XXIII. Van Den geesteleken candelare

Met desen guldenen candelare verstaen wi die minscheit ons Heren Jhesu Christi geenecht der godheit; want na der minscheit es hi ·j· lichtdrager alle der werelt, ende sunderlinge der heileger Kerken, ende iegewelcs goeds minschen. Ende hi es gulden, want hi es ons van minnen gegeven, ende na der minscheit es hi ·j· sone der minnen. Eest dat wi in heme geenecht werden, soe sijn wi sonen, ende roepen in sinen geeste abd¹ vader. Hi es die candelare van goude, die gesmeedt es, overmids den heilegen Geest, tusschen den hemelschen Vader ende der maecht Marien, met werdegen dienste des ingels. Dese candelare heeft enen scacht in midden op gaende, dat es die minscelike nature in Christo, die boven al verhaven es, ende ·j· metten ewegen Worde², want dat es hare onderstant ende hare persoenlecheit³. Drie guldene gerden gaen op ute desen scachte in elke side; dat sijn die lijfleke crachte ende die geesteleke crachte in Christo, die van beginne dat si gescapen waren altoes op gerecht hebben gestaen⁴ in die ere sijns Vaders. Ende iegewelc ·ij· geerden hadden ·j· gulden rondeel onder hare juncturen, daer si in den scacht vergaderden, dat sijn die ·vj· gerden, ·iij· rondeele ochte ·iij· ringe van goude⁵. Hier mede versta wi dat die geest Goods minleke bevinc die minscheit ons Heren, ende rechtese op drivoldeger wijs in die ere Goods. Hi makese mechtech alle dinc verwinnende, wijs alle dinc bekinnende, ende willech alle gerechtecheit volbringende⁶. Ende dese gelike⁷ selen wi in ons gevuelen, eest dat wi hem geenecht sijn; want sinte Pauwels sprect: Dat gevuelt in u dat ghi in Christo Jhesu gevuelt⁸. Ende hier omme, eest dat wi ons selfs gestorven sijn ende in heme leven, soe selen wi ons op rechten met allen onsen crachten, altoes meinende die ere Goods⁹; ende alsoe bliven wi machtech altoes ons selven; te verwinnene, ende wetende onse gebreke te bekinnene, ende willech die doecht te volbringen¹⁰. Ende hier omme riep die prophete David in den Soutere¹¹ dat heme God gave den principalen geest, dat es macht des Vaders, op dat hi gesterct worde, ende bliscap in Gode vercrege. Hi riep omme den rechten geest, dat es wijsheit des Soens, op dat hi vernuwet worde, ende geleert, ende gesuvert van sunden. Hi riep omme den heilegen Geest, op dat hi niet en viele, maer volstonde in allen dogeden¹². Ende dat ons oec dit gescie, dat selen wi bidden ende begeren.

Nu laet ons voert ane sien die cierheit des candelaren. Iegewelke gerde hadde ·iij· guldene rondeele in haren opgange, ende boven elc rondeel enen ronden cop van goude, ende ute heme opgaende ene guldene lilie: ende al dit selve hadde oec die scacht in midden. Siet alle dese dinge stonden ordenlec in drien reggelen¹³, die ene reggele boven die andere, den candelare dweers te ane siene, alsoe dat die hogeste reggele dat overste van allen den geerden gereicte¹⁴. Ende iegewelke geerde was boven here overste lilie alsoe gemaect, dat menre ene lampte op setten mochte. Ende die hoechde alle der gerden dat was eens minschen lingde; maer die scacht in midden ginc noch ene mate hogere, ende in die boven gaende hoechde soe hadde hi noch ·j· gulden rondeel, ende daer boven enen guldenen cop, ende ·j· lilie van goude. Nu merct wat ons dese dinge leren. Wi selen anesien desen guldenen candelare, dat es die minsceit ons Heren, van den geeste Goods verhaven ende geciert in drien manieren; ende deser cierheit selen wi ons pinen¹⁵ na te volgene, want Christus es onse hoeft, ende wi sijn sine lede: ende hier omme souden wi hem geliken in alsoe velen als wi mochten¹⁶. Nu merct, die geest Goods geenecht den geeste Christi, bevinc met minnen die lijfleke nature in Christo met allen den lijfleken crachten, ende makese dienstachtech ende onderworpen den geeste in alle swaerheit¹⁷, ende in allen geordenden dienste¹⁸, al tote der doet. Siet, dit sijn die nederste rondeele van goude in Christus opgange, ende derre es ·vij·¹⁹, want die lijfleke nature ons Heren Jhesu Christi moeste onderworpen sijn, ende gereet alle dogede mede te werkene, ende dire sijn ·vij· principale, daer alle dogede in onthouden sijn. Op dese ·vij· rondeele stonden ·vij· guldene coppe, boven open, ende beneden ront, alse note besloten²⁰. Hier inne werden wi geleert dat dat werdige herte ons Heren altoes boven geopent was sinen geeste, omme te volbringene alle dogede, ende dire sijn ·vij· alsic vore seide. Maer sijn herte was beneden ront, ende besloten jegen alrehande smaec ende gerief der naturen ende der sinlecheit²¹· ende hier ute waren wassende ende opgaende guldene lilien, dat waren sine minsame seden, die ons geleert ende getoent hebben dat hi puer ende onnoesel was, gelijc der lilien, in al sinen werken. Siet, dit es die nederste wise der cierheit Christi in sinen hemelschen opgange, ende alre minscen die hem na volgen willen ende geliken.

Nu selen wi voert merken noch ene hogere cierheit in sinen hemelscen opgange: dat es dat die geest Goods bevaen hadde met minnen²² die geesteleke nature in Christo, dat was sine ziele met heren oversten crachten, ende makese onderworpen der gerechtecheit, ende der wet, ende alle den scrifturen, die van heme geprofiteert waren van beginne der werelt, die te volbringene na den wille sijns Vaders. Ende hier omme was hi ende es noch willech onderworpen alle der werelt²³, tote in den lesten dage, soe wie dat geloeft ende sijns begert²⁴.Hi heeft ons geleert²⁵, ende gheleeft²⁶, ende gewasschen in sinen bloede van allen onsen sonden. Siet, dese willege onderworpenheit in Christo dat sijn onse middelste rondele van goude, daer alle onse dogede, van den iersten minsche tote den lesten, inne gefundeert sijn. Hier op stonden ·vij· guldene coppe, boven open. Dat was die wide opene gelost²⁷ sijns geests ende alle sire crachte, die willech ende bereet waren al dat te doene daer sijns Vader ere in gelach ende onse noet was²⁸. Dies geluste heme boven al, want dat was sine spise, ende sijn dranc, ende sijn leven; ende daer in behagede hi sinen Vader; ende daer in hebben wi oec genade vonden. Ende hi was van beneden ront besloten, gelijc ·j· guldenen coppe; want in al erterike en was gene creature daer hi gerief in sochte, ochte daer hi sijn hoeft one lenen mochte²⁹: ende aldus was hi ellindech der tijt, ende sonder mate rike van doechden. Ende hier na souden wi staen dat wi dit gevuelden³⁰; want hier ute wiesen altoes guldene lilien, dat was die eenvuldege opgaende meininge Christi, offerende iegewelke doget sinen Vader. Want sine dogede sijn alle alse guldene lilien van hemelschen roke, die hemelrike ende erterike vervult hebben ende verblijt; want si sijs gewortelt in die substancie sire onnoeselheit, ende si wiesen ende gingen op ute enen diepen dale sire oetmoedecheit, ende si hadden die hete sonne sijnre minnen ende sijnre berrender gelost, daer hi sijns Vader wille mede volbrachte. Ende aldus hebben wi die naeste wise der cierheit Christi in sinen hemelscen opgange.

Die derde wise leert ons aldus dat die geest Goods alsoe minlec bevaen hadde die minsceit ons Heren, ende alsoe intreckende beseten³¹, dat alle sine crachte boven alle hare werken³² altoes des intreckens in enecheit haers geests gevuelden³³, ende desen intreckene waren alle di crachte sijnre minsceit altoes gehoersam; want hi leefde den staet der onnoeselheit, ende was volcomen toegangere ende begripere³⁴ Siet, desen intreckene Goods gehoersam te sine, dat sijn die overste rondele van goude, die der derder wisen toe behoeren. Hier op stonden ·vij· guldene coppe boven open. Hier mede verstaen wi dat die minsceit ons Heren met al haren crachten Gode geopent was, ende altoes bereet die gaven Goods te ontfane. Maer die coppe waren van beneden ront besloten; want in alre eren, ende in allen gaven, soe en vervinc sine minsceit niet³⁵: want gelikerwijs datse God verhief met hem selven in der hoechster eren, soe gaf si hare weder neder in der meester oetmoedecheit, ende droech den lachter ende die sunden alle der werelt. Ende hier inne wart vervult die hoechste gerechtecheit, die den Vader boven al behagede: ende hier omme, ute deser diepster nederheit soe gingen op guldene lilien der hoechster eren ende werdecheit die Gode ie geoffert wart; want niemen en can Gode ere bieden dan die oetmoedege, noch niemene en smaect noch ghelust Gode ere te doene, dan den oetmoedegen. Nu³⁶ was Christus die oetmoedechste onder alle die werelt; ende hier omme was sine opgaende werdicheit te Gode meerre, ende gelusteger, dan alle der werelt: ende aldus gereicten die lilien die hoechde alle der geerden, want Christus was op gerecht met allen sinen crachten, ende met allen sinen werken, ende met al dien dat hi geleisten mochte, altoes sukende die ere sijns Vader. Ende hier na sele wi staen, dat wi des gevuelen soe wi meest mogen.

Voertmeer, die scacht in midden ginc noch ene mate hogere boven alle die gerden; want die minsceleke nature in Christo die es verhaven boven al dat si verdient hadde, ochte verdienen mochte. Want dat God minsce worden es ende die minsche God, dat es in alrewijs onverdienlec, want dit es die bovengaende mate die God allene heeft gewracht, overmids sine grondeloese goetheit. Ende hier omme, hoe neder heme God gaf, ende hoe hoege hi die minsceit verhief, dat en mach niemen verstaen dan hi allene. Ende hier omme ginc die scacht in midden allene op boven alle die gerden; want die minsceit ons Heren en hadde en geen onthout op hare selven³⁷, maer si volgede eenvuldegleke haerre persoenlecheit³⁸; want Christus besat sijn persoenleke wesen in ·ij· naturen: hi hadde ene ewege geboert ute sinen Vader, ende daer omme es hi die Sone Goods, ende gewarech God; ende hi hadde ene tijtleke geboert van sire moeder Marien, ende daer omme es hi sone des minscen ende gewarech minsce. Nochtan bleef elc nature in hare selven al dat si was, want die godheit en mochte niet werden mensceit, noch die mensceit godheit, maer si verenechden beide in den godleken persoen des Soens, ende elke nature van beiden was sine eigene nature, want hi es gewarechlec God ende minsce. Ende hier omme, overmids die genade Goods, soe sele wi ons selfs ende onser eigenre persoenlecheit altoes vertien, ende volgen eenvuldechleke na onser gegoodder naturen in Christo³⁹: soe mogen wi overfoermt werden⁴⁰ met der eweger waerheit die Christus selve es, ende alsoe sal hi leven in ons ende wi in heme.

Voertmeer, in dese bovengaende mate soe hadde die scacht noch ·j· gulden rondeel, ende daer boven enen guldenen cop, ende ute heme op gaende ene guldene lilie. Hier inne werden wi geleert dat die minsceit ons Heren, in haren iersten eenvuldegen opgange dien si in Gode dede, soe was si alsoe bevaen met eweger minnen, datsi sonder ommekeer in dire minnen ewelec bliven moet. Dit es onse hoechste rondeel van goude. Hier op stond een gulden cop, boven open, dat was die eenvuldege wide ontplukinge des gescapens geests ons Heren⁴¹, die altoes vol was ende es eweger waerheit, ende godleker claerheit. Maer die cop was van beneden ront besloten, want die gescapene geest ons Heren, na sinen eenvuldegen opgange, soe heeft hi een ewech instaren in die godheit⁴², sonder enech ommesien ochte nedersien⁴³. Ute desen eenvuldegen insiene soe wies ene opgaende guldene lilie, tote in dat overste van den scachte. Met deser lilien verstaen wi dat innechste versmelten ende vernieuten in minnen dat ie geufent wart. Dat heeft Christus geufent, want hi es selve die edele lilie-bloeme die op gegaen es ute der wortelen van Jesse, alsoe ons Ysaias de prophete bescrivet. Op dese bloeme, sprect hi, sal rusten die geest ons Heren, die geest der waerheit ende der verstendecheit, die geest des raets ende der starcheit, die geest der const ende der goedertierenheit⁴⁴, ende die geest der vresen ons Heren salne vervullen⁴⁵. Dit heten die ·vij· geeste ons Heren, ochte die ·vij· gaven des heilegen Geests. Dit bedieden ons die ·vij· lampden⁴⁶ die stonden op desen candelare; want sinte Jan ewangeliste secht dat hi sach ·vij· berrende lampden vore den troen Goods: dat sijn, sprect hi, die ·vij· geeste ons Heren. Ende hi secht voert in den selven boeke, dat hi sach staende ·j· lam alse gedoet; dat lam hadde ·vij· hoerne ende ·vij· oegen, dat sijn, sprect hi, die ·vij· geeste Goods, die gesint sijn al erterike dore⁴⁷. Dit lam dat was die minsceit ons Heren, die onnoeselec omme onse sunden gedoet es. Hi, Christus, na sijnre minsceit, hadde ·vij· hoerne der starcheit ende der cierheit: dat waren die ·vij· gaven ochte die geeste Goods, werkende ·vij· vuldech. Hier mede verwan hi den viant ende aldat ons letten mochte, ende hier mede was hi bewaert ende gesiert in allen dogeden. Ende hi hadde oec dese ·vij· gaven alse ·vij· oegen, daer hi mede bekinde ende gevuelde, na sire minsceit, alle dogede met onderseede; want iegewelke gave doet bekinnen ende gevuelen sunderlinge des gronts eenre hoetdoecht⁴⁸ van den ·vij·⁴⁹, ende alle dire dogede die ute dire hoeft doecht wassen mogen. Ende hier omme alle die ·vij· gaven doen bekinnen ende gevuelen hoe die geest Goods des minscen geest beweget, in ·vij· manieren, tote allen den dogeden die men werken mach. Ende hier omme suldi weten dat die doechde van den gaven, noch die gaven van den dogeden niet gesceden en mogen sijn noch werden; want sonder die gave Goods en mach gene doecht verdienlec sijn, ende hier omme motense altoes te gadere in een bliven.

B. en C.abt. Surius: Abba pater. ↩
Sur. et unum est cum Verbo aeterno. ↩
Sur. ex quibus fit una hypostasis vel persona. ↩
Aldus staet de zinsnede in B en C. Surius vertolkt: quae à primo suae creationis initio semper ad Dei Patris honarem erectue ac sublevatae fuerunt. A en D geven de plaets als volgt: die van beginne dat si gescapen hebben geweest, altoes op gerecht hebben geweest ende gestaen, enz. ↩
Sur. ut sex calamorum tres sphaerulae aureue fuerint. ↩
Sur. Enimverò potentem eam reddebat, ut vinceret omnia; sapientem, ut nosset omnia; ac ultroneam et voluntariam ad omnem justitiam exequendam. ↩
Sur. Quae eadem etiam nos sentiemus in nobis. ↩
Cfr. ad Philippenses, 2, 5. ↩
Sur. ita ut Dei honorem semper spectemus. ↩
Deze wending komt volkomen overeen met het latynsch gerundium in dum. ↩
in Psalterio. ↩
Cfr. Ps. 50. ↩
Versta dit woord in den zin van reke of reeks, by Kiliaen reghe, vertaeld door ordo, series. ↩
Sur. ila ut cuncta haec scitè atque appositè triplici ordine alia supra alia posita essent in ipso candelabro, supremumque cujuslibet calami lilium, alterius calami summum aequè lilium aequaret. ↩
Sur. conabimur. ↩
Sur. quatenùs possibile est. ↩
Sur. in quibuslibet etiam rebus duris ac asperis. ↩
Sur. et in omni officio seu famulatu divinitùs ordinato. ↩
In C is de plaets aldus paraphrastisch voorgesteld: Siet dit sijn die nederste rondeele van goude van dien ·iij· regghelen rondeelen, die in die ·vj· gheerden ende in die scacht des candelaren waren. Ende der rondeelen es oec ·vij· in den opganghe Christi, want, enz. Surius vertaelt: Et hae suns infimae sphaerulae aureae trium illorum geniculorum sive ordinum qui in sex calamis et ipso candelabri hastili fuêre. Itidem nanque et Christo sphaerulae septem sunt. Enimverò, enz. ↩
Sur. in nucis modum clausi. ↩
Sur. et occlusum omnigeno naturae et sensuum gustui ac commodis et obleclamenlis. ↩
Sur. amore complexus fuit. ↩
Sur. orbi toto. ↩
Sur. id est, omnibus in eum ita ut oportet credentibus, cumque appetentibus et concupiscentibus. ↩
Sur. Etenim docuit. ↩
B ghelevet Surius heeft docuit ac redemit nos. ↩
Sur. latè patentem Spiritûs et omnium virium ejus appetitum. ↩
Sur. in quibus Dei Patris honos, ac nostra necessitudo consisterent. ↩
Sur. in qua capul reclìnaret suum. ↩
Sur. Ubi sanè magnoperè connitendum nobis esset, ut et nos idem sentiremus. ↩
Sur. tam introrùm trahendo possedisse. ↩
Sur. ut cunctae illius vires ultra omnes suas actiones. ↩
Sur. tractum illum in sui spiritûs unitate sentirent. ↩
Sur. viator et comprehensor. ↩
Sur. non se extulisse, nec quicquam indè sibi arrogasse. ↩
Sur. Atqui. ↩
Sur. Neque enim ulla ex parte Christi humanitas sibiipsi innitebatur. ↩
Sur. sed Verbum, cum quo una simul persona erat, simpliciter sequebatur. ↩
Sur. Quapropter nos quoque, divina freti gratia, nosipsos ac propriam personam nostram semper abnegabimus, et in Christo deificatam sequemur ac imitabimur naturam nostram. ↩
Sur. poterimus transformari. ↩
Sur. Cui impositus scyphus aureus supernè patulus simplicem ilam ac laxam creati spiritûs Christi apertionem sive hiatum significat. ↩
Sur. obtutus suos in ipsam perpetuò defigit divinitatem. ↩
Sur. nec respiciens unquàm, nec despiciens. ↩
Sur. spiritus scientiae et pietatis. ↩
Cfr. Isa. 11, 1-3. ↩
B. lampten. ↩
Cfr. Apoc. 4 et 5. ↩
B. hoeftdoghet. ↩
Sur. Enimverò donum quodque virtutis unius principalis ex septem illis primariis... fundum ipsum singulariter agnoscere atque sentire... facit. ↩

Chapter 24 of 159

XXIII. Van Den geesteleken candelare

Footnotes