Caput VII. De ra tiona lismo seu naturalismo in genere
Art. unicus. Definitio et divisio rationalismi.
I. Definitio rationalismi.
II. Fundamentum rationalismi.
III. Consequentiae naturalismi et rationalismi.
IV. Spiritus ratioDaliami.
V, Divisio rationalismi seu naturalismi.
§ I. Definitio rationalismi — Rationalismus definiri potest M cundum tertiam propositionem damnatam in Syllabo Pii IX (De™ n. 1703) : Doctrina iuxta quam humana ratio, nullo prorsus Dei re» ,-lu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter, sibi ipsi est le» naturalibus suis veribus ad hominum ac populorum bonum curand» sulucit ». — Ex quo sequitur negatio Kevelationis supernaturalis, 11 apparet in propositionibus sequentibus Syllabi : « Omnes religionis \ ■ ritates ex nativa humanae rationis vi derivant ; hinc ratio est prinM\ norma qua homo cognitionem omnium cuiuscumque generis veritatun assequi possit ac debeat ». — « Christi fides humanae refragatur ratiq* divinaque Revelatio non solum nihil prodest, verum etiam nocet homl nis perfectioni ». — « Prophetiae et miracula in sacris Litteris expojS et narrata sunt poetarum commenta et christianae fidei mysteria phj losophicarum investigationum summa . . . ».
Brevius, secundum Concilium Vaticanum, Denz., 1810, rationahsmfl absolutus est doctrina iuxta quam « ratio humana ita independens M ut fides ei a Deo imperari non possit ». Unde rationalismits esi systM
Definitio Rationalismi seu Naturalismi 207
" iiciens existentiam et possibilitatem Revelationis praetextu sequendi iura ct dictamina rationis1.
Constitutivum formale rationalismi est igitur principium absolutae iiutonomiae rationis ; cuius formulam rationalistae volunf invenire in .rbis Cartesii «nihil esse verum dicendum, quod evidenter non est ta- |i' ». Cartesius ipse fide admittebat propter auctoritatem Dei revelantis npernaturalia mysteria inevidentia, sed evidenter credibilia. Rationalistae dicunt : ratio humana seu « philosophia neque potest neque debet nlli sese submittere auctoritati ». (Denz., 1710). Sed e contra iudicare ilcbet ut supremus arbiter quid sit verum, quid sit falsum aut tantum s\ inbolicum in sacris Litteris. Ita Spinoza in suo « Tractatu theologico- ] " >1 itico », qui continet rationalisticam solutionem quaestionum de inspii.Uione, de prophetia, de miraeulo, de libero examine. Rationalismus npidernus historice procedit ex lutherano principio liberi examinis ; pi imo novatore reiiecerunt auctoritatem Ecclesiae Revelationem propoixntis, et postea rationalistae reiicerunt auctoritatem ipsius Dei reveliintis.*;,
§ II. Quodnam sit fundamentum rationalismi, seu absolutae rationis autonomiae. — Fundamentum proximum est raturalismus, li ndamentum remotum est pantheismus et atheismus. — Rationalismus i uim'praesupponit non existere verum cognoscibile supra vires naturales ii"strae rationis. Hoc negare vel existentiam ordinis veritatis et vilae supernaturalis, vel saltem cognoscibilitatem istius ordinis etiam |ier Revelationem 3. Haec autem negatio vocatur proprie naturalismus.
1 Secundum aliam significationcm rationali>"mus oj>ponitui" 1 mpirifino, t t M< D1 | I t 111 intellectualismus defendens essentialem distinctioncm inter sensus ot intelloOtUHl
- Hoc affirmatur in Concilio Vaticano, Constitutio Hti F&iis. Ci. Vaian i, Htvdti 1111 te Concite du Vatican, t. I, p. 99. (Le protestantisme) p. 112 (le RatioaaliUTie)
:l Cf . Ou.it-LAPRUNE, Membre de 1' Instit, La Raison et lc rationalismr (pr&foCC 'I' \ Delbos), 1106, 17. e et 18. e lecon, le Kationalisme et ses diverscs fornn s < 'esi utir J», trine (ou tout au moins une tendarice) qui supfrime av prcfit de la raison ou alisorbc il.ins la raison meme toute connoissance et mhnc toiite cliose. — Mais le mot raison a plulluis, acceptions. De la plusieurs sortes de rationalisme : 1 .e forme : usage excessif du raitnr.ncment, on fatt fi du sensibile, du fai*, on ne prise que le» dcductions et constructions a bt iori. — 2.e torme : on proclame la souveraineti de la raisnn abstraite thiorique, oti mebi i.Hc ce qui est obscur, ce qui est complexe, la complexitfi vivante ; c'est i'6tat d'esprit Brs |ihilosophes du XVII.e siecle. — i.e forme : on proclame la souverainete delascience |r |K-rimentale) et non plus de la raison : on pr6tend se defendre de toute speculation Itiri.iphysique et on d6cide en maitre ; on admet comme dogme ce qui parait la condi- II1111 de la science : le d6terminisme universel ; d'oii, comme corollaire, croit-on, 1'impos- Uliilite du miracle. — 4.e forme : essai de fonder la pretention scientifique sur des ptincipes )Ui l<iphysiques. Le dogme, c'est que tout est intelligible, cr ce sens que tout est r£ductible l.i pensee (humaine), tout 6tajtt, dans le fond, pensee ; ex. : le rationalisme de Spi- MH11. — 5. e fonne : tationalisme critique : tout s'explique dans l'6volution universelle. tniil vient en son rang : il s'agit de tout comprendere et de tout expliqucr. lcul est d6kriuiiicj, — - 6. e forme : rtacticm contre Vintellectualisme : vue nette et vive de 1'absurli dos pretentions de certains savants ; on flagelle leur fatuit6. On aime a mettre au niiiiiepcement de toute chose un inconscient. . , une liberte, quelque chose a quoi fciu ic fie. . . Et voila un fid6isme. lequel s'allie a la critique ou a cette intelligence k/inrtrantc de toutes les lois de la vie. II, y a une facon rationaliste d'6tre fidfifte. . .
11 ilcclaraiit le tnni iwlauf inconnaissablo on prctend toujcurs que la pensee
- ii.uiu- (lirinctire sniilr iiinl -s<- ile ses jugemeiils, aucunc autorite stiperii-iire ne rinc. - Fornir . I. 1 111. 1 1- ; louto» les lormcs procedontcs «'cntondcnt pottr intcr-
Quamvis hoc nomen frequenter idem significel ac rationalismus, tal men designat potius fundamentum rationalismi. Naturahsmus enim estfl proprie negatio possibilitatis elevationis nostrae naturae ad ordmem stfl pernaturalem, et rationalismus est applicatio huiusce doctrinae ad rtm tionem humanam, sicul liberalismus esl eius apphcatio ad libertaten* TJnde rationalismus i>roxime fundatur in naturahsnio, sicut e contrSB virtus Mei fundatur in gratia, ut proprietas in essentia.
Si tandem naturalismus negat non solura, cognoscibihtatem ordinjj veritatis supernaturalis, sed ipsam existentiam istius ordmis, tunc iurflj datur ipse in pantheismo. Ut enim nulla veritas sit supra vires n°straj| naturae rationalis, oportet naturam nostram identificari cum naturfl divina. ttem nihil eril supra vires efficientes naturae, et miraculum eitj impossibile, si natura ipsa identificatur cum Deo, nam omnia phaenj mena naturaliter et sine ullo decreto libero procedent ex natura divin^ Imo pantheismus, seu identificatio finiti et infiniti m eodem subiect» ita es1 absurdus, ut non possit proprie concipi : sed duplex hypothesij» .a) vel mundus reducitur ad Deum per se existentem, et hoc est absoij ptio mundi in Deo, seu acosmismus (cuius principium mvemtur man| quitate apud Parmenidem, qui affirmabat existentiam unms entis im| mobilis et negabat omnem multitudinem et modum, ut vanas apparera tias) ■ et ad hoc tendit realismus absolutus : ens umversale existit fojj maliter a parte rei ul subsistens ; b) vel Deus reducitur ad muntlurr| ,-, hoc est absorptio Dei in mundo seu atheismus, et lta estm evolutiaj nismo pantheistico nostri temporis, ut notat Enoyclica Pascendi Pij X cf Denzinger, 2073 : « Id ratum ipsius fixumque est, debere .atl,eajj esse scientiam itemque historiam ; in quarum finibus non msi phsuj nomenis possit esse locus exturbato penitus Deo et quidquid divmum est ». Sic fundamentum remotum 1 ationalismi est pantheismus vel etiaflj atheismus. ., .... ■
Unde, ut melius postea apparebit, non potest negan possibilitas sa pernaturalis Revelationis ex parte obiecti, qum admittatur atheBJ
SmUHaec series errorum dilucide exponitur in Syllabo Pii IX (DejwM 1701) ■ titulus 1 § est Pantiieismus, naturalismus , rationahsmus aos(M lutus »'. Prima autem propositio damnata est pantheistica seu potiU| athea ex qua procedunt ex mvessitate sequentes propositiones. fes| enim! Sullum supremum, sapientissimum, providentissimumqiie Nm men divinum existit, ab hac rerum universitate distinctum, et Deus UM dite u Pieu, au nm ds la raison. dinletvenit dans le monde. de se rev.-l.-r. de faire <lel miracles et pour ,iduire tes faits relipeu.r d la mesure de ndtre pensie. (. esl lc rat.onM Usme libre-penseur avec des auances a 1'infini. - t.a ra.MHi esl loujours ce par qufl ■ l'on decide de tout en maitre. . ■
, Si l'on veut touch ce que le rationalisme a de v.tal on pe.it le ramener a CH proposi'ion5 : i» 1'etre se ramene a la perseo (humaioe) : a« 1« vouloir se ramcnc & j pen^e; } la raison & suffit a elle-mOme, en sorle quMlr «1« r.cn o-.i el.c | fonie ; c"Wt elle qui cst 1'absolu ; 4* ia foi M MlM "'• dorniiro nnalvse a l.i raison 01 cequi se.ait delinitivement .efractaire n'a pM d« v .r , J« la ntaou dcc.dant de cflj
11 derniir rOMOrt 0» Muio ...anrcsse. soulc |UM d. I* v.-n.. b.l . ■ vru. i l:t sl on n la ralion ? •. I
Defmitio Rationalismi seu Naturalismi
<'s( ac rerum natura, et idcireo immutationibus obnoxius, Deusque reafise fil in homine et in mundo, atque omnia Deus sunt et ipsissimam Dei hap-nt substantiam ; ac una eademque res est Deus cum mundo et proinde npiritus cum materia, necessitas cum libertate, verum cum falso, bonum fcum malo, et iustum cum iniusto ». Ex quo sequitur 2* propositio : «Neifjnnda est omnis Dei actio in homines et mundum » scilicet Revelatio fct miraculum. Denz., 1702 '.
§ III. Consequentiae naturalismi et rationalismi. — Hae conptciuentiae exponuntur in Syllabo Pii IX. — Naturalismus, ut dictum fest, est negatio possibilitatis elevationis nostrae naturae ad ordinem su- ||n rnaturalem, et simul proinde negatio peccati originalis seu privationis 111 litiae originalis. Aliis verbis, naturalismus reiicit simul et nobilitatem mupernaturalem hominis et humanam miseriam, proinde necessitatem linlemptionis.
Sicut autem, iuxta Ecclesiam, ex gratia supernaturali sequuntur virtnies supernaturales in diversis facultatibus nostrae animae, scilicet fckles, spes, charitas, prudentia christiana, iustitia christiaha, fortitudo rliristiana et temperantia chnstiana ; ita ex naturalismo sequuntur quoad ptionem rationalismus, quoad voluntatem liberalismus, quoad amorem liumanitarismus, quoad sensibilitatem sensualismus, quoad societatem Borialismus. Ita ut scribi possit haec synopsis Syllabi Pii IX (Cf. opera tardinalis Pies, et per oppositum opus rationalistae Buisson : I.a yoi laique) 3 :
christiana fides / charitas, spes. obe- \ i.ii.ralismus .
rationalismus liberalismus, humanitarismus sensualismus socialismus dientia castitas, mortificatio regnum Dei in societate gratia supernaturalis
Sicut onim niturilismus est regatio clevationis nostrae ad ordinem supernaturalem II 1 itionilismus negatio Revelationis. ita liberalismus est negatio offirii suscipiendi llvinam Revelationem sive pro individuo, sive saltem pro socictate *. Itaque libera
' Cf. Dom. P. Rhmoit, La Citt anlictUienne au XlX.e sitcli. Les Ettcws modetnes ... I.er.
Wature du rationatismc a 1'^gard de 1'ordre surnaturel, et ii l'egard de 1'ordrc na- I; les formes deguisees du rationalisme, p. 13-111.
Cdti ptalique du rationalisme : secularisation universelle de 1'Etat, de la Itgislation, 1'euole, de la philosophie, des sciences, de la morale. de la religion, de la vie des peusysteme de Ia souverainete du peuple ; adoraHon de 1'homine ; dechainemcnt des li.ludes ; anarchie et despotisme, p. 113-485. Origine du tationalisme. Comment-il est sorti du protestantisme. — Ce qu'il fut XVIII.e s. — La R^volution, loi et but de son oeuvre : egalitf de, citoyens, deli tion du regne de J. Ch. snrtout de son regne social. — Le rationalisme sous l'Emt. — Le liberalisme de 1815 a 1848. — La' libre-pensce, p. 488-582. ' Cardinal Pie, Ouvtes complites, Paris, 1878, praesertim : Insttuclions synodules Ifs principales etteuts du temps present. Donoso Cortes, Oeuvtes, tr. fr., t. II
' I'". Buisson, directeur de rF.nseignement primaire, puis professeur a la Sorbonne : ' 1 /1/(171/« (extraits de discours et d'^crits 1878lori — Paris, 1912) cf. infra statim iU's h.iiusce opiTis.
vi i.mius Pn IX ( I > k n /. . . 1715). Indijtereniismus. Prop. 15: « l.iberum cuique onl ' im amploi 11 ..' proflteri rcligiorem, quam ratioi.is liiniine quis duct.is veram iii •. orlt ».
2I0 Examen Rationalismi scu Naturalismi ismus, secundum quem fides non est ad salutem necessaria, substituitur obedientjM christianae, sicut rationalismus fidei, Item humanitarismus, seu amor humanitaM sine relatione ct subiectione ad Deum, substituituir charitati, qua proximus diligM propter Deum ; imo invertitur in humanitarismo ordo charitatis ; oportet enim reverfl ut aiunt, omnes opiniones humanas, etiamsi sint contrariae verbo Dei ; qucd est ipflB Deum despicere. Unde, iuxta Ecclesiam, haec reverentia humana, quae saepe voca^B modestia, est falsissima humilitas ; ita liberalismus et humanitarismus est falsa chariM eam imitatur sicut vitrea adamanti sunt similia. Pariter in humanitarismo desiderM felicitatis tcrresrris substituitur spei beatitudinis caelestis.
Similiter quoad sensibilitatem, sensualismus, mollitia, legitimitas divortii subslM tuuntur mortificationi, castitati, patientiae ac fortitudiri christianae.
Denique quoad societatem, socialismus substituitur regno Dci in societate M iustitiae christianae, ac si societas ipsa et non Deus constituisset praecipua 'HB officia quoad vitam familiarem et socialcm, ac si finis hominis non esset caelcriB beatitudo .,ed futura civitas terrestris1. Unde quidam socialistae mystice loquntutM societatc ac si loquerentur de Deo, revera iuxta cos societas est Deus in fieri *.
riberalismus. Prop. 77 : Aetate hac nostra non amplius expedit, religionem catbfl llcam haberi tan<iuam unicam status religionem, ceteris quibuscumque cultibus "CjH Prop. 80 : « Komanus Pontifex potest ac debct cum progressu, am UberahsmW ot cum recenti civilitate sese reconciliare et componere ».
Ethica alhea. Prop. 56; «Morum leges divina haud egent sanctione, mimmeque (.{■ est, ut humanac leges ad naturae ius conformentur aut obligandi vim a Deo accipiai^H Eomiiia athea. Prop. 66-67 : « Matrimonium non est sacramentum », « Iure natur« matrimonii vincuium non est indissolubile, et in variis casibus divortium proprie dichM auctoritate civili sanciri potest ». ' , , .1
Schola athca. Prop. .17: « Postulat optima civilis societatis, utpopulares scholM quae. . . educationi iuventutis curandae sunt destinatae, eximantur ab omm hcdesi« auctoritate, moderatrice vi et ingerentia. . . ».
Socia.i-: athea Pri p. 60 : Auctoritas nil.il aliud cst, msi nuineri et matcrialium rium summa». — Item in Encyclica « Quanta cura » Pii IX (Denz., 1691-1699) : « H luntas populi, publica opinione manifesta cons>ituit .-.uprcmam legem. et m ordine.^H litico facta consummata, eo ipso quod consummata sunt. vim iuris habent ».
» Socialismus, cf. Denz., 1694- Ency. « Quanta cura» in qua error sociahsmi stg exponitur - « societatem domesticam seu familiam totam suae existentiae ratione^B iure dumtaxat civili mutuari ; proindcque ex lege tantum civili dimanare ac V<-"^M iura omnia parentum in f ilios, cum primis vero ius institutionis educationisque cura°d^H fteni DBMZWi m, 1718. a, — Et Leo XIII Encycl. « Quod Apostohci munens ». 18.19 • de Socialismo : « Ecclesia multo satius et utilius inaequalitatem xntet hotmntsmM poris ingeniiquc viribus naturaliter diversos, ctiam in bonis possidendis agncscit».
! c{ F Buisson La joi laique (cite Dict. Apologet. art. laicismc) : 1 ■.iu haincr.B raison comprimer 1'intclligence, c'es tcommettre un sacrilege. . . la seule religion capabUm ri°inirer VhumaniU, si longtemps asservic par religions dogmatiqucs, c ost la libel» de°conscience servie par 1'intelligence, c'est le culte dc la raison humatne (p. 198). Or « M possible addit Buisson, d'etre Ubre-penseur sans'etre ripublicain, d'etre republtcain |M fitre socialiste ? » (p. 196). Ut ostenditur in Dici. Apol., loc. cit., col. 1785 hal etur 1« laicismum.: . .
«Esprit laique == autonomie absolue de 1'individu. — Autonomie de 1 mdivuluj souverainete populaire. — Souverainete populaire = republique democratique^^M fraee universel, egalite parfaite de tous le» biens, socialUme ».
Iadres Discours ■■ la Chambre des deputis, 11 fev. 1895: .Ce qrftl faut sauvegmm avanl tout, ce qui est le bien inestimable conquis par l'homme a traver tous ■ prejuges. toutcs les souffrances, tons les combats, c'est cette tdiic ./'< 'I " ,v a pmU viriU sacree, Cest a dire interdite ,\ la pleine investigation do riioinmr, < cst qt» qu'il vade plus grand dans le monde, c'ist la liberti stnmrotm • '• l ttPrit . c fs9M toute viriU qui nel vent pas de nons est u« mensonpr. c'osl <|Ui »1 I "I' »1 im-nic de ■
Definitio Rationalifmi seu Naturalismi
Semirationalismus notandus est inter consequentia rationalismi. hst tentamen conciliationis rationalismi cum ftde catholic a. (Cf. Syllabum •'■i LX, §11, Rationalismus modcratus). Differt a rationalismo absoluto, prout admittit factum Revelationis divinae proprie dictae, sed cum eo ( unvenit, prout sustinet omnia mysteria revelata posse demostrari ex |m incipiis rationis naturalis, ac proinde nullum esse necessario credendum l'1-opter auctoritatem Dei revelantis. Sic servaretur autonomia rationis. Ilem dicunt semi-rationalistae : « cumaliudsit philosophus et aliud philosophia, ille ius et officium habet se submittendi auctoritati, quam veram ipse probaverit, at philosophia neque potest, neque debet ulli sese submittere auctoritati ». Denz. 1710.
Hunc semirationalismum et sjmul liberalismum sustinuerunt Cuenther, Hermes. liohschammer. (Denz., 1618, 1634, 1655, 1666).
Concilium Vaticanum 1 dicit de semirationalismo : « Hac porro impietate (rationalismi) circumquaque grassante, inteiiciter contigit. ut plures etiarri e catholicae !■• clesiae filiis a via verae pietatis aberrarent, in iisque diminutis paulatim veritatibus s, nsum cathoticus attenuaretur. Variis enim ac peregrinis doctrinis abducti naturam et Kiatiam. scientiam humanam et fidem divinam, perperam commiscenles, genuinum srnsum dogmatum, quem tenet ac docet sancta mater Ecclesia, depravare. integrita- ("iii et sinceritaUm fidei in periculum adducere comperiuntur ».
Liberalismus F. de Lamennais fuit aliud tentamen conciliationis. I.iimennais (L' Avenir — Essai sur 1' Indifference, t. II), confundit fidem hnpernaturalem necessariam ad salutem cum fide communi totius humaiJiitatis quae in omnibus religionibus per traditionem servatur, et quam vm abat sensum communem seu rationem generalem. Ex hac confusimir Kr.|uebatur liberalismus et indifferentismus iuxta quem : quaelil-cl lid.-i pi li\ssio sulficit ad salutem.
Cf. Denz., 1623-1617. — Gregorius XVI contra liberalismum F. de Lamennais II : « ex proiecta et effrenata novitatum cupiditate veritas, ubi certo consistit, non linrritnr, sanctisque et apostolicis traditionibus posthabitis doctrinae aliae inanes, ' s, incertaeque, nec ab Ecclesia probatae adsciscuntur, quibus veritatem ipsam i ac sustineri vanissimi homines perperam arbitrantur ». Lamennais gloriam Dei imarum salutem confudit cum aura favoris popularis, itaque pervenit ad fali haritatiS notionem.
Kecentius modernistae fere similiter processerunt, sicut semirationa- < et liberales intenderunt invenire medium conciliationis inter nafeilismum et fidem catholicam. Datur quidem medium virtutis inter 1 1 1 secundum excessum et defectum opposita. Sed inter. verum et iHiim, sicut inter bonum et malum, non est aliud medium quam medioii< ^-isible. si Hicu hti-mHme se dressait devant les mullitudes sous utte formc pal- ''' devoir de /' hommt scroit de rejuscr Vobiissancc et de le considfrer (omme
11/ uiwc qui Von dUeute, non comme le niattrc que l'on subit », 1 Cottstitutio, l'Uiu», V Cf. Vacant, Etudcs sur le Conc. Vat., I, p 11.*.
cntas, seu confusio boni et mali ac depravatio verae normae iudicii M voluntatis.
Ecclesiae igitur damnavit haec tentamina conciliationis rationalisfln cum fide catholica, non cnim conciliari possunt contradictoria, affia matio et negatio ordinis supernaturalis ac religionis essentialiter supea naturalis. Haec contradictio non existit solum quoad litteram doctra nae fidei, sed etiam quoad spiritum.
§ IV. De spiritu rationalismi, iuxta Ecclesiam. — Hoc brevitB dicendum est propter duas rationes : i° ut clarius appareat contra seJ mirationalismum et modcrnismum impossibilitas conciliandi rationa lismum cum fide catholica 2° ut melius manifestetur utilitas et nectflj sitas argumentorum moralium in Apologetica
1 M. Plondel in suo libro I.'Action, p. 392 et 368, quamvis ipse non semper satil servet gratuitatem elevationis nostrae ad ordinem supernaturalem, protunde ostendfl spiri'um rationalismi moderni. Ait enim : « II serait etrangc enfin d'opposer au surnflj turel ce qui en est la seule raison d'etre et la prope definition. Est-ce qu' il serail, s' 11 n' 6fait qu' un objet d' 6tude, une conquete de 1'eflort l-.umain, s' il ressortissait de 9 philosophie mdme ? Est-cc qu' il serait, s' il n'exigeait de 1' homme rien qui surpassl deconccrte et meurtrisse sa na*ure ? ... Or avouerait bien encore que 1'ordre naturel nn suflit pas it 1' homme. Mais on voudrait que le surnaturel rentrat dans 1'ordre naturfl lui mfime. — On pretend que la seule notion de revelation ne supporte pas la discufl sion rationnelle. Et l'on ne supporfe pas que cette conclusion negative soit diicutew SOUS pritcxle dc respect, le libre examen rejuse 1'eramen. On s' impose a 1' egard du dognfl une muettc reservc que le dogme ne demande pas, que lc dogme condamnc. Et cS respectueux qui ne veluent pas qu'on le critique sont ceux memes aux yeux de quifl est d'invention tout humaine ... — On semble « pret a mourir de nc pouvcir nomraj ce qu'on adore ». Et s' il se nomme, on dechire ses vetements en criant au blasphenfl^^ boulimie singuliere, qui sous 1'apparence d' un appetit devorant, cache une satiete, ufll degout, une abfer.ce de toute faim genereuse. Qiiand on anime la viriti plus que soflP coute-t-il d'abaisser sa pensee infirme devant Vinfiniti de ce 1/u'il y a 11 croire ? Et c'ew la qu'est le germe d' une plus grave inconsequence, origine ordinaire de toutes les autrflf — II semblait que 1'expansion du coeur humain fut infinie, que son besoin dc tendrde devouement et de bonheur merite, le seul qu' il puisse gouter, fftt insatiable ; il blait qu'on fut pret a souffrir et a mourir par amour. Mais en face des sacrinces sfi sibles ou intcllectuels que 1'egosime de l'orgueil ou de la volupr.6 doit faire a la • 011 science, v( ila qu'on se r6volte comme si c' etait tyrannie et intolerance », p. 392. 4
« Si la gravite de la faute est voilee ... si le mal ne semble etre d'abord qu' un mom dre bicn ... qu'on n'aille point conclure contrc le sincere aveu de la crnscience : eljj nc se gaidc vivantc et ardente qu'autant que, selcn la remarque de Carlyle, elle m;uj rappelle plus ou moins ce que nous savons tous plus ou moins. c'est que sous cB approximations de la connaissance, il y a une diflircnce absoliiment infinic cntre flj homme de bicn et un michant. Sans doute, dans la region moyenne de l'amc, cc sont dfl nuanccs superficielles qui distinguent le commun des hommes. Comment admcttre uflj -esponsabilite sans mesu^e dans une inli-mite sans borne ? Comment croire a la raifl lice infinie de cct homme que je connais et que j'aime, faible, incons6quent et malhefl reux ? Mais il n' y faut pas croire, parce que le role de notre igrorance humaine n« pas la justice, c'est 1' indulgence et 1'amour. Et pourtant, sans juger personne, — flfl le commandement moral « vous ne jugerez pas » est absolu, — pfinetrez un peu pfl avant, eprouvez les coeurs. Voyez en imagination ce mis6rable qui, sans y avoir jamiflj songd, mourrait de faim plutot que de commettre une infamie : ce grossier tient nfl Ia pointe de l'ame a la vie 6ternelle. Voyez cet opulent avide qui, sans scri pule peufl etre, frustre ce pauvre meme. Quel partage au jour de jnstice, et qu' il n' - aura rlfl d'arbitraire, ricn d'ext6rieur, rien d'excessif en l'extremit6 des repr6sailles divineS.ff « Ricn de plus simple, semblait-il, rien de plus naturel ou de plus lcgitimc que j dirc a sa propre volomt6 : « Tu n' iras pas plus loin ; lu nc rn rvr.i'. rnn ■!<■ plus haofl tu ne donneras ricn de cc que tu as ; tu ne sortiras pas de l"i nicnii1 «. V'oi< i pourtttfl que cette nttitude reaerveo et oxpci tan'e cnfcrnuune ncRntion viiloiii.nic .•! um pfl
Definitio Rationalismi seu Naturalismi
Non agitur de spiritus huius vel alterius rationalistae, qui gravitai-m sui erroris ignorare possunt, sed de spiritu ipsius rationalismi.
Frequenter in sua philosophia religiosa, rationalismus maxime comnimdat non solum sinceritatem in investigatione veritatis, sed naturah m sensum religiosum, imo mysteria Christianismi admittit secundum n ituralem interpretationem. Ita v. g. Kant et Hegel. Sed in Sacra Scripiura dicitur : « Probate spiritus si ex Deo sint » (I Ioan., VI, 1). « Viili te ne quis vos decipiat per philosophiam » (Coloss., II, 8). « Sapientia cnim huius mundi est stultitia apud Deum » (I Cor., III, 19). « Mystelium iam operatur iniquitatis » (II Thess., II, 7). Et Christus, qui pro (Miinibus peccatoribus oravit, dixit : « non pro mundo rogo » (Ioan., XVII, i() ad exprimendam malitiam spiritus mundi.
Revera spiritus rationalismi manifeste apparet dum proclamatur | iincipium absolutae autonomiae rationis, scilicet : « ratio humana ita independens est, ut fides ei a Deo imperari non possit ». Hoc est, iuxta I ixlesiam, spiritus infidelitatis, inobedientiae, rebellionis, « superbia vitae » ut dicitur in I Ioan., II, 16, id est amor propriae excellentiae sine ibiectione ad Deum.
Hic spiritus rationalismi ita radicaliter spiritui Dei opponitur, ut 'rincipium absolutae autonomiae rationis sit non solum « pravum et l>'Tversum» sed, ut dicunt Encyclicae, « stultissimae arrogantiae » exuessio, et « deliramentum » ducens ad « libertatem perditiOnis », quae nnprobomm fraude ex omni parte percrebuit ». Cf. Encyclicam « Mir.iri vos » Gregorii XVI. Denz., 1613 sqq. Item Encyclicas Pii IX, Denz., 1(142 sqq., 1688 sqq.
Item loquitur Concilium Vaticanum in principio constitutionis Filii Dei: «Tum nata est et late nimis per orbem vagata, illa rationalismi si'ii naturalismi doctrina, quae religioni christianae utpote supernaturali iiwtituto per omnia adversans, summo studio molilur, ttt Christo, qui solus Dominus et Salvator noster est, a mentibus humanis, a vita el WOribus fopulorum excluso, merae quod vocant rationis vel naturtie regnum stdbiliatitr. Relicta autem, proiectaque christiana religione, negatio vero Dco et Christo eius, prolapsa tandem est multorum mens in pantheimni, materialismi, atheismi barathrum, ut iam ipsam rationalem natitram, omnemque iusti, rectique normam negantes, ima humanae souctatis fundamenta diruere connitantur » In hoc iam habetur rationiilismj confutatio. Cf. etiam Schema Concilii Vaticani, Doc. VI, c. II.
Mlion positive oxeot|oic,. l'our rejuser tout don (minent et se restreindre t) soi,1'on use |i . ela meme dont on feint de se passer. A le voir du dehors. sub specie materiae, •• ic ainsi amorti parait saDs doute born6 et caduque. Mais la grandc jaute de V homme, 1 (I i mployer ; pour se limiter, son infinic puissance : seule sa volont6 est assez forte (0111 arreter sa volont6. Et si la route peut 6tre barr6e meme a Dieu, si l'homme peut 'r|erminer et faire qu' il ne soit plus pour 1' homme, c'est qu' il se sert de !ui ccntre 11I, cn acceptant d'abord ce qu' il en faut pour le repousser >•, p, 368.
« Ausu, sans prcjngcr ancunc qnestion propremeDt rcligiose — c'est d' une autre ilrc — est-il neccssaire d' 6carter, par la philosophie, lcs obstacles qu'accumule, sars |fniie ft tort, une philosophie hoslile de parli pris, non point au contcriu de telle ou plUformule dORniiitiqiic, mais & la notion mfme de rivclaticii et ii la possibilit6, <l I niilit6 dc toui dOgtna d6fini », p. 393.
In Schemate Concilii legitur : « Huiusmodi igitur errorum portenta exsecran simul ex supremi pastoralis officii Nostri debito et animi sensu, quo maxime possumu pro aeterna animarum salute sollicito, admonemus et obtestamur eos potissimum 1 praesunt, et qui privatim vel publice in scholis educandae et erudiendae iuventu" munere funguntur, ut ab animif subditorum hanc pestem grassantis incredulita, arceant, illosque contra pericula in eam iDcidendi praemuniant l.
•■ Dicere solent plerique recentiores pantheistae, in fide christiana idem revcra tineri, quod in philosophia pantheistica docetur ; sed discrimen maximum esse in f concipiendi et intelligendi rem eamdem. Fidem inquiunt es^e jormam infimam c cipiendi veritatem, speculationem pantheisticam esse formam supremam et per/ec simam. In fide enim chrisUana, aiunt, Don intelligitur veritas in seipsa, sed suscipit sub conceptibus rerum singularium et sensibilium, et sub symbolicis velaminibu speculationis autem est ipsam puram veritatem in se comprehendere. Hinc glorian dogmata symboli chrisliani de Deo, de Trinitate, Incarnatione, Redemptione, Resurrecti «tc. a se nullatenus negari, sed immo speculative comprchendi. Hac fraude dum illa figmenta de evolutione entis puri in mundo et humanitate venditant velut spec tivas declarationes dogmatum christianorum, duo haec consequi student, u+ se i ab infamia atheismi ac impietatis tueantur, et christisnam religionem per depravatio doamatum ac abusum nominum e/ficacius oppugnent. Propterea in exposi*ione impieta panthcisticae visum est opportunura huiu., etiam fraudis ac abusus verborum c' stianriruni inenlionem fecissc » l.
Uno vorbo spiritus rationalismi est, ut dicit Concilium Vaticanu perverse substitnere regno Dei regnum naturae ei rationis.
Quoad hoc quinque sunt notanda ab omnibus catholicis admissa. quae gener> liter potius oratorio modo quam theologie exprimurtur.
i° Nomine perversitatis utuntur Encyclicae secundum proprium sensum, qui 4 rificatur hic maxime. Perversitas enim est voluntas invertendi ordinem essentialcm " rum, ut scilicet creatura* non amplius subiiciantur Deo, sed potius Dcus creaturis. hoc invenitur peccatum spirituale multo gravius quam peccata carnalia. quia « ph$ habet de aversione a Deo » (I.a Il.ae q. 73. a. 5). Et haec perversitas voluntatis suf porit eversionem radicalem iudicii, quae nihil aliud est quam contrarium doni safff tae et vocatur. in Sacra Scriptura, spiritualis « stultilia » 3, aut « carnalis sapientia 4, » Animalis autem homo non percepit ea quae sunt Spiritus Dei ; stultitia enim illi et non potest intelligere 1 I Cor., II, 14. Sapientia cnim de omnibus iudicat r tive ad Deum primam causam et finera uitimum, stultitia spiritualis iudicat de nibus etiam de Deo relative ad id quod. est infimum, v. g. ad libertatem cogitandi sij ulla regula \ Ex quo patet autonomiam absolutam rationalismi nihil aliud esse, iu' Ecclesiam. quam falsam autonomiam filii prodigi, quae ad servitutem et abicctio" ducit. (I.uc, XV. 11). Quod non satis animadverterunt theologi .semi-rationalis' ut Gunther, Hermes et postea modernistae.
' Schema Concilii Vaticani, Doc. VI. cap. TI. Cl. Vacant, Etudes sur le ConA du Vot., I, p. 572.
1 Schema Conc. Vol., Docum. VI, n. IV. Cf. Vacant, Etudcs sur le Conc. du Vt I, p. 582.
Rationalismi delinitio ac divisio
2* Ima, spiritus rationalismi, secundum Schema Concilii Vaticaoi, ab altiori pervnitatis ■inspiratione procedit 1 . K' theologi catholici de principio absolutae autoiwniae rationis creatae semper tractaverunt, occasione gravioris peccati spiritualis, .1 ilicet daemonis. S. Thomas assignans non solum obiectum materiale istius peccati «r.l forraalem eius rationem, dedit profundissimam definitionem naturalismi ; I.a q. 63. ■\ ; : .1 In hoc (angeius) appetiit indebite esse similis Deo, quia apfietit, ut finem ultitnm bsatitudinis, id od quod virtutf. quae naturae poterat pervenire, avettens suum
\ 'y:t\tum- K BEATITUDINF. SUPKRNATURALI, QUAF. EST EX GRATIA DEI. Vel si appetiit,
11 nltimum linem, illam Dei similitudinem, quae datur ex gratia, voluit hoc habere
II virtutem suae naturae. nos ex divino auxilio secundum Dei dispositionem ...
III hoc voluit perverse Deo assimilari ». Item rationalismus vel reiicit mysteria supernluralia et elevationem ad ordinem supernaturalem, vel mysteria supernaturalia vnlt cognoscerc virtute naturali rationis. Unde non mirum est si Ecclesia nihil aliud ^i'leat in principio rationalistico autonomiae quam spiritualem rebellionem cuius fornnila est 11 non serviam ».
30 Notandum est quod pcrversitas spiritus rationalismi non semper statim apparet, ;|uia non tam invsnilur in obiecto ad quod tendit, quam in tnodo tendendi. Sibimetipsi |n iponit obiectum bonum, scilicet progressum intellectualem et socialem sed sine Dei mtilio et sine obedicntia Deo. Hoc etiam notatur a S. Thoma qucad peccatum angeli : 1 ontingit peccare per liberum arbitrium eligendo aliquid, quod secundum se est bonum, u-il non cum ordine dcbitas mensurae, aul rcgulae ; ita quod defectus inducens peccatum 111 solum e.. parte electionis. quae non habet debitum ordinem, non ex parte rei electae ; 11 11 1, si aliquis eligeret orare. non attendens ad ordinem ab Ecclesia institutum. Et liiiiiismodi peccatum non praeexigit ignorantiam sed absentiam solum considerationis riiriim, quae considerari debent. Et hoc modo Angelus peccavit convertendo sc per IM' iTura arbitrium ad proprium bonum absque ordine ad regulam divinae voluntatis » l .i, q. 63, a. I ad 4.m. Quod nervose Caietanus resumit « ad secundum se bona superbe trnrlit ». Pervesitas. in hoc casu, non est in obiecto sed in modo tendendi ad obiectum. Item rationalismus advcrsans divinae Revelationi, dicit se intendere quod est undum se bonum, scilicet scientiam, progressum intellectualem et socialem, pacem lnlcr homines. imo quandoque progressum ipsius sensus religiosi, sed ad haec bona nalnr.ilia tendit 1 avertendo se a beatitudine supernaturali quae est ex gratia Dei » et kvux omnia adimplere intendit virtute suae naturac. excluso Ghristo. ut stabiliatur, ■ il Concilium Vaticanum regnum naturae ct rationis.
l° Imo rationalismus instituit congressus religionum ad conciliationem omnium, et in nin congressibus rapraesentantur omne» religiones, praeter catholicam. Bonum appavns eo periculosius esl quo similius est vero bcno. Secundum praedictiones S. Pauli s lt S. loannis, antichristus apparebit, non subito tanquam manifestu*. et violentus |tci:lesiae inimicus, sed per seductionem operabitur, prodigiis mendacibus, tanquam
1 Schema Concilii Vaticani, Doc, VI, Vacant, Opus cit., I, p. 580 : « Negari non ilcst recentiori hac aetate magnam tentationem, qua serpens antiquus seducit habilUUes in terra, eo dirigi, ut homines a Iumine fidei vel certe a simplicitate et sincerilui' ubedientiae fidei, qua in captivitatem redigcndus est omnis intellectus, et a bonis Dip. rnaturalis ordinis paulatim aversi tere in humana solum ratione et in naturali orlliir rerum conquiescant ». Et statim de semirationalismo dicitur ibidem : « Haec forlli 1 h mperatior in suis erroribus minus manifesta co plus habet periculi -.
- II Thess.. II, 3-11 « homo peccati, filius pt^ditionis ... ostendens se tanquam sit K»i» ... Mysterium 1.1111 ufirratur iniquitatis ... Krvrlabitur ille iniquus .. in omni se- (iniinne iniquiiiii n. qul poreunt : eo quod churitatem vcritatia non receperunt ut hl 1 fiercnt, CdM Blttai lltll Dous operationem >-rrnris, nt credant mendacio ».
pseudochristus : « func si quis vobis dixerit : Ecce hic est Christus aut illic : nolia credere. Surgent enim pseudo-christi, ct pseudoprophetae : et dabunt signa magnafl prodigia, ita ut in errorem iudicantur, si fieri potcst, etiam elccti » '. Et loannes sitfl liter dixit : ocharissimi, nolite omri spiritui credeie, sed probate spiritus si ex Djg sint : quoniam multi psedoprophetae cxierunt. in mundum. In hoc cognoscitur spiritH Dei : Omnis spiritus qui confitetur lesum Christum in carne venisse, ex Dco est. 9 omnis spiritus qui solvit Iesum, a Deo non cst, et hic est Antichiistus, de quo stit quoniam venit » ?.
Sic verificatur elfatum « nptimi corruptio pessima » scil. corruptio charitatis fidei religiosae sub specie toierantiae et conciliationis omnium ccclesiarum et rn gionum 3.
5( rlaec perversitas quidem raro est perfecte sui conscia in hcminibus. « An* malis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei - nec consequenter gravitatem jF tinitam peccati seu aversionis a Deo. Haec gravitas melius cognoscitur ab angelis tf essentiam divinam intuitive vident quam a daemonibus. Item perversitas ratic lismi melius cognoscitur a theologia quam ab ipso rationalismo. Thcologia scit ?e eJ « quamdam impressionem divinae scientiae » (I.a, q. 1, a. 3), et eodem modo scit ra1" lismum esse scientiae et bonitatis divinae perversam ncgationcm, et quasi thcologinegativam alterius Ecclesiae negationis et odii.
V.\ hoc apparet utilitas et necessitas in Apologetica, praesertim ltU arte apologetica, argumentorum moralium, quae disponunt hominera nondnm eredentem ad considerandum alia argumenta et proprie dicta Revelationis signa.
§ V. Divisio systematum rationalistarum. seu naturalistarum- -i Haec divisio sumi debet ex definitione rationalismi. Rationalismus aq tem, ut dictum est, est doctrina negans possibilitatem Revelationis supernaturalis, quia, iuxta ipsum, non existit vcrum cognoscibile supra vires naturales nostrae ratiortis. Proinde systemata rationalistica per se et adaequate dividuntur secundum modum istius negationis, proufl scilicet autreiiciunt ipsammet existentiam ordinis entis et veritatflj supernaturalis, aut negant solum cognocibilitatem istius ordinis per roj velationcm. Prima systemata reiiciunt igitur possibilitatem supcrnatu? ralis Revelationis ex parte obiecti (ita pantheistae) ; cetera eamdem p<F sibilitatem negant vel ex parte subiecti, id est hominis qui revelationejM rationaliter recipere non posset (ita agnostici), vel ex patte Dei agenti qui non posset aliquid facere praeter ordinem naturalem (ita dcist Unde sic proponi potest haec divisio.
Rationalismus negat possibilitatem supernaturalis revelationis vel ex parte obiect.i : Evolutionismus pantheislicus vel ex parte subiecti : Agnosticismus vel ex parte Dei agentis : Deismus idealisticus (v. g. Hegcljj empiricus (v. g. Hacckc idealisticus (v. g. Kan' empiricus (v. g. positiv (Cherbury, Voltaire, sin, J. Simon)
3 Iuxta Kant, Bcclecja triumpluns oihil aliud eril qu.mi iiitin uiiiniuin ecclesia et religionum sccunduni principin religionis morc n«,tu»u)l •) MtlonnlU (cl. Kakt Jieligion dans les limitcs tle Itt, laison).
R-ilionaliMiii clc-linilio ac divisio i° Systemata autem prioris categoriae reduci possunt ad pantheisinum, et hodie ad evolutionisnium pantheisticum, qui damnatus est in piima proposdione Syllabi Pii IX et in Concilio Vaticano (Denz., 1807).
« Si quis dixerit, hominem ad cognitionem et perfectionem, quae naturaltm su- IJirret, divinitus evehi non posse, sed ex seipso ad omnis tandem veri ct boni possessioii. 111 iugi protecttt pertingere possr. et debere : A. S. ». Haec doctrina supponit quod dicilnr in p-ima propositione Syllabi (Denz. 1701) scilicet quod « Deus reapse fit in homine Bl in mundo, atque omnia Deus sunt et ipsissimam Dei habent substantiam », ut dicunt pnntheistae et praesertim inte* modernos Spinoza, Schelling, Fichte, Hegel, Haeckel, etc.
systema<a negant existentiam entis et veritatis supernaturalis, et etiam possibi lil. tem miraculi, quia reiiciunt existentiam Dei creatoris liberi, a mundo realilcr ct nssentiaiiter distincti. Causa prima, ut dicunt, est immarens mundo, et prcpterea h.iuc doctrina vocatur etiam immanentismus. Sublata autem existentia Dei transceniilriitis seu supra mundum existentis, explicatio phaenomenorum religiosorum in vita n.iiurali hominis reperienda est. Proinde explicantur omnes religioncs, etiam religio • lnistiana pcr evolutionem naturalis sensus religiosi, et valor istius sensus ac eius. i volutionis iudicatur a ratione, quae remanet supremus arbitcr veri et falsi, boni e'. fiiiili, ac penitus autonoma, secundum rationalisnii princijiium.
Subdividuntur systemata evolutionistica et pantheistica, prout apparcnt sub duplici foma, empirica scilicet aut idcalistica. Evoltttionismus empirictts seu materiali- Mi' iis defcnditur v. g. ab Haeckel ; et evolutionismus idealisticus propositus est a Fielilt-, Hegol.
2° Systemata autem secundae categoriae, que scilicet negant pos- '■iliilitatem supernaturalis Revelationis ex parte subiecti, reduci pos- ■.uiit ad agnosticismum, qui damnatus est praesertim in Encyclica Pa- *< • ndi Pii X (Denzinger, n. 2072, 2074).
Agnosticismus enim negat valorem ontologicum et transcendentem primarum llnhonum ac principiorum nostrae rationis ; aliis verbis, iuxta ipsum, ratio non potest |iii;coscere nisi phaenomena et leges phaenomenales quae sunt obiectum experientiae txli riiae aut internae, non vero ens substantiale rerum, nec a fortiori id quod cntia lnila transcendit. Proinde negatur cognoscibilitas existentiae Dei rcaliter et essen- ■iliter a mundo distincti, cognoscibilitas possibilitatis et existentiae miraculi ; imo li.iculum non potest concipi, esset contra principium causalitatis : omre phaenomenon ipponit phaenomenon antecedcns ; phaenomena enim in isto .--ystemate non sunt inlligibilia relative ad ens et ad supremum ens, »ed solum secundum suas relationes il mvicem, miraculum igitur est incogitabile. Consequenter Revelatio supernaturalis U111. ipi nequit, et etiamsi notiones mentis nostrae supernaturaliter ordinarentur a Deo, ■qiiidcm analogice mysteria divina exprimere pcssent, quia non habent valorem onto- B||i< um nec transcendentem sed solum phuenomenalem. Expressio mysteriorum non k 1 rsse nisi metaphorica seu symbolica, ct ratio philopophica remaneret supremus lliilcr valoris symbolismi religiosi.
1'roinde, secundum agnosticismum forsitan existit Deu» realiter et essentialiter
"ilo di.-tinctu», qui cst fundamentum ordinis BUpernaturalis, sed iste ordo superftlni.ilis cst quoiul noN nc »1 non cxisteret. Ccnscqucnter . ystemata agnostica intenbiiii ixplicare onnnn phaonomcnn roligiosa ••tiam vitae Chriali et chriJtlaiiismi se-
Examen Rationalismt seu Naturalismi cundum resolutionem ad primitiva phaenomena naturalis sensus rebg.os.. Sic rur apparet immanentismus et evolutionismus non proprie pantheisticus sed agnoshcf Ouidquid sit iu seipsa realitas extramentalis, nihil explicari pctest nis. secundum ) ges phaenomenales ; explicanda est igitur omnis fides et experientia rchg>osa secu dum leges evolutionis naturalis sensus religiosi. Hae autem leges scientifice cognoscuni a ratione quae sic semper remaret supremus arbiter.
Haec systemata agnostica subdividuntur sicut e1 evolutionist.ca. prout appa» sub duplici fnrma, empirica scilicet et idealistica Agnosticismus empmcus defendM v. g. a Hume, Spencer, Comte, Durckheim, W. james, a multis modernist.s. agnostm smus autem id,ealuticus a Kantio, Kitschl, Sabatier, etc. 1 Exminandus est igitu. evolutionismu., negars ,,.,ssibilitaten» supernatural.s KJ velationis ex parte obiecti, et postea agnosticismus eamdem possibihtatem rencijex parte subiecti.
*> Deismus (Voltaire, Consin, J. Simon) negabat possibilitatem Rl velationis potius ex farte Dei agentis, prout juxta ipsum, Deus praep leges naturae agere nequit. Sic Robespierre, ut Deista, volebat ms .tuere cultum Entis supremi, et omnes supernaturale renciebat Haec. naturalismi forma confutabitur postea in defensione posit possibilitatis Revelationis
. Cf Donoso Cortes, Oeuvres, trad. fr.. .862, t. II, p. 212. 228 etc. Du pH .Mrateur des plus graves erreurs de nos jours (I.ettrc de 30 pages au Card. To. lour 6 re prLentJe^a Pie IX), ostendit quod Deismus est pr.nc.p.um enoruraj ernorum Si enim Dcus non curat de individuis, peccatv.m von est amphus off* tnua D eum secl est iolum actus contra rationem, quae jug.ter evolv.tur ; ohm t Mfaritf» - furtum nunc socialistae dicunt : . ipsa proprietas .rd.v.duahs est 1»™L S i autem p«catum non est offensa contra Deum, a fortiori ncgaiu, peccatim, or^naM ^prTdl lncarnatio rcdemptiva. regeneratio ptf graUam sacr^ ««■ menta, saceraotum. matrimonium ut socramentum. vita aeterna. Et sie recumus ad^ turalismum complctum paganismi. liheralis . In hac via regressionis et descensus, quae vocantur v.a progressus. txberi 1 lis dirit Donoso Cortfs vult remanere ir, media altitudine, non adm.ttere Chr.stl^ sur le ChatoKcisme (t. III).
Chapter 8 of 34