lunc- omnes plantae, quae fuerunt ab initio, et omnia animalia occuparent centum tales mundos: ergo oporteret, mundum dilatari. Si quaedam innovantur, quaedam non, quaero: quae sunt illa quae innovantur? Et non videtur esse maior ratio de uno quam de aiio.

4. Item, innovatio est eiusdem secundum substantiam; sed forma substanliahs bruti corrumpitur: ergo si iterum generetur, erit novae rei formatio, non innovalio.

Contra: 1. Caeh ornatus innovabitur, ut patet in corporibus supercaelestibus: ergo pari ralione ornatus terrae; sed ornatus terrae sunt plantae et animalia: ergo etc. Ahoquin, si non innovabuntur, ergo remunerabitur lerra sine ornatu, et ita imperfecte: ergo etc.

2. Item, corpora supercaelestia et eieraenta serviunt homini, et ideo remunerantur; sic plantae et animaha serviunt et magis serviunt, quia praestant cibum, et magis laborant in serviendo, quia dant suam substantiam et moriunlur: ergo magis sunt renovanda.

3. Item, plantae et animaha sunt ad laudem Dei, ul palet, quia in Psahno invitantur ad laudandum Deum: ergo si laus Dei post iudicium non debet uiinui nec decrescere, sed augeri; ergo non debent cessare planlae et animalia.

4. Itera, quae sunt de perfectione universi non debent cessare; sed plantae et animalia sunt huiusraodi: ergo elc. Prima patet, quia tunc universum erit perfectius. Secunda patet, quia nunc superfluerenl, si non essent de perfectione; et praeterea sunt creala inler opera sex dierum in quibus raundus est constitutus ante hominis lapsum.

b. Item, quae sunt nobiliora magis sunt de perfectione; sed vegetabilia et animalia nobiliora sunt corporibus elementaribus, quia habent vitam: ergo etc.

6. Item, differentiae dividentes genus sunt de perfectione universi; sed differenliae accipiuntur pe-, nes haec duo: ergo haec ad universi perfectionem debent innovari.

Planlae et animalia non innovabuniur.

Respondeo: Dicendura, quod plantae et animalia non innovabuntur, propter hoc quod ultiraa eorum perfeclio est corruplibilis per naluram et ortum et radicem habet a materia; unde non sunt idonea ad vivendura sive durandum aeternaliter. — Forraae autem corporum supercaelestium sunt incorruptibiles omnino; similiter formae elementorum incorruptibiles sunt secundura totum et secundura partera, quantura est in se, quia sunt corpora simplicia; unde quod corrumpantur, hoe est per actionem venientem ab extrinseco; et ideo, remota illa actione, remanent incorruptibiles.

Ex hoc patet, quod plantae et animalia non sunt ad ornatum terrae, sed ad hominis obsequium, nec ad Dei laudem nec ad universi perfectionem nisi secundum statum eum, qui est corruptibilis et variabilis; et ideo non oporlet innovari. Unde terra habebit alium ornatum, nec oportet, quod inultiformis sil, immo ipsa uniforraitas erit ei in ornatura.

1. 2. 3. 4. Et ex hoc patetprimum, quia caeli ornalus naluraliler est dispositus ad incorruptionem. — Similiter homini non convenit eorum obsequium posl resurrectionem, sicut obsequium solis et lunae; et ideo non remunerantur. — Similiter sunt ad laudandum Deum secundura statum infirmilalis, quando s Psalm. 148, 9. seq.: Ligna fruclifera et omnes cedri. Bestiae otc.

s Vide Gen. I, M. et 20. seqq. — Superius ex cd. 1 cod. K (I a secunda manu) cum primo sint.

ipse in se non est manifestus; sed cum in se cognoscetur sufiQcienler, in se laudabitur, nec oportet, ad hoc esse multitudinem creaturarum. — Similiter sunt de perfectione universi, quatenus est habitaculum hominis viventis animaliter, sed post spiritualis effecti non; et ideo concreata sunt homini, quia homo alimoniis indigebat; et praeterea, Deus eum peccaturum esse praesciebat.

5. Ad illud vero quod obiicitur: quod nobilius est magis est de perteclione universi; dicendum, quod habere esse nobilius, hoc est dupliciter: vel qavci permanentius, et quod sic est magis est de integritale universi; vel nobilius, quia completius, et hoc non magis est de integritate universi, nisi cum perfeclione completionis habeat incorruptionem du-

In parle ista sunt dubitationes circa lilterara, et primo quaeritur de hoc quod dicit: Quia non in terra, sed in spatio aeris sedebit contra montem Oliveti. Obiicitur enim tunc contra hoc de iudicandis, quia tota terra promissionis non posset capere omnes homines, qui iudicandi sunt. — Si dicas, quod erunt in aere; contra: corpora damnatorum erunt ponderosa: ergo non erunt in aere. — Si dicas, quod erunt in aere electorum corpora; cum damnati sint innumerabiliter plures, quomodo poterunt esse in terra?

Respondeo: Dicendum, quod credendum est, in iudicio Dominum descensurum in eum locum, unde ascendit, sicut colligitur ex textu, Actuum primo Quod quaeritur, utrum descendat ad terram; credenduin est, ipsum in loco eminentiori esse futurum, unde ceteri poterunt videre ipsum. — Si quaeras de mulliludine, dici potest, quod multi erunt in terra, et in parva terra iunumerabilia millia liorainum esse poterunt, quoniam constringentur; nec intelligendum est, quod ipsi omnes inter illam valliculam includantur, quia hoc est puerile, ut dicit Hieronymus, sed quod erunt ibi et in locis circumiacentibus; et si necesse fuerit, electi erunt in 99r: rationis; hoc enim ipso, quod corruptibile, non est de perfectione.

6. Ad illud quod ultimo obiicilur de differentiis, dicendum, quod islud non oportet, quia divisio p-eneris in differentias has est secundum statum. — Potest nihilominus dici, quod homine innovato,!(«.,... 1 1. omnes ditierentiae, quae spectant ad completionem eius, salvanlur, ut corporeum, animarum, sensibile, rationale; aliae ditferentiae, inanimatum, insensibile, irrationale, dicunl perfectionem coniunctam imperfeclioni. Unde distinguendum, quod differentiae quaedam sunt perfectivae simpliciter, quaeclam perfectivae cum diminutione. Et sic solvendum est illud, quia primae sunt de perfectione universi simpliciter, secundae vero solum secundum statum aere per corporum agilitatem, et damnati eliam esse poterunt, divina suspendente virlule.

DUB. If.

Ilem quaeritur de hoc quod dicit: Sol el luna obscura7'i dicuntur, non sui luminis piHvatione. Videtur enim male dicere, quia Rabanus super Matthaeum: « Nihil prohibet, inquit, intelligere, veraciter solem et lunam cum sideribus ceteris suo lumine privari, quomodo factum de sole constat tempore dominicae passionis ». — Item, ratione videtur: quia turbulentia est in mundo propter peccatum hominis, et corpora omnia debent ostendere se ad honorem divinum facla, et nihil innovatur, nisi aliquo modo veterascat; unde homo non glorificatur, nisi resurgat. Si ergo in fine peccatum hominis excrescet, et superbia antichristi super caelos ascendet in vituperium Dei, quamvis non possit vituperari, et illa corpora debent renovari: ergo totus mundus debet obscurari, tum propter peccatum hominis, tura propler contnmeliain Dei, tum propter renovalionem mundi: ergo male dicit in littera.

Respondeo: Dicendum, quod hic non esl contrarietas; potest enim esse, quod aliqua obscuratio in slellis accidet primo; sed post renovalionera ex loel 3,2, quae est Glossa ordinaria npud Lyranum. — Superius pro quoniam codd. G H (bb a secunda manu) quando. Inferius pro per... agililalem codd..A. V W pro [Va(. prae...'] agililate.

9% praesentia corporis Chrisli et aliorum corporura erit obscuralio solum in apparenlia, vel etiam in coinparatione; et ila utrumque potest esse verum secundum diversa tempora, el utrumque satis probabile.

Ilem quaeritur de hoc quod dicit, quod magnus dicitur propter magna, quae ibi ftent. Quaeritur, quae sint illa magna, quae fient tunc,etsigna, quae praecedent.

Respondeo: Dicendum, quod ita consuevit re- -, quod primo die maria omnia exallabunlur quindecim cubitis super excelsos montes, orbera lerrae non affluentia, sed sicut nunc aequora faciunt. — Secundo orania aequora proslernentur in imum profundi, ita quod vix queant humanis obtutibus aspici. — Terlio omnia maria redigentur in antiquum slatum, qualia ab exordio creata fuerunt. — Quarto belluae nmnes et omnia quae moventur in aquis, congregabuntur et ievabuntur super pelagus, more conlentionis invicem mugienles, nescientque homines, quid cogitent, sed tanlum Deus — Quinto omnia volatilia caeli congregabuntur in carapis, unumquodque genus in ordine sub; eodem modo volucres invicem plorantes erunt, non gustanles neque bibentes, sed advenlura iudicis limenles. — Sexto flumina ignea surgent ab occasu solis contra faciem firmamenti usque ad ortum corruentia. — Seplimo errantia sidera et stalionaria omnia spargent ex se igneas comas, qualiler in cometis apparet signum orbi cum babitatoribus suis. — Oclavo terrae motus erit magnus, ul nullus homo possit stare et nul- Inm animal, sed solo prosternenlur omnia. — Nono omnes lapides tam parvi quam magni scindentur in quatuor partes, et unaquaeque pars collidet alteram partem, nescielque homo sonum illius, nisi solus Deus. — Decimo die orania ligna silvarura et olera herbarum sanguineum fluent rorem. — Undecimo omnes montes et colles et omnia aedificia humana arte conslrucla in pulverem redigentur. — Duodecimo omnia animalia terrae venient ad campos de silvis et montibus rugientia et mugientia, non gustantia neque bibentia. — Tertiodecimo die orania sepulcra ab ortu solis usque ad occasura patebunt, cadaveribus surgentibus, usque ad horam sepulcri finalis, id est diera iudicii. — Quartodecimo die omne humanum genus, quod invenlum fueril, de habitaculis descendet velociter, non inlelligentes neque loquentes, sed discurrentes. — Quintodecimo die homines morientur, ut resurgant cum mortuis longe ante defunctis.

Haec ulrum ita se habeant, Deus novis.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod lux solis erit septempliciter, id est sicut lux septem dierimi. Videtur enim male dicere, quia lux solis tunc non excedebat lucem, quam modo habet, tantum, quantum sol excedit lunam; quia, si luna luxisset, sicut nunc sol, certe non fuisset nox: ergo si debet semper proportio servari in corporibus mundi, ergo male exponit, cum dicit: Erit, sicut fuit in prima conditione.

Respondeo: Dicendum, quod sicut dmi similitudinem, non quantitatem, pro eo quod araplior lucis quantitas erit post quam anle, quia omnia debent meliorari, homine meliorato; et homo erit melior in caelo post resurreclionem, quam erat in paradiso ante peccatum. Unde per illud quod dicit Petr. Damian.: mugienles et rugientes, nescientque liomines, quid cantent, vel quid eogitent, sed tantum scit Deus, Petr. Damian. cnncionabuniur; deinde vero pro eodem modo

septeirvplkiter, intelligitur, quod augmentabitur usque ad perfectam additionem.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod non erit vicissitudo diei et noctis. Videtur enim male dicere: quia, si haec luminaria facta sunt propler diem et noctem, sicut dicitur primo Genesis: ergo cessante nocte, debet cessare luminare, quod factum est, ut praeesset nocti.

Respondeo: Dicendum, quod cum dicitur, quod luna facta est, ut praeesset nocti, non assignatur ratio productionis substantiae, sed paucitatis luminis, ut esset tanlum, quod compateretur noctem, secundum substantiam vero factum propter perfectionem universi. Et quoniam non erit tunc nox, sed dies perfecta, dabitur lunae luminositas competens diei, qualis est luminositas solis; et solis luminositas crescet usque ad perfectum diem.

DuB. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Signi/icat, his qui tunc erunt in aeterna beatitudine, nulluni lucis usum praestare. Videtur enim male dicere, quia omnia facta sunt propter hominem: ergo si nullam facient homini utihtatem, frustra erunt: ergo si nihil est tunc frustra, non debent remanere.

Cap. I.

I)e differentia mansionum in caelo et in inferno.

« Post resurreclionem vero, facto universo impleloque iudicio, suos fines habebunt civitates duae: una Christi, alia diaboli, una bonorum, allera malorum, utraque tamen Angelorum et hominum. Istis voluntas, iliis facultas nou poterit esse peccandi, vel ulla conditio moriendi; istis in aeterna vila feliciter vivenlibus, > De septenario cfr. supra paj;. 863, nola 6, et August., Serm. 9o. n. 2, ubi ostendit, hoc numero saepissime perfectio-. nem flgurari. — Idem dub. solvilur a B. Albert., hic a. 8; S. Thom., hic q. 2. a. 3. et circa lit.; Richard. a Med., hic a. 2. q. 5.

Respondeo: Dicendum, quod hoc erit ad gloriam electorum. Sicut enim gloria est regi habere plurimas cameras in palalio et pulcram coquinam, quamvis non ingrediatur; sic electis erit gloria el honor, quod non solum aula paradisi et caelum empyreum sit pulcrum, sed etiam, quod caelum sidereum et antiquum habitaculum.

DuB. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicit Isidorus: "iVo?i veniet ad occasum nec sol nec luna, ne impii in tormentis sub terra positi fruantur luce eorum. Videtur enim male dicere: quia impii sunt in medio terrae, vel circa medium; alioquin non sunt in imo; imrao quia quaehbet superficies terrae est superior respectu medii: ergo sicut non vident solem, cum est in nostro hemisphaerio, ita non vident, cum revolvilur per illud.

Respondeo: Dicendum, quod non est intelhgendum, quod infernus sit sub terra, quasi sit in alia superficie terrae nobis opposita, cui nos sumus inferiores. sicut et ipsa nobis; sed inlelhgendum est, infernum esse sub terra; verumtamen possibile est, quod infernus haleat aliquod amplum os, et si sol revolveretur, possibile esset, quod aliquando eis beneficium lucis praeberet; et pro tanlo loquitur Isidorus. illis infeliciler in aeterna morte sine moriendi poleslate diiranlibus, quoniam utrique sine flne; sed iu beatitudine isli, alius alio praestabilius; in miseria vero illi, alius alio lolerabilhis perinanebunt ». — Ex his apparet, quod sicut boni differenter gloriflcabuntur, alii magis, alii minus; ila et mali differenter in inferno punienlur. Sicut enim in domo Patris, id est in regno caelesli, mansiones nnillae sunt id est praemiorum dilTercnliae; ita et in gehenna diversae sunt mansiones, id est suppliciornm differenliae. Omnes tamen aeternam stituunt ergo pro alioquin, ct mo, omittunt iimno et quaelibet. Inferius pro vident, quod bis occurrit, multi codd. viderent et videtur. Subinde pro revolvitur per edd. recedit ad.

poenam patientur, sicut omnes electi eundem habebunt dmarium, quem Palerfcmilias dedit omnibus qui operali sunt in vitiea. JNomine denarii aliquicl omnibus eleclis conimune iuleiligilur, scilicet vita aeterna, Deus ipse, quo omnes fruenlur, sed impariter. Nam sicut erit differens clarificatio corporum, ila differens gloria erit animarum. Stella enim a sleUa, id est electus ab electo, differt in claritale mentis et corporis. Alii enim aliis vicinius clariusque Dei speciem conlemplabuntur, et ipsa contemplandi differentia diversitas mansionum vocatur. Domus ergo esl una, id esl, denarius est unus; sed diversitas est ibi mansionum, id est differentia claritalis, quia unum est el sunimum bonum beatitudo el vita omnium, scilicet Deus ipse. Hoc bono omnes elecli perfruentur, sed alii aliis plenius. Perfruentur vero videndo per speciem, non per speculum in aenigmale Habere ergo vilani est videre vitam, id est cognoscere Deum in specie. Unde Veritas ait in Evangelio: Haec est vita aeterna, ut cognoscant le, et cjuem misisli lesum Chrislum, esse unum el solum verum Deum; lioc est habere vitam cognosoere te; non est ipsa cognitio, quod tu es, sed per cognitionem habere bonim, quod tu es, id est vita.

Solet eliam quaeri de beatitudine, utrum omnes eam velint et sciant, quae sil vera beatitudo. De hoc Augustinus iu libro decimo tertio de Trinilate ita disseril: « Miruni est, cum capessendae relinendaeque beatitudinis volunlas una sit omnium.unde tanta existat de ipsa beatitudine rursus diversitas voluntalum; non quod eam aliquis nolit, sed quod uon omnes eam norint. Si enim eam omnes noscerent, non ab aliis putaretur esse in virlule animi, ab aliis in voluptale corporis, ab aliis alque aliis alibi atque alibi. Quomodo ergo omnes cmant quod non omnes sciunt? Quis polest amare quod nescit, sicul supra dlsputavi? Cur ergo beatitudo amatur ab omnibus, nec lamen scitur ab omnibus? An forte sciunt omnes, quae ipsa sil, sed non omnes sciunt, ubi sit, el inde conlenlio est »? « An forte falsum est quod pro vero posuimus, beate vivere onines homines velle? Si enim beale vivere est, verbi gratia,.secundum animi virtutem "vivere; quomodo beate vivere vult qui hoc non vult? Nonne verius dixerimus: homo isle non vult beate vivere, quia non vult secundum virtutem vivere, quod solum esl beale vivere? Non igitur omnes beate vivere volunt, immo pauci hoc volunt, si non est beate vivere, nisi secundum- virlutcni animi vivere, quod niulti nolunt. Itane falsum erit, unde nec ipse Cicero dubilavil? Ait enim: Beali certe omnes esse volumus. Absit, ut hoc falsum esse dicamus. Quid ergo? An dicendum esl, etiam si nihil sit aliud beate vivere, quam secundum virlutem animi vivere; tanien et qui hoc non vult beate vivere vult? Nimis quidem hoc videlur absUrdum. Tale enim est, ac si dicamus: qui non vult beate vivere beate vult vivere. Istam repugnantiam quis audiat? quis ferat? Et tamen ad haiic contrudit necessitas. Si et omnes beate vivere velle verum est, et non omnes volunt sic 1 Cfr. I. Cor. 13, 12, deinde loan. 17, 3. — Ante cocjnoscere te pliirimae edd. addiint id est, ed. I et, codd. BE est; deinde ante ipsa cocjnitio edd. 1, 6 et codd. DE addunt enim; denique plurimae edd. ponunt quae pro quod. vivere, quomodo solum vivitur beate »? « An illud ab his angustiis nos poterit eruere, si dicamus, nihil esse beate vivere nisi vivere secundum dekctationem sicam; et ideo falsum non esse, quod omnes beale vivere velint, quia omnes ita volunt, ut quemque delectat? Sed id quidem falsum est. Velle enim quod non deceal est esse miserrimum. Nec tam miserum esinonaclipisciqmA velis, quam adipisci velle quod non oporteat. Quis ila caecus sit, ut dicat aliquem ideo beatum, quia vivit, ut vult, cum profecto, etsi miser esset, minus tamen esset, si nihil eorum quae perperam voluisset, habere poluisset. Mala enim voluntate vel sola miser quisque efficitur, sed miserior, cum desiderium malae voluntatis impletur. Quapropter, quoniam verum esl, quod omnes homines esse beati velint idque ardentissimo amore appetant, et propter hoc cetera, quaecumque appclant; nec quisquani potest amare, quod omnino, quid vel quale sit, nescit, ne.c potest nescire, quid sit quod se velle scit: sequitur, ut omnes beatam vitam sciant. Omnes autem beati habent quod volunt, quamvis non omnes qui habent quod volunt, continuo sint beati. Continuo autem miseri sunt qui vel non habent quod volunt, vel id habent quod non recte volunt. Beatus igitur non est, nisi qui et habet omnia quae vult, et nihil vult mali ». « Ille quippe beate vivit, qui vivit, ut vult, nec male aliquid vult». « Cuni igitur ex his duobus constet beala vila, licet in malis sit aliquis bonus, non tamen, nisi fmitis omnibus malis, est beatus». « Cum vero ex hac vila qui in his miseriis fidelis et bonus est, venerit ad beatam; tunc erit vere quod nunc nullo modo esse potest, ut sic homo vivat, quomodo vull. Non enim ibi volet male vivere, aut volet aliquid, quod deerit, aut deerit aliquid, quod voluerit. Quidquid amabitur aderit, nec desidcrabitur quod non aderil. Omne quod ibi erit, bonum erit, et summus Deus summum bonum eril; et quod est omnino beatissimum, ita semper fore cerlum erit». « Beatos autem esse se velle omnium hominum est. Beatos esse se velle omnes in corde suo vident, nec tamen omnium est fldes, qua ad beatitudinem pervenitur».

Cap. II.

&i quid ibi cognoscitur ab aliquo, quod non intelligant omnes.