Articulus 18
De differentia inter peccatum mortale ac veniale.
OMNIS iniquitas peccatum est, et est peccatum ad mortem.1 Differentia inter peccatum mortale ac veniale, ex præinductis eorum descriptionibus, effectibus, nocumentis ac proprietatibus eluescit. Nihilo minus pro pleniori horum intellectu habendo, pensandum quia, ut super secundum Sententiarum, distinctione quadragesima secunda, Thomas conscribit, veniale peccatum dicitur cujus reatus facile solvitur (hoc est, de quo venia faciliter obtinetur) : idcirco peccatum appellatur veniale tripliciter. Primo, ex causa de qua procedit : et ita peccata quæ ex infirmitate seu passione, vel ex ignorantia oriuntur, venialia nuncupantur, quia hujusmodi causæ quamdam veniæ rationem seu compatibilitatem includunt. — Secundo peccatum dicitur veniale ab eventu : quia videlicet per aliquid peccato superveniens, puta per contritionem et confessionem, efficitur pœna ejus cito solubilis, quia vi clavium pœna æterna commutatur in temporalem.
Tertio peccatum dicitur veniale, quoniam ipse actus ex se faciliter remissibilis est, eo quod non pertingit ad plenam rationem peccati. Et istud dicitur proprie veniale, quod formaliter ac realiter a mortali distinguitur. Quod enim secundo modo asseritur veniale, est in se ipso mortale.
A Similiter quod primo modo est veniale, potest in se esse mortale : quia ex ignorantia, et passione seu infirmitate, frequenter peccatur mortaliter. Quod autem peccatum aliquod non pertingit ad perfectam rationem peccati, ex duplici causa potest accidere : primo, ex genere actus ; secundo, ex parte peccantis. Porro genus ipsius actus sumitur ex materia vel objecto. Quemadmodum enim dicitur bonum ex genere propter debitam materiam super quam actus fertur, ita vocatur malum ex genere propter indebitam actus materiam : similiter dicitur veniale ex genere propter materiam in qua peccatur. In illa autem materia peccatum invenitur perfecte, in qua si peccetur, virtus caritatis ad Deum proximumque dissolvitur, ex qua dependet animæ vita. Ideo quando quis peccat in his sine quibus recte servatis non remanet subjectio hominis ad Deum et fœdus humanæ societatis, tunc est mortale peccatum ex genere. Certum est autem quod homo non potest Deo recte esse subjectus nisi ei credat atque obediat. Societas quoque et pax vitæ humanæ nequit servari nisi unicuique quod suum est conservetur : propter quod furtum et aliæ species injustitiæ sunt peccata mortalia ex genere suo. Ea vero sine quibus humana societas et subjectio sub Deo possunt servari, non faciunt peccatum esse mortale ex genere, quamvis actus aliquam habeat inordinationem et deformitatem : sicut superfluus ludus ac risus, otiosumque verbum. Ideo talia appellantur venialia peccata ex genere. Sed quemadmodum bonum ex genere potest fieri male si fiat obliqua intentione, et non econverso ; ita veniale ex genere taliter fieri potest quod erit mortale : ut si id quod veniale est, credatur esse mortale, et tamen fiat ; vel si tantum quis delectetur in re temporali, quod in ea sibi finem constituat : sic enim non servatur reverentia debita ad Deum, qui est ultimus finis, et citra quem cuncta sunt diligenda. Præterea ex parte peccantis contingit peccatum non pertingere ad plenam rationem peccati, propter imperfectionem potentiæ actum elicientis: ut patet in primis motibus sensualitatis, qui deliberationem rationis præcedunt; propter quod venialia sunt peccata, quamvis sint in materia peccati mortalis, seu de genere mortalium ex objecto. Suntque venialia per accidens: ideo adveniente consensu rationis deliberatæ, efficiuntur mortalia. — Hæc Thomas.
Insuper mortale et veniale differunt quantum ad pœnam quæ pro eis infligitur. Circa quod super secundum, distinctione quadragesima secunda, scribit Durandus de S. Portiano: Peccato mortali debetur pœna æterna, non autem veniali. Quod patet sic. Nam sicut est in civilitate seu politia humana, sic suo modo est in civilitate divina. Sed in civilitate mundana, qui per culpam suam subvertit totaliter (quantum in se est) pacem et amicitiam civium ad invicem, vel obedientiam subditorum ad principem, meretur totaliter exstirpari a civitate per mortem, exsilium aut incarcerationem perpetuam. Sic namque, quantum possibile est, recompensatur per pœnam læsio communitati facta per culpam. Et quamvis hæc pœna non sit absolute perpetua, est tamen perpetua secundum capacitatem subjecti, vel quantum ad legis intentionem, quoad hoc ut nunquam revocetur reus ad societatem communitatis contra quam ita deliquit. Conformiter est in civilitate divina seu ecclesiastica politia, in qua homines congregantur lege fidei et caritatis: utputa quod ille qui, quantum in se est, subvertit ordinem caritatis ad proximum, vel subjectionis ad Deum, meretur exstirpari a civilitate divina totaliter per mortem, exsilium vel carcerem. Suntque pœnæ istæ simpliciter perpetuæ in divina civilitate, quia et subjectum harum pœnarum susceptivum perpetuo durabit. Per solum autem mortale peccatum fit in civilitate divina talis subversio: quare soli peccato mortali debetur pœna æterna. Præterea civilitas ista divina hoc habet ultra mundanam, quod peccanti quantumcumque graviter contra civilitatem divinam, superest pœnitentiæ locus usque ad corporis mortem, ut revocetur ad pristinum statum, non autem in civilitate mundana.
Iterum ait idem Durandus: Omne peccatum est contra legem Dei naturalem, aut inspiratam, vel ab eis derivatam; nec tamen omne peccatum est mortale: quia in omni lege sunt aliqua præcepta ac prohibitiones de his quæ necessaria sunt ad pacificam civilitatis custodiam, sine quibus dissiparetur civilitas; et contra hæc facere, est peccatum mortale. Alia vero inducuntur in lege non tanquam simpliciter necessaria, quasi sine eis non staret bona civilitas, sed tanquam cooperantia ad civilitatis perfectionem atque decorem: quorum opposita habent aliquam inordinationem, non tamen subvertentem ipsam civilitatem. Ideo contra talia facere, non est mortale peccatum in aliqua lege.
Rursus asserit doctor iste loco præallegato: Offensa dupliciter dicitur. Primo proprie, scilicet ipsa commissio vel omissio per quam amittitur gratia ejus qui offenditur: et talis offensio Dei non est in veniali peccato, sed solummodo in mortali peccato, quod gratiam privat; et tali offensæ Dei infinita pœna debetur. Secundo offensio communiter sumitur pro omni facto quod qualemcumque pœnam meretur, quia aliqualiter displicet legislatori aut judici: et talis offensa est in peccato veniali. Quæ non est offensa simpliciter, quia non tollit gratiam, nec pervertit totaliter ordinem subjectionis ad Deum vel dilectionis ad proximum: ideo non meretur pœnam æternam.
Amplius, in prima secundæ, quæstione octogesima octava, S. Thomas inter peccatum mortale et veniale ita distinguit:2 Peccatum mortale repugnat ordini vitæ spiritualis, quæ est secundum virtutes, in quantum caritatem exstinguit, quæ mentem conjungit primo principio vitæ ac ultimo fini. Idcirco peccatum veniale mortali peccato opponitur, quoniam veniale non inducit tale incomparabile malum, tia efficit de veniali quandoque mortale. videlicet mortem animæ et aversionem ab ultimo fine, sed est inordinatio quædam circa ea quæ sunt ad finem, nec habet perfectam rationem peccati. Unde divisio peccati in mortale et veniale non est divisio generis in species, sed analogi in analogata. Qui enim peccat mortaliter, inhæret bono creato ut fruens, id est finem sibi in illo constituens; sed venialiter peccans non constituit sibi finem in bono creato, sed immoderate utitur ipso. art. 2, 3. Hinc genus et species peccati mortalis ac venialis ex parte objecti sumuntur. Sed bonitas et malitia sunt in eis non ex objecto dumtaxat, sed et interdum ex dispositione agentis. Propter quod actus ex genere venialis, fieri potest mortalis. Non quod idem numero actus sit primo peccatum veniale, deinde mortale; sed in quantum id quod est veniale ex genere, fiat mortale: ut si quis in actu illo aut ejus objecto sibi constituat finem; vel ad mortale peccatum ordinet hujusmodi actum, ut si quis verbum otiosum ad adulterium referat. Similiter actus ex genere suo mortalis, est venialis ob suam imperfectionem, et art. 4. etiam ex eventu, ut patuit. — Ex multis quoque venialibus dicitur unum mortale constitui, non integraliter neque substantialiter (quoniam omnia venialia simul sumpta non comparantur uni mortali, nec in gravitate culpæ, nec in reatu durationeart. 5. que pœnæ), sed solum dispositione. — At vero circumstantia in quantum circumstantia, est accidens actus moralis, nec ponit eum in specie: idcirco in quantum circumstantia, nunquam facit de veniali mortale. Interdum vero circumstantia sumitur tanquam specifica differentia actus, sicut dum addit deformitatem peccati alterius generis; tuncque ponit actum moralem in specie: ut si quis cognoscat non suam, est peccatum castitati contrarium; si vero cognoscat non suam, puta alterius conjugem, adjungitur deformitas vitii quæ contrariatur justitiæ, eo quod rem alienam usurpet. Sic quoque circumstan-
— Hæc Thomas.
Footnotes
Chapter 20 of 143