XI. Van den cortinen des Tabernakels

Onse Here sprac tote Moysesse dese waerde: Ghi sult maken ·x· cortinen van bysse getwerent, ende van jacincte, ende van purpere, ende van roeder varuwen twewerven geverwet¹.

Hier mogedi merken dat onse Here ten eersten dat dac des tabernakels beval te makene, ende daerna die wande die dat dac dragen ende onthouden souden; ende dit bediet ons datmen dickewile die doget lange moet ufenen, eer men claerleke den gront der dogede bekint, die de doget in hare cierheit draget ende onthout. Met desen ·x· cortinen die wi maken selen soe versta wi ene volheit der wet in ufeningen van binnen overmids onse redeleke gevoelen dat vijfsennech es, inwert kerende te Gode, ende utewert kerende tote allen minscen, na wise der ·x· ghebode. Dese redeleke ufeninge, udewert ende inwert kerende na wise der wet ende na de gebode ons Heren, die moet sijn van ·iiij· varuwen. Dierste varue es wit, gelijc bocrane² die andre hemelvaruwech³, die derde violeit⁴, die vierde dobbel vierech roet⁵. Hier mede verstaen wi dat elke doget in ons moet hebben ·iiij· varuwen, dat es dat si vierevoldech moet sijn gewracht. Die ierste varuwe moet sijn dobbel byssinen, blickende wit, van sachten vlasse. Hier inne merken wi dat wi moten sijn simpel ende onnosel, dat es dat wi ons selven niet soeken en selen noch meinen⁶, in ne genen dingen. Soe hebben wi ·j· begin alre doegdeleker werke. Ende hier omme was die werpte⁷ van allen den cortinen van bysse getwerent. Alsoe gelikerwijs soe moet die werpte al onser dogede dobbel onnosel sijn, ende daer in mogen wi weven alle dogede, ende anders niet. Ende hier omme, wille wi simpel ende onnoesel sijn, soe moten wi alle dogede scerien⁸ van witten twine⁹, dat es dat wi onse gewin noch onse geries¹⁰ principalec niet soeken en selen noch meinen in lijfleken dingen, noch in geesteleken dingen, alsoe hebben wi die warpte¹¹ dobbel van bysse gescerijt. Die ierste inslach¹², dien wi hier inne dragen selen, die moet van den selven sijn; want al es di warpte, dat es onse eigene aneghenomene staet, onnoesel, blickende wit ende sachte, nochtan moten wi striden in al onsen werken, omme die selve onnoeselheit te behoudene. Want die viant, ende de werelt, ende onse eigene nature die becoren ons ons selven te meinne¹³, ende onse gerief te soekene: ende alsoe worde onse werpte besmet ende bedervet met alselken onsuveren inslaghe. Ende dit gesciede Adame, onsen eersten vader, die van Gode puer, onnosel was gescapen; ende overmids becoringe, begaf hi Gode¹⁴, ende sochte gerief; ende met dien selven¹⁵ verloes hi den staet der onnoeselheit met dien onsuveren inslage. Ende hier omme, sal onse staet onnosel bliven, soe mote wi ons selven wederstaen, ende verwinnen in allen dingen, ende alsoe hebben wi gescerijt¹⁶ tote allen dogeden; ende in elken verwenne, daer wi onnoselheit behouden, soe weven wi ene vaessche¹⁷ van den selven. Dit es die cerste varuwe in alle die cortinen ende in allen dogeden.

Die andere varuwe, die wi inne dragen selen¹⁸, die sal jacinctinen sijn, dat es hemelvaruwech. Dese varuwe vertoent hare donkerlec ochte claerlec, na die maniere dat die locht verclaert es, men ende meer, van den scine der sonnen. Hier inne merken wi gherechte bescedenheit van binnen, die wi hehouden selen in al onsen werken; ende die wert altoes verclaert met hemelschen lichte, dat es metter gracien Goeds, min ende meer, na dat iegewelc verlicht es van Gode. Dit es die ander varuwe elker cortinen ende elker doget.

Die derde varuwe in allen dogeden die sal purperen sijn, geverwet met bloede van vesschen,¹⁹, die leven met hemelschen dauwe. Hiermede versta wi meltheit van gronde²⁰, want si doet vloeien dat bloet des minschen in allen sinen²¹ aderen, ende si verhit ende verblijt te male de nature²²; ende meltheit van gronde swemt in der ghenaden Goeds gelijc den vessche in den watere. Ende dat melde herte levet van den dauwe des hemels, dat es van sunderlinger visitacien dies heilechs Geests. Eest also dat wi alle dogede werken ute enen bliden melden gronde, soe mint ons God: ende hiermede hebben wi die derde varuwe van allen den cortinen ende van allen dogeden.

Die vierde varuwe van allen dogeden die es coccinen, dat es vierech roet, twewerf geroet metten bloede van cleinen wormkenen, die leven van loveren²³ in dire woestinen. Hier mede versta wi karitate, die alle dogeden ciert ende volmaect; ende si es dobbel roet, ende gelijc den viere, want si enecht ons met Gode ende met onsen evenkersten²⁴, eest alsoe dat wi cleine oetmoedege woermkene willen sijn, ende scuwen dat de werelt soect, ende wandelen ende leven in der woestinen, boven alle creaturen: ende daer sele wi²⁵ onse spise nemen in graciousen grunen loveren, dat es in hemelscer ufeningen. Alsoe moge wi die edele roede varuwe maken, die alle dogede verciert; want so wie karitate in dogede ufent, overmids sine affectie ende sine devocie ver- teret hi sijn eigen bloed in der eren Goeds ende in orbore sijns evenkerstens; ende alsoe hevet hi die virege varuwe, diemen vlammech noemt, want si verberrent alle gebreke, ende si volmaect alle dogede. Ende hier omme hevet hi dat brulocht-cleet, dien edelen coccinen mantel, omme, dien Christus, die hoge oetmoedege minnere, droech in den dage der minnen, doen hi sijn bloet in minnen verteerde, ende die werke der hoegster karitaten volbrachte in die ere sijns Vaders, ende in orbore alre minscen. Ende te enen tekene sire minnen droech hi dien roeden mantel, ende enen purperen roc in tekene sire meldecheit; want hi was doen brudegoem in der hoger sollempniteit, ende woude ons doen verstaen dat hi ·j· melde coninc ware ende ·j· prince gerechter minnen ware. Siet, aldus was elke cortine van desen ·iiij· varuwen, die ic u genoemt hebbe. Ende alsoe gelikerwijs moten wi werken elke doget in virevoldeger varuwen; want die anegenomene staet ons levens²⁶ die moet onnosel sijn, dat es die werpte in allen dogeden; ende onnoeselheit moten wi met stridene behouden in allen goeden werken, want in der onnoeselheit wert die gedaet ghestadecht van allen dogeden²⁷: ende hieromme es si di werpte ende die ierste inslach alre doechsamheit; ende in allen dogeden mote wi besceden sijn, ende melde van gronde, ende vol van karitaten. Dit sijn ·iiij· principale varuwen, die alle dogede cieren na den wille Goeds.

In dese ·iiij· varuwen geboet onse Here Beseleelle en Oliabpe dat si daerinne werken souden, ende naeien metter naelden, menegerande cierheit. Alsoe geliker wijs sal onse gehoersame wille ende onse verstaen²⁸ setten in dese ·iiij· varuwen alderande cierheit van dogeden. In die witte varuwe der onnoselheit, daer inne selen wi setten rode roesen, altoes te wederstane al dat ondoechsam es: alsoe behouden wi die puerheit, ende crucen onse eigene nature, ende dat sijn rode rosen van suten gore, die sere wel cleden in die witte varuwe. Noch selen wi in die onnoeselheit naeien goutbloemen, daer wi mede verstaen ghehoersamheit; want alse die sonne opgeet in orienten, soe ontpluct²⁹ hare de goutbloeme³⁰ jegen die raeien³¹ der sonnen, ende keret hare altoes omme al neighende jegen de hitte der sonnen, tote in occidenten. Ende in der nacht luuct si hare toe, ende verberget hare varuwe, ende ontbeidet weder der sonnen opganc. Alsoe geliker wijs sele wi, overmids ghehoersamheit, onse herte ontpluken jegen dat inscinen der gracien Goeds, ende oetmoedechlecke al nigende sele wi der gracien Goeds volgen, alsoe lange als wi die hitte der minnen gevoelen. Ende alse dat inscinen der gracien sijn nuwe beroeren ophoudet³², ende wi hitte van minnen lettel ochte niet gevoelen: dat es die nacht, dat wi onse herte selen toe luken jegen al dat ons becoeren mach; ende alsoe sele wi die goutvaruwe der minnen in ons beluken, ende ontbeiden enen neuwen opganc der sonnen, met nuwen lichte in nuwen beroerne. Ende hier mede moge wi onnoeselheit in haerre cierheit behouden altoes. In die jacinctine varuwe, die der locht gelijct, daer inne selen wi vogelen naeien met diversen plumen³³; dat es in onse bescedenheit³⁴ soe sele wi dragen, met claren gemerke, dat leven ende die werke der heilegen, die menegerande sijn. Ende dat sijn hare diverse plumen, die gracioes ende sere te bewonderne sijn. Ende daer mede sijn si gesiert elide op gevloegen in dat ewege leven. Dit sijn vogele die wi met erenste merken selen: wille wi hen³⁵ geliken in den plumen, soe wogen wi hen³⁶ volgen in der eweger rasten. In dat purpere, dat es violeit ocht bloedech roet ende bediedet ons meltheit³⁷, daer inne selen wi setten die waterbloeme, ene aplompe³⁸; ende si bediet ons ·j· vri besitten alle dier rijcheit Goeds. Want in die aplompe merken wi ·iiij· dinge: si hout hare altoes haven den watere, ende heeft ·iiij· groene bladere tusschen hare ende dat water, ende si es gestadecht in den gronde, ende es haven ontploken der sonnen, ende si es ene medicine den genen die verhit sijn. Ende aldus mogen wi, overmids meltheit met vriheiden van geeste, besitten die vloede elle der rijcheit Goeds; ende tusschen dat vrie besitten ons geests code die vloede der melder gaven Goeds, soe sele wi hebben groene bladere, dat es gracioes anesien hoe die eweghe meltheit Goeds altoes vloeit met nuwen gaven, ende hoe die gaven altoes ute vloeien met onderscede, na wise der geminder³⁹ diese ontfaen, ende hoe de principale sake alre gaven es die melde gront der minnen Goeds, ende die naeste sake⁴⁰ es die wise melde gront der creaturen die hem Gode geliken can⁴¹. Want die rijcheit der gaven Goeds, die en mach nieman weten, noch besitten, den die wise melde minsche, die, uter rijcheit Goeds, wijsleke ende meldechleke geven can allen creaturen. Aldus sele wi die meltheit cieren: soe werden wi gestadecht in den gronde alre gaven, dat es in den heilegen Geeste, alsoe als die aplompe gestadecht es in den gronde der watere. Ende wi selen onse herte ontpluken boven al, tote der waerheit, ende toe der sonnen der gerechtecheit; code aldus sijn wi medicine alle der werelt, want die melde harte die Goeds rijcheit besit, die moet geven, troesten, ende laven, ende vercoelen⁴² alle die bedroeft sijn. Ende hier mede es die purpere varuwe geciert in die coccine varuwe, dat es in der vireger minnen. Daer inne sele wi setten clare sterren, dat es innech devoet gebet omme orbore ons evenkerstens, ende werdege verborgene ufenenge tusschen ons ende Gode. Dit sijn sterren die met claerheiden die si hebben⁴³ hemelrike ende erterike verlichten, ende si maken ons selven claer ende vrochtbaer van binnen, ende stadegen ons in dat firmament dies ewechs levens. Voertmeer sele wi in dese ·iiij· varuwen setten alle die cierheit van dogeden, die onse vrie wille ende onse verstaen in gerechter gehoersamheit geviseren connen, ende aldus volbringen wi die waerheit die betekent was in die gecierde cortinen der Joden.

Hier na sprac onse Here aldus: Die lingde elker cortinen die sal hebben ·xxviij· maten, ende die breide viere. Eenre maten selen elle di cortinen sijn.

Hier suldi weten dat elke cortine hadde van elker varu- wen⁴⁴ ·vij· vaesschen⁴⁵ onderscakiert⁴⁶ ende geordent alsoe als ic vore geseget hebbe. Dat waren ·xxviij· vaesschen, ende elke vasche was ene mate⁴⁷ breet; dat waren ·xxviij· maten, ende dit was die lingde elker cortinen. Hierinne merken wi dat elke doget in ons met hebben ·xxviij· maten in der lingden, want si moet beginnen ende inden in volheit der gracien Goeds: want iegewelc goet minsche, ute der volheit sire gracien die hem God sunderlinge verleent hevet, soe volbringet hi de wet der ·x· gebode na sijnre wijs. Ende dat meet sijn overmids ·vij· principale dogeden, ende elke doget van ·vij·⁴⁸ wert virevoldeger wijs⁴⁹ gewracht, alsoe als ic u vore geseget hebbe. Ende dat sijn ·xxviij· maten, van elker varuwen ·vij· vaesschen ende ·vij· maten⁵⁰. Ende in volheit der gracien, daer alle dose dogede begennen ende inden, daer sijn si een geestelec staet ende ·j· leven⁵¹. Ende hieromme hevet elke doget in haren gronde die lingde alre dogede, want si begint in die witte varuwe der onnoeselheit, ende blivet onnosel; ende si wert volbracht in die dobbel roede varuwe der karitaten. Ende elke cortine was ·iiij· maten breet. Hier mede proeven wi dat wi onse doechsamheit breiden selen inwert to Gode, ende utewert tote allen minschen. Ende dit moet sijn virevoldeger wijs in iegewelken goeden werke; want iegewelc goet were moet van noede hebben ·iiij· eigenscape⁵², want et moet gewracht werden onnoesellec, besce- delec, ende meldelec, ende karitatelec: ende elke eigenscap van desen vieren hevet die andere ·iij· eigenscape in hare, want menne machse niet sceden. Ende hieromme was elke vaessche van den inslage, dwers dore die cortinen⁵³ ·iiij· maten lanc, ende dat was die breide iegewelker cortinen.

Hier na sprac ons Here aldus: Ghi selt die ·v· cortinen te gadere voegen in ·j· seil, code die andere ·v· in ·j· ander seil. Ende ghisult maken ·l· strecke van jacincter varuwen in iegewelken deele, in die siden ende in hoechden⁵⁴ van den cortinen, ende alsoe inne genaeit die strecke, dat elc strec jegen den anderen come, ende die ·l· stricke den anderen werden toegevoeget in ·l· guldene ringe, daermen mede te gadere sal voegen die seile van den cortinen, alsoe dat ·j· tabernakel werde⁵⁵.

Hierinne verstaen wi dat wi moeten onse inwendege senlecheit⁵⁶, dat es onse geesteleke gevoelen, vergaderen ende ledech houden in ·j· redelec bevenden ende inkeren toe der waerheit⁵⁷, die God vertoent van binnen: ende also wert ons van binnen geleert die rechte wet der dogede ende der gebode ons Heren. Ende in der selver ledecheit moten wi ons senleec⁵⁸ utekeren met enen redeleken bevoelne⁵⁹ toe der heileger Scrifturen, ende toe den levene der heilegen; soe wert ons van buten geleert die selve wise der dogede ende der geboden ons Heren. Ende dit redeleke bevenden, utekerende ende inkerende, dat sijn ·ij· seilen van ·x· cortinen, daer de dogede ende die gebode Goeds inne vergadert sijn. Ende elc seil van desen tween moet hebben ·l· strecke van jacincter varuwen, ende hier toe mote wi maken ·l· ringe van goude, daer men die, strecke inne vergaderen sal. Hier mede proeven wi dat wi⁶⁰ dat wi moten dragen in onse redeleke gevoelen ·j· minlec begeren de wet Goeds met allen dogeden te volbringene in die ere Goeds. Nu es onse redeleke bevoelen vijfsennech⁶¹ ende iegewelc sin van den ·v· mint ende begert in die ere Goeds te volbringene die ·x· ghebode met allen dogeden. Ende hier omme hevet elc sijn ·x· rhinge van goude, dat sijn die ·v· senne ·l· ringe⁶². Ende in elken rinc vergaderen ·ij· strecke, dat es ute elken seile ·j· strec. Ende elc strec bediet ons ·j· verclaert ghemerc⁶³, udewert siende, ochte inwert siende, ochte die waerheit, die geleert wert van buten ende van binnen, gelijc es⁶⁴ dat die cortinen der dogede niet en rimpen⁶⁵, maer altoes effene gelijc onthouden werden⁶⁶ in die guldene ringe der minnender begerten. In deser vergaderingen der cortinen in ·j· decsele soe was die breide alle der cortinen ·xl· maten, ende die lingde ·xxviij·; ende aldus was die breide der cortinen die lingde des decsels worden, ende die lingde der cortinen die breide des decsels. Hier mede verstaen wi eene vergaderinge alre dogede ende alle der gebode in enen geestelecken staet; want die ·vij· dogede vierevoldegerwijs geufent ende beseten, die maken ·xxviij· maten, ende si cieren ende leren ons, ter rechter siden, in onnoselheiden ende in allen dingen die ons vorderen mogen; ende si bescermen ons, ter slinker siden, jegen al dat ons henderen ochte vertragen moge: ende aldus maken die ·vij· dogede die breide eens geesteleecs staets. Die ·x· gebode volmaken die lingde, want die ·vij· gebode, virevoldeger wijs geufent ende beseten, ordineren ons utewert doget samlec tote onsen evenkersten met ·xxviij· maten; ende die ·iij· andere gebode voegen ons dogetsamlec inwert te Gode met ·xij· maten: ende aldus hebben wi die lingde van ·xl· maten.

Hierna seldi weten dat dat tabernakel was virecantech sonder in de lingde; want die wande waren ·x· maten hoge in elke side. Ende et was boven slecht effenc⁶⁷, ende ·x· maten breet gelijc den vloere binnen. Dit es te gadere ommegaens, sonder de vloer, ·xxx· maten. Ende et was ·xxx· maten lanc ende stont oest ende west, alsoe onse kerken doen. In dat oestene, jegen der sonnen opganc, waest altemale open, ende in dat westene altemale besloten. Nu was dit decsele van den cortinen ·xxviij· maten breet, ende hieroname gebrac heme in der breiden, in elke side des tabernakels, ene mate, dat die erde niet en ruerde.

Hier mede verstaen wi dat die gront ons vrien begrijps⁶⁸ es eenvoldich, sonder wise⁶⁹, ende ongebeeldet van allen dogeden. Ende hi blivet altoes ledech in hem selven, ende ongebeeldet van allen dogedeleken werken. Ende ute sire vriheit⁷⁰ begint hi alle wise der dogede⁷¹ opwert te werkene⁷², ene mate boven hem selven: want hi soeket die ere Goeds, ende anders niet. Ende hieromme en mogen die cortinen der dogede sinen groot niet gereiken⁷³, want in hem selven en es hi anders niet dan weseleke minne ende vriheit. Ende hieromme sijn alle onse crachte met alle haren werken, in den gronde ons vrien begrijps eenvoldech, ende ongebeelt, ende een met dien vrien begripe.

Hier na seldi weten dat, in dat westinde des tabernakels, soe hinc dat decsele van den cortinen over den tabernakel ·x· maten lanc ende ·xxviij· maten breet; ende dit inde des decsels, ·x· maten hoge, dat cloefmen⁷⁴ in drien, ende in elke side waren dese inden ·ix· maten breet, gelijc datsi van den siden des tabernakels quamen. Maer de middelste partie, die rechte van boven nederquam, die was ·x· maten lanc ende breet, gelijk den tabernakele. Die ene partie die van der rechter siden quam, die was wederomme gevoeget toe der slinker siden, ende die slinke partie toe der rechter siden: alsoe datsi tweevout lagen in dat westinde des tabernakels. Ende si hingen oec ene mate boven die erde, alsoe alse si in die siden daden, want et was die selve breide. Maer die middelste partie van desen drien, die van boven neder quam, die ·x· maten lanc ende breet was, die bedeckede die andere ·ij· partien want si ginc van boven neder tote der erden, ene mate onder alle die cortinen: ende aldus was dat decsele van den cortinen drivoldech in dat westinde des tabernakels.

Hierinne werden wi geleert dat die staet van allen dogeden drivoldech es in dat overste ons tabernakels, dat es in die eninge onser overster crachte, want onse memorie besit de waerheit ende alle dogede metten insiene in der verstendec- heit, want daerinne werden alle wisen der dogede geleert. Ende onse verstaen, wederomme gevoeget toe der memorien, besit die selve waerheit met allen dogeden metten insiene in der memorien⁷⁵, want daer inne werden alle wisen der dogede beseten ende onthouden. Maer si en roeren den gront der enecheit niet, want si sijn beide gebeelt met wisen der dogede⁷⁶; ende hieromme en gaen die cortinen der dogede maer ·ix· maten neder in beiden siden, ende in dat westinde des tabernakels oec. Want alle geordende wise der dogede sijn bevaen in ·ix· principale wisen, daermen mede versteet ·ix· ordenen ochte ·ix· core der inghele ende der heilegen. Maer die derde cracht in der hoger eningen, dat es die minnende cracht die ciert ende overformet⁷⁷ alle wisen der dogede met minnen, ende si geet noch ene mate nederre met haerre cierheit ende met allen dogeden, tote in den gronde der enecheit: ende hieromme hevet si ·x· maten, ende ·x· vaesschen rechte nedergaende⁷⁸, want si volmaect die rechte lingde, alre dogede, metten overlidene⁷⁹ alre redenen ende alre wise, tote in den gront der enecheit. Ende in desen nedergange, ochte overgange, soe maect de minnende cracht van der memorien ene bloete gedachte⁸⁰ ende van den verstane ·j· bloet gesichte. Want in den insiene in die enecheit, soe werden alle dogede volbracht, ende alle crachte wiseloes ende beeldeloes; want dit werc es boven redene⁸¹, ende sonder wise der redenen, maer niet jegen redene; want et es dat hogeste werc der minnen, ende anders niet dan ongebeelde wiseloese minne. Ende in haren eenvoldegen wiseloesen wesene, hevet si die ·ix· maten, dat sijn die ·ix· wisen der dogede beseten, ende hare eigen wesen, dat es een overliden alle wisen in minnen sonder wise⁸², Ende dit es die tiende mate van den cortinen, die tote den gronde eenvoldech overlidet ene mate lanc ende ·x· maten breet. Want al es die mate cort van werke, die minne es ewech ende vernuwet altoes; ende si volbrinct de wet geheel, ende clevet altoes ane Gode; ende si voeget ons met al onsen crachten in den gront der enecheit; ende alsoe volmaken wi dat decsele van den ·x· cortinen met al der cierheit.

Footnotes

1. C voegt hier by: Die woerde die ic vore hebbe ghenomen int beghinne van desen vierden principalen poente, die wil ic nu voertaen ontbinden. - Dit byvoegsel is mede door Surius vertaeld. ↩

2. C. bokerane. Het woord, afkomstig van het spaensch bucaran, of het italiaensch bucherame, beteekent eene fyne linnen stof, telae subtilis species, zegt Du Cange op het woord boquerannus. I, col. 1235. Kiliaen geeft bockerael en heet het tela cannabina levigata. Surius vertaelt instar lanae subtilis et candidae, id est, (color) byssinus. Het Fransch heeft nog bougran, doch met eene andere beteekenis. ↩

3. Sur. alter coeruleus sive hyacinthinus. ↩

4. Sur. tertius purpureus, velut sanguis rubicundus. ↩

5. Sur. quartus coccineus ex cocco bis tincto. ↩

6. Sur. neque quaeramus, neque spectemus. ↩

7. Versta de ketting of het scheergaren, in 't latyn stamen, waerdoor het woord by Surius vertaeld is. Zie Kiliaen. ↩

8. Thans scheren, de schering maken, opzetten. ↩

9. Sur. ex filo candido. ↩

10. Sur. ne nostrum sive lucrum, sive commodum. ↩

11. Of werpte. ↩

12. Sur. subtegmen. ↩

13. Sur. ut nosipsos spectemus. ↩

14. Begeven is zoo veel als verlaten, doch hier met den dativus gebruikt. ↩

15. Sur. eo ipso. ↩

16. C. ghescheert. Versta hebben wy onze schering gemaekt. ↩

17. Versta eenen draed. Surius vertaelt: totiès ejusdem generis subtegmen inteximus. Kiliaen geeft vaese, vese in 't Latyn fibra, capillamentum, festuca. ↩

18. Sur. in stamine nobis texendus. ↩

19. Sur. ex conchyliorum succo vel sanguine. ↩

20. Sur. animi pietatem sive caritatem accipimus, ex ipso cordis fundo proficiscentem. ↩

21. B. in alle sine. ↩

22. Versta geheel de natuer. ↩

23. Sur. ex arborum foliis. ↩

24. C. voegt by: ghelijc dat dat vier verenicht ende sijn gelijc maect alle die dinghen diet overformen. - Surius heeft dit mede vertaeld. ↩

25. C. so selen wi daer. ↩

26. Sur. susceptum vitae genus ac institutum. ↩

27. Sur. omnes virtutum actiones confirmantur ac stabiliuntur. ↩

28. Sur. intelligentia. ↩

29. B. ontplwet. C. ontplunct. D. ontpluyct. ↩

30. Heliotropium, in 't Fransch tournesol. ↩

31. Versta stralen. Zie Kiliaen. ↩

32. Sur. Ubi verò gratiae illustratio novos suos instinctus sive instigationes, vel commotiones retraxerit. ↩

33. In de vertaling van Surius is de volgende glos bygevoegd, die ook in C voorkomt: Authore Josepho, nulla erant pictu in cortinis animalia: sed si proprie loqui velimus, aves inter animalia non numerabimus. ↩

34. Sur. in ratione seu discretione nostra. ↩

35. C en D. hem. ↩

36. C. hem. ↩

37. Sur. pietatem vel liberalitatem. ↩

38. De schryver bedoelt de dusgenaemde Nymphaea of Nenuphar, in 't Nederduitsch plompe. Maer al de handschriften hebben eene a voor het woord, misschien in de oude beteekenis van water, waermede de a in vele samenstelling behouden is, zoodat aplompe even veel zou zyn als waterplompe. Misschien ook is zy bloot intensief, als in abolge. ↩

39. Sur. hominum amantium. ↩

40. Sur. et huic proxima causa. ↩

41. Sur. creaturarum, quae se Deo conformare nôrint. ↩

42. Sur. refrigerare. ↩

43. B en C. die met haerre claerheit. ↩

44. Sur. unius cujuslibet coloris ex quatuor supradictis. ↩

45. Hier beteekent dit woord zoo veel als band, strook, by Kiliaen faseia. Surius noemt het septem partes alias aliis consertas.. ↩

46. Sur. ita variatas atque dispositas. ↩

47. C. voegt er by: oft een cubitus. ↩

48. B. van den zevenen. Surius: quarum singula quaeque. ↩

49. Sur. ratione quadrupliei. ↩

50. C. ende elke vaessche eenre maet breet, Surius: partes septem, quarum una quaelibet cubiti mensuram in latum obtinet. ↩

51. Sur. non nisi status unus spiritalis et vita una sunt. ↩

52. Sur. quatuor habeat proprietates necesse est. ↩

53. Sur. in transversum per cortinas. ↩

54. B. ende in die hogheden. ↩

55. Cfr. Exod. 26, 3-4. ↩

56. Aldus B en C. A en D hebben kwalyk salecheit. ↩

57. Sur. in sensu quodam rationali, et introversione ad veritatem. ↩

58. Sur. secundum sensus. ↩

59. Sur. rationali quodam sensu. ↩

60. Sur. Quibus docemur. ↩

61. Sur. Porro sensus noster rationalis quintuplex est. ↩

62. Sur. unde cum quinque sint sensus, circuli quinquaginta fiunt. ↩

63. Sur. illuminatam considerationem. ↩

64. Sur. aptè sibi consentiat atque concordet, ita ut, enz. ↩

65. Het werkwoord wordt thans niet meer gebruikt dan in zyn frequentatieven vorm rimpelen. ↩

66. Sur. retineantur. ↩

67. Sur. planum et aequabile. ↩

68. Sur. liberi arbitrii. ↩

69. Sur. modi expers. ↩

70. Sur. extra suam libertatem. ↩

71. Sur. omne virtutum genus sive modos omnes. ↩

72. Sur. sursùm versus molitur sive actilare incipit. ↩

73. Wat volgt, tot op het einde van den paragraef, ontbreekt by Surius. ↩

74. Sur. vertaelt immer dit werkwoord clieven, gelyk het in C voorkomt, door replicare. ↩

75. Sur. cunctasque virtutes, memoriam contemplando possidet. ↩

76. Sur virtutum rationibus, sive modis depicta sunt. ↩

77. Sur. transformat. ↩

78. Sur. et totidem rectà demissas partes, vel discrimina sibi mutuò conjuncta. ↩

79. Sur. pertranseundo. ↩

80. Sur. nudam mentem. ↩

81. Sur. rationem excedit. ↩

82. Sur. excessus cunctarum amandi rationum sive modorum absque modo. ↩