CXX. Vanden Paeschlamme

In dien tiden dat onse Here dat vole van Israel leiden woude ute Egypten in dlant der gheloften, doe sprac hi tote Moysesse: Dese maent sal u sijn die ierste maent van den jare¹. Dat es te verstane dat aprulsce maenscijn², dat in den meerte beghint ende in den aprulle indt: dat es der Joden ierste maent, want si deilen hare maende met den maenscine, ende beghinnen hare maende alse die mane verveet³ ane die sonne. Op dien tijt gheboet onse Here Moy- sesse, dat ieghewelc huus met sijnre familien, op den tienden dach van diere maent, nemen soude een lam (ende en mochte hijs niet vercrighen, soe name hi een hueken⁴); ende hadde hi volcs te lettel dat lam te verterne, so soude hi nemen van sinen ghebueren tote heme alsoe vele, dat si dat lam verteeren mochten. Dit lam sal sijn jarech, ende een weder sonder vlecke, dat es ghesont, sonder eneghe mesquame. Ende dit lam ochte dit hueken sal men levende behouden tote op den viertiensten dach van der selver maent, ende dan saelt al dat volc van Israel ende ieghewelc huus te vespertide offeren ende doeden. Ende dan seldi, sprect onse Here, enen quispel van ysopen nemen ende netten in dat bloet, ende daer mede seldi bestriken uwe doerstile ende uwen overdorpel⁵; ende in diere nacht seldi eten dat vleesch ghebraden met viere, niet roe⁶ noch ghesoden in water, met derven broede ende met velt lachteken⁷. Dat hoeft, met den voeten, ende met den binnensten seldi verslinden. Blijft u iet over, dat seldi in tfier verberren; ende so wie onsuver es ochte onbesneden, hi en sal des lams niet eten. Ghi selt uwe lendenen gorden, ende ghi selt hebben scoen⁸ ane uwe voete, ende stave in uwe hande. Ghi en selt van dien lamme en gheen been breken, noch van den vleesche niet wech werpen⁹; ende ghi selet haesteleec eten, want het es die nacht der overlidinghen ons Heren¹⁰. Want op dien nacht so leet die inghel dore Egipten¹¹, ende doetde al dat ierste gheboerne van den menschen tote den beesten; ende daer die stile waren bestreken met dies lams bloede, daer en mochte hi niet ghenaken. Ende aldus daden die kindere van Israel al dat hen Moyses ende Aaron gheboet van Gods weghe, ende trocken alle te gadere ute den lande van Egypten. Voert sprac onse Here: Dese dach sal u sijn eene sollenne feeste, ende des seldi ghedinken in uwen gheslachten met ewegher ufeninghen. Seven daghe seldi eten broet sonder heefsel. Die ierste dach sal u sijn werdich ende heilich, ende die sevende dach alsoe. Dan en seldi gheen ander werc doen dan dat ter spisen toe behoert.¹²

Siet, dit was die figure van onsen sacramente des outaers, dat wi nu oefenen, ende daer wi gheesteleec mede ghespijst werden nu ende eweleec. Ende dit was onser alre testament, dat ons onse Here Jhesus Christus maecte doe hi sterven soude: want dit es ieghewelcs alleene, ende onser alre ghemeine, ende des ghelike waest in der figuren. Want elcs jaers op den tienden dach van der aprulscer manen, so moeste elc huus hebben een lam ochte een hueken; ende die behielden si alle tote op den viertiensten dach van diere manen, dat sise doetden ende aten. Ende boven dit hadden si onder hen allen te gadere een ghemein hueken, dat si op dien selven dach te vespertide offerden ende doetden, ende dat aten die ·xij· princen die hoefde waren van den gheslachten ende van al den volke. Ende hier omme Jhesus Christus, alle der werelt paeschlam, doe hi sterven woude ende die figure ter waerheit bringhen, doe quam hi op den neghenden dach van der manen te Jherusalem, eenen dach vore sinen tijt, op dat si sijns seker souden sijn¹³: dat was op den palmdach. Ende des anders daechs daer na, dat was ter rechter tijt, so quam hi weder, sprect sente Marcus; ende doe dreef hi ute den temple alle die daer cochten ende vercochten, ende hi warp omme die tafelen der wisseleeren ende stroide hare ghelt¹⁴, want hi woude sijn huus reine hebben, daer wi onse paeschlam in eten souden. Ende doe begrepen die Scriben ende die Pharisei, in hare herte, dat sine doeden souden op den viertienden dach van der manen, want hi was alse dat ghemeine hueken dat si plaghen te doedene, heet van naturen ende van ghenaden te stervene omme onsen wille¹⁵. Maer eer hi ghevaen woude werden, soe dede hi ghereiden een avent eten met sinen discipulen, ende dat was sijn paesschen; want daer aten si dat paeschlam gheliker wijs dat gheboden was in der wet. Maer want si princen ende hoefde waren der kerstenheit, so woude hi met hen offeren ende doeden dat ghemeine hueken dat si eten souden, ende dat was hi selve, want hi was ghelostich ende heet omme ons te stervene, ende hi was ghierech ende bereet ons eene spise te sine in den sacramente¹⁶; want sijn heete bloet heeft ons ghescoert den bant der sonden¹⁷, die wel ghelijc was den adamant dien gheen dinc scoren en mach dan bocs- bloet, dat heet es¹⁸. Ende hi gaf hen onser alre paeschlam, dat was sijn vleesch, ende sijn bloet, ende sijn onnoesel leven.

Maer ghi selt merken dat tpaeschlam in der figuren, dat die Joden aten, dat moeste een jaer out sijn, een weder ende sonder vlecke. Dat beteekent ons dat Jhesus onse lam volwassen ende volmaect was in allen doechden, ende sine heileghe doet heeft die werelt vervolt met gheesteleker vrocht: ende hi was ghesont ende gracioes ende sonder vlecke van ghebreke. Maer die mane moet ·x· daghe out sijn, eer wi dit lam hebben in onse huus. Die mane dat es ons leven, ende Jhesus Christus es die sonne die onse leven met sijnre gracien verlicht, ende daer onse leven ane verveet¹⁹ ende vernuwet in doechden; ende alse wi die ·x· ghebode leven²⁰, dan hebbe wi dat lam binnen onsen huuse; maer ·iiij· daghe daer na dan es die mane vol, dan sele wi dat lam eten.

Die ierste dach, dat es een meshaghen ons selfs ende al onser werke. Die ander dach, dat es begheeren Gode te levene ende allen doechden. Die derde dach, dat es ghemeine trouwe ende caritate tote allen menschen. Die vierde dach, dan es de mane vol; dan sele wi onsen rugghe keeren in dat westene, ende vergheten alles dies dat in de werelt es, ende keeren onse anschijn in dat oestene, tote der ewegher sonnen onsen Here Jhesum Christum. Want op den vierden dach, doe God die werelt ghescapen hadde, so maecte hi sonne ende mane, ende sedte die sonne int oestene ende die mane int westene, op dat al de werelt verclaert worde. Ende dien dach, ende dien tijt van den jare heeft God sider seere gheert omme onsen wille; want doe maecte hi alle creaturen, ende den mensche boven al, ende sedtene in dat eertsche paradijs. Ende daer na, over driedusentich jaer ende drie hondert ende ·xvj·²¹, in den selven tide van den jare, so riep God Abrahamme uute den lande van Caldeen in dat lant van Canaan, ende sprac tote heme: ‘Dinen sade salic dit lant gheven, ende in dinen sade (dat es in Christo) selen ghebenedijt werden alle menschen, ende ic sal dijn groete loen sijn²².’ Daer na over iiij· hondert jaer ende ·xxx·, in den selven tide des jaers, ende op den selven dach dat die mane ·xiiij· daghe out was, doe aten die kindere van Israel dat paeschlam, ende doe leidese God ute Egypten dore die see in die wustine, daer hise spijsde met hemelschen broede. Ende daer na, over ·xiiij· hondert jaer ende ·liij·, in den selven tide van den jare ende op den selven dach van der manen, so es die Gods Sone hier neder comen, ende heeft onse nature ane ghenomen, ende es ons gheboren van den reinen bloede der maghet Marien, ende heeft ons ghespijst met sijnre jeghewerdicheit ende met hemelscher leeren. Ende daer na, over ·xxxiij· jaer, in den selven tide van den jare ende van der manen, soe es hi omme ons ghestorven, ende heeft ons ghespijst in den Sacramente met sinen heileghen lichame, ende met al dien dat hi gheleisten mach. Ende dit es onse paeschlam, een inde alle der figuren ende een inganc ewechs levens.

Men seecht oec dat hi comen sal ten ordeele in den selven tide van den jare, ende voeren sine uutvercoerne vriende in die glorie sijns Vader. Ende hier omme laet ons waken ende eten. Christus es onse paeschlam ende onse spise in den weghe, ende hi mach ons over voeren te lande²³, want hi es gheoffert, ghedoet ende op verstaen. Laet ons keeren den rugghe der werelt²⁴, so schijnt die clare sonne in onse anschijn, ende so es de mane vol; want alse onse leven wert vervult met der gracien Gods, dan moghe wi altoes eten alse wi willen²⁵; maer wi moeten netten eenen quispel van ysopen in des lams bloet, ende met den bloede bestriken beide onse dore stile ende onsen overdorpel²⁶.

Isope dat es een clein crudeken, ende wast in die gate van der steenroken, ende gheneest des menschen longhe die gheswollen es²⁷. Dit cleine crudeken, dat es die oetmoedeghe Christus: hi es ghewassen ende ghewortelt in die steenroke der godheit; wille wi hem aensien, al ware wi gheswollen van hoeverden, wi souden ghenesen. Ende sijn lichame dats die isope, die te male ghenet es in des lams bloet, ende daer mede heeft hi ghewijt ende gheheilecht, alsoe verre alst in heme es, alle die werelt. Ende hier omme sele wi, in onse memorie, sijnre passien ghedinken, ende in onse verstannesse sine trouwe ende sine minne herbeelden²⁸, ende in onsen wille met enen verstervene ons selfs sijnre doet begheerleec navolghen²⁹. Ende aldus sele wi onse dorestile ende onsen overdorpel bespringhen³⁰ met des lams bloede: ende dan en mach onsen huuse en gheen viant ghenaken.

Ende aldus leert ons de figure; want in der nacht doe die Joden dat paeschlam aten, ende hare stile bestreken waren met des lams bloede, doe worden si bescermt von alre plaghen. Maer die inghel leet over dat tant van Egypten³¹, ende versloech alle die ierste gheboerne van menschen ende van beesten, die storven alle in diere nacht; maer alle die ghene die Christum belien, ende heme navolghen in penitencien, si ghesmaken sijns van binnen, ende si werden behoedt van groven sonden, want hare dore stile sijn gheteekent met sinen bloede. Maer die van Egipten, dat sijn die ghene die Christumme onghehoersam sijn, ende haren vleesche ende haren bloede leven, die en sijn niet gheteekent met den bloede ons Heren: ende daer omme sijn si onder des viants macht, ende sterven meneghe doet in sonden³².

Voert ghebiedt onse Here dat wi dat paeschlam niet en eten roe, noch ghesoden, maer ghebraden met viere. Diet roe eten, dat es sacramenteleec allene, sonder caritate; ghesoden in water, dat sijn die ghene die van costumen ten sacramente gaen, omme smaec, ochte omme gheesteleeken troest, ochte omme enech dinc dat vergankeleec es. Maer diet ghebraden eten, dat es ute rechter caritaten, omme die ecre Gods ende omme met heme te vereneghene in eweghe salicheit³³.

Dit lam sele wi eten met derven broede ende met veltlachteken, dat es met vasten gheloeve, ghestadecht ende eenvuldich bi blivende sonder gheveinstheit³⁴. Want onse Here sprect: Hoedt u van den heefsele der pharisei, dat es ypocrisie³⁵. Veltlachteke, dat es bitterheit ende een ghemein rouwe van allen sonden. Dat hoeft, met den voeten, ende met den binnensten sele wi verslenden, sprect die figure: dat es dat wi Christumme selen begheren met alsoe ghieregher ghelost, alse ochte wi bodemloes waren ende nemmermeer versaedt en mochten werden³⁶; want dat wide gapen, dat wi in ons ghevoelen, dat sal begheeren te verslindene die voete, die binnenste ende dat hoeft, dat es lichame, siele ende godheit. Want in den sacramente wert verwandelt die substancie ende die nature des broeds, in die substancie ende in die nature des lichamen ons Heren; en die nature des lichamen ons Heren es daer sonder stat³⁷ ende hare es toevallech ende navolghende³⁸ lingde, dicte ende groedte, ende ghedaente, ende al dat den lichame toe behoert van buten ende van binnen³⁹: ende die selve nature es gheenicht der sielen, der persoenleecheit, ende alsoe der gotheit⁴⁰. Ende hier omme, alse, wi ontfaen die substancie des lichamen ons Heren Jhesu Christi, so ontfaen wi, in der navolghinghen⁴¹, al dat hi es na der godheit ende na der menscheit: nochtan blijft hi altoes onverwandelt ende onbeweecht in den hemelschen troene, ter rechter hant sijns Vader; maer na sijnre godheit es hi overal sonder stat, ende in den sacramente alsoe⁴². Ende al heeft die hostie stat⁴³, sijn lichame es daer sonder stat: ende daer omme es hi in ieghewelker hostien, ende in ieghewelken stucke, al ende onghedeilt. Ende hier omme, na stat, na ghesichte ende na begripeleecheit der senne, so es sijn lichame altoes in den hemel onverwandelt⁴⁴; maer in der consecracien so es hi al over al daerne de priestere consacreren, ende ieghewelc mensche ontfeetene al te male, ende alle menschen en ontfaens niet meer dan een mensche; want hi blijft onghedeilt: ende aldus moest van noede sijn⁴⁵, anders en mochte wijs niet ontfaen, noch hier noch inder ewecheit. Al en es daer de wise van den sacramente niet, die gheesteleke wise die hier toe behoert, die blijft eweleec; want die heeft de wijsheit Gods ghedicht⁴⁶ ende ons gheleert, op dat wi vore bekinnen ende smaken die maniere onser salicheit⁴⁷.

Ende hier omme, ieghewelc mensche merke die wise die ic u gheseecht hebbe met groten vlite; moer blijft u iet over van den sacramente, ochte van dien dat ic nu gheseecht hebbe, dat ghi niet begripen en cont, dat seldi verberren in dat vier der minnen Gods: dat es dat ghijs leedich sijt⁴⁸, ende bevelet sijnre minnen. Dat leert hi ons selve.

Footnotes

1. Cfr. Exod. 12, 1-2. ↩

2. In de Historia scolastica, waer dit byvoegsel uit genomen is, heet het lunatio. ↩

3. Het handschrift C. heeft hervaet. Beide komen van vaen, vangen, en zyn zoo veel als ontvangen of weder ontvangen, in den zin van het latynsche concipere, volgens de begrippen der Ouden, die telkens het eerste maenlicht beschouwden als eene nieuwe conceptio. Men kan Plinius daer over nazien, Hist. Nat. Lib. II, cap 10 (alià;s 13), num. 1, en cap. 15, num. 2, of de aenteekk. van prof. Clarisse op de Natuerkunde van het Geheelal, bl. 360, vlg, Dat, in die beteekenis het verbum met het voorzetsel aen gebruikt werd, blykt uit vers 321 aldaer. Zie daer ook vers 178 en 326, alsmede den Leekenspiegel, I, bl. 36, vers 53, doch vooral de aenteekk. van prof. Bormans op Christina, bl. 281, en de zaek nog nader toegelicht, bl. 394. ↩

4. D. een hoeken, dat is een bokjen. In Van der Schuerens Teuthonista, bl. 130, vindt men huecksken, jong tzeghe (jonge geit) edus, capreolus. Het woord komt ook voor in den Reinaert van Willems, vers 2091 (zie de verbeteringen en drukfeilen), alsmede in het Leven van Jesus, door Meyer, bl. 119 en 197. Zie mede daer in de Aanteekeningen, bl. 336. ↩

5. et ungetis cum fasciculo hyssopi utrumque postem et superliminare. ↩

6. C. roeu, versta rauw, crudus. ↩

7. Glosse in E. wilder latuwen. C. heeft met velt latuwen, en Surius cum lactucis agrestibus. Kiliaen geeft lactouwe, lattouwe, lactuca, in 't hoogduitsch lattich. ↩

8. D. scoene. ↩

9. nec de carnibus foràs mittetis. ↩

10. est enim phase, id est, transitus Domini. ↩

11. Sur. Dicta est autem nox illa transitus, quòd in ea transiret angelus per Aegyptum. ↩

12. Cfr. Exod. 12. ↩

13. Sur. quo hostes illius de adventu ejus certi forent. ↩

14. Cfr. Marc. 11, 15, et Jo. 2, 14-15. ↩

15. Sur. Etenim Dominus Jesus, instar communis hoedi ... tum natura, tum gratia, ad moriendum pro nobis magnoperè fervebat. ↩

16. Sur. et ingenti cum aviditate ac promptitudine seipsum nobis cibum in sacramento relinquere cupiebat. ↩

17. Sur. ejusgue calidissimo sanguine peccatorum nostrorum vincula dirupta et attrita sunt, meritò adamanti comparanda, enz. ↩

18. Zie hiervoren, bl. 59. ↩

19. Het woord heeft hier, by toepassing, dezelfde beteekenis als boven. Surius vertaelt niet kwalyk deze plaets aldus: Christus autem Jesus sol est, vitam nostram sua gratia illustrans, et incendens renovansque eam in virtutibus. ↩

20. Sur. Porrò cùm decem servamus praecepta Dei. Wy zouden thans, in dien zin, beleven zeggen. ↩

21. Sur. Deindè post annos ter mille trecentos et sedecim. Zie aengaende het gebruik van over in den hier gemeenden zin, de Aenteekk. van Steenwinkel op Maerlants Spiegel Hist. achter het tweede Deel, bl. 12-13, vergeleken met hetgeen Prof. De Vries daer tegen oppert, in zyn Woordenlijst op der Leeken Spiegel, bl. 552-53. ↩

22. Cfr. Genes. 12, 7; 13, 1, et Exod. 33, 1 ↩

23. Sur. potestque nos ad terram traducere. ↩

24. Sur. Vertamus mundo dorsum. ↩

25. Sur. semper edere nobis licebit, quoties libet. ↩

26. C voegt by in eene glos: superliminare in latine, en de overdorpel in dietsche es dat dwerse hout oft steen, daer die dore al temale onder staet, als si gheloken es. ↩

27. Sur. medeturque tumori pulmonis. ↩

28. D. verbeelden. Surius vertaelt beide voorstellen anders: ut in memoria nostra semper illum circumferamus, in intellectu fidelitatem et amorem ejus impressa teneamus. ↩

29. Sur. atque voluntate ipsa mortem illius nostri ipsorum mortificatione avidè sectemur ae imitemur. ↩

30. Versta besprengen. ↩

31. Sur. Transibat autem idem angelus exterminator, ac pervagabalur per omnem terram Aegypti. ↩

32. Sur. et saepius in peccatis moriuntur. ↩

33. Sur. et ut ipsi in aeterna beatitudine uniantur. ↩

34. Sur. ut firma cum fide stabiliter ac simpliciter abeque fictione illi adhaereamus. ↩

35. Cfr. Matth. 16, 6, et Luc. 12, 1. ↩

36. Sur. acsi velut vorago quaedam simus, nec unquam exsatiari queamus. ↩

37. Sur. in... naturam ac substantiam inibi sine loco existentem. ↩

38. In 't latyn concomitans, waer Surius het woord mede vertaelt. ↩

39. Sur. Longitudo autem, crassitudo, magnitudo et species, et quicquid ad corpus foris et intùs pertinei, aceidens illi est, ipsamque concomitatur. ↩

40. Sur. eademque natura corporea cum anima et persona Verbi, atque ex consequenti cum divinitate conjuncta est. ↩

41. Sur. ex consequenti et ex concomitantia. ↩

42. Sur. itidemque in sacramento. ↩

43. Sur. Et quamvis hostia ipsa suo claudatur loco. ↩

44. Sur. Quantum igitur ad locum, ad visionem et comprachensionem sensuum attinet, corpus ejus absque suî immutatione semper in coelo manct. ↩

45. Sur. Quod quidem necesse est esse. ↩

46. Sur. dictavit. Zie het woord dichten by Kiliaen, en de aenmerkingen van De Vries daeromtrent in zyn Woordenlijst, bl. 399. ↩

47. Sur. quo jam antè beatitudinis nostrae modum cognoscamus ac degustomus. ↩

48. Sur. hoc est, non se illo (quispiam) occupel, sed ejus charitati relinquat. ↩