Adnotatio in psalmum XXVIII. (pars 2)

Sed quid fiet, quaeso, de carnibus hujus vituli, quando nec saltem placere potest vitulus Libani, nisi forte diligenter comminuatur, quemadmodum decet victimam holocausti. Sed quonam, inquis, modo illum comminui oportet? Hoc te Moyses quam ego melius docet: prius illum jubet per frusta dividere, postea suppositum flammis in cinerem redigere (Exod. XXIX). Quomodo, quaeso, illum subtilius unquam comminuimus, quam cum prius per frusta divisum, per ignem postea in tenuem pulverem redigimus? Vitulus noster in Libano pascitur, si voluntatem nostram non nisi in rebus honestis sequimur. Vitulum nostrum mactamus, cum obedientiae amore omnem singularitatem abdicamus, vitulum autem nostrum secare, est de praesumpta libertate mentem increpare. Sed hunc usque ad frusta dividit, qui quaeque singularitatis suae opera diligenter distinguit, et se in singulis de praesumptionis audacia reprehendit. Tunc autem nihil amplius superest, nisi ut igne compunctionis, vel flamma divinae dilectionis eousque concremetur quousque omnis hujus arrogantiae voluntas sopiatur. De hujusmodi holocausto quasi quidam adhuc cogitationum cinis remanet, qui omnino a nostra recordatione perire non debet, quia utiliter satis suas quisque praesumptiones reminiscitur, quando in earum recordatione conscientia humiliata confunditur. Sed ecce dum vitulum nostrum diligenter tractare, et juxta legis praeceptum comminuere volumus, paulo longius digressi sumus.

Restat illud adhuc addiscere in fine sermonis nostri, quae sit differentia inter cedros Libani, et vitulos Libani. Per vitulos Libani accipimus praesumptiones arrogantiae, per cedros intelligimus fastus superbiae. Arrogantia est supra se aliquid praesumere. Superbia est de sua etiam praesumptione intumescere. Toties itaque vitulos in Libano nutrimus, quoties supra virium modum (quamvis bona intentione) praesumimus. Tunc cedri quasi de Libano urgunt, cum de nostris operibus bonis elationum fastus se in altum attollunt. Sub talium cedrorum umbra vituli delectabiliter depascunt, dum pro adipiscendo sanctitatis nomine in tantis laboribus non lassescunt. Et comminuet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus, quemadmodum filius unicornium. Ergo non solum Dominus comminuit cedros, tanquam vitulum Libani, sed et iste dilectus quemadmodum filius unicornium. Sed quis est iste dilectus, vel quorum dilectus? Non dicit horum, vel illorum, idcirco fortassis ut intelligamus dilectum omnium, quemadmodum, cum Dominus dicitur, intelligitur ille qui est Rex regum, et Dominus dominantium. Quis ergo est iste singulariter dilectus, et singulorum dilectus. Sed quis alius hoc erit, nisi ille speciosus prae filiis hominum, qui pro incomparabili pulchritudine sua omnibus se admirabilem ostendit, et amabilem facit? Vultis videre quomodo sit omnium dilectus? Audi quid dicat de eo Pater ejus; attende quod pro eo clamet sponsa ejus: vox Patris ad dilectum: Hic est filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. III); vox sponsae de dilecto. Adjuro vos, filiae Hierusalem, si inveneritis dilectum meum ut annuntietis ei, quia amore langueo (Cant. V); et de angelis scriptum est: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I); et item de hominibus legitur: veniet desideratus cunctis gentibus (Agg. II). Ergo dilectus iste dilectus est Patris sui, dilectus sponsae suae, dilectus hominum, dilectus angelorum, dilectus omnium, dilectus singulorum. Patet ergo quia veram dilectionem non habet, qui hujus dilecti dilectione non ardet. Audivimus quorum dilectus, audiamus adhuc quemadmodum, vel quantum dilectus: Et dilectus, inquit, quemadmodum filius unicornium. Sed quid est quemadmodum filius unicornium? An forte hoc genus animalium prae caeteris omnibus diligit fetum suum, ut paratior sit unicornis pro fetu suo perire, quam fetum suum perdere, ut malit pro ipso mortem incurrere, quam ipsum vel vivum amittere? Sed quis hoc de dilectoribus Christi non videat, quomodo eos pro Christi nomine mori delectat? Testis sit tantus ille effusus sanguis martyrum quomodo Christus sit dilectus quemadmodum filius unicornium. Nam ipsi ejus dilectores, ipsi utique sunt unicornes; et ipse eorum dilectus, eorum quidem est filius, et idcirco vero dilectus; quia veraciter filius, et diligitur ab eis quemadmodum filius unicornium, quia diligunt eum quemadmodum decet eos diligere filium suum.

Cur autem eos Scriptura sancta unicornes dicit, ratio manifesta occurrit Homo ante peccatum geminam fora titudinem quasi geminum cornu accepit, quia ad repellendum peccatum et ad removendum in commodum gemina virtute munitus fuit: una fuit integritas corporis, alia fuit integritas mentis. Integritatem carnis accepit contra miseriam, integritatem mentis contra malitiam. Illam contra mortalitatem, istam contra iniquitatem. Congressus cum diabolo quia per negligentiam cecidit, in ipso casu diabolus unum ei cornu excussit, alterum ei inclinavit. Quia enim mortem homo nulla ratione evitare potest, quasi altero cornu penitus nudatus est. Sed quia libero arbitrio penitus privari non potuit, dextrum quodammodo cornu non perdidit; sed tamen inquantum infirmatum, in tantum inclinatum gerit, et idcirco si qui erant post primum lapsum qui peccato resistere volebant, facile eorum adversarius de eis triumphabat. Sed misertus tandem hominum visitavit nos Oriens ex alto. Visitavit ergo, et fecit redemptionem plebis suae; et erexit cornu salutis nobis, in domo David pueri sui. Quia igitur unum tantum cornu deinceps, sed erectum portant, mortis quidem supplicia patienter tolerant, sed peccata quasi quosdam animae hostes fortiter impugnant, ut non regnet peccatum in mortali corpore eorum. Hinc est quod fiducialiter psallunt dicentes illi a quo cornu acceperunt: In te inimicos nostros ventilabimus cornu, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis (Psal. XLIII). Accipiunt itaque interim cornu salutis, accepturi quandoque cornu securitatis, ut tunc gemino cornu polleant, qui nunc in uno fortiter pugnant et gloriose de hoste triumphant, ut tunc habeant quo sint a peccato liberi et ab omni poena securi, cum suam in eis promissionem impleverint, qui eis nunc cornu salutis erexit. Omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi. Vides ergo quomodo quantum ad praesens spectat, ubique nonnisi de uno cornu agitur, unde et justus quisque unicornis dicitur, cui tamen quandoque cornua non tantum erigentur, sed etiam exaltabuntur. Et non solum erigentur ad illam celsitudinem quam accepit homo adhuc probandus, sed exaltabuntur ad illam sublimitatem quam habere debet homo glorificandus: Prima namque hominis fortitudo vel virtus fuit posse non mori, et posse non peccare; novissima autem erit non posse mori et non posse peccare, quando mors absorpta jam erit in victoria, et ipse homo sublimatus in gloria: de caetero jam erit confirmatus in bono, et confirmatus in gaudio. Ecce quomodo unicornes sunt, sed unde talem filium habere potuerunt? Unde, inquam, habent talem filium ut veraciter dicatur esse filius unicornium. Interrogemus ipsum eorum filium: Quicunque, inquit, fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater, soror, et mater est, (Matth. XII). Quid est Filius Patris nisi virtus et sapientia Patris? Verbum Patris Filius Patris, voluntas Patris. Item voluntas hominis quid aliud est quam quaedam proles mentis? Si igitur eadem est voluntas tua et voluntas Patris, idem est filius tuus et Filius patris. Veritas, sapientia, voluntas corde concipitur, et ex corde generatur. Si igitur idem vis, idem sapis quod pater; eumdem Filium habes quem Pater.

Miraris. Est adhuc quod amplius mireris. In te est utrum sis pater, an mater, an potius utrumque pater et mater. Potes eum gignere in corde tuo, et in corde alieno, et potes eum concipere a corde tuo, et ab ore alieno. Intellectu gignitur, consensu concipitur, affectu nascitur, effectu nutritur. Quando veritatem intelligis, vel alium intelligere facis, Christum gignis. Quando veritas tibi a te, vel ab alio persuadetur, Christus veraciter concipitur. Ergo quando gignis, es pater; quando concipis, es mater. Nosti voluntatem Dei; consensisti ei, et concepisti. Amando parturias, operando nutrias. Vide quod in potestate cujusque relinquitur, utrumnam tantae prolis mater efficiatur. Merito ergo maledicta sterilis, et quae non parit, quae talem filium pro voto habere potuit. Cur, putas, similiter non maledictus qui non gignit, sicuti maledicta sterilis et quae non parit, nisi quia non aeque in nostra potestate consistit veritatem intelligere et veritati consentire. Non enim semper veritatem intelligo cum volo, intellectae autem semper consentio si voluero. Felix homo est cui praesto est cum voluerit habere filium, nec qualemcunque, sed Deum. O quanta dignitas hominis filium habere Deum majestatis! Audi, homo; ausculta, o homo! Tandem erige spem, exhilara faciem. Si confunderis de patre tuo, confide tamen de filio tuo. Si erubescis in parente, exulta in prole. Si contristaris in Adam primo, congratulare in Adam secundo. Major hic ad erigendum quam ille ad dejiciendum. Per illum ejectus a paradiso, per istum glorificandus in coelo. Intuemini quantus sit gloriosus iste, et homo est, et quis cognoscet illum? Homo, inquam, et hominis filius, verumtamen quis cognoscet illum? Quid putatis, quem dicunt homines esse filium hominis? Respondeat Petrus unus, pro omnibus: Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI). Christus se dicit filium hominis, Petrus eum dicit Filium Dei Patris. Res mira, et admiratione digna ut unus idemque sit Filius Dei vivi, et filius hominis morituri, dicam, an mortui? Nam si mortuum negamus, quomodo illud stabit quod legimus? In quacunque die comederis ex eo, morte morieris (Gen. II). Sed forte tunc incipit vivere, cum incipit talem filium habere. O quanta humilitas Omnipotentis, o qualis sublimitas hominis! Deum habere hominem patrem, humilitas incomparabilis! Hominem habere Filium Deum, sublimitas inaestimabilis! O quam recte diligitur iste tam humilis, tam altus, vere singulari amore dignus iste noster dilectus! Dilectus hominum, dilectus angelorum, dilectus omnium, dilectus quemadmodum filius unicornium.

Nunc autem illud quaerendum restat, cur postquam dixit: Confringet Dominus cedros Libani, postea addat, et dilectus quemadmodum filius unicornium. Idem enim est Dominus, et dilectus quemadmodum filius unicornium, ac si dixisset Dominus ac Christus ejus. Sed dicto, confringet Dominus, quid addi oportet et Christus ejus, cum sit unus atque idem Dominus, non solum Pater et Filius, sed et Spiritus sanctus? Nonne quaecunque Pater facit, haec et Filius facit similiter; et tamen in pluribus Scripturae locis talem distinctionem invenire poteris, ut est illud: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus (Psal. II). Quid ergo dicemus? Sed scimus quia Christus in eo quod unum atque idem est quod Pater, idem atque eodem modo operatur quod Pater. Sed quid mirum esse debet si in quo aliud est quam Pater, alium modum operandi habet quam Pater? Si similiter agit ut Pater in sua divinitate, in qua similis est Patri, quid mirum si dissimiliter operatur quam Pater in qua dissimilis est Patri? Quod autem secundum aliquid dissimiliter operatur, manifeste, ut arbitror, ex tali distinctione innuitur, cum dicitur: Confringet, Dominus cedros Libani, et comminuet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmodum filius unicornium. Confringet, et comminuet cedros, ut diximus, non solum Dominus, sed et iste suus, vel noster dilectus. Quid est cedros confringere vel comminuere, nisi superbae mentis rigorem conterere vel altitudinem inclinare? Sed Dominus absque dubio; et nihilominus dilectus omnem arrogantiam, quando vult, humiliat; quantum vult, inclinat. Sed facit hoc Dominus terrore suae majestatis: sed dilectus hoc facit exemplo suae humilitatis. Dominus, utpote Dominus, in severitate, dilectus ut dulcis et suavis, in suavitate, et tamen uterque unus et idem dulcis et rectus Dominus, suavis et mitis omnibus invocantibus eum. Quando ergo quis, Domini considerata potentia, in conspectu tantae majestatis altum sapere erubescit, et aliquid contra ejus voluntatem praesumere pertimescit, absque dubio in ejus corde Dominus elationum cedros confringit. Alius, visa dilecti nostri mira humilitate, confunditur superbus apparere, cum videat Dominum majestatis formam servi accipere, legem implere, hominibus obedire, improperia hominum, crucis probra patienter sustinere. Quando ergo quis, viso Dominicae humilitatis exemplo, in sua praesumptione confunditur, et ab omni altitudine pristini tumoris dejicitur, patet procul dubio quod dilectus iste cedros male rigidae mentis confregit, et tanquam vitulum Libani (hoc est ad similitudinem sui) comminuit. Recte ergo dicitur: Confringet Dominus cedros Libani, et confringet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmodum filius unicornium.

Vox Domini intercidentis flammam ignis. Alius est ignis quem venit Jesus in terram mittere, alius quem venit in terra exstinguere. De coelo veniens, coelestem ignem secundum detulit. Ad terram veniens, terrenum ignem invenit. Omnis amor ignis est, sed non omnis amor bonus est. Est amor licitus, et est amor illicitus; et licitus amor bonus est, et qui licitus non est, bonus amor non est. Amor itaque bonus, ignis est bonus; et amor malus, ignis est malus. Ignis bonus, ignis charitatis, ignis malus, ignis libidinis. Ignis bonus erat de quo Jesus dicebat: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Ignem ergo bonum venit accendere, ignem vero malum venit exstinguere. Idcirco per Moysen prohibet ne offerant ignem alienum super altare suum (Levit. X). De suo autem igne praecipit ut semper ardeat in altari suo. Amat ergo ignem suum, odit autem ignem alienum. Igne suo ardebant qui dicebant: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis cum loqueretur nobis in via? (Luc. XXIV.) Tali igne ardebant qui Spiritum sanctum in igneis linguis acceperant, quia ipse Spiritus sanctus ignis est non comburens, sed illuminans; et idcirco rubus ille quem Moyses intuebatur ardebat, et non comburebatur. Sed ignis malus et alienus econtra consumit, non illuminat: Ignis est enim, ut ait Job, usque ad perditionem devorans, et omnia eradicans genimina, ardens usque ad inferni novissima, et montium fundamenta comburens (Job XXXI). Flammam tamen hujus ignis Dominus cum voluerit, intercidit, cum placuerit, penitus exstinguit. Quod autem quandoque intercidat ut in parte ardeat et in parte deficiat, hoc Scriptura manifeste ostendit cum dicit: Vox Domini intercidit flammam ignis (Psal. XXVIII). Quod autem aliquando hujus ignis flammam exstinguat, alia Scriptura evidenter declarat ubi legitur: Angelus autem Domini descendit in fornacem, et excussit flammam ignis, et fecit medium fornacis quasi ventum roris stantem (Dan. III). Videsne quomodo ibi dicitur excussisse, hic promittitur intercidere. Sed cur hic quemadmodum et ibi non exstinguitur? Forte quia pueri erant quibus rogus ille parabatur; sed forte pueri non erant quibus David loquebatur. Nondum plene conversi erant, et effecti ut parvuli. Sed erant adhuc in oculis suis magni, et erubescebant adhuc humiles videri. Sed ut illud quod in eis pro elatione tumet exsiccetur, flamma ignis in parte aliqua reservatur; et iterum ne flamma incendii usque ad consensum parvitatis eos rapiat, et quodammodo quasi in cinerem redigat, flamma ipsa ex majori parte abscinditur et exstinguitur. In parte ergo ardet utiliter haec flamma ad custodiam humilitatis, et in parte magna nihilominus salubriter exstinguitur ad cautelam turpitudinis. Sic Paulo datus est stimulus carnis suae ut eum colaphizaret ne eum magnitudo revelationum extolleret. Videsne quomodo hoc ipsum ad nostram utilitatem agitur, quod haec flamma ad tempus in parte reservatur. Sed cum quis plene conversus fuerit, et effectus ut parvulus, et perfectam puritatem adeptus, forte, tunc tempus erit ut exstinguatur, sicuti in tribus pueris illis, quia pueri erant, quia pueri fuerant, exstincta fuisse legitur et creditur. Puer enim a puritate dicitur, et qui purus est, recte puer appellatur.

Et est alia puritas mentis, alia puritas oris et alia puritas actionis. In corde simplicitas, in ore veritas, in opere sinceritas. Hos igitur tres pueros habere credimur, cum sanctum est quod meditamur, verum quod loquimur, justum quod operamur. O felix nimium et Deo nostro grata societas horum trium puerorum propter unam puritatis concordiam in voluntate, sermone pariter et actione. Videt hoc rex Babylonius, et invidet, et prius quidem ad adorandam statuam suam auream compellit, sed adorare detrectantibus fornacis incendium parare jubet. Facile enim eorum sanctitatem deridet, et despicit, si eos ex sua sanctitate in superbiam erigere possit. Quid est enim statuam auream adorare, nisi superbiae et vanae gloriae in talibus studiis deservire? Tunc eos in regno suo libenter patitur, cum eorum studia elationi militare intuetur. Sed cum videt ab eis statuae suae altitudinem et aurum despici, et inter miranda quae gerunt omnem elationis gloriam derideri, jubet fornacem accendi, et rogum eis incendii parari. Quos enim non potest superare per gloriam elationis, superare se posse sperat per flammam libidinis. Rex Babyloniae est ille qui est rex super omnes filios superbiae. Ministri quos ad tale opus dirigit, sunt deceptorii illi spiritus, quos Scriptura sacra spiritus fornicationis appellare consuevit. Ab his fornax accenditur, quando caro nostra ardore libidinis inflammatur. Accensa fornace pueros ligant; in fornacem projiciunt. Pueri extra fornacem inveniuntur, quia studiis spiritualibus, et coelestium contemplationi intenti pene se in carne esse obliviscuntur. Hos enim pueros est quodammodo extra carnem esse, nil corde, nil, lingua, nil manu carnale tractare. Sed tunc quasi ligantur, quando tentationibus depressi a suis studiis praepediuntur; tunc velut intra fornacem sunt, quando, stimulis carnis fatigati, nil aliud cogitare, plangere, vel flere possunt. His angelus Dei in adjutorium venit, quia divina protectio fideles suos nunquam in certamine deserit. Ab his flamma ignis excutitur, quando divina virtute ardor libidinis exstinguitur. Medium fornacis angelus quasi ventum roris flantem efficit et puerorum linguam in laudem Creatoris resolvit. Medium fornacis est intimum cordis; flante ergo Spiritu sancto, coelesti rore perfunditur, et ex divina inspiratione conscientia tota refrigeratur. Pueris liberatis Chaldaeos flamma succendit, quia cum bonis praevalere non possunt, insidiantes malignos invidiae flamma consumit. Ecce quomodo testimonia prophetarum invicem sibi concordant. Prius in Daniele elatio in aureae statuae despectione calcatur, postea in fornacis refrigeratione flamma libidinis exstinguitur. Ita et hic prius cedri franguntur; postea flamma ignis interciditur. Nam si prius non flectitur rigor elationis, absque dubio non exstinguitur flamma libidinis. Hoc autem inter hanc et illam lectionem esse videtur, quod illic flamma tota excussa variatur; hic per David intercidenda promittitur. Sed quia incipientes, et imperfectos psalmus iste instruit, istis maxime quibus loquitur ejus promissio convenire debuit. Possumus tamen hanc litteram sic exponere, ut possit incipientibus, et proficientibus, et perfectis pariter congruere. Nam utrobique quidem flamma interciditur, quando vel ab ipsa pars ejus aliqua dividitur, vel tota a suo fomite separatur. Et scimus quidem quia flamma quae a suo fomite separata est, nec ad horam saltem perdurare potest. Videamus itaque prius quomodo haec flamma augmentetur, et tunc facile erit agnoscere quomodo per partes abscinditur.

Notandum tamen quod non ignem exstinguere, sed ejus flammam promittit intercidere, ignem enim istum, quandiu vivimus, hoc est peccati fomitem intra nosmetipsos habemus, sed non aeque ejus semper flammam sustinemus. Tunc enim hic ignis in flammam prorumpit quando aestibus carnalis incendii nos urit. Primo ergo titillat carnem, secundo delectatione turpi coinquinat mentem. Tandem per consensum pravitatis subdit sibi rationem. His itaque gradibus sulphurea illa flamma libidinis crescit, sed eisdem quidem gradibus (converso tamen ordine) ad vocem jubentis Domini decrescit. Primo namque vox illa Domini intercidentis flammam ignis in incipientibus, et noviter conversis intercidit quidquid inclinare posset consensum rationis. In proficientibus autem saepe aufert illicitam delectationem mentis. In raris autem et valde perfectis removet etiam titillationem carnis. Multi tamen quamvis ad summam perfectionem profecerint, stimulum carnis suae exstinguere non potuerunt, sed divina hoc dispensatione in eis actum est quam quidem quid unicuique utilius accidat latere non potest: et in aliis quidem fiebat ad demonstrationem singularis eorum fortitudinis; quia tales erant qui semper pugnare assidue, et triumphare sufficerent. In aliis autem ad custodiam humilitatis, quando singulare aliquod bonum prae coeteris aliis omnibus acceperant. Quia igitur in poenitentibus destruit actum turpitudinis, in conversis consensum voluptatis, in proficientibus contagium foedae delectationis, in perfectis quibusdam motum titillationis, recte hic dicitur: Vox Domini intercidit flammam ignis. Sciendum tamen est quia sicut nullus in hac vita hoc igne perfecte caret, sic nullus est qui ejus flammam semper sentiat. Quis enim fomitem peccati hic plene destruere potuit, vel quis unquam aestum libidinis sine cessatione sustinuit? Multum est itaque hunc ignem sopire, et ejus flammam exstinguere. Non est utique in potestate hominis, valet hoc sola vox Domini intercidentis flammam ignis.

Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Hucusque roboravit contra genera tentationum. Abhinc promittendo enumerat dona gratiarum, quasi coronam post victoriam, praemium post meritum, triumphum post trophaeum. Dicit ergo vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Unum videtur exhibere, aliud sub exspectatione promittere. Hoc quod dicitur concutientis desertum, exhibentis est, quod additur commovebit desertum Cades, hoc est utique promittentis. Primum ergo statim datur, illud secundum exspectatur. Tale fuit illud superius, vox Domini confringentis cedros, et confringet Dominus cedros Libani.

Sed et hoc quoque notandum quod sicut ibi prius franguntur cedri, postea autem cedri Libani, sic et hic prius concutitur desertum, postea desertum Cades. Ecce quomodo ubique prius ponitur quod pertinet ad inchoationem, et aliud promittitur quod consummat perfectionem. Sed nunc videamus quae de deserto dicenda occurrant. Est namque desertum aliud bonum, aliud malum. Desertum malum est, ubi desunt germina virtutum. Desertum bonum ubi longe sunt tumultus vitiorum. Desertum est et malum desertum, ubi nulla est cultura hominum, ubi nullum est sanctitatis vel religionis studium. Item desertum est sed bonum, ubi nullus strepitus tumultuationis, sed in silentio auditur vox turturis, et gemitus non cessat ex desiderio divini amoris. Desertum igitur malum est, ubi desunt desideria coelestia, desideria spiritualia; desertum bonum, ubi procul desideria saecularia, desideria carnalia. Desertum denique Idumeae, desertum est malum; desertum autem Cades, desertum est bonum. Utrumque tamen cuncutitur, utrumque ex divina voce in fletu compungitur. Sed desertum Idumeae compungitur formidine: desertum vero Cades compungitur amore. Idumaea interpretatur terrena, Cades immutata, vel sancta. Idumaea itaque quia nil novit nisi terrenum, nisi transitorium, facit desertum malum. Cades autem quia nil amat nisi justum, nil desiderat nisi sanctum, facit desertum bonum. In Idumaea desolatio sanctitatis, in Cades desolatio terrenae cupiditatis; recte desertum malum Idumaea, hoc est terrena; recte desertum bonum dicitur Cades, id est sancta; quia in illo deest sanctitas, regnat terrena cupiditas; in isto abest concupiscentia, permanet sanctimonia. Istud Scriptura sancta ex proprio nomino designat, utpote quod novit commendat et approbat. De malo loquens non nominat, sed tantum dicit desertum, ut intelligas aliud quidlibet quod non est sanctum, et Cades nomine prorsus indignum. Utrumque tamen, ut duximus, concutitur; utrumque commovetur, ut utrumque immutetur. Ad hoc namque concutitur desertum malum, ut commutetur in bonum; ad hoc commovetur desertum bonum ut promoveatur in optimum. Et commutari de malo in bonum, commutatio bona; et immutari de bono in optimum, immutatio sancta. Recte ergo desertum quod de bono immutatur in optimum Cades dicitur. Nam Cades, ut dictum est, immutata vel sancta interpretatur. Desertum ergo quod adhuc malum est, et ob hoc Cades dici non potest, concutitur. Nec mirum, et compungitur consideratione et horrore propriae iniquitatis. Desertum vero Cades, quod bonum jam sit, sed ad meliora inardescit, concutitur et ipsum et compungitur ex desiderio amplioris sanctitatis. Illud ergo expavescit malum quod fecit; istud ingemiscit pro bono quod nondum accepit. Illud tremit ad recordationem divinae majestatis; istud liquefit ad contemplationem supernae pietatis. Illud ergo trepidat multa formidine; istud suspirat prae nimia dilectione. Illud ne rapiatur ad tormenta, istud quia necdum sublevatur ad gaudia. Incipientum ergo est concuti timore, perfectorum autem est compungi amore, et idcirco unum statim datur ad inchoationem, aliud promittitur ad perfectionem. Recte ergo de eis dicitur, concutientis et commovebit: Vox, inquit, Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades, quia compunctio timoris quibusdam in ipso initio datur. Sed compunctio amoris, quousque perfecta charitas foras mittat timorem, differtur.

Hoc geminum compunctionis genus est irriguum superius, et irriguum inferius. Unde alibi per eumdem Psalmistam dicitur: Qui divisit mare Rubrum in divisiones (Psal. CXXXV). Maris quidem aquae amarae sunt valde. Quid ergo Rubrum mare nisi amaritudo poenitentiae? Mare ergo Rubrum ei adhuc quasi indivisum manet, qui nonnisi ex sola damnationis formidine gemere novit, sed mare dividitur quando compunctio geminatur. Amaritudinem enim cordis tunc geminat, quando quis compunctionis fletum alternat, ut modo defleat malum quod pertimescit modo suspiret pro bono quod concupiscit. Moeror ea consideratione et trepidatione malorum, mare a sinistris; moeror ex contemplatione et exspectatione bonorum, mare est a dextris: et erant eis, inquit, aquae quasi pro muro a dextris et a sinistris. (Exod. XIV.) Sed in uno excludimus concupiscentiam, in altero vitamus negligentiam; quia, qui exspectat praemium, extendit se ad meritum, et qui metuit poenam, sollicite declinat culpam. Sciendum tamen quod compunctio timoris est utique tempore prior, sed dignitate posterior. Post multas enim poenitentiae lacrymas tandem ad spem veniae reducimur; et vix aliquando suspiriis multis et fletibus, et gemitibus inenarrabilibus ad beatitudinis certitudinem reformamur. Semel autem sumpta aeternorum fiducia, multo anxius, multo uberius ingemiscimus, et flemus ex impatienti desiderio bonorum quam prius fecimus sub formidine malorum, quando cupimus dissolvi et esse cum Christo, certi de reposita nobis corona justitiae. Amoris etenim lacrymae et acrius afficiunt, et uberius currunt. Hinc est quod per quemdam dicitur: Ecce in pace amaritudo mea amarissima (Isa. XXXVIII). Magna namque amaritudo est, quando quis renuntians saeculo ad religionem convertitur. Major autem quando abnegans semetipsum innumeris inimici tentationibus fatigatur. Maxima autem quando pace illa quae exsuperat omnem sensum ex parte degustata, ad illam tamen plene non admittitur. Amara itaque in conversione, amarior in tentatione, amarissima internae et aeternae dulcedinis exspectatione, et impatientis desiderii dilatione; quia spes quae differtur affligit animam. Hinc est quod alibi ipse David proclamat dicens: Heu mihi quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX); et illud: Renuit consolari anima mea (Psal. LXXVI). Qualis quantaque, putas, amaritudinis magnitudo animum transfixerat, quae pro doloris levamine nullam etiam consolationem recipere volebat? Multum quidem vexat hominem cum relinquitur amor mundi, multo amplius cruciat cum calcatur amor sui; verumtamen supra omnia transfigit, et penetrat cor hominis, et excoquit desiderii aestibus amor Dei. Unde est vox illa flebilis: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum; quando veniam et apparebo ante faciem Domini. Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus (Psal. XLI); et illud in Canticis: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II); et illud quod superius commemoravimus: Ecce in pace amaritudo mea amarissima. (Isa. XXXVIII). Sic itaque, sic post fletum et gemitum timoris pervenitur quandoque ad desiderium et suspiria amoris. Quia ergo cor hominis prius concutitur timore, postea compungitur amore, recte per David dicitur: Vox Domini confringentis desertum, et confringet Dominus desertum Cades. Vox Domini praeparantis cervos, et revelabit condensa. Sicut in concussione deserti gratia compunctionis, sic in praeparatione cervi gratia administrationis. Non enim sufficit deflere mala nostra, nisi postmodum accingamus nos etiam ad opera bona. Ad hoc itaque concutitur desertum corporis nostri, ut simus devoti ad orationem. Ad hoc datur nobis cervina velocitas, ut prompti simus ad operationem. Cervus namque animal velox et pavidum, sed serpentibus inimicum. In agilitate itaque pedum recte intelligitur expedita, et prompta velocitas actionis. Vultis audire cervum alacriter currentem: Viam, inquit, mandatorum tuorum cucurri cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII). Vultis audire vocem praeparantis ad cervinam velocitatem: Sic currite ut comprehendatis (I Cor. IX). Vultis audire vocem praeparantis ad cervinam formidinem: Beatus, inquit, homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII), et in sensu cogitat circumspectionem Dei. Vultis audire vocem praeparantis cervum ad serpentium infestationem: Mortificate, inquit, membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam (Coloss. III etc.), Tria itaque haec ad cervum videntur pertinere: Viam mandatorum velociter percurrere, daemonum insidias semper suspectas habere, venena vitiorum audacter destruere. Actio itaque expedita, provida, et justa cervos facit; quia in quantum expedita, velocitatem tribuit; in quantum provida, utiliter pavidum, quia cautum reddit; in quantum justa, vitiorum venena exstinguit. Multi in eo quod velociter currunt serpentes non occidunt, sed nutriunt; quia ex eo quod fortiter agunt, superbia, vana gloria, aliisque hujusmodi serpentes convalescunt. Alii autem bonam in bonis operibus intentionem habent, et inquantum valent serpentina vitiorum venena mortificare student, sed dum modum et tempus in suis studiis tenere nesciunt, in daemonum insidias quasi venantium laqueos incidunt, unde se velut securos incaute crediderunt.