Caput XV. De credibilita tis rationalis notione ac de eius necessitate ad actum fidei
Dividitur in quatuor articulos : Art. i. Quid sit rationalis credibilitas. Art. 2. Necessitas credibilitatis rationalis certae, saltem certitu dine morali.
- Art. 3. De munere iudicii credibilitatis in genesi actus fidei.
Art. 4. Solvuntur obiectiones (Conciliatur rationabile obsequium fidei cum fidei obscuritate, libertate et supernaturalitate) .
In praecedenti capite et praesertim in ultimo articulo, ostendimu; essentialem supernaturalitatem fidei ; nunc autem ostendenda est ra tioriabilitas obsequii fidei, et quomodo haec rationabilitas cum praedic supernaturalitate conciliatur. Quidam enim ita defendunt hanc rati nabilitatem ut non amplius appareat absoluta necessitas luminis su>. pernaturalis fidei, et alii e contra ita in hac necessitate insistunt, ut fidei obsequium non videatur satis rationabile.
quid sit rationalis credibilitas.
I. Notio catholica credibilitatis. II. Notiones heterodoxae. 111. Explicatio theologica catholicae notionis.
§ I. Notio catholica credibilitatis
Haee notio praesertim invenitur in Concilio Vaticano : Denz., n. 1812 : « Si quis dixerit, revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione privata homines ad fidem moveri debere : a. s. » et in sequenti : « Si quis dixerit,, miracula nulla fieri posse, proindeque omnes de iis narrationes, etiam in
1 Cf. Dictionnaire de Jhcologic catlwlique. Art. CUdibilite- (IX Dccisions canonique col. 223-2236) par lo P. C.Anmui., <). P
Quid sit rationalis credibilitas
Sacra Scriptura contentas, inter fabulas vel mythos ablegandas esse ; aut miracula certo cognosci nunquam posse, nec iis divinam religionis. christianae originem rite probari ; a. s. ».
Hoc explicatur in capitulo correspondente, Denz., 1700 : (Etsi fides sit supra rationem) : « Ut nihilominus fidei nostrae obsequium rationi consentaneum esset, voluit Deus cum internis Spiritus Sancti auxiliis externa iungi revelationis suae orgumenta, facta scilicet divina atque in primis miracula et prophetias, quae cum Dei omnipotentiam et infinitam scientiam luculenter commonstrent, divinae revelalionis signa sunl certissima, et omnium intelligentiae accommodata ».
Concilium Vat. addit, Denz. 1794 : « Ad solam catholicam Ecclesiam ea pertinent omnia, quae ad evidentem fidei christianae credihilitatem tam multa et tam mira diviritus sunt disposita. Quia etiam Ecclesia per se ipsa, ob suam uempe admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem et inexhaustam in omnibus bonis foecunditatem, ob catholicam unitatem invictamque stabilitatem magnum quoddam et perpetuum est motivum credibilitatis et divinae suae legationis testimonium irrcjragabile ».
Item in Syllabo Pii IV, Denz., 1707.
Item in Iureiurando contra Modernismum : « Profiteor . . . secundo : externa revelationis argumenta, hoc est facta. divina, in primisque miracnla et prophetias admitto et agnosco tanquam signa ceitissima divinitus orlae chrislianae Rcligionis, eademque tenco aetatum omnium atque hominum, etiam huius temporis, intelligcntiae esse maxime accommodata ». Cf. etiam Denz., n. 2106.
Doctrina Ecclesiae circa notionem credibilitatis rationalis mysteriorum fidei ad quatuor propositiones reduci potest.
i" Obiective mysteria fidei sunl rationabiliter credibilia, proui ex certissimis signis divina leligionis christianae origo rite probari potesi. 2° Subiective : Ratio httmana ante susceptionem fidei potext certo cognoscere hanc credibilitatem seu originem divinam religionis christianae. 3* Non requiritur quidem pro quolibet fideli demonstratio scientifica credibilitatis. 4° Sed non suficit cognitio solum probabilis, neqite mere subiectiva, nec sola interna experientia aut inspiratio privata.
i" propositio expresse invenitur in definitionibus praecitatis Concilii Vaticani.
2» propositio habetur in iisdem definitionibus, prout signa certissima rcvelationis dicuntur « omnium intelligentiae accommodata ». Et contra fideismum Ecclesia declarat haec signa certo cognosci possc a ratione humana ante susceptionem fidei. Cf. Denziuger, 1622-1627. « Quoad has quaestiones varias (existentiam Dei, divinitatem revelationis Mosaicae et Christianae',, latio fidem praecedit,
3* propositio, scil. : Noit requiritur pro quolibet fideli demonslratio scientifica crtM dibilitatis, invenitur in Concilio Vaticano, Denz. 1815, dum damnat eos qui dixeruntjl (catholici iustam causam habere possunt fidem, quam sub Ecclesiae magisterio ianjl susceperunt, assensu suspenso in dubium vocandi, donec demonstrationem scientifim cam credibilitatis et veritatis fidei suae absolverint ». Item Denz. 1791. Sufficit ut diJ cemus, certitudo sensus communis et moralis, qualis habetur communiter, ex certol testimonio hominum v. g. parentum.
4" propositio, scil. : Attamen non su/iicit probabilis cognitio crcdibilitatis, habetur j ex damnatione quorumdam probabilistarum dicentium : * Assensus fidei supernatn-j ralis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probahili revelationis. immo cum formidine, qua quis formidet, ne non sit locutus Deus » *. Item damnata est haec proJ positio modernistarum : .. Assensus fidei ultimo innititur in congerie probabilitatum »1 Denz., 2025. Cf. etiam contra modernistas Ency. Pascendi. Denz. 2072, 2101 sqq.J — Nec sufficit cognitio mere subiectiva credibilitatis (contra Pseudo - Mysticos. Denzi '273) — nec sola interna experientia aut inspiratio privata (Denz., 1812. contra protestantes). Requiritur igitur notitia certa de facto revelationis. Denz., 16373.
1 Collectio Lacensis, t. VII, col. 52S ct 529, et Vacant, Etudes sur le Concile du\ Vatican t. I, p. 575 et 593 : « Neque desunt alii, qui doceant, facta illa siipernatu-i ralia (miracula) non posse intelligi tanquam motiva credibilitatis, nisi fides iam prae^ supponatur, et propterca ipsum /actum revelationis komini, qui fidem nonditm utsce-i} pit, demonslrari non posse, ac proinde certam persuasionem de voritate facti revelaJ tionis seu de revelationis existentia non posse praecedere ad susceptionem fidei chrij stianae ; sed absque huiusmodi persuasione pei divinam gratiam produci fidem ita.1 ut haec sit spontaneus et immediatus actus rationis. — Ccterum S. Sedt-s iam sae4 pius necesse habuit huiusmodi errores proscribere » (et documentum rtfert propo-^ sitionem damnalam ab Innocentio XI, (Denz. r 1 71) et damnationem fideismi ac her-l mesianismi a Pio IX).
Statim postea additur : « Errorem vero ipsum, contra quem hic articulus in sche-J mate pioponitur, periculis plenum esse, per se manifestum est. Si eim reiectis vel suoj valore exutis criteriis extrinsecis, quibus Deus suam revelationem vclut sigillis divinm cognoscibilem reddidit, totum revocatur ad « interuam experientiam », et ad « sensulfl internum », nullus amplius remanet modus certns discernendi revelalioncm veram a fic-' tilia. Qle enim sensus secundum providentiam ordinariam non subest experientiae subj formali ratione, quatcnus sit supernaluralis, et si seiungatur a criteriis extrinsecis patetj illusionibus gravissimis. Unde etiam videmus homines pro religione falsa et erroribusj manifestis appellare « ad experientiam et ad scnsum internum » quem ipsi tribuunS Spiritui Sancto. (Item dicunt) : fas esse quandoquc a religione catholica deficere ad aliam, si illa reperiatur non satisfacere internae experientiae et sensui religioso »/1
! Denzixoer. n. 1171. — Cf. circa hanc propositioncm ab Innocentio XI damnatam. P. Gardeil, Dic. Thdol. arl. CrMbUitt, .-.,1. .■.:(;
8 Tn adnotationibus in Schemata /iinsviiodalia CoHcitii Vaticani (Collectio Lacensigj t. VII, col. 1622-1623) legitur. « Hinc non est vcmm, homines mera expericnti.i interna secundum praesentcm proviclrni i.un dobW moverl nd iidem, scd humana i .nio ante ndem factum reyejationis diligento.f IncjuiTOl ofiortot, m corto Bibi constol Dau3 csse loqiiutnm. Ilaec inqnisiti» cl dili)(i'iitlii quullN . dobeat, non dicitur ncc pottfl
Quid sit rationalis credibilitas
§ II. Heterodoxae notiones credibilitatis.
Hae notiones, sicut heterodoxae notiones revelationis et fidei, di vidi possunt prout vel minuunt iura rationis et materialiter exaggerant supernaturalitatem fidei, vel e contra exaggerant iura rationis ac essentialiter minuunt aut destruunt supernaturalitatem fidei. Ad primam •categoriam, quae vocari potest pseudosupernaturalismus, pertinent notiones credibilitatis a prioribus protestantibus et postea a fideistis propositae ; ad secundam autem, quae nihil aliud est quam naturalismus vel seminaturalismus, pertinent notiones propositae a Kantio, a pluribus protestantibus liberalibus, semirationalistis et modernistis.
Pseudosupernaturalismus \ Priorura Protestantium.
( fideistarum
I Kantii
Naturalismus absolutus protestantium liberalium et mo- ( dernistarum
Naturalismus
Hermcsii
Seminaturalismus 1 semiimmanentistarum.
i« Pseudosupefnaturaltsmun. A. priorum protestantium B. fideistarum.
A. Priores protestantes, ut Lutherus et Calvinus, reiiciendo auctoritatem infallibilem Ecclesiac revelationem proponentis (Dcnz. 767), verbum Dci gcnuinum ex « saporc » et « gusto » discernere consueverunt ad quem finem in unoquoque fideli ponebant immediatum testimonium Spiritus Sancti *. Sic pseudoreformatores. eorumque discipuli per spiritum privatum iudicabant hunc articulum esse revelatum et credendum, et hanc Ecclesiam essc veram, proinde non indigebant miraculis nec notis externis ad probandam originem divinam suae sectae. Unde pro illis deiinienda erat credibilitas mysteriorum fidei : abtitudo eorum ad esse credenaa prout, sub privata inspiiatioiie, apparent a Deo revclata. In hac definitione non salvatur rationabilis crcdibilitas, quomodo cnim possumus rationabiliter discernere privatam inspirationem ab illusionibus sensus privati ? Huic inspirationi privatae protestantes liberales substituunt naturalem sensum religiosum, sic pseudosupernaturalismus ad naturalismum duxit.
B. Fiiteistae ct traditionalistae, ut Bautain, Bonnetty, ad discernendum veram religionem a Deo revelatam, non recurrunt ad inspirationem privatam, sed ad fidem communcm humanitatis in traditionibus et revelatione primitiva fundatam. Ad hanc fidem communcm fideistae reducunt sensum communem. luxta eos ratio generatim definiri ; est enim ea diversissima pro diversa hominum coniitione et dispositione. Indubitatum tamen est, neminem etiam rudem posse actu fidei credere, quin , simul cortum ei sit (quodcumque demum sit motivum eius captui accommodatum), Deum hoc revelasse, quod credit propter auctoritatem Dei revclantis. Neque tamen ideo necesse est, ut vel reflexe cogitet de hac auctoritate Dei revelantis, vel multo minus ut ipse valeat motivum suae fidei analytice explicarc. Tenendum etiam est, gratiam Dei internam supplere id, quod pro huiusmodi Iwminibus deficit in proposilione fidei externa ■ sed non propterea propositio lidei pcr motiva captui accommodata et diligentia necessaria negari ac totum ad intcrnam experientiam et ad internum instinctum revocari potcst ». Hacc disquisitio prosynodalis coram 24 Patribus deputatis habitacsl a loannc B. Franzelin S. I. consultoie (ommissionis Thcologicae.
1 Vacant, l-tmlci, sitr le Coucile dit Valiian, I, p, 593, Adnotationcs in schemata ConcUii Vatioanl
4§C< De Credibilitate mysteriorum fidei humana ita debilis et obscura reddita est per peccatum originale. ut non possit ex se sola probare existentiam Dei, infinitatem perfectionum eius, nec factum re' tionis ex miraculis (cf. Denzinger, 1622, 1627, 1650). llnde iuxta fideismum, cred litas mysteriorum fidei est aptitudo corum ad esse credenda prout, secundum fi, communem humanitatis, reputantur a Deo revelata.
In hac notione non salvatur rationabilis credibilitas ; quomodo enim poss mus rationabiliter discernerc fidem communem in traditionibus et revelatione mitiva fundatam ab erroneis inventionibus hominum, quibus adulterantur tr tiones ?
Fideismus est species pseudosupernaturalismi, prout considerat supernatu ut debitum naturae. Ita priores protestantes et Baius. Sed quod debetur nat naturale dicendum est ; sic pseudosupernaturalismus ad naturalismum ducit.
2° Naturalismus et semtnaturalistnus essentialiter destruunt aut minu supernaturalitatem fidei, et si nomen fidei retineant, negant motivum eius formale esse auctoritatem Dei rcvelantis ; proinde novam notionem credibilitatis proponunt. Exaggerant iura rationis, quamvis plures scil. agnostici potestatem eius simul minuant.
A. Kantius non admittit nisi fidem moralem in exigentiis rationis practicae fun datam, proinde, iuxta ipsum, credibilitas veritatum ethicae et religionis (merc natu ralis) est earum aptitudo ad esse credendas, proul apparent conjormes exigentiis rati nis praclicae. Miracula non possunt certo discerni.
B. Prolestantes liberales, ut Schleiermacher, sub influxu Kantismi, inspirationi vatae priorum protestantium « plerumque substituunt naturalcm sensum religio vel indigentiam animi religiosi, per quem sensum immediate, et quin veritas re lata ex criteriis extrinsecis nobis fiat credibilis, rcligionem christianam ampl mur tanquam veram et divinam»'. Unde pro istis, credibililas veritatum religionis est carum aptitudo ad esse credendas prout apparent con/ormes aspiralionibus et exigrntiis sensus religinsi. luxta Schleiermacher (Dofctr. fidei, § 11) pro hominibus qui nondum inclinantur ad religionem christianam, miracula sunt incomprehen-! sibilia quaedam facta, sed non signa altioris virtutis. Unde praesumptio Eccl siae Romanae suam veritatem demonstrandi ex miraculis reiicienda est. Hoc d; natum est ut haeresis in C. Vatic. Denz. 1813 : ex miraculis divina religionis ch stianae origo rite probari potest. — Amplius ex conformitate cum aspirationibuSj rationibus nostris aliqua assertio est amabilis seu probabilis, non vero credibilis fide divina.
C. Modernislae, ut dicitur in iureiurando contra Modernismum, reducunt fide ad « caecum sensum religionis e latebris subconscientiae erumpentem, sub pressio cordis et inflexionis voluntatis moraliter informatae ». Aliis verbis identiHcant fiderO infusam et naturalem sensum religiosum, proinde credibilitas mysteriorurn fidei solum eorum aptitudo ad esse credenda, prout nobis apparent con/ormia aspira nibus ct exigentiis sensus religiosi. Miracula non possunt discerni (Denzinger, 26 2ioi, 2ioj — Iusiurandum, 2" prop.) : « Assensus fidei ultimo inniritur in conge probabilitatum » Denz., 2025. Plures modernistae tamen differurt a protestanti liberalibus prout agnoscunt influxum giatiae quodammodo supernaturalis.
D. Hermes et plures semirationalistae ilixerunt ; motivum formale fidei divi non est necessario auctoritas Dei revehintis, nam post revclationem dogmata e
1 Adnotationes in Schemata Concitii Vaticam (Cullect. I.aceilsis, x. VII, col. 518 et Vacant, op. eiti, I, p. 593).
Quid sit rationalis credibilitas tialia demonstrari possunt et admitti, propter eorum necessitatem irtrinsecam, saltem a ratione practica Imo factum revelationis miraculis confirmatum non est nisi practice ac subiective certum. Unde iuxta istos, credibililas mysteriorum fidei est eorum aptitudo ad esse credenda prout apparent conjormia exigentiis nostrae rationis practicae. Sic salvatur absoluta autonomia rationis practicae, ut volunt Kantiani s. Attamen scmirationalistae non negabant ut Kantius factnm revelationis et influxum gratiae.
E. Ab hac ultima notione credibilitatis non satis receduut quidam fautores methodi immanentiae, ut Laberthonniere et Blondel 3, quia hac methodo adeo incauti utuntur « ut ir natura humana ron capacitatem solum ct convenientiam videantur admittere ad ordinem supernaturalem... sed germanam verique nominis exigentiam » Denz. 2103. Unde eorum periodicns Annales de Philosophie chritienne ab anno 100.5 ad 1913 damnatus est a S. C. Indicis.
Ex hac classificatione errorum apparet falsam notionem credibilitatis generaliter procedere ex falsa notiohe fidei ; vero motivo formali fidei, scil. auctoritati Dei revelantis, substituitur motivum humanum et subiectivum, proinde habetur nova credibilitatis notio, ac nova methodus ad credibilitatem probandam.
§ III. Explicatio theologica catholicae notionis credibilitatis.
Credibilitas mysteriorum fidei theologice definienda est : aptitudo eorum ad esse credenda prout ex certissimis signis rationi nostrae apparent a Deo revelata*.
Haec definitio A. illustratur per comparationem cum credibilitate praerequisita ad fidem humanam, B. simulque fundatur in praecedentibus thesibus, C. confirmatur etiam ex insufficientiaaliarum definitionum.
A. Aliquid enim est rationabiliter credibile fide humana, prout nobis asseritur ab idoneis testibus fide dignis ; quia scilicet hi testes a) reputantur scire quod affirmant, b) esse veraces, et c) quia revera hoc affirmant.
Unde similiter aliquid est rationabiliter credibile fide divina et immutabili, prout ex certis signis apparet hoc esse revelatum a Deo, qui nec falli, ne fallere potest.
B. Praeterea haec notio credibilitatis fundatur in praecedentibus thesibus de vera notione revelationis et fidei. Si enim revelatio procedit, non a nostra subconscientia, sed a Deo essentialiter a mundo et ab
1 Cf. Adnotationes in Schemata Concilii Vaticani. (Collectio Laccnsis, t. VII, col. 527. Vacant, op. cit., I, 591. H, 3')-
5 Cf. DenzinoEr 1037. Declarationes Pii IX contra Hermesianos. — Cf. supra Prologum nostrum : Conspectus historicus Apol. quoad mcth. et Vacant, Etudes sur le Conc. Vat., I, p. 125-126. . .
3 Cf. Ioseph r>E Tonqueuec, Imnianencc, Paris, 1913, p. 148-149. — Cf. etiam supra Prologum : Conspectus historicus Apologeticae quoad methodum.
- P. Gardeii. (Dic. Theol., art. Credibilitc, col. 2202) ... recte distinguit sicut plures theologici thomistac, crcdibilitatem rationalcm et extrinsecam a credibilitate supernaturali et intrinseca, prout prinvi cognoscitur pet ralionem, et est aptitudo remota mystcrioruin ul cre-lant.ir. secunda vero cognoscitiir per lidem et est aptitudo proxima mysteriorum ul i.rodiuitiir. proul Uuq m RCtu subsunt lumini supcrnaturali revelatiowi owl niperjuturillter Iwiaenwnus.
anima nostra distinctio : si fidei actus non est quaedam experientia re ligiosa, sed assensus intellectus revelatis a Deo propter auctoritatem Dei revelantis, aliquid non potest esse rationabiliter credibile fide divina, nisi rationi nostrae appareat a Deo revelatum.
C. Denique omnis alia definitio credibilitatis est insufficiens, ut clarius patebit in articulo sequenti de necessitate credibilitatis certae. Iam evidens est aliquam assertionem, ex sua conformitate cum aspirationibus nostris, non esse credibilem fide divina, sed solum amabilem.
Obtectio. — • Sed tu"c evidcntia credibilitatis mysteriorum, .,uam dehcnt habere omnes fideles, non distinguitur a mysteriorum evidentia in attestantt, seu ab evidentia revelationis. quae iuxta theologos rarissimp habita est, scilicet a prophetis Apostolis.
Respondeo cum Salmauticensibus : diiferunt hae duac evidentia, <i ut aliquis habeat evidentiam mysteriorum in atteslante seu evidentiam revelationis divinae, debet evidenter cognoscere Deum sibi loqui, et credenda proponere. Ut autem habeat evidentiam credibilitatis, sufficit quod evidenter iudicet adesse hic' et nunc motiva sufficientis. ad credendum aliquid tanquam dictum a Deo, licet nec videat ohiectum. nec Dei loquutionem. Credibilitas cnim non consistit vel in obiecto proposito, vel ia. testimonio Dei, sed in ea rerum habitudine et dispositione, ut obiectum apparcat evidenter dignum fidc 1 ».
Unde evidentia testificationis divinac, proprio sensu, cst evidentia divinae revelationis ex eius etfectu proprio, scilicet ax revolatione pnssiva in mcntc prophetae ; hic autem effectus cognoscitur, ut supernaturalis saltem quoad modum, sublumine prophetico. Unde S. Thomas dicit Il.a II. ac q. 171, a. 5: De his quae ex-" presse per spiritum prophetiae I-Topheta cognoscit, maximam certitudinem habet, pro certo habet, quod haec sunt divinitus sibi revelata * «.
I.ato sensu, evidentia in attestante significat etiam evidentiam revelationis e miraculis immediate revelationem confirmantibus ct immediate cognitis de visu.
Evidentia vero credibilitatis habetur ex simplici narratione signoruni, quae revelationem connrmant ; certitudo autem cx hac narratione proveniens est certitudomoralis in testimonio hominum fundata.
Proprietates rationalis credibilitatis. — Enumerantur quatuor proprietates.
i.a ; credibilitas est qnid commune omnibus revelatis. S. Thomas dicit Il.a Il.ae, q. i, a. 4 ad 2 : « Ea quae subsunt fidei dupliciter considerari possunt. Uno modo in speciali. Et sic non possunt esse simul visa et credita, sicut dictum est. Alio modo in generali, scilicet sub communi ratione credibilis : et sic sunt visa ab eo, qui credit. Non enim crederet, nisi videret ea esse credenda, vel propter evidentiam signorum, vel propter aliquid huiusmodi ». Credibilitas igitur convenit omnibus reve-
1 Salmanticenses, de Fide, disp. III, dub. I, n. 3. Item Ioannem a S. Ti.-oma. de Fi.le, disp. II, art. 3, et Gonet, de Fidr, disp. 1, n. 7.
- (>f. Caietanum, in hunc articulum ; ef S.u.manticenses. de Fide, disp. I, dub. V, § III, n. 169: .•Apostolis et Prophetid (,nibtn fidcm accepimus, constitit ovidcnter per ip-um lnmen prnphctitie, qood Deill loqoebatur lllis, et revelabat crediblllW quae nobis tradiderunt ». — licm ( ;<<Ni' 1 . dr Fidr. tligp. I, a. 7.
Quid sit rationalis credihilitas latis indiscriminatim, secundum eorum relationem ad signa quibus confirmatur revelatio.
a : veritas credibilitatis est extrinseca revetatis. Etenim evidentia credibilitatis mvsteriorum non est eorum evidentia intrinseca, mysteria remanent obscura in seipsis, sed extrinsece dicuntur evidenter credibilia, prout ex certis signis apparent a Deo revelata. Cf. Caietanum in Il.am II. ae, q. 1, a. 4.
a : credibilitas est veritas speculativo-pratica . Non est mere speculativa, nam dicit ordinem ad actum fidei ponendum, prout scilicet haec assertio est evidenter apta ut credatur. Sed haec aptitudo non est evidens, nisi factum revelationis sit speculative certum, saltem certitudine morali, sicut factum historicum : certitudo moralis enim potest esse speculativa et non solum practica, si sit de facto existente et non solum de actione facienda. Et hoc clarius patebit in articulo sequenti.
a : credibilitas evidens est conditio sine qua non actus fidei, ut statim probatur.
NeCESSITAS CREDIBILITATIS RATIONALIS CERTAE, SALTEM C.ERTITUDINE MORALI.
Thesis est : U t mysteria fidei sint nobis rationabiliter r.redibilia, rotio debet cognoscere, saltem certitudine morali, factum revelaiionis ut est supernaturale quoad modum. — Attamen revelatio, ut est Dei actio increata ac supernaturalis quoad substantiam, creditur supernaturaliter et infallibiliter, tanquam motivum formale fidei, scilicet est quo et quod creditur, ut supra ostensum est.
I. Difficultas quaestionis. II. Quid dicunt S. Scriptura et Ecclesiae doctores ?
III. Requiritur rationalis cognitio certa facti revelationis.
IV, Sufhcit certitudo moralis.
V. Haec moralis certitudo haberi potest ab omnibub hominibus, saltem cum auxilio gratiae, licet gratia non sit absolute neccssaria.
§ I. Difficultas quaestionis. — Haec difficultas praesertim consistit in conciliatione essentialis supernaturalitatis fidei et rationabilitatis obsequii fidei. Ut enim obsequium istud sit rationabile, oportet quod ratio cognoscat mysteria esse revelata a Deo, qui nec falli nec fallere potest. Sed tunc videtur quod ratio, ex se sola, consideratione miraculorum possit cognoscere motivum formale fidei ; proinde motivum istud non esset essentialiter supernaturale, nec fides infusa ab eo specificata esset essentialiter supernaturalis ac certior fide naturali acquisita in evidentia miraculorum fundata.
Si e contra ratio ex se sola non potest factum revelationis certo cognoscere, perit rationabile obsequium fidei.
Haec diffirultas solvi nequit, ut videbimus, quiu admittatur distinctio in supcriori Cftpilte pinposila, intn factlim revelationis ut rst sn-
De Credibilitate mystcriorum fidci pernaturale quoad modum, sicut miraculum, et revelationem, ut est D actio increata ac supernaturalis quoad substantiam, pertinens proprie ad Deum auctorem gratiae et non solum auctorem et dominatorem naturae. Sub inferiori et exteriori aspectu revelatio cognoscitur per rati nem, sub altiori et intimo per fidem.
§ II. Quid dicunt S. Scriptura et Ecclesiae Doctores ?
A. Iam in prologo, tractantes historice de methodo apologetic vidimus quomodo prophetae, Christus, et apostoli manifestaverucredibilitatem mysteriorum fidei, praesertim nempe per miracula prophetias,
Nunc sufficit citare principales textus in quibus affirmatur necessita rationabilis credibilitatis. Nec in hoc immorandum est, nam hae doctrina clare affirmatur a Magisterio Ecclesiae, ut vidimus in ar praecedenti.
Eccles., XIX, 4: «Qui c.redit cito, levis est corde». — Ioan., X' 30, 31 : «Multa quidem et alia signa fecit Iesus ... Haec autem scripta sunt ut credatis quia Iesus est Christus Filius Dei ». — I Cor., XV, 17 • « Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra». — I Petr. III, 15 : « Parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos ratione de ea, quae in vobis est, spe » — II Petr., I, 16: «Non enim doctas fabulas secuti, notam fecimus vobis Domini nostri Iesu Christi virtutem et praesentiam : sed speculatores facti illius magnitudinis ... » (et statim S. Petrus invocat testimonium Prophetiarum) .
B. Inter Patres citantur praesertim, quoad necessitatem rationabilis credibilitatis certae, S. Iustinus. C.lemens Alexandrinus, Eusebius S. Chryscstomus, S. Augustinus *. Attamen S. Augustinus, S. Chrysostomus, sicut S. Hilarius, S. Ambrosius, etc, dicunt certitudinem supernaturalem fidei altiorem et multo firmiorem esse rationali certitudine credibilitatis, proinde tenent motivum formale fidei firmissime: cognosci sub illuminatione et inspiratione interna Spiritus Sancti *.
C. Theologi autem communiter requirunt cognitionem certam cre dibilitatis 3 et cum S. Thoma dicunt : « Quae sunt fidei possunt considerari ... in generali, scilicet sub communi ratione credibilis, et sic suna visa ab eo qui credit , non enim crederet, nisi videret ea esse credenda vel propter evidentiam signorum, vel propter aliquid huiusmodi » Il.a II. ae, q. I, a. 4 ad 2 V Et tamen, ut supra diximus 5, Hugo a. S. Vic
1 Cf. Gardeil, Dic. Thiol., art. Cridibiliti, col. 22.59-2258 (la Gr6dibilite chez i Saints Peres).
- Cf. Gardeil, ibid. — Vide etiam in nostro capitc praccedenti, art. 3. § II.
3 Ci. Gardeil, Dic. ThM., art. Cridibilile, col. 2258-2299 (La Crfidibilite dans Thfologie scolastique).
4 Cf. etiam C. Genle;, 1. III, c. 155. « Necessarium fuit aliquid adhiberi quo C firmarctur sermo praedicantium fidei. Non autem confirmari poterat per aliqua p cipia rationis per modum demonstrationis, cum ea quae sunt fidei excedant rationofl Oportuit igitur aliquibus indiciis contirmari pracdicantium scrmonem quibus m;i 111 festc ostenderetur huiusmodi sermonem processisse a Deo, dum praedicantes tali;i <>|h> rarentur, sanando inhrmos et alias virtutes operando, quae non possit faccrc aliua ui» Deus ». Cf. etiam II. am II. ae, q. 178, de gratia miraculoriim, a. 1, ct Ill.am, q. 4m a. t. Utrum Christus debuerit rniracula lacere.
Necessitas credibilitatis rationalis certae
S. Bernardus, Alexander Halensis, Albertus Magnus, S. Bonaventura, S. Thomas, omnes Thomistae, et Suarez tenent motivum formale fidei infusae cognosci non posse nisi sub inspiratione et illuminatione Spiritus Sancti. Thomistae praesertim hanc doctrinam firmiter defendunt contra Molina, Ripalda et quosdam alios recentiores.
§ III. Requiritur rationalis cognitio certa facti revelationis.
Hoc probatur in forma.
Nihil est rationabiliter credibile fide-divina et immutabili, nisi sit evidenter et non solum probabiliter credibile hac fide immutabili.
Atqui nihil est evidenter tale, nisi rationi appareat ex certis signis esse supernaturaliter a Deo revelatum.
Ergo ut mysteria fidei sint rationabiliter credibilia, ratio debet ex certis signis cognoscere factum revelationis ut est supernaturale saltem quoad modum.
Maior probatur : Supponitur ut evidens quod obsequium fidei debet esse consentaneum rationi, alioquin gratia non esset conformis rationi, sed contra rectam rationem, et fides nostra esset levis credulitas. Sed quid est necessarium ut aliquid sit rationabiliter crcdibile, i° quoad fidem in genere, 2° quoad fidem divinam ?
i° Quoad fidein in genere : nihil est rationabiliter credibile nisi sit evidenter credibile. Etenim, ut dicit Gonet', « sine aliqua evidentia nihil est cognoscibile per iudicium determinatum ; nam quod penitus obscurum est, illud est penitus incognoscibile. Ergo sicut sine evidentia scibilitatis nihil est scibile, et sine evidentia probabilitatis nihil est opinabile, ita sine evidentia credibilitas nihil est credibile ».
Unde ut aliquid rationabiliter credatur, non snfficit quod sit probabiliter credibile. Tunc emim fides non distingueretur ab opinione ; nam opinio, quae formidinem errandi importat, supponit evidentiam probabilitatis seu verisimilitudinis ; stante hac evidentia, opinio est rationabilis et non imprudens, sed solum ut opinio sine firma adhaesione.
Fides e contra, etiam in genere considerata, etsi sit mere humana, est sine formidine errandi ; firmiter enim credimus quae serio nobis asseruntur, v. g. a patre vel ab amico nostro. Haec firmitas adhaesionis non provenit ex evidentia obiecti, sed ex motione speciali voluntatis, quae determinat intellectum ad credendum. Haec autem motio voluntatis firmiter determinantis intellectus esset impiudens, si daretur solum probabilitas credibilitatis, scilicet voluntas sine ratione sufficienti moveret intellectum non solum ad opinandum sed ad firmiter credendum; esset fides irrationalis seu levis credulitas.
Ideo ad fidem in genere requiritur non solum probabilitas credibilitatis sed evidentia credibilitatis.
20 Ad fidem divinam requiritur evidens ctedibilitas proporlionata ; scilicet ut exprimitur in maiore : nihil est rationabiliter credibile fide divina et immutabili , nisi appareat evidenter credibilehac fideiimmutabili.
Est enim abyssus infinita inter haec duo iudicia : hoc est credibile fide humana, quia dicitur v. g. ab Aristotele, et hoc est credibile fide divina, quia testificatur a Deo. Fides divina differt essentialiter ab
De Credibilitatc mysteriorum fidei humana quoad firmitatem adhaesionis ; nam fides humana, etsi sit prudens, in testimonio non infallibili fundatur. Fides divina e contra testimonio infallibili innititur, proinde nunquam potest legitime revocari in dubium ita ut debeamus subire martyrium potiusquam negare fidem aut de illa deliberate dubitare (Conc. Vatic, Denz., n. 1815).
Haec autem firmitas et irrevocabilitas fidei divinae, quae fundatur obiective in testimonio infallibili Dei, subiective provenit a voluntate 8 sub inspiratione et illuminatione Spiritus Sancti » (Conc. Vatic, Denz. 1791 1794). Atqui voluntas, etiam sub influxu gratiae, non potest sic moveie rationabiliter et irrevocabiliter intellectum ad credendum, nisi adsit ratio sufficiens et legitima ad hanc motionem ; nihil volitum nisi praecognitum ; et haec ratio sufficiens non potest esse nisi evidens credibilitas , scil. aliquid non est rationabiliter credibile fide divina et immutabili nisi appareat evidenter credibile hac fide immutabili. Sic sufficienter probatur maior nostra1.
Manifestum est quod credibilitas proportionari debet non solum exigentiis rationis sed exigentiis fidei.
Minor. Atqui nihil est evidenter credibile fide divina'et irrevocabili, nisi rationi appareat ex certis signis esse supernaturaliter a Deo revelatum.
Hoc probatur ex notione credibilitatis. Etenim in genere, etiam pro fide mere humana, credibile est quod potest credi. Credere autem est cognoscere aliquid ex testimonio, sine evidentia rei testificatae. Undc nihil est evidenter credibile in genere, nisi tria sint pro ratione certa: i° factum testificationis , 20 veracitas textis ; et 30 scientia eius debita ad testificandum. Si ex his tribus, aliquid est dubium vel solum probabile, non datur evidens credibilitas, sed solum probabilis credibilitas, qu nihil aliud est quam. evidens probabilitas *.
Ideo proportionaliter ut aliquid sit evidenter crcdibile, non quacum que fide humano-religiosa, sed fide divina et irrevocabili, tria deben esse pro ratione certa : i° quod illud sit de facto revelatum a Deo, 2 quod Deus sit absolute verax, 30 quod Deus sit infallibilis.
Ergo ut mysteria fidei sint rationabiliter credibilia, ratio debet certissimis signis cognoscere factum rcvelationis ut est supernatural quoad modum 3.
1 Gardeil, Dic. Tkiol., art. CridibiliU, col. 2212.
2 Probabilitas crcdibilitatis habctur v. g. si testis solum probabiliter habet scien tiam debitam ad testificandum ; proinde assertio eius non est evidenter credibilis, sed solum evidenter probabilis secundum gradum probabilitatis eius scientiae seu auctoritatis.
Quare non sufficiat certitudo credibilitalis absque evidentia credibilitatis ? Quia omni certitudo ultimo resolvi debet saltem extrinsece in aliqua evidentia, ut dictum est J sed evidentia credibilitaiis potest esze solum mediata, ut inira dicetur, § IV, et revera ita est pro illis qui non vident miracula aut similia signa, sed ea admittunt ex monio humano.
3 S. Thomas, II. a II. ae, q. 2, a. 1 ad i.m : « Fides non habet inquisitionem tionis naturalis demonstrantis id quod creditur ; habet tamen inquisitionem quamd eorum, per quae inducitur homo ad credendum ; puta quia sunt dicta a Deo, et mi» raculis confirmata». — Ibid. q. 8, a. 4 ad 2 : « Etsi non omnes habentes fidem plcuo intelligant ea, quae proponuntur credenda ; intelligunt tamen ea esse crcdcnda, et quod ab eis nullo modo est deviandnm ».
III Sent, d. 23, q. 2, a. 2, q.la 2" « Kalio c iiim qtia voluntas inclinatur nd us-
Necessitas credibilitatis rationalis certae
Quare dicitur in hac conclusione : ut est supernaturale quoad modum ?
Hoc est dicere quoad modum productionis suae, per oppositionem ad supernaturale quoad substantiam. Ratio enim ex se sola, consideratione miraculorum potest cognoscese factum revelationis, ut ipsum est miraculosa Dei interventio in mentem prophetae ; sed ratio ex se sola non potest cognoscere revelat.ionem divinam, ut est supernaturalis quoad substantiam procedens a Deo auctore gratiae et gloriae ; sub isto aspectu altiori et intimo revelatio divina sola fide tenetur, et est motivum formale fidei infusae, scilicet id quo et quod creditur. Sic intime considerata vocatur in Sacra Scriptura Vox Patris caelestis, vel Vox Filii, aut testimonium Spiritus Sancti.
Etsi vidcatur fastidiosum eamdem declarationem reiterare, insistendum est in hac distinctione, quae a multis auctoribus omittitur, et tamen est maximi momenti, ut dictum est in capite praeced. art. 3. Affertur communiter pro attributis divinis v. g. pro Providentia et pro factis vitae Christi. Providentia Dei auctoris naturae sola ratione demonstratur ex ordine mundi, vel a priori ex intelligentia divina : sed Providentia Dei auctoris gratiae et gloriae, qua scilicct ordinantur media supernaturalia ad salutem, sola fidc cognoscitur. Item demonstratur unitas Dei auctoris naturae, sed creditur unitas prout modo altissimo servatur in Trinitate. Demonstra. tur bonitas Auctoris naturae, quae specificat amorem naturalem erga Deum, non vero bonitas Dei auctoris gratiae quae specificat charitatem ; et damnata est propositio Baii hanc distinctionem reiicientis (Denz., 1034). Similitcr igitur valet haec distinctio pro veracitate divina. Ut ostendunt Salmanticenses : « Testimonium Dei bifariam considerari valct. Uno modo quatenus est a Dco ut supernaturali principio... quo pacto fundat infallibilitatem ordinis supernaturalis ; et altero modo quatenus est a Deo ut naturali principio... qua ratione fundat inlallibilitatem ordinis naturalis » 4. Haec distinctio, ut supra dictum est2, explicite affertur a S. Thoma in Ioan., c. V, lect. VI, n. 9.
Item facta vitae .Christi sub duplici aspectu considerari possunt : i° ut sensibilia et quaedam sunt miracula, v. g. resurrectio eius, 2° ut mvstcria scilicet prout pertinent ad Verbum Dei incarnatum. Sic apostolus Thomas naturaliter cognovit ex cicatricibus Christi miraculum resurrectionis eius, sed credidit mystcrium resurrectionis Vcrbi Dei incarnati, « vidit hominem et cicatrices et ex hoc credidit divinitatem resurgentis 3 ». Item passio Christi in cruce est sub aspectu exteriori facsentiendum his, quae non videt, est quia Deus ea dicit, sicut homo in his, quae non videt, credit testimonio alicuius boni viri, qui videt ea, quae ipse non videt ». — Ibid. q. 3, a. 2 ad 2.m : o Quantum ad rationem, quae inducit voluntatem ad credendum, (fides) dicitur esse ex visione alicuius, quod ostendit Deum esse qui loquitur in eo qui fidem annuntiat ».
4 Salmanticenses, de Gratia, tr. XIV, disp. III, dub. III, n. 40. Item Vacant, op. cit., II, p. 75.
2 Capite praecedente, Art. III, § IV.
8 S. Thomas, in Ioan, XX, 29, lect. VI, fine ; et II. a H.ae, q. 1, a. 4, Utrnm obiectum fidei possit esse aliquid visnm, ad I.um : « Thomas aliud vidit, et aliud credidit : hominem vidit, ct Deum credens confessus cst, cum dixit : Dominus meus, et Deus meus ». Imo III. a, q. 55, a. 5, c. et ad 3 ; » quod aliquis ea quac non videt credat per aliqua signa visa, non totaliter fidem ovacuat, nec mcritum eius ». Unde S. Thomas hic docct Apostolos iredidissc resurreclionem Christi propter teslimonium t'ius evidontibiis signis loiiliiiiiatum.
tum sensibile, sed intime considerata est mysterium essentialiter supernaturale v loris infiniti. Eodem modo infallibilitas Ecclesiae manifestatur exterius rationi p notas visibiles, sed intime considerata, est mysterium et dogma fidei.
Unde similiter factum revelationis (Deus loquens in prophetis) est naturali cognoscibile ut miraculum, ut interventio miraculosa Dei auctoris et dominatoris turae in mundum, sed ut mysterium procedens a Deo auctorc gratiae, creditur supe naturaliter et infallibiliter tanquam motivum formale fidei infusae. Sic pharisaei vi dentes miracula et audientes materialiter litteram Evangelii non andiebant « vocem Patris », Ioan., V, 37. 0 Sed vos non creditis, quia non estis ex ovibus meis. Oves meae vocem meam audiunt » loan., X, 27.
Haec distinctio a Thomistis proposita, etsi sit evidentissima secundum principia S. Thomae, raro invenitur apud hodiernos auctores. Non quidem impugnatur, sed multi eam omittunt, et videntur eam ignorare. Propterea remanet magna confusio in difficili problemate conciliationis supernaturalitatis et rationabilitatis fidei.
Confirmatur necessitas credibilitatis rationalis certae. Qui tenent probabilitatem credibilitatis sufficere, habent solum de origine divina Christianismi opinionem religiosam. non vero firmissimam fidem ; ita protestantes liberales et modernistae. Item si est error in iudicio credibilitatis, non sequitur fides divina sed apparentia fidei sicut in haereticis, qui credunt ex proprio iudicio et propria voluntate dogmata quae sibi placent, reiiciendo quae non placent ; sic quandoque putant tenere ex fide divina aliquam assertionem, quae revera est falsa, et quam tenent solum ex opinione humana.
§ IV. Sufficit certitudo moralis.
Licet demonstratio scientifica credibilitatis seu scientifica probatio originis divinae Christianismi sit maxime conveniens ad fidem collectivam Ecclesiae a, in nullo homine per se requiritur, sed sufficit certitudo sensus communis, et in isto ordine certitudo moralis, habita ratione diversac conditionis captusque personarum (Cf. Conc. Vat. Denz. 1815).
Hoc probatur, tum quia nec certitudo scientifica nec communi certitudo physica de facto revelationis possibilis est pro omnibus fidelibus ; tum quia fides divina non superiorem certitudinem credibili tatis exigit quam moralem.
1 Quidam vero nesciunt formulare iudicium credibilitatis ; quo rcvera utuntur ad credcndum. Unde istud iudicium in illis potest esse certum et sufficiens, sed in, sua formula exteriori invenitur error admixtus ; aut alia exprimunt motiva insuflicienr tia, quibus revera non moventur nisi concomitanter. Et hoc praesertim accidit prO' haereticis non formalibus, qui scilicet sunt in bona fide. Nam isti credunt fide divina dogmata a Deo revelata, et opinione humana errores suae sectae ; invincibiliter igno'rant hos errores essc tales.
2 Demonsrratio autem scientifica credibilitatis in metaphysica et historia critics fundata maxime conveniens est ad fidem collectivam Ecclesiae, nam generatim fidelea; invocant scientiam Doctorum, qni motiva crcdibilitatis scientifice cognoscunt, ac obieM tiones adversariorum solvere possunt. Unde S. Thomas dicit II. a II. ae q. 2, a. 6 • superiorcs homines ad quos pertinct alios crudire, tencntur habcre pleniorem notitiam de credendis ct magis cxplicite crederu n. Pari lationc apologeta debct scicntifice cogno-i scerc motiva quilms ratioiialit.-r <|t-f«-iulit 111 ade* (cf. I, Pctri III, 15).
Necessitas credibilitatis rationalis certae i° Certitudo scientifica non omnibus possibilis est. —
Hoc patet pro pueris et rudioribus qui con possunt distincte seu scientifice ad prima rationis principia reducere valorem motivorum credibilitatis, nec eorum existentiam secundum regulas .criticae historicae cognoscere, solvendo obiectiones rationalistarum. Sed sufficit certitudo sensus communis seu rationis naturalis, sicut illa quam generaliter habent homines de existentia Dei supremi legislatoris, de existentia liberi arbitrii. Valor enim praecipuorum signorum originis divinae Christianismi, ut infra dicetur, certo cognosci potest, sine cultura scientifica, a ratione naturali, praesertim cum auxilio gratiae actualis.
Unde communiter theologi dicunt : « non necesse est ad credendum fide infusa deducere in particulari per consequentiam rationes et motiva credibilitatis evidentis, id enim pertinet ad sapientes et theologos; sed tamen requiritur aliquod saltem motivum credibilitatis attingere, quantum requiritur ad prudenter credendum ; qui enim sine aliquo motivo credibilitatis credit, leviter et imprudenter credit » '.
Propterea S. Thomas dicit quod homines debuissent credere Christo non facienti miracula visibilia, erant enim alia motiva credibilitatis !. Sed miraculum est convenientissimum signum 3.
20 Nec communis certitutlo physica omnibus possibilis est. Haberi potest quandoque, ut infra dicetur, a testibus evidentium miraculorum quae facta sunt directe in confirmatione revelationis ; v. g. qui viderunt I.azari resurrectionem, potuerunt hanc certitudinem habere de missione divina Christi, in hoc signo sensibili evidentissimo. Alii vero homines, qui signa divina cognoscunt solum ex testimonio humano, habent solum certitudinem moralem de facto revelationis his signis confirmato. Certitudo enim moralis differt a certitudine metaphysica et a certitudine physica prout in ea nexus inter praedicatum et subiectum non pendet ex ipsa idearum natura, nec ex naturae legibus, sed ex hominum moribus, v. g. ex testimonio humano 4.
1 Ioannes a S. Thoma, de Ficle, disp. II, a. III, n. 5. s Quodl. II. a. 6, et III. a, q. 43, a. 1 ad 3.
4 Cf. infra quae dicuntur de certitudine morali quoad discernibilitatem miraculi, cap. XIX, a. 3. — Nunc autem sufficit notare : Certilndo metaphvsica fundatur per se in necessilalt methaphysica eius quod asseritur, et impossibilitate metaphysica propositionis contradictoriae. Certilndo physica in neccssitate physica ; certiludo moralis spec-ilaliva in necessitate morali et in impossibilitate morali oppositi ; v. g. moraliter impossibile est talem testem in his circumstautiis mentiri ; vel moraliter impossibile est homines naturaliter pervcnire ad perfectam cognitionem omnium vcritatum religionis naturalis, unde moraliter certum hanc cognitionem a Deo proveniie.
Ab hac communi terminologia reccdunt illi qui, cum Olle Laprune (La Certitnde morale, p. 413-414) definiunt certitudinem moralcm : > lirma mentis adaesio veritatibus historicis aut metaphysicis in vitam moralcm in fl ncii t i Ixis, quae datur sub influxu dispositionum moralium et cum voluntatis concursu, ctsi probatio obiectiva per se st.lficiat». Haec detinitio certitudinis moralis cst causa acqui vucationibus. quia non Snmitur cx motivo per sc huiusce ccrtitndinis, sed BX dilpOSitibnibus qtlOO pcr sc ad hanc certitudincm concurrunt. S«queretui quotj eXiitdAtia Dei, ut pfoljftta VRlidis ntgumentis m.-tiiphysici». <wt Koluin moralitei <•< rtn. ot quorl phUososhiui volde pei spicax hc<i perversus non .•i>«|U« .lcbiii» <lis|HisitionilniN moralibua »d oerQtu
De Credibilitate raysteriorum fidei
Unde Christus dicit apostolo Thomae : « beati qui non viderunt crediderunt », id est beati qui non fuerunt tardi ad credendum, et _ diderunt etiam sine visione signorum '.
Adest quidem semper ut dicit Conc. Vatic. (Denz. 1794). " ■ magnum quoddam et perpetum motivum credibilitatis » in mirabili vita Ecclesiae ; sed infideles qui Ecclesiam ignorabant, et convertuntur propter sermonem alicuius praedicatoris, solo testimonio humano hanc mirabilem vitam Ecclesiae cognoscunt, ideoque de hoc motivo credibilitatis habent solum certitudinem moralem in ordine rationis, seu ant gratiam fidei.
De summa autem Dei veracitate, prout est naturaliter cognoscibilis, ratio naturalis seu sensus communis habet certitudinem absol" tam, superiorem certftudine et morali et physica. Pro omnibus eni hominibus absurdum est omnino dicere, Deum posse errare au mentiri.
30 Fides divina non superiorem ccrtitudinem credibilitatis eocif/it quam moralem. — Sic probatur. Ad moralitcr agendum in rebus gravissimis ordinis naturalis sufficit certitudo moralis. Atqui fides divina requirit iudicium credibilitatis ut quid certum in ordine naturali ad moraliter agendum in re gravi. Ergo fides divina requirit solum iudicium credibilitatis moraliter certum.
Maior probatur : sufficit testimonium proborum hominum ad damnandum reum ad mortem, vel ad credendum aliquod rimedium m esse venenosum.
Minor : Fides divina non requirit iudicium credibilitatis tamquam motivum formale in quo formaliter et intrinsece fundaretur, sed solum tanquam conditionem inferioris ordinis, ut actus fidei sit prudens prudentia necessaria in re gravi. Evidens credibilitas et solum man ductio inducens ad credendum.
Unde duplex est resolutio assensus fidei. Resoltitio formalis etintri seca certitudinis supernaturalis fidei fit in ipsamment revelationem divinam infallibititer et supernaturaliter creditam, tamquam motivunti formale fidei (quo et quod creditur)2. Resolutio autem matetialis ei extrinseca ex parte subiecti fit in evidentiam credibilitatis, ut in co ditionem sine qua non, requisitam ex parte subiecti. Et datur al conditio sine qua non, ex parte obiecti, scilicet infallibilis proposi dinem de existcntia Dei pcrvenire. Hoc autem est falsum. — Piaedicta tamen linitio utilis esx ad hominem, contra agnosticos.
1 Ell.a q. 43, a. 1 ad 3 : «Miracula in tantum diminuunt meritum fidei, in qutum per hoc ostenditur duritia eorum. qui nolunt credere ea quae Scripturis div: tus probantur, nisi psr miracula. Et tamen melius cst eis, ut per miracula conv tantur ad ftdem, quam quod omnino in infidelitate permaneant ».
- Salmanticenses, ae Fide, disp. I, dub. V, § I, n. 156 : « Assensus fidei resolo. tiir ttltimo ex parte motivi, sive causae formalis in primam veritatem obscure revela tem ». — § III, n. 160, : « Apostolis et Prophetis a quibus ridem accepimus. cons' " evidenter per ipsum lumen prophetiae, quod Deus loquebatur illis, et revelabat dibilia, quae nobis tradiderunt ». — § III, n. 172: « Reliquis catholicis, qui in clesia cxistunt, innotescit Deum revelasse cuncta, quae illa credenda proponit, evidentiam formalem credibilitatis divinae praedicti obiecti. Unde asseusus lidei nobis resoluititr ex parte subiecti, sive actuum qul illum praeccdunt, in praedictoffl dibilitatis evldentiam, sic.ul i» coiidilimicm n qua per sc dependet ■>.
Necessitas credibilitatis rationalis, certae revelatorum per Ecclesiam , haec enim propositio non est motivum formale fidei sed solum conditio, ut supra dictum est.
Ita in ordine naturali certitudo metaphysica de veritate primorum principiorum •duplicem habet resolutionem. Resolutio eins lormalis et intrinseca fit in evidentiam intellectualem horum principiorum sub lumine naturali nostri intellectus (haec evidentia est quo et quod videtur). Resolutio autem materialis et cxtrinseca lit in sensationem et evidentiam sensibilem, qnae est conditio praerequisita ad intellectualem cognitionem tcrminorum quibus coniiciuntur principia. Propterea certitudo nn l.i physica de veritatc principiorum altior est quam certitudo sensationis.
Pariter certitudo fidei altior est .|uam naturalis certitudo crcdibilitai is, btsi hlttfe iam sit firmissima.
Unde non sufliccret ininalis cci tilinln cicil ilnlil.i l i-,, ,i ccililudu fidei in ea formaliter inniterctur ; SQfflcil e COntTfl si ftdea illam DfftC supponit solum tanquam conditionem sine qua non, inferiori ordim ut actus fidei sit prudens, prudentia necessaria in re gravi.
Attamen, contra Hermes2, haec certitudo moralis est speculativa et non solum practica, quia est de aliquo facto cxistenti aut praeterito, et non solum de honestate actionis hic et nunc exercendae, ac si ageretur de actione misericordiae erga pauperem, vel humilitatis. Requiritur ergo communis certitudo moralis speculativa de facto revelationis 3.
V. Haec moralis certitudo haberi potest ab omnibus hominibus, saltem cum auxilio gratiae, licet gratia non sit absolute necessaria.
1 S. Thomas ipso hanc analogiam exponit in Hoetium de Tiinitate, q. 3, a. 1, ad 4.m : 1 Sicut cognitio principiorum accipitur a sensu, et tamen lumen quo principia cognoscuntur est innatum ; ita fides est ex auditu, et tamen habitus fidei est infusus ». Item II. a II. ac q. 4, a. x : 0 Fides est simpliciter certior virtutibus intellectualibus naturalibus, scilicet sapientia, scientia, intellectu ». Krgo certior est quam iudicium credibilitatis. Et lunocentius XI damnavit hanc propositionem «'"Voluntas non potest efficcre, ut assensus fidei in se ipso sit magis firmus, quam mereatur i>ondus rationum ad assensum impellentium ». Denz. nOg.
2 Cf. supra, Prologum. Conspectus historicus Apologeticae, quoad methoduin, in fine : de notione hermcsiana fidei. — Cf. VacaNT, Elud.es sur Conc. Vatic. I, p. 125-126
3 Aliquis obiicere potest : haec certitudo moralis non sufficit, quia per accidens potest esse de falso, si testis errat invincibiliter referendo falsa miracula ut vera.
Resp. Per se sufficit certitudo moralis. Per acc.idens quidem datur persuasio illegitima quae valde similis est certitudini morali, sed non est certitudo, nam postea dcprchendi potest hanc. persuasionem carere fundamcnto, quod nunquam accidit pro vera certitudine. Si igitur adest solum haec persuasio ?rronea, tunc non sequitur fides divina sed apparentia fidei ; ita haeretici materiales, qui sunt in bona tide, tenent opinione humana falsa dogmata, dum e contra quibusdam veritatibus fidei assentiunt per fidem supernaturalem. Et qui sic credit aliquid falsum, potest postea falsitatem sui iudicii credibilitatis circa hoc agnoscere. E contra qui credit fide divina, nunquam potest postea videre se credidisse cum insufficienti aut falsa credibilitate. Si plura motiva credibilitatis habuit, saltem unum fuit sufficiens, etsi forte non recte formulaium quoad e.vprcssionem logicam. Cf. Ioannkm a S. Tiiom», de Fidc, ilisp. II, a. 3, n. 14. — Cf. ctinm P. Hogon, O. P. l.ogica, p. 35(1. quoad differentiam inter certitudinem moraleni et persiiasionein finnam sed erroneam, quae persuiulio est solum ap- |i.in-ns COrtftudO moralis.
De Credibilitate raysteriorum fldei
A. Hoc est certum pro omnibus quibus proponitur revelatio pe praedicationem catholicam. B. Verum est etiam pro aliis omni qui faciunt quod in se est ad salutem consequendam.
A. Quoad omne8 qui audiunt praedicationem catholicam. — Etenim his ominibus mysteria christianismi proponuntur ut a Deo revelata secundum iudicium Ecclesiae universalis, quae est amplissima societas in qua continentur innumeri egregii viri, Sancti Doctores et Martyres. Atqui origo divina Christianismi sic proposita est moraliter certa in ordine rationis. Ergo omnibus quibus proponitur revelatio per praedicationem catholicam possibilis est certitudo moralis de facto revelationis.
Hoc explicatur a loanne a S. Thoma : « Motivum principale ad persnadendum oredibilitatem nostrac fidei, est, quia sic proponit Ecclesia universalis, quae est congregatio amplissima, in qua tot egregii viri, tot Sancti et Doctores et Martyres includuntur, quorum propositioni et doctrinae qui credit, non imprudcnter credit, et intentio credentis semper debet ferri in id, quod proponit iraiversalis et Catholica Ecclesia, non ista vel illa particularis, Hoc autem motivum nulli deest, quantumcunque rudi. nam quicumque credens symbolum vel articulos, dicit se credere quod credit Sancta Ecclesia... Unde ne alicui dees^et hoc motivum, habetur in Symboio Unam, Sanclam, Catholicam, ct Apostolicam Ecclesiam, scilicet universalem, non istam vel illam in particulari. Omnes autem quantumcunque rudes tenentur scire Symbolum lidei » '.
Obiectio : Sed pueri haeretic item credunt quod audiunt a suis parentibus et pastoribas, et tamen non hahent sufficientem credibilitatem nec fidem divinam de doctrinis falsis quas profitentur. Ergo a pari pueri catholici habent insufficientem credibilitatem ex testimonio suorum parentum vol pastorum.
Resp. : Non est paritas, quia teslimonium pastoris catholici exprimit iudicium Ecclesiae universalis, e contra lestimonium pastoris haeretici erprimit iudicium alicuius sectae barticularis, et postea puer haereticus examinans credibilitatem suae sectae potest falsitatem eius agnoscere ; credibilitas autem ab Ecclcsia catholica proposita nunquam deprehenditur ut falsa.
Unde Ioannes a S. Xhoma dicit : « Qui a pueritia nutriuntur intcr haereticos licet ipsi credant, quod sibi a suis ministris proponitur et non habent alios a quibus doceantur de vera fide, tamen in hoc deficiunt, quod non fertur eorum intentio ad credendum id quod credit sancta et universalis et catholica Ecclesia, cum potius ne-v gent Ecclesiam Catholicam, sed solum fertur eorum intentio ad credendum suo particulari ministro, vel suae particulari ecclesiae»'.
Attamen haeretici non pertinaces, qui sunt in bona fide, possunt supernaturaliter credere vera dogrnata, quae eis proponuntur inter diversos errores 3. Sed falsa dogmata admittunt fide non aivina sed humana, ex errore scilicet quo existimant Deum revelasse, quae de facto non revelavit. Unde haec falsa credunt, non « quia Deus revelavit », sed quia putant Deum ea revelasse.
Ideoque, per se loquendo, testimonium parentum et pastorum est conditio sufr ficiens ad cognoscendum vera motiva credibilitatis ; sed ter aciidevs deficit istud
» Ioannes a S. Thoma, de Fide, disput II, a III, n. 5. — Item Salmanticen» sf.s, de Fide disp. I, dub. IV, n. 198. ! Ioannits a S. Thoma, ibid.
3 Et de his veris dogmatibus habent sufficientem credibilitatem ex signis divinis. quac referuutur a suis pastoribus cum crroribus admixtis.
Necessitas cred'bilitatis rationalis certae tcstimonium, id est per accidens insu fficientem credibilitatem proponit, et in hoc casu non sequitur vera fides divina sed apparentia fidei.
Sic haereticus examinans credibilitatem suae fidei potest falsitatcm eius agnoscere. F. contra catholicus semper invenit confirmationem sui credibilitatis iudicii in vita mirabili Ecclesiae ; in eius enim eximia sanctitate. inexhausta fecunditate, catholica unitate, invicta stabilitate habetur ut dicit C. Vatic. : « divinae suae legationis testimonium irrefragabile ».
Hoc motivum igitur iam mediante testimonio humano cognitum, verificari potest per immediatam cognitionem vitae Ecclesiae. Sic haberi potest, ut infra dicetur, maxima ccrtitudo moralis, quae ad certitudinem physicam et metaphysicam extrinsece accedit, ex consideratione legum psychologiae et attributorum Dei naturaliter cognoscibilium. Error enim universalis in Ecclesia circa factum revelationis esset sine ratione essendi, contra principales leges psychologiae ; et mctaphvsice certnm est Deum non posse permittere falsam revelationem intime coniungi cum tanta fecunditate bonorum spiritualium in Ecclesia. 0 Siquidem ex fructu arbor agnoscitur » Matth., XII, 33.
Denique addendum est : quamvis ad hanc rationalem cerlitudinem credibilitatis gratia non sit absolute necessaria, tamen frequenter, et' iuxta quosdam, ordinarie intellectum ad eam assequendam adiuvat. Ut dicit Billuart 1 : « Quantum ad fideles, nihil obstat quominus habitusfidei quam habent concurrat ad cognitionem credibilitatis. Et hoc, videtur asserere S. Thomas !. — Quantum vero ad eos qui disponuntur ad fidem et nondum habent habitum fidei, duplex est responsio. Quidam existimant eos solo intellectu naturali cognoscere credibilitatem ... Ita noster Gonet3. — Altera responsio est,' quod qui accedunt ad fidem cognoscant credibilitatem mysteriorum fidei, adiuti lumine aliquo supernaturali scilicet illustrationibus actualibus quibus Deus illuminat intellectum eorum ad percipienda et iudicanda ea quae Dei ■•sunt, et fit quod intendant iis quae dicuntur et praedicantttr sicut (Act. XVI) Dominus aperuit cor Lydiae intendere his quae dicebantur a Paulo, quodque in eis observent et iudicent esse divinam credibilitatem ad quae tandem sequitur fides. Ratio est, quia licet absolute loquendo intellectus vi sua naturali possit apprehendere credibilitatis motiva,... tamen ista sunt preambula et dispositiones ad fidem tanquam ad finem ... Unde, quamvis Deus absolute possit commovere subito voluntatem et elevare intellectum ut, post apprehensionem harum rerum naturalem, eliceret actum fidei, id tamen minus est consentaneum rerum naturali et communi ac suavi Dei operandi modo, et ideo ita non fit saltem ordinarie \ Ita iam laudatus Wiggers : et
! S. Thomas, H.a II. ae, q. 1, a. 4 ad 3. « I.umen fidei lacit videre ea quae creduntnr. Sicut enim per alios habitus virtutum homo videt illud, quod est sibi convenions secundum habitum illum ; ita etiam per habitum fidei inclinatur mens hominis ad assentiendum his, quae conveniunt rectae fidei et non aliis». — a. 5, ad i.nr « Eorum quae sunt fidei ... fideles habent notitiam, non quasi demonstrative, sed in quantum per lumen fidei vident ea csse credenda ». fteni Quodlibet II, 6 — II.a Il.ae, q. 2, a. o, ad 3.
- Cf. Eacordairh, 17« Cou/ifrence. p. 333 : ■ 11 cst. tel snvnnt qui etudic la doclrine catholiqiie. qui ne la KpOUtM pan avec nmerliime, cl mcmc qui dil imns cesse :
haec videtur sententia S. Thomae II. a Il.ae, q. 2, a. 9 ad 3, dicentis : « Ille qui, credit habet sufficiens inductivum ad credendum ; inducitur enim auctoritate divinae doctrinae miraculis confirmatae, e quod plus est, interiori instinctu Dei invitantis »
Haec explicatio probabilis est quoad illos qui ad fidem perveniunt ; sed illi qui, ut pharisaei, cum plena advertentia peccatum infidelitatis committunt, possunt etiam de facto sine gratia interna certo ap prehendere credibilitatem, ut mox dicemus.
Secundum hanc explicationem, gratia Dei interna, sic ordinar adiuvando pervenientes ad fidem ut credibilitatem cognoscant, no supplet aliquid deficiens in externa fidei propositione, sed solum i clinat attentionem auditoris ad vera credibilitatis motiva, quae cum mysteriis praedicantur, et corrigit intentionem eius ut recte iudket et non secundum inordinatas inclinationes egoismi vel superbiae 2.
Qiiandoque tamen : « eratia Dei inlerna sttpplel id quod dericit in proposilio-te ridei etterna»3. — Quandoque enim, ut ait Billuart4, sufficit sola vox praedicantis cum lumine intenori suadentc tlictorum crcdibiiitatem, ut patct in pueris el rudioribus
Vous eies bien heureux d'avoir la (oi ; je voudrais 1'avoir comme vous, mais je ne lc puis pas. Et il di vrai ; il veut. et ne peut pas ; car 1' etude et la bonne foi ne conquierent pas touiours la verite. afin qu'il soit clair que la cettitnde rati.mnelle n'est pas la certititdc preisii're sur laqucllc s'appuie la doctrine catholique. Ce savant don connait la doctrinc catholiquc, il en admet les faits ; il en sent la 1'orce ; il convient qu' il a existe un homme qui s'appelait Jesus-Christ, lequcl a vecu et est mort d' une maniere prodigieuse ; il est touche du sang des martyrs, de la constitution dc I ' Eglise ; il dira volentiers que c'est lo plus grand phenomene qui ait traverse le mondo ; il dira prcsiiue : Cest vrai ! Et pourtant il ne conclut pas, il se scnt oppressi dla veriti, comme on l'est dans un songe oii l'on voit sans voir. Mais un jour ce savant se met a genoux ; il sent la misere do 1' homme, il 16ve les mais au ciel, il dit : Du focd de ma misf-re, o mon Dieu, | ' ai cric vers vous ! A ce moment, quelque chose se pas-- se en lui, une ccaillc tombe de ses yeux, un mystire s'accomplit. lc voila change < Ccst un homme doux et humble de cceur ; il peut mourir, il a conquis I verite ...
1 Haec explicatio sic exposita a Billuart invenitur antea apud Ioannkm a S. Tn" MA {Ue Fidc, disp. II, art. 3, n. 1 ?) et plures alios thomista-,.
Item nic Croot O. P., de Fcclesia, q. 22, a. j: Qui ad fidem ducuntnr, evidentiam credibilitatis videre. possunt lumine naturali. cum ratio humana externa revelationis ari;umenta considerat. Neque tamen aliqua lux supernaturalis cuasi anrora luminis fidei ab co iudicio credibilitatis omuino excluditur» — Ci. etiam P. nii Pouttiquf.t O. P., Le Miracle et ses sitppliances (1914) p. 21 j2, et recensionem criticam huiusce operis in Revue Thomiste, Juillct 1014. p. 487... ;P. Cathala).
a MitUi moderni praeiudiciis pliilosobkicis imbuti videnlur indigere auxilio aratiae ut rectius iudicent ad co^noscendum valorem signorum revelationis. Cf. Maritain, Kcvuc Thomisle. Juillet igr2, p. 448. I.a cause la plus geneiale des erreurs philosophiques consiste, semble-t-il, dans une certainc inversion de 1'ordre de 1' intelligence &i sa fin, invcrsion par laquellc 1' intelligence, au lieu de tendre a se conformer au rcel,. tend. autant qu'il cst en elle-meme. a conformer le reel a elle-mfme ... comme si UB science humaine dtait la mesure de l'etre... D'oii 1'absurde persuasion a prinn S 1' impossibilite de 1'ordre surnaturel. Des lors toute demonstration du lait de la Kr velation se brisera contre le mur d'airain de ce pr6juge, et c'est seulement lorsqinla grace aura libere la raison que celle ci sera en etat de reconnaitre toute la porteide 3 demonstration apologeti([ue
3 Hoc affirmatur in adnotationibus in Sclicmula t-rosvnodnlia Concihi Vaticimi (Coll. I.ac. t. VII, col. 162.0-
- Piuluart. de Fidc. dissort. I, a. VI in fine.
Necessitas credibilitatis rationalis certae credentibus dictis a pastoribus quos sciunt loqu; nomine Ecclesiae, in Indis credentibus missionariis praedicantibus sine miraculis, in Apostulis senuentibus Christum ad solam eius vocationem, antequam eius miracula vidisscnt. — Neque tamen inde sequitur superflua csse motiva credibilitatis praeter praedicationem F.vangelii . . . quia modus conveniens paturae humanae perveniendi ad fidem est pcr motiva credibilitatjs » Kt patia non supplet ita ut mysteria credantnr sine evidentia credibilitatis, sed »i^>is manilcstat harc ciiJmtiam v. g. in eximia et sancta convictione praedicatoris fidei, in sublimitate doctrinae, in pacc profunda quac ex illa in nobis provenit : 0 Nonue cor rostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via ' »:*..
.1 Quod si contin^at, addit Billuart, alicuos sine ullo credibilitatis motivo credere, id extraordinarium est miraculosum «. Melius est dicere : tunc habetur miraculose evidentia credibilitatis, sicut propheta sut> lumine prophetico habet evidentiani testificationis divinae, ita in revelationibus privalis, in convcrsione S. Pauli. Unde gratia intema 11011 totaliter supplei profiositioiietn extcrtiain motiviim ciedHnlitatis nisi cctraordinarie. Hoc est contra prctestanles. qui volunt etiam ordinarie iudicare de credibilitate mysteriorum ex sola inspiratione interna, et sic etiam disiernere inter revelata et non revelata 2.
Unde omnes quibus proponitur revelatio per praedicationem catholicam possunt habere certitudinem moralem de facto revelationis.
B. Quoatl eos qui invincibiliter Ujnormit praedicationem catholicam. — De fide est quod bi homines usum rationis habentes accipiunt gratiam sufficientem saltem remotam ad viam salutis inveniendam ; unde si faciant quod in se est, possunt « divinae lucis et gratiae operante virtute» pervenire ad sufficientem credibilitatem mysteriorum salutis (cf. Pium IX, Denz., 1677).
Si sunt enim inter haereticos possunt cognoscere quaedam mysteria principalia et sufficientiacredibilitatis motiva per praedicationem suae sectae, quae frequenter retinet quasdam veritates cum admixto errore. Sic tenent errorem opinione humana, et possunt credere fide divina aliqua salutis mysteria.
Si vero « aliquis nutritus in silvis » et ignorans invineibiliter omnem praedicationem christianam, « ductum naturalis rationis sequeretur in
' Salmanticenses, dc Fidr, tr. XVII. disp. I, dub. IV, n. 198 : r Quod si aliqui convertantur ad fidem absque externa vocatione sulficienti ad praedictam evidentiam (credibilitatis) inducendam ut non semel contigisse videtur, non ideo cst, quia illa evidentia cateant ; illustrcntur enim interius a Deo supernalttrali lumiue, quv dictam cvidcntiam assequttntur. . . Qui instinctus, si est a Deo debet subiicere hominem Ecclesiae catholioae, <juasi reenlae infallibili credcndorum, aliis non erit a Deo, sed daemonis illusio. Adest autem, secundum D. Thomam, omnibus catholicis. Unde cum in il!o lundetur sufficiens evidcntia de credibilitate mysteriorum fidei, nullus credit, quiu praedictam habcat evidentiam, licct haec non sit aequalis in omnibns, nec aeqnaliter ab eis sentiatur ».
Undc duni uratin supplct id quod deficit in propositione externa fidei, »10« supplet ita ut mvsteria credantnr sine evidentia credibiHlatis, scd nobis mtniftStOi har.c evidintiam v. g. in eximia et sancta convictionc praedicatoris fidei, in sublimitate doctrinac, in pace profunda quae ex illa |>rovenit ; auditor sibimetipsi dicit : solus Deus tam profunde jiotest cognosce/e et commovore cor hominis. Ita discipuli euntes in castellum nomine Emmaiis dixerunt ml invicom de Christo : » tionnu cor nostrum ardens mi ifl nobi», iliuu iQUUSTOtUT ln via et EQMrilOl PObil Si riplurac ? .» I.uc, XXIV, « Vacant, / '.'./.
De Credibilitate mystcriorum fidei appetitu boni et fuga mali, certissime tenendum est, quod ei Deus vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquen fidci praedicatorem ad eum dirigeret, sicut misit Petrum ad Cornelium. Act. X»1.
Unde moralis certitudo de facto revelationis haberi potest ab omnibus hominibus, saltem cum auxilio gratiae internae.
C. Quare gratia interna non est absoltite neeessaria ad iudicium ceftum credibilitatis ? — Quia, ut infra dicetur, motiva huiusce iudicii sunt signa divina naturaliter cognoscibilia, ut miraculum. Proinde, ut dicunt communiter theologi : « stat bene aliquem evidenter iudicare de credibilitate viso miraculo, et tamen nolle credere ex sua perversitate »! . Ita multi pharisaei videntes Christi miracula resistebant gratiae disponenti ad fidem ; unde Iesus dixit : « Si opera hon fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent ; nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum » Ioan., XV, 24. — Imo, ut dicitur in Act., IV, 16. Sacerdotes Synagogae post miraculum a S. Pietro et S. Ioanne patratum dixerunt : « Quid faciemus hominibus istis ? quoniam quidem notum signum factum est eos omnibus habitantibus Ierusalem : manifestum est, et non possumus negare. Sed ne amplius divulgetur in populum, comminemur eis, ne ultra loquantur in nomine hoc ulli hominum».
Similiter quandoque adversarii Ecclesiae catholicae eis mirabilem vitam agnoscunt ut divinam, et tamen maiori impietate illam impu-
1 S. T110MAS, de Veritate, q> 14, a. u, ad i.ra. — Cf. P. Hugon, Hors de VEqlise pas di salut, 2» editio 1914, c. 4, le Salut des paiens, p. 105 : (II n'cst pas difficile au premier Mattre dcs ames d'exercer au intirac des intelligences un magistere secret, tout-puissant, irresistible. Comme il ne fait jamais rieD d'inutile, il peut se servir — en les corrigeant et les complelant — des connaissances religiouses du paien.
Nos apologistes signalent, en effet, comme \in moycn ordinaire dont se sert la Providence, soit l'6vangelisation oubliee, mais qui aurait laisse des traces, soit la tradition primitivc. . .
» Ces hypotheses pourront etre acceptables pour le theologien comme pour l'apologisto a la condition que l'on fasse toujours appel a 1'action surnaturelle d'une Providence inliniment misericordieuse qui, volant d'une volonte sincere le salut de tous les hommes, se doit a ellemSme de les eclairer chacun selon sa condition.
■ N'essayons pas de resoudre le probleme par des reponses trop satisfaisantes aux yeux des rationalistes : c'est toujours du cote de Dieu que regarde Saint Thomas, n'acceptant jamais que des solutions dignes de Dieu et de sa grace.
« Puisque la foi requise pour le salut est essentiellement surnaturelle, il faut d: toute hypothese, que la revfilation sur laquclle on l'appuie soit surnaturelle dans son obiet, que le moli/ soit surnaturel, que le principe de 1'assentiment soit surnaturel. Dieu saura bien intervenir, a sa sublime mauierc, pour menager a propos les graces d'illumination et d'inspiration, prendre, s'il le faut, corriger, transformer les elements utilisables dn paganisme, les faire servir a la conception de verites surnaturelles necessaires au salnt ». Item infra p. 332. Cf. E. Dublanchy, De axiomate ettra Ecclesiam nulla salus, Bar-le-Duc, 1895, pp. 273-281.
In hac materia erraverunt Lamf.nnais et quidam libcrales dicentes : veritates necessariae ad salutem sunt solum primae . veritates naturales ordinis intellcctualis et moralis, quae cx revelatione primitiva proveniunt. Cf. circa hoc Vacant, Etudes sur le Concile du Vatican, II, p. 137. . . (p. 145 Vacant recte exponit quaenam sit in hac materia oppositito inter Suarezium ct C. de I.ugo).
Necessltas credibilitatis rationalis certae gnant1. Amplius, iuxta theologos, daemones sine gratia interna certo cognoscunt factum revelationis.
Evidens igitur credibilitatis potest, non solum absolute loquendo, sed de facto cognosci sine gratia *, imo cum pertinaci resistentia gratiae.
Unde Pius IX dicit post enumerationem principalium motivorum credibilitatis : « quae certe omnia tanto divinae sapientiae ac potentiae fulgore undique collucent, ut cuiusque mens, et cogitatio vel facih intelligat, christianam fidem Dei opus esse3».
De munere iudicii credibilitatis in genesi actus fidei.
I. Quinam actus disponunt ad actum lidei. II. Distinctio inter iudicium credibilitatis et iudicium crcdentitatis.
§ I. Quinam actus disponunt ad actum fidei. A
I. ACTUS CIRCA FINEM,
Ordo intetUionis
Actus intelligentiae 1* ludicium : hic finis est desiderabilis. 3* Iudicium : hic finis est assequibilis et
Actus voluntatis. 1" Desiderium (simplex vclle nondum efficax).
4» Intentio efficax: volo hunc finem.
II. ACTUS CIRCA MEDIA.
A. Ordo electionis.
5° Consilium : haec media in globo mihi videntur apta ad finem. 70 Iudicium practico-piacticttm de hoc medio magis apto et eligendo.
B. Ordo executionis.
6' Consensus his diversis mediis. 8° Electio huius medii.
9° Imperium : ordinatur et intimatur esecutio medii electi. ii° Consecutio finis desiderati.
io° Usus activus voluntatis, quae movet alias potentias ad executiouem I2o Fruitio voluntatis fine consecuto.
• Cf. Proudhon, de la Justice dans la Rfvolution et dans VEsliss, t. I, p. 27: . La Revolution croit a 1'humanite ; 1'Eglise croit en Dieu. Elle y croit mieux qu'aucune sectc : elle est la plus pure, la plus compltte, la plns eclatante manifestation de 1'F.ssence divine, et il ny a qu'elle qui sacha 1'adorcr ».
8 Mirum enim esset quod ratio posset de » ad hanc cognitionem pervcnire, et nunquam de /acto suis solis viribus" naturalibus ad cnra pcrvcnirct.
3 Denzinier. Enchiridion, ti. i6j8. ('(. nostrum itrtic. Iieu. Tliomistr, 1918, Oct.
P 2<9tn hac oxplicatlone «toquimur P. Gaki>eii., I.n Crtdibilite tt V i pologrliquc, a» ed. p. 4-64 et Dic. ThM. <:ol. 2201».
De Credibilitate mysteriorum fidci
Actus concurrentes ad actum ficlei.
t. ACTUS CIRCA FINEM ULTIMUM.
Ordo inlentionis. - 1° ludicium: iinis ultimus saltem implicite cognitus est bonum dcsidcrabile. 3° Iudicium: finis est assequibllis et asseque ndus: debeo Deum cognoscere, ei servire, obedire, eumque amare supcr omnia.
(N. B. In hominibus qui ad fidem perveniunt, actus 3 et 4 iam fiunt sub illuminatione et excitatione gratiae internae).
Auditus Fidei: proponitur revelatio veritatis salutaris, signis divinis confirmata.
2' Desiderium finis ultimi, id est beatitudinis seu salutis.
4° Intentio : sincere, quantum est in me, volo linem ultimum, salutem, et propterea volo D:o obedire.
II. ACTUS CIRCA MEDLA.
A. Ordo
5' Consilium de revelatione prcposita :
a) iudicium speculativum. remote practicum credibilitatis : Hoc cst credibile.
b) iudicium speculativo-practicum credentitatis : Hoc est credendum ab kominibits.
70 Iudicium practico-practicum credentitatis : Hoc est credendmn a me hic et nunc.
eleclionis.
6° Consensus huic credibilitati. Consensus iste secundum se nondum est efficax.
8' Eleclio supernaturalis actus credendt (pius credulitatis affectus).
B. Ordo execulionis
9* Imperium : Crede. ii° Actus fidei : Credo.
10' Usus activus voluntatis (pia motio). 120 Fruitio securitate fidei.
§ II. Distinctio inter iudicium credibilitatis et iudicium practico-practicum credentitatis.
Principalis differentia, in hoc invenitur quod iudicium credibilitatis et etiam iudicium speculativo-practicum credentitatis inveniuntur nori joluin in his qui perveniunt ad fidem, sed etiam in his qui cum plena advertentia committunt peccatum infidelitatis. E contra iudicium practico practicum credentitatis non invenitur nisi in his qui ad fidem perveniunt, et per se requirit aliquod auxilium gratiae.
Etenim quidam, ut pharisaei, dum eis proponitur praedicatio evangelica miraculis confirmata, resistunt gratiae internae ; nec sincere intendunt salutem. Proinde possunt, visis miraculis, iudicare evidenter de credibilitate praedicationis propositae ; imo possunt cognoscere obligationem credendi, et tamen nolunt credere ex sua perversitate. Tunc evidentia credibililatis obligationis crodendi constituit plrn.mi
De munere iudicii credibilitatis advertentiam in hoc peccato infidelitatis. Ita ille qui scienter facit iniustitiam, videt iustitiam esse ab omnibus servandam, ac potest dicere : video meliora (iudicium speculativum), proboque (iudicium speculativo-practicum), deteriora sequor (iudicium practico-practicum et mala electio) ». Unde Christus dicit : «si opera non fecissem in eis, quae nemo alius fecit, peccatum non haberent ; nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum » Ioan. XV, 24.
E contra alii ut Apostoli, Zachaeus, Nicodemus, dum eis proponitur praedicatio evangelica miraculis confirmata, iam sunt saltem inchoative homines « bonae voluntatis », scilicet non resistunt gratiae actuali praevenienti ac excitanti, e.t finem ultimum saltem implicite coghitum sincere intendunt ; faciunt quod in se est ; ideo non solum cognoscunt speculative credibilitatem, et obligationem generalem credendi ; sed perveniunt ad iudicium practico-practicum credentitatis, scilicet : Hoc est credendum pro me, hic et nunc. Video meliora proboque, ac meliora sequoV.
Istud autem iudicium practico-practicum credentitatis non potest esse in his qui gratiae initii fidei resistunt, non fit enim nisi cum auxilio gratiae actualis. Hoc theologice probatur ex definitione Concilii Arausicani contra semipelagianos : « Si quis... initium fidei ipsumque credulitatis affectum... non per gratiae donum, id est per inspirationem Spiritus Sancti corrigentem voluntatem nostram ab infidelitate ad fidem, ab impietate ad pictatcm, sed naturaliter nobis inesse dicit, Apostolicis dogmatibus adversarius approbatur» (Denz. 178). Hic pius credulitatis affectus est supernaturalis electio actus credendi. Nunc. autem iudicium practico-practicum hanc supernaturalem electionem immediate regulans debet esse supernaturale, nam proponit res credendas non solum tanquam credibiles aut credendas in genere, sed tanquam bonas et convenientes pro me hic et nunc, secundum actualem dispositionem voluntatis meae.
Propterea dicit S. Thomas : <■ inchoatio fidei est in affectione in quantum voluntas determinat intcllectum ad assentiendum his quae sunt fidei, sed illa voluntas nequc est actus charitatis, neque spci, sed quidam appetitus boni repromisii »' . — « Si ergo, addit loannes a S. Thoma s, est appctitus boni repromissi, necesse est quod procedat ex -iliquo iudicio repraesentante convenientiam boni repromissi • et convenientiara non solum in abstracto, sed iu concreto pro me, hic et nunc ; quod supponit voluntatem meam iam inchoative affici ad res credendas sub influxu gratiae actualis. Communiter enim electio secundum quid praecedit iudicium practico-practicum, in ordine causac efficientis. quamvis illud simpliciter sequatur in ordine causae formalis directivae, iuxta commune principium : causae ad invicem sunt ra.isne in liverso gcnerc 3. Sic electio facit quod ultimum judicium sft ullimum.
s Sai.manticexses, tle An^clis, dinp. X, dul). VIII, n. 270: • IhiIiuiimi m MBOT0 CWMM formalis cxtriii.-iiiciu' dingit vuluntnlMn, ut hic dctenniniitii R|j||>il ; VOluntttl in gOHOrn efticicntiH applicnl iulcll 1111 .,1 ,| cM.iciliuin, ul ili tirrin IIqqI
De Credibilitate mvsteriorum fidei
Iuxta Thomistas iudicium practico-practicum credentitatis et pius credulitatis affectus sunt supernaturalia quoad substantiam, quia specificantur a bono repromisso essentialiter supernaturali, cui volunt iam afficitur 1 . Ita S. Petrus dicit : Domine ad quem ibimus ? vert vitae aeternae habes». Ioan. VI, 69.
Ex hoc patet quid sit munus iudicii credibilitatis : est conditio si qua non actus fidei, prout assensus obscurus resolvi debet saltem materialiter et extrinsece in aliquam evidentiam. Proinde rationalis credibilitas mysteriorum fidei, quae sola ratione cognosci potest, et est conditio remota actus fidei, distinguenda est a credibilitate supernaturali horum mysteriorum, quae sub lumine fidei attingitur, prout auctoritas Dei actu revelantis est quod creditur et quo mysteria creduntur. — Actus fidei non est igitur conclusio syllogismi apologetici, sed hic syllogismus terminatur ad iudicium credibilitatis, scil. : Quidquid Deus revelat est rationabiliter credibile ; atqui Deus revelavit doctrinam christianam, ut patet ex signis q'uibus confirmatur ; ergo haec doctrina est rationabiliter credibilis.
solvuntur obiectiones (conciliatur rationabile obsequium fidei cum fidei obscuritate, libertate, supernaturalitate).
Sunt quatuor classes obiectionum ; i° Sufficit probabilitas facti revelationis, 2° secus non salvatur libertas fidei, 3' nec eius obscuritas, 40 nec eius supernaturalitas.
Ad has obiectiones divisim respondendum est.
§ I. Obiicitur : Sufficit ad rationalem credibilitatem probabilitas facti revelationis.
1» obi. : Ad prudenter agendum sufficit habere de honestate actionis probabilitatem speculativam et certitudinem praticam. Atqui iudicum crcdibilitatis est speculativura, ac solum remote practicum. Ergo ad prudenter credendum sufficit iudi-^ cium credibilitatis probabile.
' Aliquis obiicere potest : Iudicium supernaturale quoad substantiam non potest existere ante fidem. Atqui iudicium practico-practicum credentitatis antecedit fidem. Ergo non potest esse supernaturale quoad substantiam.
Respondetur : iudiciura essentialiter supernaturale et speculativum dc mysteriia fidei in scipsis non pdtest esse ante actum fidei, concedo ; e contra iudicium essentia liter supernaturale et practicum de obligatione et convenientia pro mc hic et nur credendi. Nam haec obligatio fundatur in principiis naturaliter notis. et aftectus res credendas producitur sub influxu gratiac incitantis.
Si vero iudicium speculativum credibilitatis ante fidem sit quandoque supernaturale, est solum supernaturale quoad modum, sed non por se essentialiter, obiectiim enim eius sola rationo rognosci potest.
De munere iudicii credibilitatis potest It rcvelai tenemi
Resp. : distinguo maiorem. : si non est periculum grauis erroiis et pcccati, concedo ; secus, nego. Concedo minorem. Distinguo conclusioncm : ad prudenter credendum sufficeret iudicium credibilitatis probabile, si non esset periculum gravis erroris ac superstitionis et idolatriae, concedo ; secus, nego.
Explico : Si non est periculum gravis erroris et peccati, suflicit de honestate actionis probabilitas S|>eculativa et certitudo practica 1 ; v. g. ad dandam eleemosynam non requiritur certitudo moralis speculativa de vera paupertate postulantis, et de eius intentione bene utendi stipe ; item miles dubius de belli iustitia. potest tamen licite militare, ex inssu sui principis, propter hoc principium reflexum quod princeps habet ius certum, ut semper ac de iniustitia non constat, ei obtemperetur. Tunc decst ccrtitudo speculativa, quae est secundum conformitatem iudicii ad rem ipsam, sed adest certitudo practico-practica de honestate actionis, quae certitudo est « secundum conformitatem ad appetitum rectum » seu ad intentionem rectam. (Cf. I.am Il.ae q. 57, a. 5 ad 3).
E contra aliquando adest periculum gravis erroris et peccati pendens ex ipsa natura rei et non tollitur per oppositam persuasionem conscientiae ; v. g. medicus, ad dandum infirmo aliquod remedium, debet cognoscere non solum probabiliter sed certo hoc remedium non esse venenosum, secus est periculum homicidii, et periculum istud non tollitur ex opposita persuasione conscientiae cum pendeat ab ipsa natura remedii. Unde « dictat recta ratio ut quo materia est gravior et error circa illam potest esse perniciosior, eo maior cura adhibeatur ad talem errorem praecavendum » 3. Itcm in casu de fide, periculum erroris est moraliter grave, nam si non sit vera ;latio, sed ficla, tota nostra fides fundatnr in errore, ct superstitiose ac firmiter us verbum Dei quod est solum inventio hominum vel rlaemonum 3. Si daretur solum probabilis credibilitas. » iraprudenter cohiberetur intellectus formidare, cum formidare prudenter posset»4. Unde Pius IX dicit : >ne in tanti momenti negotio ratio dicipiatur et erret, divinae revelationis factum diligenter imjuirat oportet, ut certo sibi constct Deum esse locutum » (Donz. 1637).
1" Inslantia: Neque in gravi periculo erroris requiritur indicium speculativum certum. Etenim, in dubio circa necessaria (necessitate medii) ad salutem, pars tutior eligenda est. Atqui fides proponitur nt necessaria necessitate medii ad salutem : « qui non crediderit, condemnabitur ». Ergo stante dubio aut probabilitate de facto revelationis, tutius est est credere 5.
hesb. : concedo maiorem et minorem, sed nego consequcntiam. Nam vera consequentia est : ergo stante dubio aut probabilitate de facto revelationis. pars tutior sequenda est. Sed restat determinare quaenam sit pars tutior in hoc. casu. Non autem statim credendum est, quia deest necessaria conditio praerequisita ad fidem, scil. sufficiens credibilitas, et timc haberetur solum opinio religiosa, non vero fides theo-
1 Cf. P. Marc, Inslitutiones morales, De conscientia certa n. 55, de conscientia dubia, n. 41.
3 Sup^rstitio est vitium religioni opposilum secundum excessum. II. a II. ae q 02 94. 95. ,
4 Salmanticenses ibid.
5 Billuart, de Fids, diss. III, a. 3, § II, non satis considerat hanc distinctiononi faciendam in hoc casu circa tutiorom. Sed mcrito dicit de infideli, qui est in dubio inter suam sectam et fidem catholicam. otsi nculra oi appareat tutior, "tonotur sub peccato mortali. diligontor inquirorc dc verit.ite, nlijs iK antia vorno li.loi liot ipsi voluntaria ct culpabilis. Nec dubito pluros osso huius conditioniH luiorotiooN, pniowr tim qul vomntoi tatw cnthollcon ••
De Credibilitate niysteriorum fidei logica. Tutior pars est ulterius inquirere et orare, prout cognoscitur convenientia orationis '.
Explico : pars tutior in genere est quae favet obligationi, minus tuta quae favet libertati. Unde in periculo gravis damni aut peccati, non licet sequi opinionem babilem relicta tutiore : • nulla nimia securitas, ubi pcriclitatur aeternitas ».
V. g. alicui mahumetano catholicismus videtur probabilius a Deo institutus ac tutior, et mahumetismus minus probabiliter a Deo proveniens, tunc hic homo no " potest tuta corscientia remanere in mahumetismo, nec subito firmiter credere catholicismi veritatem, sed tenctur ulterius inquirere et etiam orare prout necessitatem orationis cognoscit. S. Alphonsus de T.igorio dicit : i Haereticus, quamdiu suam sectam iudicat esse credibiliorem, vel aeque credibilem, non tenetur credere, quia fides nondum est ei sulficienter proposita, ageretque imprudenter ... — Si cui oriatur dubium de sua secta, tenetur ulterius inquirere, et a Deo petere lumen : quod si negligat, peccat contra fidem, cum non adhibeat media ad implendum praeceptum fidei. Quod si denique nostra fides ei sufficienter proponatur, tenetur eam amplecti»2. Deus enim facienti quod in se est (sub intluxu gratiae actualis), non denegat gratiam ulteriorem, et in casu illuminationem ad certo indicandum de credibilitate. Unde damnatur haec proposito quorumdam probabilistarum : » Ab infidelitate excusabitur infidelis non ciedens ductus opinione minus probabili : » Denz. M5-|.
Si vero agitur de fideli tentato contra fidem, tutior pars est non solum orare sed crcdere seu perseverare in fide, quae numquam potest legitime in dubium revocaYi. Den*. 1815.
a» .r«Sjf. : Attamcn rudcs ct pucri admittunt factum revelationis propter auctoritatem parentum vel pastorem. Atiiui haec auctoritas non affert nisi probal.il itatem, nam in falsis religionibus vel sectis, paslores et parentcs docert falsa ac si essent divinitus revelata. Ergo rudes et pueri non possnnt habere de facto revelationis nisi probabilitatem.
kcsl>. : Ad maiorem : auctoiitas pastoris i'el parentum no» est motv uni crcdibililalis, scd conditio cognitionis motivorum credibilitatis ; referunt enim signa quibus confirmata est revelatio. Et haec conditio per se sufficit ad certitudincm moralem, quamvis per accidens in errorem inducat. Per se sufficit, ut dictum est in thesi, prput testimonium pastoris et parentum non differt a testimonio universalis Ecclesiae, «juod num..uam falsum est ; per accidens vero pastores et parentes referunt solum testimonium alicuius particularis seclae, et hoc testimonium postea deprehenditur ut Jalsum.
1 Haec obiectio magnam aflinitatem habet cum argumento a Pascal proposito, le pari 011 la rigle des parlis. Et in hoc apparet fideismus ct tutiorismus iansenistarum. Cf. Pensie de Pascal. ed. Havet, art. X, p. 1 7-1 : « Examinons donc Oe point, et disons : Dieu est, ou n'est-il pas. Mais de quel cote pencherons-nous ? La raison n' peut rien determiner ... Oui, mais il taut parier : cela n'est pas volontaire, vous etembarque. I.equel prendrez-vous donc... Si vous gagnez, vous gagnez tout ; si voperdez, vous ne perdez rien. C.agez donc qu' il est sans hesiter... A la verit6 vous ne sarez point dans les plaisirs empestes, dans la gloire, dans les delices ; mais n'en aurezvous point d'autres ? le vous dis que vous y gagnerez eu cette vie, et qu'a chaque pas que vous ferez dans ce chemin, vous verrez tant de certitude du gain et tant de neant de ce que vous hasardez, que vous reconnaitrez a la fin que vous avez parie' pour une chose certaine, infinie, pour laquelle vous n'avez rien donnf ». Ex hoc argumento manilcstatur saltem obligatio diligenter inq^ircndi revelationem pro eo qui iam cognoscit re'eIationem esse probabilem.
De numere iudicii credibilitatis
Sic, praesertim sub illuminatione interna Spiritus Sancti, rudes et pueri possunt mediante testimonio pastoris vel parentnm. cognoscere factum revelationis cum certitudine morali. Insuper pueri baptizati iam habent habitum infusum fidei, qui iudicium credibilitatis corroborat : el qui nondum possunt ex seipsis iudicare de credibilitate, eam admittwit propter auctoritalcm parentum.
3» Inst. : Sed pueri et rndes plerumque non videntur credere propter auctoritatem Dei revelantis, secundum propositionem Ecclesiae, sed ut plurimum credunt ob dictum pastoris vel parentum, vel quia alii credunt, parati tamen aliud credere si alii aliud crederent.
Uesp. Rilluart : <■■ quod si ita sit, eorum fides non sit divina : ad idque sedulo debent attendere parochi et confessarii. . . Attamen non snnt statim condemnandi tanquam vera fide carentes, qui interrogati de motivis fidei ex ingenii tarditate, expedite et explicite non respondent se credere propter auctoritatem Dei revelantis, et se scire Deum hoc revelasse, quia Ecclesia, quae est infallibilis, ita proponit ; si enim respondeant aliquid ista virtualiter et implicite continens, puta se credere ut salvi fiat, quia isla est vera fides, quia Deus iubet ita credi, et hoc se scire quia pastores ut ministri Ecclesiae ita docent, et ita terent reliqui fidelium, aut quid simile. . . videntur habere fidem divinam»'.
f Inst.: Sed infideles audiendo aliquem missionarium, non certo cognoscunt an sit minister Ecclesiae universalis aut particularis sectae. Atqui plures ex eis videntur ad fidem supernaturalem sic pervenire, antequam signa porcipiant. Ergo ad supernaturalem fidem suflicit probabilis credibiiitas.
Rcsp. : tunc, ut dictum cst in thcM, Deus supplel per iUuminatijnem inOrnam ea quae desunt ex parte propositionis externae, ut explicat Billuart, ibid.
5* Inst. : Quidam tamen inducti sunt ad fidem propter motiva aesthetica, v. g. propter pulchritudinem cultus catholici, musicae religiosae aut cantus. Atqui haec motiva non snnt signa moraliter certa originis divinae Christianismi seu facti revelationis. Ergo ad credendum non requiritur certitudo moralis de facto revelationis.
Re<p. : si isti homines pervenerunt ad veram fidem et non solum ad opinionem religiosam, haec motiva fuerunt solum secundaria, et occasicnes inquircndi veram religionem, habuerunt valorem symbolicnm ad excitandam attcntionem et intentionem perveniendi ad veritatem salutare. Postea sub influxu gratiae, hi homincs sufficientia motiva credibilitatis invenerunt, quae tamen forsitan nesciunt explicite exponere, ':uia. minus sensibilia.
T'ttyt. : Saltem, cum gratia supplet, sufficit motivum ciedibilitatis secundum se probabile. [uod postea deprehen.Ti potest ut falsum.
Resp. : nego ; nam ut dictum est in thesi, eratia non supplet ita ul mysteria creiantur sine evidentia credlbilitatis, sed nobis mani/estal hanc evidentiam v. g. in sublimitate doctrinae, in sancta convictione praedicatoris fidei, in pace prolunda quam auditor in seipso experitur secundum verbum Domini - pacem meam do vobis, non quomodo mundus dat, ego do vobis » Ioan.. XIV, 27, cf. inlra de valore motivorum internorum et motivorum externorum, intrinsecorum religioni.
7" Inst. : Nihilominus in gravissimis tentationibus contra fidcm evidentia credibilitatis evanescit et tamen fides remanere potest. Ergo fides non requirit credibilitatem certam.
Resp. : In his tentationibus remanet cum auxilio gratiae, non soluni ipsc actus fidei, sed iudicrumccrliim crrdibilit.dis ; qmimvis motiva ordinarin obniibilentiii',
restat tamen aliquod sufficiens motivum, qnod forte non faciliter et explicite cxprimi potest ; et gratia supplet modo abscondito id quod deest ex parte ratiocinii, adiuvatur anima per dona Spiritus Sancti, cf. II. am, ll.ae, q. 8. a. i.
Animae enim sic tentatae semjjcr cognoscunt gravem obligationem creden.Ii *, propterea refugiunt a dubio deliberato, resistunt et orant Tunc applicandum est priiicipium : in his quae sunt de necessitate medii ad salutem pars tutior eligenda est ; et tuti >r in casu est perseverare in fide. Damnatur sentenlia Hermcsii diccntis : i parem esse conditionem fidelium atque eorum, qui ad fidem unice veram nondum pervenerunt, ita ut catholici iustam causam habere possint, fidem, quam sub Ecclesia magisterio iam susceperunt, assensu suspcnso in dubium vocandi, donec demonstrationem scientificam credibilitatis et veritatis fidei suae absolverint » (Conc. Vat., Denz. 1815).
Non amittitur fides nisi per peccatum mortale et formale contra fidem, saltem per negligentiam culpabilem instructionis necessariae ad fidem, aut per gravem imprudentiam in incauta lectione haereticorum aut rationalistarum 8.
§ II. Evidens credibilitas conciliatur cum libertate actus fidei.
ia obi. : Quod apparet evidenter verum non libere aflirmatur. Atqui mystcria si sunt evidenter credibiiia, sunt cvidenter vcra. Ergo mysteria non libere creduntur.
Resp. : distinguo maioren : quod apparct evidenter verum evidentia intrinseca concedo. evidcntia e trinseca. nego. Contradistinguo minorem : evidentia credibilitatis est evidentia intrinseca mysteriorum, nego ; extrinseca, concedo.
Mysteria enim sunt evidentcr credibilia prout ex certis signis apparent a Deo revelata, sed remanent intrinsece obscura, et nequidem post revelationem demonstrari possunt, ita mysteria Trinitatis, Incarnationis, Redemptionis, pracdestinationis, aeternitatis poenarum. Et propter hanc obscuritatem remanet libertas fidei. » Illa sola manifestatio excludit fidei rationem per quam redditur apparens vel visum id de quo principaliter est fides » II. a Il.ae q. 5 a. 1.
i» Inst. : Saltem evidentia credibilitatis ex miraculis immediate visis tollit libertatem fidei. Nam «daemonum fides est quodammodo coacta ex signorum evidentia • H.a Hae q. 5, a. 2. ad 1.
1 Cf. S. Thomam, II. a, II. ae, q. 8, a. .1, ad 2 : «Ftsi non omnes habeutes fidem plenc intelligant ea quae proponuntur credcnda, intelligunt tamen ea esse credenda, et quod ah eis nnllo modo est deviandum ».
- Quandoque animae sanctae patiuntur has graves tentationes, inter quas ad fifidem heroicam perveniunt. Sic enim maxime purificatur earum fides, nam, motivis secundariis obnubilatis, et crescente mysteriorum obscuritate, credunt propter unicum motivum formale fidei, scil. propter auctoritatem Dei revelantis.
3 Cf. Vacant, Eludes sur le Concilc d» Vatican, II, p. 170 (Art. 117): - Est-il defini que les catholiques ne sauraient jamais mettre leur foi en doute sans pecher formellement ? — Non, mais il est defini qu'on ne saurait avoir de raison objectivement valable de mettre en doute la foi catholique, et qu'il y au moins un peche matericl a le faire. Art. 118. Cependant la plupart des th6ologiens estiment que tous ceux qui abandonnent les croyances religeuses de Ieur enfance, ne l'ont pu faire sans commettre des peches mortcls 'ormels, soit qu'ils aient neglige de s'instruire, soit qu'ils se soient exposcs aux dangers des mauvaises conversations ou des mauvaises lectures, soit qu'ils aient mal correspondu aux graces de Dieu. Cette maniere de penser est celle qui saccorde le mieux avec les divers enseignements de uotre Concile ».
De numere iudicii credibilitatis 5II
Jtesp. : Daemones multo melius quam nos perspiciunt miracula, et tamen eorum fides non est simpliciter coacta, sed ut explicant Thomistae ; ■ quodammodo et moraliter tantum coacta, eo lere modo quo proiectio mercium metu naufragii dicitur coacta ; cum enim non habeant evidentiam rerum revelatarum. sed tantum evidentiam in attestante, haec non simpliciter cogit ad assensum rei revelatatae. quae sempermanetinse obscura»'. Sed daemon praeeligit assensum potiusquam stultissimam negationem.
2» Inst. : Nequidem datur haec evidentia extrinseca, secus omnes crederent post considerationem motivorum credibilitatis, negatio enim esset nimis stulta.
Resp. : Non omnes credunt, propter duo : 1» vel quia non satis motiva credibilitatis considerant, ex incuria salutis. 2' vel etiam quia ex pravitate affectus videndo motiva credibilitatis, ponunt obicem, ut sacerdotcs synagogae post manifestum miraculum a S. Petro et S. Ioanne patratum (Act., IV, 16).
V Insl. : Attamen qui nunquam Roman viderunt, necessario existentiam eius admittunt propter evidentem auctoritatem testinm. Ergo similiter data evidentia credibilitatis, necessario admitterentur mysteria revelata.
Resp. : Qui Romam nunquam viderunt. admittunt cius existentiam, vel propter auctoritatem testium, id est fide humana — vel propter probationem ' necessariam ex effectibus. quia hac civitate non existente, multa facta certissima essent sine ratione essendi, sine causa, tunc haec adhaesio est necessaria sicut probatio ex effectibus. E contra motiva credibilitatis non sunt eflectus mysteriorum revelatorum, sed solum coniirmant extrinsece revelata.
4» Inst. : Sed sunt quacdam credibilitatis motiva religioni intrinseca, ut sublimitas doctrinae revelatae aut mirabilis vita Ecclesiae. Ergo evidentia creibilitatis potest esse intrinseca.
Resp. : Mysteria supernaturalia v. g. Trinitatis, Incarnationis, Praedestinationis acternitatis poenarum remanent semper intrinsece obscura pro nobis in via ; sublimitas doctrinae revelatae sumitur solum tx quadam convenientia mysteriorum, ex eorum nexu inter se, ex eourm analogia cum veritatibus naturalibns. !'ariter vita Ecclssiae non fit evidens secundum suam supernaturalitatem intrinsecam, non videmus Spiritum Sanctum vivificantem animas, sed quibusdam signis externis haec vita manifestatur prout Ecclesia omnem societatem naturalem supeiat sua banctitate, catholica unitate, invicta stabilitate. — Haec varia signa denotant specialem' Dei interventionem itaque confirmant revelationem, auae extrinseca est mysteriis revelatis.
5» Inst. : Saltem evidentia credibilitatis minueret meritnm"fidei, nam lesus dixit impropando: * nisi signa et prodigia videritis, non creditis » Ioan., IV, 18. Et alibi loquendo de miraculo resurrectionis suae : Quia vidisti me, Thoma credidisti : beati qui non viderunt et crediden.nt» Ioan,. XX, 29. Ergo non necessaria est evidentia credibilitatis.
Resp. : lesus impiobat eos qui signa non necessaria quaerunt, vel qui non credunt nisi miracula immeiliate suis oculis videant, concedo. Iesus improbat eos qui dicunt : non crederem mysteria fidei nisi viderem ea esse rationabiliter credenda nego. Cf. S. Thomam Ill.a q. 55, a. 5 ad 3 : , Illi qui sunt tam prompti animi, ut credant Deo, etiam signis non visis, sunt bcati pcr comparationem ad illos, qui non credunt, nisi talia videant ».
' lin i.iiaht, di Fide, disu. IV, a. II.
§ III. Evideiis credibilitas conciliatur cum obscuritate fidei.
i» obi. : Qnod est evidenter credibile est evidenter verum. Atqui mysteria fidei non si.nt evidenter vera, sed obscura. Ergo mysteria iidei non sunt evidenter credibilia.
Resp. : uego maiorem. nam veritas petitur ab intrinsecb, seu ab eo quod res est, credibilitas autem sumitur a testimonio et motivis c itrii stcis ; sic res evidenter credibilis est res testificata a teste idoneo.
r" Inst. : Ex evidentia veracitatis divinac, ct ex evidentia revelationis certissimis signis confirmatae haberetur evidentia mysterii quoad an csl. Ergo mysterium non esset essentialiter obscurum.
Rcsp. : distinguo maiorem : habetur evidentia mystorii quoad an est in dehosito revclationis credendae, seu quod sit revelatnm, concedo ; quoad an est in se. independenter a revelatione obscura, ncgo. Habetur tantum evidentia rei revelatae quoad rationem communem omnibus revclatis, non quoad eius praedicata specialia seu connexionem praedicati cum subiecto. V. g. evidens credibilitas mysterii Incarnationis neque explicat, neque constituit Verbum incarnatum, cum sit quid illi extrinsecnm. Unde haec propositio « Verbum est incarnatum - quamvis sit cvidenter credibilis, semper manet in se obscura, consequenter obiectum fidei.
2» Inst. : Attamen qni cognoscit evidenter existentiam Dei ex effectibus, non habet fidem de iila. Atqui effectus creati sunt Deo extrinseci. Ergo similiter qui congnoscit mysreria ex evidentia signorum revelationis, non habet fidem de illis.
Hesp. : Concedo maiorem. Dist.- min. ; effectus creati sunt extriiiseci Deo, formaliter, concedo ; virtualiter, nego. Effectus enim est virtualiter in causa a qua procedit, et ideo ex effectibus cognoscitur evidenter existentia causae ; e coutra revelatio est omnino, tam formaliter quam virtualitcr extrinsccn rei revelatae, non enim est causa illius quoad esse intrinsccum, sed tantum quoad esse extrimsccum, scilicet esse revelantum.
3" Inst. : Saltem qtiod est evidenter credibile fide divina est evidenter possibile. Atqui in divniis necessariis idem est possibile et vcrum. Ergo mysteria necessaria essent evidenter vera.
Resp. : nego maiorem, quia possibiltas sicut veritas petitnr ab intrinseco, credibilitas e contra ab extrinseco. Proinde, etiam supposita evidenti credibilitate mysterii Trinitatis, intrinseca possibilitas huiusce mysterii remant obscura.
.f Inst. : Nihilominus quod est evidenter impossibilc est evidendetr incredibile. Ergo quod est evidenter credibile est evidenter possibile.
Rcsp. : non valet consequentia. nam oppositarum enuntiationum una debet esse negativa, altera affirmativa. Unde vera consequentia est : ergo quod nou est evi< ter incredibile non est evidenter impossibile ; quod admittimus.
§ IV. Evidens credibilitas conciliatur cum supernaturalitate fide:
i» obi. : Certitudo superioris ordinis resolvi nequit in evidentiam inferioris ordinis. Atqui evidentia credibilitatis est per se naturalis seu rationalis. Ergo in illam resolvi nequit certitudo supcrnaturalis fidei quae per se altior est quam ccrtitudo metaphysica primorum prinr.ipiorum. Cf. II. am Ilae q. 4, a. S.
Iies!>. : distinguo maiorem : certitudo supcrioris ordinis non potest in inferiorem resohi lormaliler el intrinsece, concedo ; male.ialiter et cxirinscct, nego. Sic materialiter et extrinsece ccrtitudo metaphisica primorum principiorum praosupponit sonsa-
De munere iudicii credibilitatis tionem et tamen altior est sensatione. Ita certitudo supernaturalis relate ad evidentiam credibilitatis, quae est solum conditio sine qua non actus lidei, ut actus iste sit prudens, prudentia in re gravi requisita.
1» Inst. : ludicium naturalc non potest esse conditio sine qua non actus supcrnaturalis fidei. Atqui iudicium credibilitatis per se naturale seu rationale est. Ergo.
Resp. : Iudicium naturale, non potest esse conditio proxima actus supernaturalis, eoncedo ; conditio remota, nego. Conditio autem proxima est iudicium practico-pra- «ticum credentitatis, quod est essentialiter supernaturale, ut supra dictum est.
2» Inst. : Sed nihil potest esse simul scitum et credituni, seu evidens et obscurum pro eodem. Atqui revelatio est quo et quod crcditur. Ergo factum revelationis ■uon potest esse scitum.
Resp. : dist. mai. : idem non potest esse simul pro eodem scitum et creditum sub eodem aspectu, concedo ; sub diversis aspectibus, nego. Atqui factum revelationis est c.reditum, prout est mysterium supernatitrale quoad substantiam procedens a Doo auctore gratiae et gloriae ; et est imperfecte scitum ex signis, prout est miraculosa Dei interventio supernaturalis saltem quoad modum ; nam sub isto aspectu inferiori naturaliter cognosci potest ex sensibilibus miraculis. Ita, ut supra dictum est, capite XIV in fine, resurrcctio Christi, ut miraculum, naturaliter cognoscibilis est ex signis, sed ut tribuitur Verbo Dei sola fide tenetur ; ita mors Christi in cruce factum visibile fuit, sed valor eius infinitus est mvsterium, ita omnia facta vitae Christi.
Praeterea, ut iani diximus, ex signis factum revelationis non est proprie scitum scieutia perfecta, nam scientia proprie habetur vel ex causa vel ex effectu proprio ; factum autcm revclationis cognoscitur solum ex signo cxtrinscco, scil. ex miraculo ■quo confirmatur.
31 Inst. : Sed quod est supernaturale quoad substantiam, ut gratia sanctificans, est naturaliter incognoscibile etiam quoad modum productionis suae, et quoad suam existentiam. Atqui revelatio divina est supcrnaturalis quoad substantiam. Ergo revelatio divina est naturaliter incognoscibilis etiam qnoad modum productionis suae et <]iioad suam existentiam.
Resp. : distiuguo maiorem : directe, concedo ; ex signo, nego. Factum revelationis in se est supernaturalis et invisibilis locutio Dei ad prophetam, est etiam motio instrumentalis invisibilis qua propheta in nomine Domini infallibiliter loquitur. Unde <lirecte haec revelatio non cst naturaliter cogoscibilis nequidem quoad modum productionis suae et suam existentiam. Attamen confirmatur signis. praesertim miraculis, et ex illis cognosci potest. Sed sic cognoscitur solum ut est supernaturalis quoad modum ; nam eadem miracula possent confirmare revelationem supernaturalem quoad modum tantum, si Deus revelasset solum veritates naturales religionis.
Sic ex solutione obiectionum confirmatur nostra thesis de credibilitate, et etiam apparet contra protestantes, fidem catholicam non esse, ut dicurt, fidem quasi exteriorem secundum obedientiam servilem magisterio externo Ecclesiae et secundum depcndentiam a signis miraculosis. Propositito enim Ecclesiae est solum conditio fidei ex parte obiecti, iudicium credibilitatis in signis divinis fundatum est solum conditio fidei ex parte subiecti ; motivum formale fidei est auctoritas Dei revelantis, et fides infusa multo altior est, et intimior naturali experientia rcligios& quam ei substituunt protestantes. Haec experientia est saepe quaedam pietas scnsibilis ; fidcs infusa c contra procedit ex gratia sanctificante, quao ost essentia animae. et ipsa olov.it, corroborat, illuminat intcllcctum, illum immedialo coniugit cum VKitPtt pnin.i, CUM supra tempus oxistit et Qftpltat in iustis ; sic voruin est diccro cum S. loan. 1 fjui ii< «lit in PUtum Dei tuibot twrtUnonluni Doi In 1« I, loan, V, 10.
II. I •AHfthMir l.AliHAHilN, /V KlVtMiOIM IVIll. I).
Chapter 16 of 34