Skip to the text
Ember
PT

CXXIII. Vanden reinen enden onreinen spisen

Ende dit leert ons de figure, want alle de beesten die ederecken1, dat es die hare spise anderwerf hereuwen2 ende daer toe ghesplette voete hebben, die mochten de Joden eten, ende die waren hen reine, ende van Gode gheorloeft, ende en gheene andere meer3.

Hier inne werde wi gheleert, eest dat ons de gracie Gods van binnen beweecht tote uutwendeghen goeden werken, ende wi dan die ghedaet der goeder werke in ons trecken4, ende wise verederecken ende vercuwen5 met begherten ende met devocien tote der eeren Gods: so werde wi gheesteleec ghespijst; ende so wi de waeromme onser goeder werke meer menechfuldeghen6, so wi onse spise meer vercuwen, ende so wi bat ghevoedt werden. Ende hier omme sele wi gherne uutwendeghe goede werke ane gripen7, wantse God selve ghewracht heeft ende sine heile- ghen8: ende hi hefse oec gheleert ende gheboden, van beghinne der werelt, in de wet der naturen, ende in de wet der ghebode, ende in de wet der Ewangelien9.

Si openen ons dat rike der hemele, ende vereneghen ons met Gode; si gheven ons de inghele in onser gheselscap, ende si maken ons deelachtich alles goets ende alre heilecheit in hemel ende in eerde; ende si verdriven van ons de viande der hellen, ende si gheven meneghen mensche ghesonde10 ende lanc leven; ende si sijn orboerleec ende noetdorftich der sielen, ende goet ende eersam in den oeghen der menschen11. Ende si sijn een voergaende exempel goeder menschen12, ende een wroeghende ordeel den sondeeren; ende si verbliden de enghele ende de heileghen; ende si maken ghesaedtheit in der naturen13, puerheit in den gheeste ende vrede in der consciencien. Ende met goeden werken sijn wi ghehoersam der heilegher kerken, ende nemen toe in doechden ende in eweghen loene14.

Maer onse goede werke moeten ghesplette voete hebben, dat es dat wi met allen goeden werken te Gode ghevoecht selen sijn, ende van Gode tote onsen evenkersten15, alsoe dat wi in gaen met allen menschen te Gode, ende weder ute gaen met Gode tote allen menschen16. Dan sijn de voete onser begherten ghesplet met tween clauwen, alse wi ons selven ende alle menschen minnen te Gode ende te allen doechden17, ghelijc die werke sijn reine, daer wi Gods eere inne soeken ende der menschen orbore ende salicheit. Ende hier omme, dunct ons dat wi in onsen werken de eere Gods meinen, ende en wille wi niet achten ons evenkerstens, dat werc es onreine.18 Al hevet den ederec19, en heeft de voete niet ghesplet. Dunct ons oec dat wi in eneghen werke ons evenkerstens orbore seere begheren, ende en achte wi Gods eere niet: dat werc es echter onreine. Al hevet de voete ghesplet, en ederect20 niet. Maer het moet beide te gadere comen21 saelt Gode behaghen, ende onse gheesteleke spise sijn.

Ende dit leert ons de figure, ende oec vendewijt in der naturen; want al dat God ghemaect heeft, dat houdt sine ordene, sonder de sondeghe mensche22. God heeft ghemaect sonne ende mane, hemel ende eerde, ende inghelsche nature in onsen dienste23, omme dat wi heme dienen souden. Ende heme dienen, dat es sine eere meinen met wel gheordenden werken, alse wi des ons daer in niet en soeken24. Want hi heeft alle dinc ghemaect ute sijnre vrier uutvloiender goetheit25, ende alsoe soude wi ons selven ende alle dinc weder in hem draghen met vrier uutvloiender minnen26: so vonde wi salecheit in heme ende de rechte waeromme ons levens ende alre creaturen27. Want de rechte waeromme ons levens, dat souden sijn underlinghe minne ende trouwe ieghewelc toe den anderen28, ende dat wi Gods eere meinen ende begheren souden in al onsen werken. Ende dit heeft ons Christus selve gheleert met woerden ende met werken, want hi leert ons allen in den Pater-noster dat wi spreken met heme: ‘Vader onse, du best, in den hemelen; gheheilecht si dijn name; toecome dijn rike; dijn wille ghescie alsoe in der eerden alse in den hemel. Gheeft ons heden onse dagheleecs broet, ende verlaet ons onse scout alse wi verlaten onsen sculderen. Ende en leidt29 ons niet in becoringhen, maer maect ons vri van quade.’

Dit ghebet heeft Christus selve gheordent toe der eeren Gods, ende tote alder menschen orbore. Ende hier omme eest ghemeine allen goeden kerstenen menschen, gheliker wijs dat de Messe es, ende alle de dienst der heilegher Kerken, ende oec alle de goede werke die men doet in al de werelt. Want de priester sprect sine Messe, ende de ackerman sait sijn coren, ende de scepman vaert ter see: ende hier dient ieghewelc den anderen. Al sijn de werke ghedeilt ende onghelijc, de vrocht der werke es ghemeine. Ende so wie dan aldermeest begheert de eere Gods ende ghemeinen orbore der menschen, hi sal van Gode meest gheloent sijn.

Ghi siet wel, des menschen lichame heeft vele lede, ende ieghewelc let, dat ghesont es, dient alle den anderen leden in lijfleker noetdorft, ende behoudt de stat ende de ordene, daert God inne ghevoecht heeft. Ende de stature van des menschen lichame es op gherecht te hemele weert, te enen teekene dat hi soude leven ter eeren Gods. Maer alle andere diere hanghen met den hoefde ter eerden weert, want si sijn alle onderworpen den mensche; ende eer de mensche sijn hoeft verlore, dat es sijn principael let daer sijn leven in gheleecht, hi soude eer alle sine lede daer vore setten. Nu es Christus de Gods Sone onser alre hoeft, daer onse eweghe leven inne gheleecht, ende wi sijn alle sine lede: ende hier ommee soude met rechte ieghewelc den anderen dienen ende ghetrouwe sijn in alre noet, lijfleec ende gheesteleec30; ende also soude wi opgherecht staen, met Christumme onsen hoefde, in de eweghe eere Gods. So hadden onse werke ghesplette voete ende oec den ederec. Ende alsoe souden si reine sijn, ende souden ons spisen ende voeden in een heilich leven.

Maer desen wech venden lettel menschen. Nochtan es al de werelt te gadere ghevoecht met underlinghen dienste; want alles, dies den lichame noet es, des vent men gnoech ghereet; maer dit es al omme den penninc31. Het es wel gheorloeft allen menschen, ende het es oec doechtsam dat ieghewelc wenne sine noetdorft ane den anderen, na besceedenheit ende gherechticheit, alsoe dat men behoude underlinghe trouwe in de eere ons Heren32. Nu es ghierecheit, valscheit ende loesheit so menechfuldich worden, dat ieghewelc bedriecht den anderen waer hi mach. Want alse de ghiereghe mensche alleene aensiet titeleec ghewin33, so verghet hi Gods, ende sijns evenkerstens, ende der doecht, ende alles goets dat heme werden mochte na deser tijt. Ende hier ave comt alle onghewarecheit34, dat es ontweghen35, ontmeten36, ontellen37, ontreekenen38, persemen39, voercoepen40, uutsetten41, borghen42, leenen43, wisselen44 om ghewin, ende meneghe andere valscheit dier men nu pleecht in coemescape45, ende in alle den dinghen daer de menschen undelinghe mede omme gaen. Ende al sijn si met den werken van buten te gadere ghevoecht46, de werke en comen niet ute broederleker minnen: ende hier omme sijn si onreine, want si en meinen de eere Gods niet. Ende el hebben si die voete ghesplet, het sijn soghen voete47, ende al dat van der soch comt, dat es onreine, dat en mochten de Joden niet eten, omme dadt niet en ederect. Ende daer omme en hevet oec gheen ruete48, dat men plach te verberne op den outaer Gods. Ruete dat es gheesteleke blisscap, die van doechden comt: die sal men verberren int vier der minnen vore den oeghen Gods; maer verkens smere dat es eertsche blisscap, die van sonden comt: die stinct vore Gode ende behoert ten helschen viere.

Voert weer, al dat onder de eerde woent, alse muse ende molle, die waren onreine den Joden ende verboden ter spisen. Hier mede versteet men die rike vrecke, want si woenen te male onder eertsche dinghe, ende si hoeren harde wel, alse de molle; maer si sijn blent, want si gaen te Messen, ende ten sermoene, ende horen dat waert Gods, maer si en willen niet verstaen dat men titeleke dinghe versmaden soude49 omme eweghe dinghe: ende hier omme es hare ghesichte eene blentheit. Si sien wale dat den eertschen goede alle de werelt onderdeenech es50: paeus ende bisscop, princen ende prelate, gheesteleke ende weereleke, al nighet den weereleeken goede. Den riken man es men bereet van allen gheesteleken dinghen51: men singt, men leest hem52, ende al dat de heileghe Kerke van buten ghedoen mach, dats hem bereet53. Hi vercrijcht oec wel brieve dat hi es gheabsolveert van vagheviere ende van sonden; ende hier op es hi stout, ende wruedt seere54, ende maect groete hoepe van eertschen goede alse de molle pleghen; ende alse hijs menst waent55, so comt de duvel, ende sceptene uut der eerden, dat es sine siele ute sinen live ende ute al den eertschen goede. Dan singt men seere, ende luudt alle de clocken; men greeftene56 vore den outaer, ende hi es gheabsolveert van den vagheviere; maer es hi ghestorven in ongherechticheiden, alle die leven en mochtene niet absolveren van der ewegher hellen: ende al gave men alle sijn goet den aermen, en holpe57 hem niet. Ende hier omme ieghewelc merke sijn leven, ende hulpe hem selven die wile dat hijs machtich es58.

Voert meer, al dat op der eerden cruupt, ende van den lime der eerden wast59, dat es den Joden onreine ter spisen. Siet, hier mede versteet men alle vleescheleke sonden. Want alse de mensche al sine ghenoechte sedt in sinen lichame, so es hi alse een wrom60 die op der eerden cruupt ende leeft van den lime der eerden. Ende hier ute comen ·iij· hoeftsonden, dat es traecheit, gulsicheit ende oncuuscheit. In traecheiden cruupt de worm, in gulsicheiden wert hi ghevoedt, in onsuverheiden es sijn leven ende sine woeninghe. Ende ute desen sonden comen andere quade costumen ende nuwe vonde61, die bi wilen scadeleeker sijn dan de principale sonden.

Ghi siet wel, sal een man een cleet maken, hi doedt62 fronsen met langhen becken63, met langhen toten64, ende so inghe ende so cort65, dat hi cume sine scamelheit bedecken can. Hier op sied de vrouwen66, ende maken oec so inghe cleedere, dadt hen67 scande es; ende si voederent buten ende binnen, ende viseren68 meneghe visevase69 omme behaghelheit70. Si maken ane hare hoefde bulte van hare71, dat sijs des duvels neste, daer si in sculen72. Maer dunct hen dat si edel sijn van gheboerte, so moetense hebben ane hare anschine cromme hoerne alse gheiten, daer si den duvel mede gheliken73. Ende dan gaense hen spieghelen ochte si scoen gnoech sijn den duvel ende der weerelt te behaghene; ende alse de buc al ghepalleert es, so eest een sac vol onreins mes74. Nochtan makense groote wide hoetslope75, op dat men den vulen sac wel besien moghe. Mael saghense selve dat anschijn haerre consciencien, hoe eisseleec76 dadt es, hen soude gruelen van hen selven meer dan van eneghen duvel; want si sijn des duvels nette, daer hi mede veet de sine. Ende alsoe sijn oec de manne, die hen uut stellen in sonderlingher behaghelheit77; want daer mede ontfunct men dat vier der oncuuscheit, ende ufent ende stoect78 in lanc so meer79. Ende al sijn dese liede traghe Gode te dienene ende onbereet80, si sijn haestich ende snel den duvel ende haren vleessche ghevolchsam te sine81. Want in der nacht, alse andere goede liede slapen ende rasten, dan gaense dansen, reien82, eten ende drinken, ende hare onvoere83 driven. Ende alse goede menschen op staen, Gode te dienne, dan gaense slapen die den duvel ghedient hebben; want si verkeeren den dach in den nacht. Ende selke84 gaen ter kerken, ende horen eene messe, op dat si hare behaghelheit vertoenen moghen den volke85.

Siet, dit es de weerelt, daer Christus niet vore bidden en woude sinen hemelschen Vader86, ende si en begherens oec niet; want si leven sonder gheesteleec ghevoelen ende sonder lost tote enegher doecht. Ende aldus sijn si die jonghe sonen die hare substancie van Gode ghedeilt hebben87, ende sijn ghevaren in een vremt lant, ende daer levense in onsuverheiden88. Maer die oude sonen, die met den vader in den huse sijn bleven, ende sijn erve besitten, dat sijn de princen der heilegher Kerken, ende alle die dat patrimonium ons Heren Jhesu Christi verteeren89: het schijnt dat si ontslapen sijn in groter traecheit; want si en leven, noch en leeren, noch met waerden noch met werken, dies hare volc ghebetert mach sijn. Nochtan heeft hen Christus sine scape bevolen, daer hi omme starf; maer si en versennens niet90, want die scape dwasen ende dolen91, ende si en soekense niet. Ende al ghebrect hen spise ende dranc, si en achtens niet. Ende al sijn de scape siec ende seer92, si en salvense niet; ende ghequetst ende te broken, si en verbendense niet. Ende al verleitse de duvel ende de werelt in den gront der hellen, si en wisen hen den wech der waerheit niet. Want de goede herde93 gheet vore sijn cudde; hi roept, hi trect, hi troest sine scape met der ghenadicheit Gods, ende volcht hen na, ende berespt, ende sceldt94, ende dreicht met der gherechticheit Gods. Ende die des niet en doen95 gheliken bat den wolf dan den herde; want de goede herde brinct gherne alle sine scape in de coie96; maer de ghiereghe wolf verbitse97 doet op den velde.

Nu siet ane die princen der heilegher Kerken, ochte si goede herden sijn. Hare salen ende hare paleisen die sijn vol van meisenieden98, die hen dienen. Daer es macht, ende rijcheit, ende groete eersamheit na wise der werelt, overvloedeghe spise ende dranc, menechfuldeghe cledere, costeleke jueele99, ende alle de cierheit die de weerelt gheleisten mach. Nochtan ghebrect hen altoes100. So si meer vercrighen, so si ghieregher bliven. Hier mede gheliken si der elendegher werelt, die altoes steet na eertsch goet, omme dat si Gods niet en ghesmaect. Maer Christus de goede herde, die leert ons eenen anderen wech; want hi en hadde huus noch hof, ende met hem selven ende met alle sinen goede101 cochte hi den mensche, dat es sijn sceepken102. Ende in der meester eeren die heme de weerelt ie ghedede, so reet hi op eene eselinne; ende sine familie, dat waren sine discipule, die ghinghen neven hem te voet. Hi hadde wel een ors103 ochte enen witten mule104 ghehadt, hadde hi ghewilt; maer hi woude ons den wech der oetmoedicheit leeren. Ende hier omme, in den beghinne der heilegher Kerken, die apostele ende die heileghe bisscoppe, die doe waren, die ghinghen te voet met groten eerenste105 al de werelt dore, ende bekeerden dat volc uut den ongheloeve.

Maer nu eest al contrarie. Sal een bisscop ofte een groet abt sijn volt visiteren, hi rijdt met ·xl· peerden, met groter familien ende niet groter cost; want hi en gheldes selve niet106. Die correctie es in de borse, maer si en ruert de sielen niet107. Grote singerie108, grote feeste, ende grote cost van spisen ende van dranke, ochte groete cnoepe van goude109, die moet men gheven: ende alse si dat hebben, so es de correctie ende de capittele leden110, want anders en soeken si niet. Sijn si canoneke, nonnen, ochte moneke, die hen toe behoeren, si moetent ghelden111, want het es de costume: anders en weetic niet wat bediedt112, want men ghevet noede, ende de bisscop nemet gheerne. Ende aldus meerrent de sonde, maer si en mendert niet113.

Die landeekene houden oec capittele van haren papen114; maer hoe sere de papen haer leven beteren, dat mach men dagheleecs sien115. Ende si hebben noch ene andere costume, dat si een werf des jaers, een werf in elke prochie, seenden116 van oppenbaren groven doetsonden117; ende die daer inne vonden werden, die moeten ghelt gheven. Dat es de penitencie ende de boete vore de sonden; ende dan moghense met ghemake sitten118, ende den duvel dienen al dat jaer over, tote dat de tseins119 weder valt120. Ende al soudense omme haer broet gaen, si moetent ghelden. Sijn si oec rike, ende sijn de feite groet, so moetense vele gheven, ende so men alder meest van hen ghetrecken mach. Ende hier mede sijn si quite van jare te jare, tote diesmaels dat de duvel comt, ende voerse121 in de helsche penitencie, dier nemmermeer inde en wert. Ende aldus heeft ieghewelc dat hi begheert: de duvel de siele, de bisscop dat ghelt, de dore122 mensche sine corte ghenoechte.

Siet, dit sijn de renten daer de bisscoppe op leven met haren ghesinde123. Ende al sijn de bisscoppe some heilech ende goetwillech, de ghene die bi hen sijn, ende hare officien draghen124, die sijn scale ende onghenadich, ende alsoe ghierech, dat hen niemen ghenaken en mach, ochte eneghen orbore doen125, hi en coept met ghelde. Ende die meest bringhet, hi es best te hove; want absolucie, brieve, seghele ende ban: die vele ghels heeft, hi vercrighet al126.

Ende dit leede onghemac127 es contagioes, ende es voert gheghaen, ende heeft besmedt alle de religie ende al dat paepscap der werelt. Ende aldus heeft de coude wenter den heeten somer verdreven; ende hier omme es lettel gheesteleker vrocht in de heileghe Kerke bleven. Ghi siet wale, al hadde een man ·iiij· provenden128 ocht ·v· noch begheert hi meer; ende so hi meer heeft, so hijs men verdient. Want die groete heren en doen maer messe te hoechtiden; op ander tide doense hare capellane; want si achten hen selven so groet, alse ochte hen niet en betaemde, en ware op hoeghe daghe. Ende al sijn si mate van gheboerten129, comen si te goede, hen wast haer moet. Ende al waren si oec wel ghelettert ende wijs ter werelt130: begheren si eertsch goet ende eere131, so werden si verblent van gheeste ende onbekint in doechden. Ende al gheeft de paeus orlof meer provenden te houdene dan eene, hi en mach niet orlof gheven ghierech ochte vrec te sine132. Maer ghierecheit ende vrecheit dat sijn ·ij· pro- venden, die de duvel someghen riken papen ende canoneken gheeft, ende selke133 behoudense eweleec. Ende hier omme sijn si Gode ende hen selven onghetrouwe, want si begheren groete provenden met cleinen dienste; maer waren de provenden al te male vri, sonder dienst te Gode, dat haddense noch liever: ende dan souden si harde noede eenen maten clerc sine noetdorft gheven, die vore hen songhe, ende lase, ende Gode diende. Maer si maken haren scat van der armer goede dat hen overblijft134; ochte si coepen nuwe renten, ochte si legghent ane comenscap, ende selke ane behaghelheit ende costeleecheit van cleederen135, van spisen ende van dranke; ende selke verdobbelent ende vertuuschent, ochte si bestadent in anderen oneersamen dinghen. Ende selke andere laten hare messe ende haren dienst, daer si van rechte toe verbonden sijn, ende werden meieren ende rentmeestere der poerteren van haren tseinse ende van haren renten, ende bedriven dat hen niet toe en behoert136. Ende alsoe sparen si dat si selve hebben in vrecheiden, ende wennen hare noetdorft iet gierecheiden. Ende bi wilen gaense vore de vrouwen ter kerken137, ende dienen hen in nederen dienste dat hen niet en betaemt noch den vrouwen138. Selke andere papen vent men, die in der kerken staen ende wachten na den penninc alsoe oneerleec, alse ochte si cropel ende blent waren; ende het es te vreesene dat men meneghe messe doet, daer men meer aensiet uutwendich ghewen dan de eere Gods; want lettel yemen laet hem ghenoeghen139. Al heeft een man eene provende die sine es, hi verdient noch eene daer toe, maecht hem werden140. Ghi siet wel, alse men luut ten dienste ons Heren, te mettenen ochte ten anderen ghetiden: es daer ghelt te wennene, so ontweckense alle141, ende comen ter kerken met groten hoepen142; maer en es dies niet143, al luuddemen de cloeken ontwee144, si slapen so vaste si en comen niet, sonder145 de ghene diet doen moeten: dat sijn vicarise ende mercenarise, die daer toe gheimedt sijn146. Selden comt yemen puerleec omme de eere Gods; ende al comen de groete heeren, si doen daer lettel orboers147, maer si clappen underlinghe, ochte si swighen te male148, ochte si gaen haesteleec uute met cleinen ocsune, want de dienst ons Heren en smaect hen niet149.

Men venter oec vele die curen hebben van den volke150, ende dien tfolc bevolen es van Gods weeghen151: noch haren levene, noch haren werken en machmen volghen152, ende selden haren waerden153; want dicwile gheliken de waerde den werken, ende aldus eest al bederft154. Want sonde ende scande es eere worden in der werelt oeghen, maer niet alsoe vore de gherechtecheit Gods. De ghene die van der heilegher Kerken goede leven, ende reine souden sijn van sielen ende van live155, si houden some156 hare kindere binnen haren huuse, oppenbaerleec ende sonder scaemde, in groeter behaghelheit, alse ochte sise van haren ghetrouden wiven hadden. Ende hier omme, ware priesterscap alsoe onstichteleec gheweest in den beghinne der heilegher Kerken alst nu es, kersten gheloeve en ware so verre niet comen; maer nu sijn alle state ghedaelt van haren beghinne.

Ende dit moechdi merken in alle de religioese, die in de werelt sijn: men vent noch in cloestere moneke ende nonnen, die harde ufenachtich sijn157, ende devoet, ende innech scinen158, ende wel gheseet in alre wijs159. Selke van desen160 sijn goetwillech, eenvoldich, ende heilech, ende deser en acht men niet161; maer selke van desen sijn scalc ende tweevoldich162, ende toenen dat si niet en sijn163; ende dese werden dicwile verhaven ende prelate ghemaect: ende dan machmense bekinnen164, want si verheffen hen selven boven de andere, alse ochte si in der werelt waren ende hen dat goet ende die eere verstorven waren van haren vorderen165. Ende dan hebben si der heilicheit vergheten, ende regeren dat eertsche goet, ende pleghen haerre heerheit166, ende bevelen de sielen ende de religie den prioer; want si sijn onledech, ende soe menechfuldich167, cume connen si eene si eene messe ghehoeren168. Ende al dat hen gheneect169, dat moet bugh en ende nighen170, want si sijn de vorste in der eeren. Ende hier omme souden si sijn de leste in oetmoedicheiden van herten, ende in ghetrouwen dienste haers volcs; want si draghen den staf die den herde toe behoert. Met den scarpen171 souden si steken ende driven de traghe172; ende met den rechten stave in midden, so soude hare heileghe leven ende hare exempel de ongheleefde173 cranke vorweert in doechden draghen174; ende met den cromme van den stave175, souden si die ghene die uutweert wouden ter werelt176, wederboegben ende weder halen toe der enicheit177.

Ende aldus waest in den beghinne van deser religien178; want de outvadere, abde179 ende moneke, die lieten vader ende moeder, maghe ende vriende, eere ende goet der werelt, ende ghinghen in de wustine, ende sochten Gode ende heilich leven in aveghescedenheit des volcs, ende in enicheit haers herten180. Maer nu eest rechte contrarie; want abde ende moneke die nu sijn, die keeren Gode den rugghe ende dat anschijn ter werelt, ende begheven enicheit, ende riden, ende loepen uutwaert ten maghen ende ten vrienden, ende soeken eten ende drinken, ende ghenoechte haers lichamen: ende hier ave comt bi wilen sonde, ende scande, ende confusie der werelt181. Maer mochte men de quaetheit den volke bedecken, Gods ende der goeder consciencien achte men lettel182. Ghi siet wale, alse eene joncfrouwe eene nonne183 ute haren cloestere gheet, si maect hare so behaghel, alse ochte si hare den duvel ende der werelt vercoepen woude, alst dicwile ghevalt; want si es ocsuun van menegher sonden, dies si selve niet en weet, ende daer si redene ave gheven sal ten ordeele Gods. Siet, desen lieden es hare cloester een kerker, ende de werelt een paradijs; want God, noch eweghe salicheit, en smaect hen niet. Ende dit moechdi eigheleec merken184: daer ·xl· moneke sijn in enen cloester, si doen lettel meer messen dan si doen moeten van noede, die den convente int ghemeine toe behoeren185. Ende in der nacht, alse men te mettenen luudt, so comter daer ·iiij· ochte ·v· diet doen moeten met behoerten186, ende meer van noede dan van vrien wille187: alle de andere slapen, ende houden hare raste ende hare ghemac. Men capittelt vele, ende dat es orboerleec ende goed; nochtan mendert de religie van daghe te daghe, want alse ieghewelc den anderen ordeelt meer dan hem selven, soe es die correctie onghenadich, ende so ghebrect daer oermoet ende eendrachticheit in bruedeleker minnen. Want die hen selven niet en meshaghen188, ende hare ghebreke niet en claghen189 alse mense berespt, si connent qualeec effene ghedraghe190. Voert meer, alse de prioer te reeftere luudt, ochte iemen anders dien hijs verbidden mach191, so comen daer drie ochte viere van den joncsten, dadt doch ene ordene scine192. Mijn here de abt blijft in huus met sinen ghesinde, ende alle dat ander convent es siec ende cranc, ende pleecht sijns selfs met vleesche ende met goeder spisen, diet vercrighen mach193. Die vele renten heeft, hi gadert vele ghelts, ochte hi verteeret riveleec194: die lettel heeft, hi moet men verteeren, want ieghewelc behoudt dat hi selve heeft, ende en gheves195 den anderen niet. Al es de abdie rike196, si en gheeft den convente197 niet meer dan si gheven moet. Es oec198 dat convent rike, si eten ende drinken te bat; maer der abdien en gheven si oec niet: ende ieghewelc ontfeet sine renten, ende besorcht hem selven, alse ocht hi in de werelt ware: ende dit es met orlove des prelaets. Maer woude de prelaet die renten199 op heffen ende in der ghemeinten deilen200, men soudt heme cume ghedoeghen ochte niet201: ende aldus levense sonder. proper in den waerden, ende menech in der herten niet202.

Nu merct, es dese vite sente Benedictus reghele ende sente Augustijns? Dat moeste men seere gheloesen203, want in der varwen noch in den werken en scines niet204: want die reghelen leeren ons een inghekeert leven met enen vertiene der werelt, ende also Gode venden ende besitten in enicheit van gheeste. Maer die de biddende ordenen205 stichten, si besaten Gode in enicheit haers gheests; ende overmids een inwendich driven Gods ende bruederleke minne, so keerden si hen ute toe den volke, ende vervolden al de werelt met heileghen levene, ende met ganser leeringhen206. Si versmaedden goet ende eere, ghenoechte haers lichamen ende allen troest der werelt, ende si volchden Christumme na in willegher armoeden van buten ende van binnen. Si waren sober in hen selven, ende gherecht vore den oeghen Gods207, ende goedertieren allen menschen: ende si en sochten niet dan de eere Gods ende ghemeinen orbore alle der werelt. Nu sijn de biddende ordenen seere wijt worden208, ende der bruedere die bidden es vele209; maer die dese reghele houden diere es lettel. Want al dat de bruedere hier voermaels lieten ende versmaedden, dat soeken de ghene die nu sijn, ende begheerent. Ende dit moechdi merken in alre wijs; want si begheeren sonderlinghe seere eerts goet, ende eere der werelt, ende gheesteleke eere van doechden diere si some lettel pleghen210. Si willen wale eten ende drinken, ende sonderlinghe abijt draghen211; ende engheen dinc en mach hen te costeleec sijn van spisen, noch van dranke, noch van cleederen dat si vercrighen moghen. Si maken hoghe kerken ende grote ghestichten, ende si trecken dat rike volc ane hen, meer dan sijt te Gode ochte ten doechden wisen212. Si willen arm heeten, ende altoes claghen213, ende overvloedich sijn van allen goede. Ende al heeft de lampte214 vele renten, ochte de portenerse215, ochte iemen anders dien sijs gheloeven216, des en draghen si hen niet ane: nochtan verteeren sijt al te male. Al dat si hebben dat es des Paeus, ochte der gheenre die hen gheven, tote dies maels dat sijt verteert hebben217; maer woudt iemen weder halen, hi soudt cume gheeret venden. Men vent daer rike bruedere ende arme, alse ocht ware in de werelt: selc heeft ·iiij· rocke ochte ·v·, ende de andere cume enen. Si smeeken den sondare die vele mach gheven, ende si drucken den armen die lettel heeft ende gheerne soude nemen218. Si lopen termine219 in steden ende in dorpen; si predeken met den waerden ende lettel met den werken: ende daeromme bringhen hare waerde lettel vrochte. Si soeken de wolle meer dan tscaep, dat es, hare ghewin meer dan salicheit der menschen. Si sijn ghierech ende idel, ende gheen dinc en machse vervollen220, eest coren, eest saet, eiere, case ende ghelt: ende alles dies de liede hebben, des behoeven si wale. Al en ware maer een cloester op ·vij· milen, al dat men daer binnen bejaghen mochte, dat souden si wel verteeren. Ende menech gheeft hen oec van sceemden ochte van eersamheiden221, meer dan van caritaten; ende des en achten si niet in dien dat sijt hebben: ende aldus te gheet222 de doecht in hen ende in tfolc. Die wel questeren can ende vele bejaecht, hi es wel ontfaen223. Si doen vele messen, ende singhen luude nacht ende dach, want si woenen bi den volke ende behoeven wel dat si hen iewerincs224 mede behaghen225; maer alse men ten reeftere comt, so es de prioer, de custode, de gardiaen ende de leesmeester, ende andere rike broedere die renten hebben, ochte dochtere diet hen gheven226: dese sijn alle in cameren besiden, ende pleghen heerre verweentheit227; ende de arme broedere gaen te reeftere, ende hebben pottage228, twee haringhe ende dunne bier. Den riken dunct dat de arme gnoech hebben ende meer dan si weerdich sijn; ende de arme en onnens229 den riken niet wel dat si so vele hebben van dien, dat hen dunct dadt ghemeine soude sijn230: ende aldus wast haet ende nijt, overmids onghelijcheit van levene. Na den etene so lopen de broedere ute, alse bien ute haren vate, ieghewelc omme sijn bejach231. Es enich rijc man siec in de stat, daer sent men ·ij· brudere, ochte hi sine sepulture kiesen mochte in haren cloester. De andere bruedere gaen spacieren232 ende visiteren hare dochtere233, daer lettel orboers ane gheleecht ende dicwile grote confusie234. Nochtan en machse niemen corrigeren, want si hoeverdich sijn ende en willens niet ghedoeghen. Wiltmense oec versinden omme hare ghebreke, si soeken mechteghe liede van buten, die hen hulpen; maer hebbensi ghelt, si vercrighen wel ane haren oversten dat si bliven moeten wien lief wien leet235. Hebben si enen goeden mensche onder hen, die eenvoldich ende vreesachtich es, ende gherne de oude reghele hielde: dien selen si drucken ende versmaden; hi sal meer lidens hebben dan enich ander. Siet aldus moechdi merken dat alle ordenen ende alle religien ghedaelt sijn van haren beghinne, ende sijn ghelijc der werelt worden, sonder de ghene die niet ute en gaen, alse de Sarteroise236 ende alle de joncfrouwen die in beslotene cloestere sijn: die bliven haren beghinne alre ghelijcst. Want de duvel heeft sijn nette ghespreidt over al de werelt; ende alle die met den wormen ghespijst werden die op der eerden crupen, hare leven es onreine. Ende dat sijn alle de ghene die den vleessche leven in traecheiden, in gulsicheiden, in oncuuscher wandelinghen, ochte in anderen groven sonden: die bliven alle in des duvels nette. Nochtan sal God sine uutvercoerne behouden, in wat state ochte in wat ordene dat si sijn; want des duvels nette heeft wide maesschen237: ende hier omme, al dat oetmoedich ende reine es van sonden, dat ontfalt hem; hi en caens niet ghevaten, ende dat behoert Gode toe. Dat rapen sine inghele ende voerent in Abrahams scoet. Maer dese moeten meer leven ende hare spise nemen in inwendegher ufeninghen, dan in uutwendeghen werken.

Footnotes

  1. Sur. Quae enim pecora ruminant. Kiliaen geeft edericken, ericken in de beteekenis van herkauwen, en by Maerlant vindt men 't edeken geschreven. Het is hier te lande nog van dagelyksch gebruik. Zie Clignetts Bydragen, bl. 35. ↩

  2. Herkuwen, herkouwen en herknauwen, staen allen by Kiliaen. ↩

  3. Sur. munda eis erant, nec ulla alia. ↩

  4. Sur. nosque ea jam peraeta ad memoriam revocemus. ↩

  5. D. voegt er op den kant by dat is overedericken ofte edercauwen. Dit laetste, ederkouwen vindt men ook in den Theutonista. Hieruit blykt het dat eder gelyk staet met het huidige her, eertyds ook er geschreven. Zie de Nederl. Spraakleer van Dr Bril, I, bl. 273 (2de uitgave). En het tweede deel der samenstelling, namelyk icken, is waerschynlyk niets anders dan het nog hestaende hikken, dat van den klank gevormd is. ↩

  6. Sur. quantoque rationes et causas bonorum actuum nostrorum magis multiplicemus, tantò nos, enz. ↩

  7. Sur. arripere. ↩

  8. Sur. quando Deum ipsum ea fecisse constat, et sancti omnes illis operam dederunt. ↩

  9. Sur. Deus ea et docuit et facere jussit, primò quidem lege naturae, deindè lege mandatorum Decalogi, atque ad extremum lege evangelica. ↩

  10. Versta gezondheid. Het woord gezonde komt in dien vorm altyd by de Ouden voor, en daer zyn eene menigte andere substantiva welke met zulken adjectivalen uitgang gebruikt werden. Prof. Bormans heeft er vele opgehaeld in zyne Christina, bl. 96 en 484. ↩

  11. Sur. neque dubium est, quin animae utilia ac necessaria, et in ocutis hominum bona ac honesta sint. ↩

  12. Sur. Adde quòd bonis hominibus bunum praebent exemplum. ↩

  13. Sur. naturam benè componunt et sedatam reddunt. ↩

  14. Sur. Denique bonis agendis operibus.... in virtutibus profectum facimus, et aeterna nobis praemia cumulamus et augmentamus. ↩

  15. Sur. ut cum omnibus bonis actibus ad Deum, et à Deo ad proximos adjuncti et accommodati simus. ↩

  16. Sur. ità ut cum hominibus universis ad Deum ingrediamur, et rursùs eum Deo ad cunctos homines egrediamur. ↩

  17. Sur. Tum enim pedes affectuum nostrorum in duas ungulas fissos habemus, quando nosipsos et cunctos homines ad Deum et virtutes omnes ex aequo diligimus. ↩

  18. Sur. Quaecumque igitur ea sunt opera, in quibus Dei quidem honorem spectare nobis videmur, sed proximos negligimus, ea immunda sunt. ↩

  19. Versta datgene waerdoor de herkauwing uitgevoerd wordt. Wy vatten het woord op in den zin van het latynsche ruma of rumen, waer het verbum in die tael van gevormd is, volgens de uitlegging van Servius op vers 54 der zesde Ecloga van Virgilius: Ruminatio autem dicta est a ruma, eminente gutturis parte, per quam demissus cibus a certis revocatur animalibus. ↩

  20. Versta het en ederect niet, even als boven, het en heeft de voete, enz. ↩

  21. Sur. Ergo ulraque concurrere necesse est. ↩

  22. Sur. homine peccatore excepto. Men ziet, het voorzetsel sonder heeft hier niet de beteekenis van het latynsche sine, maer die van praeter. Thans gebruiken wy daer behalve voor. ↩

  23. Sur. et ipsam adeò angelicam naturam in nostrum ministerium. ↩

  24. Sur. qui (actus) tùm verè boni et ordinati sunt, cùm nihil nostrum illis aucupamur. ↩

  25. Sur. ex liberrima ac profluenti bonitate sua fecit omnia. ↩

  26. Sur. et nos meritò tum nosipsos, tum caetera omnia libero ac profluenti cum amore in ipsum referre deberemus. ↩

  27. Sur. et ita sanè et salutem in ipso, et veram tam vitae nostrae, quam creaturarum omnium causam et rationem inveniremus. ↩

  28. Sur. ut nos vicissim alii alios singulari amore ac fide prosequeremur. ↩

  29. C. leyt. D. leide. ↩

  30. Sur. meritò alii aliis mutuò inservire, el in omni tum corporea tum spiritali necessitate fidem ac benevolentiam invicem exhibere deberemus. ↩

  31. Sur. sed nisi nummos dederis, vacuus redibis. ↩

  32. Sur. ita tamen ut ad Dei honorem mutua fides inviolata, servetur. ↩

  33. Sur. Dum enim avarus guisque in solum luerum temporale intentus est. ↩

  34. Sur. Hinc verò falsitas et impostura omnis proficiscitur. ↩

  35. Kiliaen vertolkt het woord door dolose ponderare, fraudare pondere. ↩

  36. Kiliaen fallere measura, iniquè metiri. ↩

  37. Versta onttellen, by Kiliaen numerando fallere. ↩

  38. Kiliaen computando fallere. ↩

  39. Dat is woekeren, by Kiliaen perssen, perssemen. Hy geeft ook perssem, woeker, perssemer, woekeraer. Zie het woord in den Woordenlijst van Dr De Vries, en nader verklaerd in 's heeren De Jagers Taalkundig Magazijn, III, bl. 159-60. ↩

  40. Kiliaen merces praeemere minoris, easque pòst pluris vendere. ↩

  41. Surius vertaelt het woord door het enkele expositio, dat niet genoeg zest. By Kiliaen heet het collocare, locare foenori pecuniam, occupare pecuniam. ↩

  42. Surius drukt het uit door accommodatio, wat ook onnauwkeurig is. Wy vatten het woord op in de beteekenis van borg blyven voor een ander, namelyk mits belooning. ↩

  43. Sur. mutuatio. - ↩

  44. Sur. pecuniae permutatio. ↩

  45. Coemescap, comenscap, comanscap, coemanscap, dat alles beteekent koophandel of koopmanschap, by Surius mercimonium of mercatura. ↩

  46. Sur. Et licet alii aliis foris, quod ad actus attinet, conjuncti videantur. ↩

  47. Surius vertolkt pedes autem peeorum sunt; maer hy wil zeggen porcorum, of liever porcarum. ↩

  48. Surius vertaelt Sed negue adipem habet; maer hy zou beter sebum gebruikt hebben, dat eigentlyk de adeps der herkauwende dieren is, volgens het zeggen van Plinias, Hist. nat. Lib. XXVIII, cap. 38: Quae ratio adipis, eadem in his quae ruminant sevi est. En elders Lib. XI, cap. 85: Cornigera una parte dentata, et quae in pedibus talos habent, sevo pinguescunt. Bisulca, scissisve in digitos pedibus, et non cornigera, adipe. ↩

  49. Sur. sed intelligere nolunt, pro rebus aeternis temporatia contemnenda esse. ↩

  50. Sur. Vident enim pecuniae et bonis temporariis obedire et subdita esse omnia. ↩

  51. Sur. Et reverà divilibus parata sunt spiritalia omnia. De uitdrukking bereed zyn van, kan verklaerd worden door voorzien zyn van, namelyk ten behoeve, ten dienste der ryken. ↩

  52. Sur. illis et cantalur et legitur. ↩

  53. Sur. illis promptum et paratum est. ↩

  54. C. wroet, D. heeft ook wruedt, maer voegt er in margine by wroet. Het woord dient opgevant in de beteekenis welke Kiliaen er aen geeft, op den mol toepasselyk: suffodere, rostro humum. Surius vertaelt: magnosque sibi rerum temporalium cumulos talparum more efficiunt atque effodiunt. ↩

  55. Sur. sed dum nihil minùs suspicantur. ↩

  56. C.D. graeftene. Versta men graeft of begraeft hem. ↩

  57. Versta het en holpe of hielpe hem niet. ↩

  58. Sur. vitam dispiciat et attendat suam, et consulat sibi ipsi dum adhuc licet. ↩

  59. Sur. Ad haec quaecumque repentia ex limo terrae naseentia. Het verouderde lime is thans leem of klei. ↩

  60. De twee andere handschriften hebben worm. Zie over de metathesis der r, Prof. Bormans op Christina, bl. 343.. ↩

  61. Sur, aliae quaedam pravae consuetudines novaeque adinventiones. ↩

  62. De twee andere handschriften hebben doet. Het staet in ieder geval voor doet het. Het handschrift A houdt van de dt. ↩

  63. Sur. oras adhibet laciniatas. Het werkwoord fronsen vertaelt Kiliaen door rugare, corrugare, striare, plicare. Die beteekenis heeft het beden nog. Wat men hier becken heet waren puntige uitsnydsels aen den boord der kleederen. ↩

  64. Dit is waerschynlyk te verstaen van hetgeen by Kiliaen, op het woord tote, vertaeld wordt door gestamen humerale, superhumerale. Trouwens op de tuil- of toot-schoenen van dien tyd kan het hier niet aenkomen. ↩

  65. Het schynt dus dat hier spraek is van een bovenkleed of rok. Men kan er zich een denkbeeld van maken uit de kleederdragten voorgesteld door Van Wijn, in zyne Avondstonden, II, bl 140, num. 10, en bl. 154, num. 15. ↩

  66. Sur. Hoc exemplum libenter mulieres amplexae, etiam ipsae, enz. ↩

  67. C.D. hem. ↩

  68. Viseren of visieren is zoo veel als uitdenken, verzinnen. Zie Kiliaen, en den Woordenlijst van De Vries, bl. 659-60. ↩

  69. Dit woord, in de gemeezame spraek nog gebruikelyk, beteekent hier nietigheden, beuzelaryen, by Surius vertaled door ineptiae. Zie er meer van in De Jagers Verscheidenheden, bl. 176, vlgg. ↩

  70. Sur. quibus humanam venentur gratiam. ↩

  71. Sur. Jam in capitibus suis videas eas tubera quaedam ex capillis congesta gerere. ↩

  72. Sur. quae nihil sunt aliud quàm daemonum nidi, in quibus delitescunt. ↩

  73. Zie daer een staeltje van in de afbeeldingen voorkomende in het eerste deel der Brabantsche Yeesten, bl. 379 en 386. ↩

  74. Sur. Deindè ubi jam ventrem putridum quibus possunt modis exornârunt et obvelârunt, quid tamen aliud est nisi saccus putentis fimi et stercoris plenus? ↩

  75. Sur. Interim nihilomninùs pallia superiùs latè patere volunt. Kiliaen heeft het woord hoofdslop, en vertaelt het door orificium indasii aut tunicae, foramen vestis cui caput inseritur. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 467. ↩

  76. Dr De Vries, in zyn Woordenlijst, bl. 414, houdt dit voor de goede spelling van liet woord, en die met y voor verkeerd. Kiliaen spelt mede het woord met ey. Men kan er Huydecopers Proeve over nazien, II, bl. 340, vlgg. en De Jagers Taalkundig Magazijn, IV, bl, 179. ↩

  77. Sur. qui singularibus quibusdam modis ad captandam hominum gratiam, sive ad placendum hominibus, sese componunt. ↩

  78. Versta en oefent en stookt men het al meer en meer. Men zei eertyds ook den akker oefenen. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 521. ↩

  79. Men vindt ook ye lanc so mee, dat is, hoe langer hoe meer. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 471. ↩

  80. Sur. Hoc genus hominum pigri ac desides sunt ad serviendum Deo. ↩

  81. Sur. ut carni suae...morem gerant ac obsequantur. ↩

  82. Het woord reyen vertaelt Kiliaen door subsilire, subsultare, tripudiare. Het is dus zoo veel als synoniem van dansen; maer dat men onderscheid maekte tusschen die twee, blykt uit de voorbeelden door Huydecoper aengehaeld in zyne Proeve, II, bl. 472. ↩

  83. Het woord staet by Kiliaen, en is er vertolkt door gestus indecens. ↩

  84. Sur. Quidam tamen ex eis templum accedunt et Missae sacrum auscultant. ↩

  85. Sur. hoc fine tantùm ut populo se venditent, et hominibus decorem suum spectandum exhibeant. ↩

  86. Cfr. Jo. 17, 9. ↩

  87. Sur. siquidem et ipsi substantiam suam à Deo divisam habent. ↩

  88. Cfr. Luc.15. ↩

  89. Sur. qui Christi patrimonium absumunt. ↩

  90. Sur. sed id minimè perpendunt. Het verbum versennen of versinnen is gebruikt in de beteekenis van bedenken, nagaen, overwegen. Zie Kiliaen, en pen Woordenlijst van Dr. De Vries, bl. 651. ↩

  91. Sur. Errant enim et mente captae sunt oves eorum. Kiliaen heeft het werkwoord dwasen, en vertaelt het door desipere, in den zin van Surius. ↩

  92. Dat is bezeerd, by Kiliaen exulceratus, dolens. Zie daer seer, seerigh. Surius vertaelt het woord door attriti. ↩

  93. Sur. Contrà verò bonus pastor. Oudtyds zeide men herde, thans herder. ↩

  94. Scelden of schelden is een van die woorden welke eertyds zoo wel in een goeden als in een kwaden zin gebruikt werden Hier beteekent het bestraffen of vermanen. Surius vertaelt het te regt door objurgare. Zie Huydecoper op Stoke, I, bl. 16. ↩

  95. De genitivus des is partitief, alsof men zeide die daer niets van doen. ↩

  96. C.D. coye. Versta het woord in den zin van schaepskooi, gelyk het nog gebruikt wordt, in 't fransch bercail. By Surius is het vertaeld door caule. ↩

  97. Dat is, verbyt ze. ↩

  98. Veelal maisnieden, soms meisniede, en nog al anders. Versta huislieden, of wat men in 't latyn door familia te kennen geeft. Zie daer veel van in Clignetts Bydragen, bl. 256, vlgg. Zie mede een onderzoek van W.C. Ackersdyek, gedrukt in de nieuwe Verhandelingen der Maetschappy van Leiden, II, bl. 207, vlgg. ↩

  99. C. yuwelen. D. juweele. ↩

  100. Sur. Et inter haec tamen semper penuriam ac defectum patiuntur. ↩

  101. Sur. seipso autem et omnibus quae habuit. ↩

  102. C.D. scaepken. ↩

  103. Ors en ros zyn hetzelfde woord. Zie Kiliaen. Surius vertaelt, het door equus gradarius, eigentlyk een telpeerd of telganger. ↩

  104. Het woord is mannelyk, omdat er ezel by verstaen wordt. ↩

  105. Sur. totum mundum magna cum strenuitate pedites peragrantes, enz. ↩

  106. Sur. Neque id mirum, quando non suis sed alienis id facit impendiis. ↩

  107. Sur. Correctio et castigatio crumenas tantùm spectat, animas nihil attingit. ↩

  108. Versta groote zingery, groot gezang. Sur. Cantus celebres. ↩

  109. Surius vertaelt aut etiam grandes bullae aureae exiguntur. Hiermede zyn, naer ons inzien, de gouden knoopen gemeend, welke men voor, in, en na Ruysbroecks tyd op den gordelriem droeg, even als in het oude Roomen, alwaer zy ook bullae genoemd werden. Zie Virgilius, Aen. XII 942. ↩

  110. Sur. Quae postea quam data sunt, castigatio et visitatio finem habent. Het woord leden staet volkomen gelyk met het fransche passé. Het middeleeuwsch verbum liden maecte in imperf. leet, in particip. leden, en beteekende voor bygaen, overgaen, doorgaen, duren. Het is overig in geleden en verleden. ↩

  111. Sur. ista pendere coguntur. ↩

  112. De schryver wil zeggen, want ik weet niet waer die schenkaedjen op gegrond zyn, anders dan op de gewoonte. Surius heeft het anders begrepen en zegt: Want men weet niet wat dat bezoek anders beduidt. Zie hier zyne woorden: Ita enim consuctudo se habet: nec quicquam praetereà noverunt, quid ea significet visitatio. ↩

  113. C. meerdert. D. meeret. Versta, het kwaed dat door het bezoek des bisschops zou dienen geweerd te worden, vermeerdert in stede van te verminderen. Sur. Sed hac ratione peccata non minuuntur, immò augentur etiam. ↩

  114. Sur. Archipresbyteri quoque, quos Decanos rurales vocant, parochos et clericos suos visitant. ↩

  115. Sur. quotidiana docent experimenta. ↩

  116. C. sinden. D. seenden, en in de glosse senen. ↩

  117. Surius vertaelt: Est et alia apud istos consuetudo, ut singulis annis semel parochias singulas visitent, et in aperta dunlaxat gravia crimina inquirant. Uit deze vertaling, welke wy voor nauwkeurig houden, ziet men dat het aenkomt op eenes visitator, die in de verschillende parochiën door den landdeken gezonden werd, om onderzoek te doen naer de misdaden der geestelyken. ↩

  118. Sur. qua persoluta, securis et quietis esse licet, et totum illum annum, enz. ↩

  119. C. die schijs. ↩

  120. Sur. donec iterum redeat visitandi tempus. Het woord tseins zal hier wet gebruikt zyn in den zin van het latynsche census, verstaen van de omwandeling die de Romeinsche censor ambtshalve deed op gestelde tyden. Zoo althans heeft het Surius opgevat. ↩

  121. D. voertse. ↩

  122. Door beteekent dwaes, zot. Zie Kiliaen. ↩

  123. Met hun huisgezin. Zie Kiliaen. ↩

  124. Sur. eorum vicarii sive Officiales ac ministri. ↩

  125. Sur. nec quicquam apud eos effici possit. ↩

  126. Sur. adeòque pecuniosi homines si multùm tribuant, facilè impetrant omnia, et absolutionem, et literas, et sigilla, et excommunicationis sententiam. ↩

  127. Sur. Atque isthaec detestanda pestis. Het adjectief leed zegt zoo veel als hatelyk. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 493. ↩

  128. Provenden, of, gelyk Kiliaen het geeft in zyne peregrinae dictiones, provenen, zyn kerkelyke inkomsten, in 't latyn praebendae. Surius vertaelt het zeer wel door beneficia. ↩

  129. Sur. Et licet interim plerique humili aut mediocri loco et conditione nati sint. Het woord mate is hier adjectief en beteekent gering. Zie De Vries. Woordenlijst, bl. 503. ↩

  130. Sur. et sapientia seculari praediti. ↩

  131. Sur. at ubi temporaria bona et seculï honores appetunt. ↩

  132. Sur. ut quisquam avarus aut tenax sit. ↩

  133. Versta, en sommigen. ↩

  134. Sur. Grandes autem thesauros sibi conficiunt ex rebus pauperum. ↩

  135. Sur. partim id in preciosas, splendidas et gratas adspectu vestes, vel cibum et potum conferunt. ↩

  136. Sur. et civium dispensatores fiunt, ita ut eorum procurent reditus ac census, quod sanè neutiquàm eos decet. Het woord meijer dient hier opgevat te worden in den zin van het fransche économe. ↩

  137. Sur. Nonnunquam etiam videas eos dominarum ad templum pergentium anteambulones agere. ↩

  138. Sur. et ad infima isthaec sese servitia abjicere, cùm tamen et ipsos et foeminas hujuscemodi id plané dedeceat. ↩

  139. Sur. Vix enim paucos reperias, qui rebus suis contenti sunt. Het woord lettel, luttel, is hier adjectivè gebruikt, en beteekent met het volgend woord zoo veel als weinige persoonen. ↩

  140. Sur. Si quis unicum obtinuerit beneficium ecclesiasticum, modò possit obtingere occasio, libens etiam alterum amplectitur. ↩

  141. Sur. alacriter evigitant omnes. ↩

  142. Sur. et frequentes ad templum conveniunt. ↩

  143. Sur. Sin nullum expectent commodum. ↩

  144. Thans zegt men in twee, doch de beteekenis is eigentlyk in stukken. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 541. - ↩

  145. Versta, behalve, uitgenomen. ↩

  146. Mieden is huren, vermieden verhuren, by ons vergeten, maer in het hoogduitsch nog van dagelyksch gebruik. Het woord komt van het oude miede, loon, waerover zie Clignetts Bydragen, bl. 52, vlgg. ↩

  147. Sur. Ex majoribus Dominis si qui forte intersint, parum aut nihil fructûs adferunt. ↩

  148. Sur. vel penitùus obmulescunt. Het adverbium te male beteekent soms al te samen, soms, als hier, geheel en al. Zie De Vries, Woordenlijst, bl. 500. ↩

  149. Sur. aut celeriter, etiam levibus ex causis, egrediuntur: non enim eos Dei cultus afficit. ↩

  150. Versta, die zielenlast hebben. ↩

  151. Sur. Plures etiam animarum curam, et populum Dei loco regendum ac instituendum susceperunt. ↩

  152. Sur. sed eorum neque vitam, neque actus imitari licet. ↩

  153. Sur. dictis quoque rarò tutum est morem gerere. ↩

  154. Sur. Sic. proh dolor! in pejorem partem mutata sunt omnia. De dry handschriften hebben bederft. hetgeen wy voor geen participium houden, maer voor een substantief, namelyk bedorvenheid of bederfte. ↩

  155. Sur. quos anima et carpore castos esse oportebat. ↩

  156. Versta, sommigen houden. ↩

  157. Sur. qui satis multùm spiritalibus exercitiis dediti, enz. ↩

  158. Sur. et Deo devoti ac internae vitae studiosi. ↩

  159. Sur. ae modis omnibus benè compositi ac morati videantur. ↩

  160. Versta, sommigen dezer. ↩

  161. Sur. Atque ex his alii quidem bonae sunt voluntatis, simplices et sancti; sed ii nihili penduntur. ↩

  162. Sur. Nonnulli verò nequam et astuti ae duplices sunt. ↩

  163. Sur. et simulant se quod non sunt. ↩

  164. Sur. Tum verò ipsi sese produnt. ↩

  165. Sur. Haud secùs quàm si in mundo agant, bonaque coenobiorum et honor ab antecessoribus ad ipsos jure ac successione haereditaria devoluta sint. ↩

  166. Sur. suumque exercent dominatum. Het regimen haerre heerheit of heerlykheid, staet in genitivo. ↩

  167. Sur. ipsi interim tot tamque variis distrahuntur occupationibus. ↩

  168. Sur. ut vix Missae sacrum auscultare queant. ↩

  169. C. ghenaect. ↩

  170. Sur. Quotquot autem ad eos accedunt, genu flectere solent. Hy zou beter debent gezeid hebben. ↩

  171. Versta, met het scherpe, of met den scherpen, den puntigen kant. ↩

  172. Sur. Itague illius parte acuminata pigros ac desides stimulare ac urgere... deberent. ↩

  173. C. ombeleefde. Kiliaen vertolkt dit woord door incivitis, enz., maer tevens ook door humanitatis expers et vitae communis expers, en dat beteekent het hier. Surius vertaelt het zeer wel door inexercitatos. ↩

  174. Sur. et parte media suo exemplo vitaeque sanctitate infirmos ac inexercitatos ad virtutum profectum deferre ac provehere. ↩

  175. Sur. parte denique inflexa ac recurva. ↩

  176. Sur. quos foràs ad mundum cernerent contendere. ↩

  177. Sur. ad solitudinem et fratrum collegium retrahere ac revocare deberent. ↩

  178. Versta van de kloosterlyke religie, monasticae religionis, zegt Surius. ↩

  179. Dat is abten; maer de t is verzacht om de voorgaende b. ↩

  180. Sur. Deumque et vitae sanctimoniam in semotis ab hominum frequentia et consuetudine locis, et cordis sui unitate ac solitudine quaerebant. ↩

  181. Sur. probra et ignominia seculi. ↩

  182. Sur. Attamen si improbitas ipsa populum celari posset, Dei et bonae conscientiae minima ratio haberetur. ↩

  183. Surius vertaelt het met een adjectief: ubi virgo sanctimonialis. ↩

  184. Sur. Quod vel indè satis constare potest. ↩

  185. Sur. Ubi enim monachi ·xl· simul in coenohio vivult, vix paulò plura Missarum sacra peragunt, quàm ex communi debito facere compellantur. ↩

  186. D. met behoirten. Sur. pauci, quibus id facere incumbit. ↩

  187. Sur. et ii ipsi metu potiùs quàm libera adducti voluntate. ↩

  188. Sur. Qui enim, dum objurgantur, sibi ipsis non displicent ↩

  189. Sur. nec suum accusant delictum. ↩

  190. Sur. vix aequanimiter se repraehendi patiuntur. ↩

  191. Sur. aut alius quispiam illius jussu aut rogatu. ↩

  192. Surius vertaelt kwalyk: tametsi unius omnes ordinis sint. De schryver wil zeggen dat er eenige moniken komen, opdat het toch altyd den schyn hebbe van eene gemeente te wezen. ↩

  193. Sur. alii malè habent, et edendis carnibus ac aliis lautitiis, si quas habere possunt, sua curant corpora. ↩

  194. Rijf, rive vertaelt Kiliaen door largus, copiosus, abundans. Het adverbium riveleec beteekent dus ruimschouts. Surius zegt zeer wel: Mullam coacervant pecuniam, aut dapsiles faciunt sumptus. ↩

  195. Versta, en geeft des, of daervan niets aen de anderen. ↩

  196. Versta, al zyn de inkomsten van den Abt, in zyne hoedanigheid van abt, groot. ↩

  197. Dat is, aen de gemeente. Coenobium, heet het by Surius. ↩

  198. Versta, is daerentegen de gemeente ryk. ↩

  199. Versta, de byzondere renten van de leden der gemeente. ↩

  200. Sur. Qui tamen si reditus tollere atque in commune distribuere vellet. ↩

  201. Sur. aut vix aut omninó non permitteretur. ↩

  202. Sur. Ita nimirùm, verbo quidem nihil habent proprii, sed re vera perplures secùs agunt. ↩

  203. C. glosen. Surius vertaelt, paraphrastich, maer keurig: Mihi quidem non fit verisimile, nisi grandes adhibeant glossas et commenta. ↩

  204. Sur. Neque enim vel color vel actus id prae se ferunt. ↩

  205. Surius vertaelt de bedelende ordenen, mendicantium ordines, en het kan er goed voor dienen; want bedelen is niets anders dan het frequentatief van bidden. ↩

  206. Sur. sana ac integra doctrina. ↩

  207. Sur. In seipsis sobrii, coràm, Deo justi. ↩

  208. Sur. Atqui hodie ordines isti mendicuntium plurimùm aucti sunt. ↩

  209. Sur et mendicantium fratrum ingens est numerus. ↩

  210. Sur. et licèt quidam ex eis exiguam deni virtutibus operam, tamen el de ipsis virtutibus spiritales honores expetunt. ↩

  211. Sur. ac curiosum et comptum ferre habitum libet. ↩

  212. Sur. hominesque rebus locupletes sibi potiùs alliciunt et adjungunt, quàm vel ad Deum vel virtutum studia cohortentur ac instiluant. ↩

  213. Sur. mendici et pauperes dici volunt, et suam semper queri inopiam. ↩

  214. Wy verstaen de Lamp van het tabernakel, wier renten tot den luister van den goddelyken dienst verstrekken moeten. Surius heeft deze plaets niet vertaeld. ↩

  215. C. portenersse. D. portenarse. Wy kunnen in het woord niets anders zien dan poortieres. De Theutonista heeft poortener, vertaeld door portarius en portenarius. Doch wat zyn de renten der portenerse? De inkomsten van goederen die aen de poortiers of poortieressen van kloosters, welke niets in eigendom bezitten mogten, door weldadige lieden gegeven werden, tot onderhoud der gemeente, of tot uitdeeling aen den arme. Zoo was in de middeleeuwen de Poort van vele kloosters en abtdyen ryk begoed, en werd als een byzonder gesticht beschouwd ↩

  216. Versta, of iemand anders wien zy zulks toevertrouwen. ↩

  217. De spitsvindigheid ging zoo ver, dat de mendicantes, welke niets in eigendom hadden noch mogten hebben, datgene zelf, wat zy als aelmoes kregen, beschouwden voor het eigendom van den paus of van die het hun gegeven had, tot dat het verbruikt of opgegeten was. ↩

  218. Sur. pauperes autem et inopes, quibus accipere magis liberet, affligunt. ↩

  219. Termine lopen is zoo veel als op termyn gaen, gelyk de bedelende moniken plachten te doen, namelyk in de omliggende dorpen of steden predikende, en daer aelmoezen opzamelende. Zie Du Cauge op het woord Terminarii, VI. col. 1068. ↩

  220. Sur. et sunt inter eos cupidi quidam et vani, quos nihil explere queat. ↩

  221. Sur. pudoris aut honestatis causa. ↩

  222. Dat is vergaet. ↩

  223. Sur. Qui inter eos multa acquirere et quaestum facere novit, charus in primis habetur et hilariter excipitur. ↩

  224. Dat is ergens. Zie Halbertsma's Aanteekeningen, bl. 107. ↩

  225. Sur. ut aliquid agant, quo hominum gratiam sibi concilient. ↩

  226. Sur. aut benè nummatae filiae confessionis, quarum beneficiis fruantur. ↩

  227. Sur. Simul omnes seorsim quodam in loco suis nonnunquàm vacant lautitiis. Het woord verweentheid beteekent weelde, dartelheid. Zie dat bewezen door professor De Vries in zyn Woordenlijst, bl. 657. ↩

  228. Olus coctum, olus concisum, by Kiliaen. ↩

  229. Versta, en gunnen des. ↩

  230. Sur. Contrà pauperes ditioribus propè invident abundantiam, maximè cùm sit illis ex rebus, quas arbitrantur communes esse oportere. ↩

  231. Versta, ieder op zyn voordeel. Sur. ad sua captanda lucra. Zie De Vries, op het woord bejaghen, bl. 368-69. ↩

  232. Versta, gaen wandelen, van het latynsche spatiari, waer ook het hoogduitsch woord spazieren uit voortkomt. ↩

  233. Sur. Alii visitatum eunt filios suos seu filias spirituales. ↩

  234. Sur. quod utilitatis quidem aut parùm aut nihil habet, saepè verò etiam dedecus ingens ac ignominiam parit. ↩

  235. Sur. et si nummos habent, facilè eliam quibuscumque invitis, à superioribus suis permanendi impetrant facultalem. ↩

  236. Sur. illis tamen exceptis, qui non procedunt in publicum, ut sunt Carthusiani. ↩

  237. Sur. Rete namque diaboli amplos habet cancellos et ampla foramina Kiliaen heeft het woord maesche of masche, en vertaelt het door macula retis, plaga, foramen retis. Thans zegt men maes, mazen. ↩

Chapter 124 of 159