XII. De tertio verae contemplationis modo

Hier na volghet die derde wise die enen scouwenden levene toebehoirt. Die wise is gheheten Speculatio, dit is in enen spieghel sien. Want des scouwenden menschen verstandenisse is een levende spieghel, daer die Vader metten Sone ingheven haren gheest der waerheit, op dat die redene verclaert werde, en̄ bekenne alle waerheit diemen verstaen mach in wisen, in formen, in beelden en̄ in ghelike¹. Mer die wise, daermen dat aenghesichte Gods in siet boven redene en̄ sonder redene, in bloten verstane en̄ in onghebeelder ghedachten², dat en mach ghemerc noch redene niet ghereyken. Want ghelikerwijs dat die edele aern³ mach scouwen die claerheit der sonnen sonder wyken, overmits stere ghesichte sijnre oghen: alsoe moeten die oghen der vledermuys wiken en̄ ghebreken in claerheit der sonnen, overmits crancheit haerre oghen en̄ haers ghesichtes.

Die simpele eenvoudighe oghe der sielen, die verhaven is, boven redene en̄ sonder redene, in een eenvoudich bloet ghesichte, die siet altoes ane des Vaders anscijn, ghelikerwijs dat die enghele doen die ons dienen; want die simpele eenvoudighe oghe der sielen en heeft anders niet vore dan dat beelde dat God selve is. Daer siet si Gode en̄ alle dinghe, alsoe si met Gode een sijn, in eenen eenvoudighen siene; en̄ daer mede is haer ghenoech⁴: en̄ dit hiet Contemplacio, dat is Gode scouwen eenvoudigher wijs. En̄ alsoe ghelikerwijs soe is die verstandighe cracht der sielen een levende spieghel, daer God in woent met sijnre ghenaden; ende hi heeft hare ghegheven sinen gheest der waerheit: en̄ overmits sijn licht, soe is die redelike oghe verclaert, alsoe dat si bekennen mach in formen, in beelden en̄ in gheliken, Gode en̄ alle ereaturen, alsoe verre alst God vertoenen wil. En̄ hi⁵ ghebiedt der redenen, die hi verlicht heeft, dat si regere en̄ ordinere dat sinlike leven na die wet Gods en̄ na die ghebode der heyligher Kerken, in caritaten en̄ in rechter besceydenheit.

Ten anderen male⁶, die verstandighe mensche die van Gode onfaen heeft den gheest der waerheit, hi sal wandelen voir dat anscijn ons Heren, en̄ ordineren en̄ chieren sine inwendighe leven met allen dogheden, naden liefsten wille Godes: soe mach hi horen die soete stemme des Vaders die sprect in sinen gheeste: ‘Sich my ane, bekenne mi alse ic di bekenne. Merke my nauwe, wat ic bin ende wie ic bin.’ In desen eysche verblijt hare die siele en̄ alle die inwendighe crachte des menschen; en̄ met verstandighen, openen, verclaerden oghen begheert si te siene daer sy toe gheëyschet en̄ ghenoedt is van Gode; en̄ hi vertoent hem der sielen inden levenden spieghel haerre verstandicheit, niet alsoe hi is in sijnre naturen, mer in beelden en̄ in gheliken, alsoe alst verlichte redene begripen en̄ verstaen mach. Die wise redene, die van Gode verlicht is, die siet, claerlic en̄ sonder dolen, in verstandighen beelden, al dat sy ye ghehoirde van Gode, van ghelove ende van alle waerheit die si begheert⁷. Maer dat beelde dat God selve is, al ist haer voir ghehouden, si en cans niet begripen; hare verstandighe oghen moeten den onbegripeliken lichte wiken. Maer want si wijs en̄ verclaert es metten gheeste der waerheit, soe siet si Gode ane in verstandighen beelden, hoe dat hi is moghentheit, wijsheit, waerheit, gherechticheit, goetheit en̄ ghenadicheit, ontfermherticheit, rijcheit ende miltheit, levende ghetrouwicheit⁸, troest en̄ soeticheit. Si siet oec ondersceit der personen, en̄ yeghewelken God⁹, en̄ ghelijc almachtich in crachte der naturen¹⁰, eenheit in drieheit en̄ drieheit in eenheit, inder naturen vruchtbaerheit, en̄ in wesene simpele ledicheit, elken persoen God en̄ in hare ghemeine substancie godheit¹¹. Want die redene, die verclairt is metten gheeste der waerheit, die siet Gode in haren spieghel in alsoe vele wisen, formen en̄ beelden, alse si selve ghedinken mach, en̄ in enigher wijs begheert te siene.

Nu is die verstandighe cracht gheneycht, en̄ van Gode gheëyscht te siene wat God is en̄ wie hi is. En̄ hier omme sprect die scouwende siele: ‘Here, toent ons dijn aenschijn boven beelden en̄ gheliken, bloet en̄ onbedect: soe selen wi salich sijn en̄ ons sal ghenoeghen.’ Ende hier toe antwoerdet die gheest ons Heren der verlichter redenen: ‘Sich my ane, wie ie bin en̄ wat ic bin.’ Hier ontpluyct hare die verstandighe oghe omme te siene dat si begheert, en̄ daer si toe gheëyscht is van Gode. Die simpele oghe, met eenvoudighen ghesichte in godliken lichte, die siet al dat God is eenvoudigher wijs; en̄ haer volcht na die verstandighe oghe, en̄ si wilt weten en̄ ondervinden, inden selven lichte, wat God is en̄ wie hi is: mer voer dat aenscijn ens Heren faelgiert redene en̄ al ghemerc met ondersceede. Ende die verstandighe cracht die wert verhaven in onwisen, en̄ haer ghesichte wiseloes, dat is sonder maniere, noch si is noch soe, noch hier, noch daer¹². Want onwise heeft al bevaen, en̄ haer ghesichte is haer onthoocht ende ont- breit: si en weet selve waer dat si siet, si en cant verhalen¹³; want haer ghesichte is wiseloes, en̄ ontvliet haer sonder einde en̄ sonder wederkeren. Dat si begripet, si en cant volprisen, noch te male vercrighen; want haer begrijp is wiseloes en̄ sonder maniere, ende hier omme is si hogher van Gode begrepen, dan si ghegripen can¹⁴.

Siet, dese wiselose maniere aldus gheoefent, si is een middel tusseen scouwen in verstandighen beelden en̄de in gheliken, en̄de een bloet scouwen boven alle beelden in godliken lichte.

Footnotes

1. Sur. omnemque cognoscal veritatem, quae quidem possit intelligi in imaginibus, in modis, in formis atque similitudinibus. ↩

2. Sur. et mente imaginum experte. ↩

3. F, G. aer, versta adelaer of arend. ↩

4. F. es hem ghenoech. G. es hi hem ghenoech. Sur. idque illi sufficit. ↩

5. Namelyk de geest Gods. Sur. Imperat autem spiritus Dei rationi à se illuminatae. ↩

6. Deindè secundò, zegt Surius. ↩

7. Sur. et de omni, quam nosse cupit, verilate. ↩

8. Sur. viva fidelitas. ↩

9. Sur. et singulam quanque (personam) verum Deum. ↩

10. Sur. et aequè omnipotentcs virtute. ↩

11. Sur. atque unamquamlibet personam Deum, et in communi sua substantia divinitatem. ↩

12. Sur. ejusque visio vel adspectus modi expers est, id est, nec hoc vel illo se habens modo, et neque huc neque illuc prospiciens. ↩

13. F. si en caent herhalen. G. harhalen. Sur. Totam enim vim intellectivam id quod modi expers est, circumplexum est, ejusque visio ultra ipsam elevata et dilatata est, ita ut nec ipsa ubinam sit, compertum habeat. Het blykt uit dat ubinam sit, dat Surius niet gelezen heeft, met onze dry codices waer dat si siet, maer waer dat si si. En zoo zal er oorspronkelyk wel gestaen hebben. Doch volgens de vertaling van Surius ontbreekt hier nog meer in den nederduitschen tekst. Na de aengehaelde woorden gaet hy voort, en zegt: Quod enim conspicit, assequi vel apprehendere non potest, quandoquidem visio seu adspectus ejus modo caret, diffluitque ab ea et evagatur absque ullo fine et sine reversione. Surius moet derhalve gelezen hebben: Si en weet selve waer dat si si; ende dat si siet, si en cant verhalen, want, enz. ↩

14. Sur. ideoque multo sublimiùs à Deo ipsa comprachenditur, quàm possitipsa compraehendere. ↩