Concio 42

Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua: hoc est maximum et primum mandatum. Matth. xxn, v. 37, Mare, xn, v. 30.

Quomodo prudentia et charitas, virtutum omnium reginae, in Christi responsionibus ubique enituerint; et quomodo ille in triplici genere quaestionum, sibi proponi solitarum, videlicet utilium, curiosarum, recto fine carentium, se habuerit, aliquibus Euangeliorum locis manifestatur. Quam caute cum Haereticis sitineunda disputatio exemplis SS. Patrum praesertim sancti Antonii et Macarii abbatis ostenditur. Hinc ad legisperiti quaestionem hodierno in Evangelio propositam descenditur; illius difficultas proponitur, quanta prudentia in illa solvenda, simul et notanda, Pharisaeorum iniapxitate, usus fuerit Christus declaratur. Quinque deinrationes assignantur, cur mandatum charitatis dicatur primum et maximum. Prima est, illius finis. Secunda, ejus amplitudo. Tertia, p>rcemium. Quarta, id, quod praecipit, quod est charitas. Quinta, modus, quo diligere Deum praecipit; cujus etiam explicatio ex D. Gregorio Nysseno et Augustino affertur, et insuper auctoris ipsius subjungitur. Quomodo et cur Deus sine modo sit diligendus, docetur: et quomodo itidem ille nos sine modo diligat, ex innumeris ih nos collatis beneficiis eleganter probatur. Gravis tandem in ingratos invectio priorem partem concionis concludit.

Unde fiat, quod tam paucos nos amemus, et tamen ipsi ab omnibus amari cupiamus, auctoris sententia affertur, et stabilitur. Cur non

etiam specialis lex de diligendo seipsum data sit, causa assignatur, et de frxnanda philantia, insignis doctrina subjungitur. Justa reprehensione describuntur nostra tempora, in quibus tam frigide salus proximorum, et poenitentia in calamitatibus publicis, secus quam olim, tractatur. Propositis deinde pro exemplo dilectionis proximi duobus SS. Stephanis, disseritur, queenam sit maxima expedita et secura via ad charitatem; nempe cognitio rei amanclce; nec solum cognitio theorica sed ei p>ractica. Deum in intimis cordis penetrabilibus quaerendum esse; ad quae per ferventes preces et per adversitates viam aperiri, pulchro discursu probatur; ad eamque quaerendam, inventam, ingrediendam, brevi exhortatione finitur.

Si quantum hujusce Evangelii historia continet utilitatis, et doctrinae, tantum esset in me ad eam enarrandam et explicandam facultatis, non dubito, auditores optimi quin longe majorem et uberiorem fructum ex hac una oratione, quam ex multis aliis caperemus. Et enim duae sunt omnium duces, et tamquam reginae virtutum, Prudentia et charitas: charitas movet, prudentia regit: sine prudentia caecae, sine charitate mortuae sunt: itaque charitas vita, prudentia lumen virtutum est: porro Evangelium hodiernum utramque complectitur. Nam et exemplo Domini prudentiam, et praecepto Domini charitatem docet. Ut enim Dominicum pectus domicilium erat omnium virtutum, ita re-

38-4 CONCIO XLIII. DE DOMINICA DECIMA SEPTIMA POST PENTECOSTEN.

sponsa ejus semper erant, et igne charitatis inflammata et prudentiae sale condita.

Ut igitur prudentiae documentum videamus, nota quod tria genera quaestionum Domino proponi solebant; unum utilium et salutarium, alterum curiosarum et inutilium tertium utilium quidem, non recto et bono, sed iniquo et perverso consilio ac voluntate. Ad primas quidem quaestiones, quod omnino bonae essent, semper Dominus respondebat. Ad secundas, quod nihil boni haberent, numquam respondebat. Ad tertias, quod partim essent bonae, et partim, non bonae interdum aperte, interdum obscure respondebat: vero tamquam responsione indignas contemnebat. Primo genere continentur quaestiones nonnullae Apostolorum, ut illa: Quare nos non potuimus ejicere illum? Quibus Dominus ait: Propter incredulitatem vestram. Hoc autem genus daemoniorum non ejicitur, nisi per orationem et jejunium. Ejusdem generis est illa quaestio Apostoli Petri: Quoties peccabit in me frater meus, et dimittam ei? usque septies? Cui Dominus: Non dico tibi usque septies sed ■usque septuagies septies. Secundi generis est illa quaestio discipulorum: Si in tempore hoc restitues regnum Israel? Quibus Dominus: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potes ale. Et illa B. Petri: Hic autem quid? Cui Dominus: Quid ad te? Tu me sequere. Yidetis quo pacto curiosis quaestionibus praetermissis solas utiles dissolvebat? Jam vero tertium genus totam est Scribarum, et Pharisaeorum qui utilia quidemetsalutariasaepepetebaint, tamen quia non discendi voluntate, sed accusandi et reprehendendi cupiditate ad interrogandum Dominum incitabantur, propterea non semper apertum responsum accipiebant, sed tunc solum, cum Dominus ex responsione sua fructum aliquem redundaturum in auditores perspiciebat. Itaque cum scribae et seniores aliquando dicerent: Dic nobis, in qua potestate haec facis; et quis tibi dedit hanc potestatem? non inutile illis fuisset, si Dominus illis respondisset: Ego, qui Dei Filius naturalis sum, a quo potui, nisi a Patre Deo potestatem accipere? Sed non erant hujus veritatis capaces ita atque odio excaecatae mentes Judaeorum. Ideo prudentissime Dominus ait: Inferrogabo vos et ego unum sermonem, quem si dixeritis mihi, et ego dicam vobis, in qua potestate haec facio. Baptismum Jo annis unde erat, e coelo an ex hominibus? Dicunt ei: Nescimus. Ait illis et ipse: Nec ego dico vobis,

in qua potestate haec facio. Rursum, cum Pharisaeorum discipuli cum Herodianis a Domino peterent: Licetne censum dare Caesari an non? Videns Dominus calliditatem et nequitiam eorum, caute et prudenter respondit, ut et veritatem aperiret, et tamen ab aliis reprehendi non posset. Ait enim: Reddite quae sunt Caesaris, Caesari: Et quae sunt Dei, Deo. Postremo quod habemus in Evangelio prae omnibus continetur, cum Pharisaei Dominum convenissent, et interrogaret eum unus ex eis legisdoctor, tentans eum: Magister, quod est mandatum magnum in lege? Apertissimis verbis Dominus respondit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Tametsi enim illi iniqua intentione petebant, tamen bonum erat valde, quod petebant; et Dominus praevidebat eum legisperitum non clausurum oculos veritati. Itaque, ut Beatus Marcus refert, legisperitus veritati cedens responsum Domini comprobavit; et Dominus videns eum perversam voluntatem deposuisse, illum commendans, ait: Non es longe a regno Dei.

Haec est igitur prudentia, quam sancti Patres nostri Dominum imitantes insuis sermonibus adhibebant, sive cumEthnicis,sive cum Haereticis disputarent. Quod si autem ullo unquam tempore haec prudentia necessaria fuit, certe nunc est, quando tam multae et tam perniciosae haeresesclim a majoribus nostris sanctissimis viris confutatae, damnatae, sepultae, nunc iterum ab impurissimis et sceleratissimis hominibus in lucem revocantur, et quasi ab inferis excitantur. Non igitur quilibet cum haereticis disputare debet: et ii, qui debent, nec in omni tempore, nec cum quibusvis facere debent. Sed quid dicam, quid in plerisque locis pessima quaedam consuetudo inolevit, ut inter patinas et pocula de fide et Sacramentis Catholici cum Haereticis disputent, nec tam argumentis et rationibus, quam conviciis et clamoribus rem agant? Et quidem Catholici imperite, haeretici improbe, utrique periculos faciunt. Istae enim disputationes utilitatis nihil, incommodi plurimum habent. Nam nec propterea Catholici fidei suae firmius adhaerebunt, et Haereticis contentione illa exacerbatis et vino calefactis, immanissimas blasphemias in Deum, et in sanctos evomendi praebetur occasio. Certe magnus Antonius, ut sanctus Athanasius de eo refert, non solum non disputare, sed nec loqui cum haereticis dignabatur. Et B. Macarius, ut Cassianus in collatione 15 scriptura reliquit, cura Eunomianus quidam dialectis sophismatibus, et inani loquacitate ^Egypti populos deciperet, noluit cura eo argumentis agere, quorum imperita illa multitudo jam pene decepta capax non erat: sed haereticum hominem, et omnem illam multitudinem ad sepulcrum mortuorum deduxit, atque ibi non verbis, sed miraculis Haereticum fugavit, et circumventum populum ad fidei integritatem revocavit. Ac de prudentia quidem hactenus.

Nunc si quis forte putet, levem esse quaestionem, quam Pharisaei Domino proposuerunt, nec esse minus puerilem, quam si nunc doctissimus aliquis Theologus ab alio item doctissimo Theologo quaereret, quot sunt Ecclesiae Sacramenta? vel quia sit potissimum Sacramentorum? is audiat non modo non levem, nec puerilem, sed gravissimam et difficillimam quaestionem fuisse. Siquidem praecepta legis Judaeorum ab ipsis Judaeis sexcenta ettredecim nu'merabantur et usque adeo admixta sunt magna cum parvis, ut Origenes super hunc locum dicat, Hebraeorum doctores ab ipso tempore Moysis sem-. per de hac re contendisse, ne uri quam certi aliquid invenire potuisse. Praesertim cum hoc dilectionis praeceptum non inter prima, sed inter postrema et in ultimo libro legis, hoc est, Deuteronomii c. vi. tandem conspiciatur. Augebant vero Pharisaei difficultatem, quia non solum de maximo, sed et de primo mandato petebant. Cum enim dicat Matthaeus, eos interrogasse de magno mandato, et Marcus eamdem historiam texens dicat, eos interrogasse de primo, compertum omnino atque exploratum nobis esse debet, eos de primo et maximo quaesivisse. Quod quidem callidissime fecerunt. Arbitrabantur enim nullum esse fortasse primum simul et maximum, cum in Decalogo primum illud sit: Audi Israel, Dominus Deus heus Deus unus est. Quo tamen primo mandato majus esse videtur dilectionis mandatum, sicut lide posterior quidem, sed major tamen est charitas. Aiunt igitur: Videamus an iste fabri filius, et qui litteras nunquam didicit, ab ista quaestione se expediet. Magister, quod est primum et maximum mandatum in lege? Sed quid ait Scriptura divina? Frustra jacitur rete ante oculos pennatorum. Et: Aon est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum. Nam Dominus est

quidem fabri filius, sed ejus fabri, qui coelum et terram fabricavit, et litteras numquam didicit, quia in eo Absconditi sunt omnes thesauri scientiae et sapientiae Dei. Dominus igitur, qui auctor legis illius fuerat, quia plane intelligebat mandatum dilectionis non solum esse maximum et praestantissimum, sed etiam primum, non quod in libro legis primo loco scriptum sit, sed quod primum fuerit in intentione legislatoris, idcirco ait: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in to'a anima tua et in tota men'e tua: hoc est primum et maximum mandat um. Et simul videte Domini sapientiam, non solum respondet, et nodum quaestionis dissolvit, sed‘una illis iniquitatem ipsorum, et mentis perversitatem ante oculos ponit. Occulto enim et tacito quodam more Dominus hoc illis dicit: Cognoscere vultis, quid sit primum et maximum mandatum? Illud est, quod vos vere ignorare, et minime omnium custodire videmini, dum ad me tentandum compositis verbis et simulata religione acceditis. Nam dilectionis mandatum summum et antiquissimum est, et tamen vos odii atque invidiae stimulis ad me tentandum incitamini.

Sed nos, auditores, Scribas et Pharisseos relinquamus et Domini mandatum diligenter consideremus. Duo nobis de hoc primo et summo mandato dicenda 'esse videntur. Unum, quare primum et maximum mandatum appelletur: Alterum quid sibi velint illa verba: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua. Ut igitur ab eo, quod primo loco positum est, incipiamus, quinque sunt causa?, propter quos dilectionis mandatum est primum et summum.

Quaenam est prima ratio? Nimirum ista; quia dilectionis mandatum est finis omnium mandatorum: Finis praecepti est charitas, inquit Paulus: nec solum praecepti, sed et legis et Prophetarum, sed omnium virtutum, omnium donorum, omnium Sacramentorum, omnium denique qi.ae Dominus in terris egit5 et quae sancti postmodum egerunt, et quae in posterum usque ad mundi consummationem agent. Haec enim omnia eo tendunt, ut hominem cum Deo, fonte omnium bonorum, perfecte conjungant, quod nisi per charitatem fieri non potest. Haec est glutinum, hac»; est vinculum, quod cum Deo nos unit. Hinc videlicet in coelesti illa JeruSalem, ubi per - fecta charitas in omnibus est, et ubi Deu s est omnia in omnibus, nec fides, nec leges, nec Sacramenta locum habent. Ut enim cum domus aedificatur, multi pontes, multa instrumenta, multse machinae necessariae sunt: at postquam tectum est superpositum, et domus perfectionem atque absolutionem accepit, tunc destruuntur pontes, instrumenta et machinae removentur: ita dum in animis nostris Dei domus aedificatur, multarum virtutum, legum, Sacramentorum, aliarumque rerum adjumentis opus habemus: at ubi perfectae charitatis tecto superposito domus haec, ad finem et consummationem suam pervenit, tunc sola charitas manet, Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur. Mandatum igitur dilectionis, quia finis mandatorum est, ideo primum et maximum est.

Altera ratio ex eo sumitur, quod mandatum dilectionis ita mandata omnia comprehendit, ut latius pateat ipsum solum, quam alia simul omnia. Nam qui Deum ex toto corde diligit, certe omnia alia diligit, quae Deus ipse diligit, et ea magis diligit, qum a Deo magis diligi novit. Deus autem diligit omnia quse sunt, et nihil odit eorum, quae fecit: sed »ea tamen praecipuo amore complectitur quae ad suam ipsius imaginem et similitudinem fecit. Quare nemo est, qui vere et ex corde Deum diligit, 'qui proximum simul non diligat: Qui vero proximum diligit, legem implevit. Dilige, inquit Augustinus, et fac quod vis. Nam Jus'o non est lex posita: sine lege enim legem impletis. Quid enim aliud leges volunt, quam ut malum non fiat? At dilectio malum non operatur. Nam quomodo fieri potest, ut qui proximum diligit, aut ei pecunias suffuretur, aut uxor em ejus adulteret, aut contra eum falsum testimonium dicat, aut ipsum occidere, vel vulnerare, vel percutere, vel etiam laedere inimicum possit? Deinde nonne haec est Apostoli Pauli clarissima et efficacissima demonstratio? Dilectio malum non operatur; ergo pleni- ' tudo legis est dilectio. Vere igitur Propheta de char itate loquens ait: Latum mandatum tuum nimis. Et ipse Dominus: Hoc est primum et maximum mandatum.

Porro tertia hujus rei ratio est, quia primum, summum et maximum hoc mandatum implentibus Deus maxima quaeque promisit. Audi enim quid Apostolus dicat: Oculos non vidit, nec auns audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus. Quibus? Credentibus solum? Non. Signa et prodigia eden¬

tibus? Minime. Eruditis in lege? Magistris et Doctoribus? Nequaquam. Quibus igitur? Iis qui diligunt illum. 0 si verba illa cor nostrum penetrarent. Nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se. 0 quam cito puerilia negotia dimitteremus, pueriles cogitationes deponeremus, etDomini amorem omni animi provisione quaereremus, Quid enim est illud:Nec in cor hominis ascendit. Nimirum hoc multa vidisti, multa legisti, sed nihil ista sunt. Ascende altius: cogita, exopta voluptates, opes, honores, fastigia, regna, imperia. Ascende in coelum, super coelum, ultra coelum, ultra omnes terras, ultra omnia maria: quaere, investiga, cogita et concupisce, si potes: et tamen habeas pro comperto ex ejus veritatis testimonio, quae nec falli, nec fallere potest, cogitationem et desiderium tuum adhuc esse longe inferius eo bono, eaque gloria, quam Deus tibi, tibi, inquam, qui hic ades, et praeparavit, et reipsa dabit, si dilexeris eum. Nonne igitur primum et summum mandatum est, cui summum et maximum praemium jure debetur?

Jam vero quarta ratio ex ipsa charitate sumitur quae hoc mandato praecipitur. Charitate enim nihil prius, nec majus habemus, quod Deo dare possimus. Siquidem charitas radix, fons et origo est omnium bonorum. Si forte incipis aliquem diligere, et in eo amoris donum collocare, nihil est, quod ipsi postea non libentissime dones, nihil quod pro eo non facias. At contra, si non diligas, quam multae machinae adhibendae erunt, ut ei vel minimum obolum largiaris? Et hoc unde? nisi quod aperto fonte charitatis fluunt rivuli donorum. At eo clauso, vix parvae guttae summo labore exprimi queunt. Qui turpi atque insano amore feminas prosequuntur, quicquid habent nonne illis tanta facilitate largiuntur, ut semper parum se dedisse putent, nisi ipsi ad extremam inopiam redigantur? At Christi pauperibus si forte nummum vilissimum casu aliquo dare debeant, quia nec Christum, nec ejus pauperes diligunt, quoties supirabunt, antequam marsupium aperiant? Itaque si diligis, nihil clausum, nihil obsignatum habes: si non diligis, ita sunt omnia clausa, ut nullis clavibus reserari possint. Quare videtur quidem Deus noster parum petere, dum pro tam multis et tam magnis beneficiis, quae quotidie in nos confert, nihil nisi amorem nostrum petit. Nam si reges et principesn ostri non alia vectigalia et tributa exigerent, quam ut eos diligeremus, certe nimium liberales judicarentur, et tamen, auditores, nullum poterat Deus majus tributum petere tributo charitatis. Est hoc exiguum quidem, et longe impar beneficiis ejus, tamen nihil majus nos habemus. Nec vero injuria' rem tam grandem Deus petit: Ipse e nim prior dilexit nos, et sicut inter ea, quse nos offerimus Deo, nihil est excellentius charitate; ita inter ea, quse nobis largitur Deus, nihil est sublimius charitate. Nam vita, salus, incolumitas, gratia, virtutes, sacramenta, coelum, terra, anirnentia, plantae et alia quaecumque, quae nobis dedit Deus, finita sunt; sola charitas, qua nos diligit, et qua ista dedit, et majora etiam dabit, sola, inquam, est infinita. Nos, auditores, si uberem messem, si sanitatem, si pacem habeamus, si lucra nostra crescant, si honores augeantur, si negotia prospere succedant, haec consideramus: et quia haec finita sunt, non nisi finitas et exiguas Deo gratias agimus. Sed si amorem illum cogitaremus, unde manant haec omnia, o quam infinitas, et quam sine modo gratias ageremus. Certe si diceretur tibi, rex Philippus ita te diligit, ut de te cum primoribus regni loquatur, ac deteperpetuo pene cogitet, nonne hoc tibi tantum videretur, ut vix adduci posses, ut crederes esse verum? Quid ergo facere debes, cum verissime dicere possis, Rex regum et Dominus dominantium, Deus de me cogitat et ab aeterno cogitavit. Ac de te Pater cum Filio et Spiritu sancto locutus est. Ipse mihi panem, quo vescor, indumenta, quibus operior, largittir: et hoc est parum ac pene nihil, si cum amore, quo me prosequitur, comparetur. Huic igitur tanto muneri, quod munus aliud debebatur, si munus charitatis non debebatur? Jure igitur Deus in lege carnem sacrificiorum Sacerdotibus concedebat: adipem autenf, qui est circa cor, semper reservabat sibi: illud recte significans, affectum cordis et vectigal charitatis sibi uni deberi. Ac propterea dilectionis mandatum, quod rem primam, et maximam prsecipit, primum et maximum esse constat.

Jam quinta ac postrema ratio ex modo charitatis quo Deum amare jubemur, accipitur. Modus enim quo Deus diligi debet, ut Bernardus ait, est sine modo et mensura sine mensura, et terminus sine termino.

Atque hoc est, quod ipse Dominus significare voluit, cum ait: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et m tota anima tua et

in tota mente tua. Quse quidem verba (ut ea jam, sicut promisimus, explicemus) non uno atque eodem modo, sed diverso ac vario a sanctis Patribus exponi video. Verum quia res ista non est tanti ponderis, ut in ea multum temporis consumi debeat, duas referam dumtaxat, et quidem brevissime, sanctorum Patrum explicationes.

Gregorius igitur Nyssenus Magni Basilii frater, in libro de Creatione hominis, tribus illis vocabulis, corde, anima et mente, ita tres animse nostra; partes comprehendit, ut cor ad partem vegetantem, animam ad sententiem, mentem ad intelligentem referat, et hujus mandati sensum esse velit, ut omnibus animse nostrae partibus Domino, a quo illas habemus, serviamus. B. vero Augustinus libro altero Meditationum capite secundo, tribus illis nominibus, corde, anima, mente, tres intelligentis-animaefacultates significari existimat, ut cor intelligentiam, anima voluntatem, memoriam mens designet. Nec multo aliter mandatum hoc explicat in primo libro de doctrina Christiana cap. 22. At has duas expositiones, aliae pene omnes mihi revocari posse videntur.

Et quidem horum Ecclesiae luminum expositionem non rejicio, imo vero complector ac suscipio. Sed fortasse tamen dicere possemus, etiam sic istum locum intelligi posse, utilia tria vocabula augendae orationis gratia pro uno ponantur, et nihil aliud sibi velint, quam summo amore et sine ullo modo Deum esse diligendum. Nam si quis in sacris voluminibus vel mediocriter sit versatus, intelligit profecto unum pro alio non semel, sed saepius in sacris litteris usurpari. Id vero ex eo etiam confirmantur, quod in capite sexto Deuteronomii, et capite duodecimo Evangelii secundumMarcum, additur, tamquam superiorum explicatio: Ex tota virtute tua. Vel ut beatus Lucas habet: Et ex omnibus viribus tuis. Ac ne quis existimet vires in eo loco, non vim ac vehementiam amoris, sed animi facultates significare, omnes codices Graeci, tamB. Marci, quam B. Lucae proprium vocabulum habent, ita ut sensus sit ex omni virtute et potentia, quantum potes et quantum vales. Quin igitur trium illorum vocabulorum veluti explicatio quaedam sit id, quod additur, Et ex tota virtute tua, sensus praecepti, ni fallor hic erit: Diliges Dominum Deum tuum maximo ac sincerissimo affectu cordis tui, quantum potes, quantum vales, ita ut in nulla re alia majorem conatum adhibeas,

388 CONCIO XLIII. DE DOMINICA DECIMA SEPTIMA POST PENTECOSTEN.

quam in hac, ut diligas Dominum Deum tuum sine modo et sine mensura.

Sed cur dicat aliquis, sine modo diligendus est Deus? Cur? Quia Deus bonum est sine modo, bonum est infinitum, bonum est immensum. An est quisquam, qui hoc ignoret, nihil nisi bonum posse diligi, et bonum mensuram dilectionis esse, ut majus bonum magis, et minus bonum diligatur minus? Cur igitur omne, quod Deus non est, bonum quidem sit, sed finitum ac terminatum, et solus Deus infinitus atque immensus sit: amori omnium rerum creatarum statuendus est modus, solusque Dei amor esse debet sine modo. Deinde, nonne Philosophus libro de Republica primo et ipsa experientia docet, appetitionem finis esse sine modo cum eorum omnium, quae propter finem expetuntur, sit aliquis modus? Nam cum morbo aliquo graviter afflictaris, et ad te medicum vocas, admones quidem, ut modum adhibeat medicamentis, ut inediam cum modo jubeat; ut sanguinem si minuere velit, cum modo minuat; ut potionem nec nimis amaram nec nimis potentem nec nimis multam sumi praecipiat. At numquid mones, ut cum modo sanitatem in corpus affectum inducat, caveatque ne nimis sanum te faciat? Non plane, non id mones. Quamobrem? Quia sanitas finis est, et finis amor modum non habet. Cum igitur Deus verus et summus finis omnium nostrum sit, sine modo et sine mensura diligendus est.

Quid? quod ipse Deus sine modo nos diligit. Profecto, si quid est, quod nobis persuadere possit, Deum esse sine modo diligendum, hoc certe est. Nonne pauperes divitum amicitias expetere, et non divites pauperum solent? Deus noster, auditores, hoc est, aeternitas, immensitas, omnipotentia, sapientia, bonitas, principium est et finis omnium rerum, qui bonis nostris non indiget, cujus est coelum et terra, et quicquid coeli ambitu continetur, sine modo nos diligit, nos terrae vermiculus humi jacentes, qui nihil sumus et nihil habemus ex nobis, nos, inquam, tantillos tantus Deus diligit sine modo, et ab aeternitate dilexit, et nos modum quaeremus in amore? Taceo, quod cum nondum essemus, a solo amore persuasus nos creavit. Omitto, quod ad suam ipsius imaginem et similitudinem nos fecit. Nihil dico, quod nos inter tot verum genera ab ipso creata solos orbis dominos, et socios Angelorum esse voluit: quod corpus nostrum tot

membris, et animum tot viribus ornavit, quod armavit prudentia, instruxit eloquentia, sapientia et lumine illustravit. Haec omnia et alia innumerabilia et maxima amoris illius argumenta praetermitto. Illud unum silere non possum, quod cum adhuc inimici essemus, quia pro illis beneficiis nos illum injuriis affeceramus, propter nimiam charitatem, qua dilexit nos, Filium suum quem infinito amore prosequebatur, ad nos misit. Hoc teneo, auditores, hic haereo, hoc sum contentus uno. Omitto ac negligeo caetera: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Sic, inquam, sic sine modo, sic sine termino, sic sine mensura, sic supra omnem et hominum et Angelorum intelligentiam Deus dilexit mundum, hoc est, hominem, qui parvus est mundus, licet valde immundas, inquinatus, distortus, perversus, ut. Filium suum, non adoptione, sed natura primogenitum, unigenitum Deum, Deo aequalem, daret. Jam vero ipse Deus Dei Filius, quem modum adhibuit in amore? Moyses et Elias dum cum ipso loquerentur in monte, quid nisi excessum ejus dicebant, quem completurus erat in Jerusalem? Excessit ergo, excessit Dominus modum. At in qua re illum excessit, in cibo et potu? At jejunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus. In cultu et numero vestimentorum. At nisi duas pauperes vestes habuisse legitur. In somno et quiete? At pernoctabat saepe in oratione. In quaerendis et cumulandis divitiis? At vulpes foveas habent et volucres coeli nidos, Filius autem hominis non habebat ubi caput reclinaret. In nulla re igitur Dominus modum excessit, praeterquam in amore. Nam cum non ille nobis, sed nos illi debitores essemus, ipse tamen prior ad nos venit, ut pacem offerret: et cum una sudoris vel sanguinis gutta orBem totum abluere posset, voluit tamen, ut tot spinae capiti ejus infigerentur, tot clavi carnem ipsius transverberarent, tot verberibus terga lacerarentur, et tot tamque exquisitis doloribus ac suppliciis et corpus et animus cruciaretur. Non credis, frater, amorem in te Domini infinitum, ac sine modo fuisse? Aspice, quaeso, signum illud, intuere simulacrum Domini tui, numera plagas, si potes, numera vulnera, numera livores. Quot enim sunt in corpore Domini plagae, quot livores, tot et multo plura sunt in ejus corde vulnera amoris, et tot sunt etiam ejus amoris testimonia. Inspice a planta pedis usque ad verticem capitis, ubi vides sanitatem? Quod membrum cernis non afflictum? Omnia igitur Domini membra, omnia supplicia, omnes poenae, voces quaedam sunt, si aures surdas non habes, et ingenti clamore amoris excessum contestantur. Quis igitur tam multis et tam idoneis testibus non credat? Quis credat, et non confestim flammam amoris concipiat? Hoc est, hoc est, auditores, quod sanctos viros pene amentes efficiebat: propter hoc nihil esse putabant fortunis privari, ab honoribus dejici, suppliciis torqueri, ignominiis, aerumnis, poenis, exiliis, morte mulctari. Isti vero, ut ait Ecclesiastes, oculos habebant in capite, cum contra stulti eos habere in calcaneis videantur. Nihil enim stulti respiciunt, nisi terram; nihil cogitant, nisi terram; nihil nisi terram admirantur; nihil nisi terram concupiscunt. At sapientes oculos habent in capite, et quod est caput nostrum, nisi Christus? Christum igitur intuentur, amorem ejus taciti cogitant, et ex illo amore tamquam ex igne in suis pectoribus similem ignem accendunt. Et sicut serpens animalium prudentissimus, ita caput diligit et custodit, ut cauterum corpus verberibus et ictibus exponat, modo caput abscondere, tegere, salvum et incolume custodire possit: ita et ipsi caput nostrum Christum ita ex corde diligebant, ut facultates direptioni, corpus flagellis, seipsos ignominiae ac dedecori libenter offerrent, modo Christi capitis honorem et gloriam integram et incolumem conservarent: Non sic impii, non sic: sed Domini amoris obliti, ut vel minimam consequantur voluptatem, vel aliquam honoris falsam umbram consectentur, vel quinque miseros nummos suis pecuniis addant, usuris, mendaciis, assentationibus et sexcentis aliis turpissimis facinoribus sese dedunt, et contra Deum tam benignum amatorem suum bellum gerunt. Hxccme recidis Domino, fili stulte et insipiens? Ecquid unquam injuriae tibi fecit Deus, ut tam atrociter in eum arma sumeres? Te nobilem creaturam ex nihilo fecit, te principem orbis terree constituit, te unum mentis et rationis compotem esse voluit. Ecquid injuriae tibi fecit Deus? Effecit terram propter te, aquam et aerem pro te, animantia et plantas, et flores, segetes et fructus et ipsum coelum, et solem et sidera propter te. Ecqnid injuriae tibi fecit Deus? Misit Filium suum ad te, ut jejunaret, ut laboraret, ut tentaretur, ut affligeretur, ut colaphis caederetur, ut spinis coronaretur, ut

vitam et sanguinem funderet propter te. Ecquid injuriae tibi fecit Deus, Christus Dominus meus et Dominus tuus, in illo, inquam, die, quando propter nimiam charitatem suam, Proposito sibi gaudio, sustinuit crucem, confusione contempta? Siccine reddis Domino vicem amoris? Icleone charitatis ille modum excessit, ut tu ingratitudinis modum excederes? Sed finis sit, auditores, et modicum quiescamus, ut ad ea, quae sequuntur, vires aliquas habere possimus.

Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum. Duas arbores prae caeteris insignes Deus initio posuerat in paradiso voluptatis: unam scientiae, alteram vitae et quidem nosterprimus parens, arbore vitae praetermissa, in arborem scientia^ oculos et manus conjecit. Inde videlicet, nisi fallor,, insitam omnes habemus admirabilem quandam sciendi cupiditatem, ut Philosophus dicat: Omnis homo naturaliter scire desiderat. Inde etiam factum est fortasse, ut tam parum de arbore vitae solliciti simus, quam quidem vitae arborem non aliam quam charitatem esse Joannes Evangelista testatur, cum ait: Qui non diligit, manet in morte. Verum quam non modo inutiliter, sed etiam inscienter fecerit Adam, cum vitae arbori scientiae arborem anteposuit; hinc perspicuum esse potest, quod vitam, quam neglexerat, amisit; et scientiam, -quam quaerebat, non invenit: quin potius in crassissimas ignorantiae tenebras posteritatem suam conjecit. Eae vero tenebrae cum aliis rebus multis, tum maxime in amore se produnt. Nam quotusquisque est, qui non existimet melius e^se diligi, quam diligere? Verbis quidem poterit aliquis id negare, sed certe reipsa et factis, quod nos dicimus, verum esse clamabit. Nam diligi ab universo orbe, et ab omnibus hominum ordinibus vellemus, et ab omnibus dona et beneficia libenter accipimus. At quam paucos nos diligimus? Quam aegre nostras facultates aliis elargimur? Quid dico elargimur? Vix adduci possumus, ut sine fmnore commodemus. Et tamen vere Dominos ait: Beatius est magis dare, quam accipere. Si beatius est, ergo utilius, ergo melius, ergo gloriosius. Nos ergo vehementer erramus, qui bonum, utilitaitem et gloriam quaerimus, et tamen accipimus libentius, quam damus.

390 CONCIO XLIII. DE DOMINICA DECIMA SEPTIMA POST PENTECOSTEN.

Deinde charitas omnibus gemmis et margaritis est pretiosior. Quam quis, obsecro, possidet, qui diligitur, an qui diligit? Certe qui diligit, non qui diligitur.Denique quando magnus ille paterfamilias mercedem operariis reddet, quos putatis majori praemio afficiet, eosne, qui fuerint magis ab aliis dilecti, an eos, qui alios magis dilexerunt? Nimium stupidus est, qui hoc judicare non potest. Quid? quod ipse Philosophus in libro de Moribus octavo, eos irridet, qui amicitias expetunt, non ut ament, sed ut amentur? Quare noster legislator Deus, ut ab hac ignorantia nos liberaret, ot a scientiae- arbore ad vitae arborem adduceret, in prima sua lege ait: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum sicut teipsum.

Sed dicet aliquis: Ecce audio legem ferri, ut diligam Deum, et rursum legem, ut diligam proximum: et ubinam est lex, ut diligam quoque meipsum? Ubinam est? Nusquam est. Lege, relege, volve, revolve sacram Scripturam, et de amore tui ipsius mirum, ubique silentium invenies. Cur ita? Nempe quia in hac arte diligendi seipsum omnes doctores, et plus etiam quam doctores sumus. Ubi enim invenies hominem tam rudem, tam agrestem, tam imperitum, qui sententiam illam non didicerit: Charitas incipit a seipso? Certe si petas aliquid ab aliquo, etiam rustico et illitterato, quod tamen sine aliquo ipsius incommodo fieri non possit, statim audias: 0 amice, charitas incipit a seipso. Itaque sicut timendum non est ne nimium diligamus Deum, ita timendum non est, ne parum diligamus nos ipsos. Imo sicut amor in Deum calcaribus indiget, ita amor in nos ipsos frseno, atque habenis indigere videtur. Quocirca legislator Deus non praecipit quidem ut nos diligamus, nec enim necesse erat: sed sciens nos id naturali lege facturos, hoc solum jubet, ut proximos sicut nos ipsos diligamus. Apostolus vero Paulus modum praescribens, quo nos erga Deum, proximos et nos ipsos gerere debeamus, ait: Apparuit gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie, juste et pie vivamus in hoc saeculo. Ecce quo pacto vitae ratio nobis instituenda est: in Deum pii, in proximum justi, in nos ipsos sobrii esse debemus. Quid est hominem esse pium in Deum? hoc est, ut eum toto corde, tota anima, tota mente et ex omnibus viribus suis diligat, colat, suscipiat, veneretur. Quo

pacto in proximum justi erimus? Si eum, ut nosipsos diligamus; si quod nobis fieri non volumus, alteri non faciamus; si reddamus omnibus debita, cui vectigal, vectigal; cui tributum, tributum; cui honorem, honorem; cui timorem, timorem. Si denique cum plorantibus ploremus, cum gaudentibus gaudeamus, et invicem in hoc itinere dum a Domini peregrinamur, onera nostra portemus. Quid est postremo, ut sobrie in hoc saeculo vivamus? Nimirum hoc ut amor, nostri mensuram non excedat, ut ab illicitis et supervacaneis voluptatibus corpus et animam abstineamus: licitas autem et necessarias, quales eae sunt, quae cibum, potum, quietem et indumenta consequuntur, sobrie, temperate et cum maximo modo capiamus, nisi ab illis capi, irretiri, suffocari et opprimi velimus. Verum his nostris miserrimis et calamitosissimis temporibus, amor suiipsius vasa cordium humanorum ita replevit, ut charitati in Deum ac proximum nullus jam relictus esse locus videatur: ita lolium infelicissimum execrabilis philautiae in horto pectoris humani succrescit, ut Deus, ubi ferat bonum triticum charitatis non inveniat.

Dicet aliquis, ista tua nimia amplificatio est; non ita rem parvam exaggerare, et magnam facere debes. 0 utinam, auditores, ita se res haberet: utinam probare non possem, quod proposui, quam libenterjamjam orationem concluderem et descenderem. Sed non ita se res habet, non amplifico, non exaggero, extenuo potius ac diminuo, quia verba, quibus pro dignitate hoc dicam, non habeo. Nonne etiam silentibus nobis res ipsae clamant, illustrantur, erumpunt? Quid enim est aliquem prosequi charitate? Nonne earum illum habere? Jam vero quis ille est, cui anima proximi sui aeque sit cara ac prsedia, vel pecuniae? Amisisti nummum unum, et domum everris, ut illum invenias: nullus est in domo a quo non scisciteris, si vidit, si invenit. Cur, obsecro, ita turbaris? Cur tam sollicitus es in quaerenda pecunia? Nonne, quia tibi cara erat? Ergo si anima proximi tui, non dico carior, ut deberet, sed saltem aeque. cara esset ac pecunia, quomodo tam dissolutus ac negligens esses in ea quaerenda, quando eam periisse vides? Deinde equus e stabulo aufugit, quam multos mittis, qui quaerant? Nonne totam commoves viciniam? Cur ita? Quia tibi equus tuus carus erat. At quam saepe animam proximi a Diabolo pertrahi ad interitum vidisti, sive hseresis, sive blasphemiae, sive flagitii aut facinoris alicujus laqueo implicatam, et numquid ingemuisti? Numquid vel minimum suspirium emisisti? Si vero audiat aliquis, merces suas in Oceanum decidisse, vel ab aliquo honoris gradu dejectum se esse, quot noctes insomnes ducet? per quot menses vel annos de ea re cogitabit, et consolationem nullam admittere volet? Et nunc audimus quotidie stragem et caedem animarum, quam Diabolus per Haereticos ministros suos in tam multis locis exercet, et jacemus, et non movemur tamquam si fratres nostri et membra nostra non essent illi, qui pereunt, et tamquam de illis diligendis prmceptum nullum haberemus.

Sed quid de calamitatibus et aerumnis, quae Galliam apprehenderunt, dicam? Ecce enim quibus fluctibus haeresum et bellorum jactetur vetusta et nobilis Ecclesia Gallicana? quae pericula immineant tam nobili membro Ecclesiae? quam miserabilem illius regni statum ac speciem cernimus? Et tamen nullum adhu,c in his partibus doloris et mrestitiae signum vidi. Si ejusdem corporis membra sumus, quomodo uno membro tam graviter atfecto, non condolent caetera membra? Perpendite, quaeso, quae dicam et animis vestris mentibusque mandate. Legite Judicum et Regum historias, plane videbitis hoc in more positum apud Judaeos fuisse, ut cum a Deo affligerentur, semper ad poenitentiam, ad lacrymas, ad jejunia, ad cilicia confugerent: et numquam non placabatur Deus, et pacem illis ac serenitatem restituebat. Jam vero si certum et exploratum est, quod B. Paulus ait, quod quidem est certissimum et exploratissimum, et sacris litteris, rationibus et experientia confirmari posset: nimium Judaeos cum Christianis comparatos non. viros, sed pueros fuisse, et idcirco legem tamquam paedagogum accepisse, quis non miretur, quis non stupeat, quod cum opus esset, illi tam aspera poenitentiae genera su ciperent, et publica jejunia tam magnis quam parvis indicerent, et clamarent Ad Dominum in fortitudine, et semper Dominum placarent, et hac ratione omnia Dei flagella deprecarentur; et nos qui cum illis comparati viri dicimur, in tam gravibus periculis, quae non Galliae modo, sed universae Ecclesiae imminent, non moveamur? Nam si forte aliquid instituatur, erit supplicatio aliqua, quae tamen tepidissime sine

ullo affectu, sine ullis lacrymis, sine jejuniis, sine ciliciis transigitur neque ullus fere erit, qui vel modicum a solitis deliciis, conviviis, compotationibus, ludis et jocis abstineat. Ecquod signum hoc vobis esse videtur? Ego certe vereor, ne phrenetici signum sit, qui quanto magis obitui propinquat, tanto minus morbi gravitatem sentit. Haec igitur non dialectica vel topica argumenta, sed plane demonstrationes evidentissimae sunt, quae nobis proximos nostros caros non esse 'convincunt, et convincent in judicio coram summo et aequissimo judice Deo.

Videre vultis, auditores, verum dilectorem proximorum? Veniat vobis in mentem beatissimus Stephanus protomartyr, qui cum lapidum imbrem sustineret, pro se quidem stans orabat, pro lapidatoribus autem in genua procumbebat: - illi lapides in eum, ipse preces pro illis ingeminabat: quia plus^ de eorum facinore, quam de suis vulneribus - sollicitus erat: et plus eorum animas, quam suum corpus diligebat. Et apud Beatum Gregorium in dialogis de altero Stephano non legistis, qui cum audiret omnes suas segetes a scelerato quodam igne immisso consumptas fuisse, pro se nihil doluit? Nam cum alii dicerent: Heu, heu, pater Stephane, quid contigit tibi? Ille respondebat. Heu, heu, quid contigit illi, qui hoc fecit? mihi enim nihil contigit. Isti igitur vere proximum sicut seipsos diligebant.

Cupio, auditores optimi, ut in judicium conveniamus. Rogo, multum comedere et ventrem cibis implere, et tamen eos non concoquere, et inde non nutriri, quid prodest? Quid juvat? Satius fuisset profecto jejunare. Ad eumdem modum, audiri concio-v nes multas et prolixas, et inde non fieri meliores, nec nutriri aut augeri, nullo modo utile est. Nam Servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens, vapulabt multis. Non dubito, quin de charitate multa in gymnasiis vestris audiatis: multum interest tamen in gymnasio aliquid, vel in concione audire. Nam in gymnasiis discimus, ut sciamus: in concione discere debemus, ut faciamus: ibi doctcrcs thcorici, hic practici fieri debemus. Cum igitur omnis perfectio Christiani hominis in eo posita sit, ut quam maximam charitatem adipiscatur, vultis, ut qua} vita maxima sit expedita, ut parvo cum labore, et nullo cum errore ad palatium charitatis ducat, breviter aperiamus?

Illud igitur primum tamquam fundamen-

392 CONCIO XLlil. DE DOMINICA DECIMA SEPTIMA POST PENTECOSTEN.

tum jaciamus, amorem a cognitione pendere. Nihil enim, ut Augustinus et experientia docent, diligi potest non cognitum. Quam multa sunt apud dEthinpcs, apud Arabes, apud Indos optima et pulcherrima, quae nos non movent, quia non novimus et, et tamen si semel videremus, fortasse magnam et nobis cupiditatem excitarent. Ista igitur prarsentia bona diligimus. Quamobrem? Quia semper nobis ante oculos observantur, et quousque non incipimus meliora gustare, eo usque non poterimus ab illis avelli. Pete ab avaris hominibus, num in pecuniis augendis non laborent? maxime laborare, et quietem nullam capere se dicent. Rursum pete, num eas, pecunias secum sint in infernum ablaturi? nisi plane desipiant, non se ablaturos, sed hic relicturos respondebunt. Cur ergo tantis et tam inutilibus laboribus se conficiunt? cur eis valedicunt? Quia talis * est natura nostra, ut si meliora non videat, id quod possidet, numquam derelinquat. Idem de voluptariis, ambitiosis aliisque sceleratis hominibus dicere possemus. Hoc igitur firmum sit et ratum, ut mundum contemnere, et Deum vehementer diligere possimus, esse nobis cognoscenda et gustanda meliora, quam ea sint, qua} mundus habet.

Dicat quispiam: Nihil novi nobis dicis. Ecquis nescis Deum esse bonum longe melius, quam sint ulla bona creata? Quis nescit? Multi nesciunt, 'et nulli nesciunt; nulli nesciunt theorice, et multi nesciunt practice- Et haec posterior cognitio necessaria est ad diligendum Deum. Fides Christianorum, fateor, tam sublimis est, ut vel unus articulus sufficere possit ad hominem probum et sanctum efficiendum, si diligenter consideretur, perpendatur animo et memoriae infigatur. Qui enim attente cogitabit Deum immortalem mortalem fieri, et mori voluisse, ut peccatum extingueret atque deleret, et manum extendere poterit ad aliquod peccatum vel levissimum perpetrandum? Non igitur fide, et cognitio theorica deest, sed consideratio et practica deest. Habemus enim fidem tamquam gladium in vagina reconditum, et taihquam pharmacum in officina pharmacopola?. Quid prodest gladium domi appensum habere et medicamentum reperiri apud pharmacopolam, si nec ense cum hostis adest, nec pharmaco, cum aegrotas, utaris? Quicumque igitur et amicitiam Dei, et colloquia illa super me let favum dulciora pervenire volunt, ii debent non totum

tempus Aristoteli, vel Galeno, vel Justiniano, vel Ciceroni, vel Virgilio dare; sed aliquas horas pro animae utilitate sancta quadam versutia sibi suffurari, ut alterius vitae negotiis, et lectioni, quam Deus in corde legit, vacare possint.

Verum hoc opus, hic labor, auditores. Nam Deus est intimior intimis nostris: non in foro, non in plateis, non in campis invenitur Deus: sed sicut intra* corpus est anima, cor seu mens; ita intra mentem et cor est Deus. Quocirca prius laborare debemus, ut ad cor nostrum viam inveniamus. Et quantum mea tenuitas sapit, hic est primus et maximus passus, quem homo superare debet, ut ex mundi amore ad Dei amorem transeat. Quo superato labore, facillimus et jucundissimus reliquus cursus ostenditur. Nam ubi quis cor suum intrare potuit, facillime inde transit ad Deum, et tunc illi Deus dulcescit, tunc mundus desipit, tunc corpori necessaria prabere onus maximum judicat, tunc Deo vacare atque assistere veras epulas putat; tunc denique homo spiritalis, homo interior, homo Dei dici potest et d»bet. Undenam esse putatis, ut Magnus Antonius et Beatus Franciscus tanta facilitate pernoctarent in oratione? ut Beatus Isaac (quod Gregorius in Dialogis refert) integrum triduum in oratione cum jucunditate consumeret;- et nos fatigemur si minimam horulam in oratione esse contingat? Non alia causa est, nisi quiasancti illi Patres viam ad cor optime tenebant, et inde statim latissimas illas regiones intrabant, qua} sunt ultra cor: ubi tam multa et tam varia conspiciebant, ut satiari delectatione non possent. At nos ante ostium cordis erramus in tenebris, quas in eo loco, et eo potissimum tempore princeps tenebrarum effundit, ne cor nostrum ingredi possimus, et idcirco molestum et longum tempus nobis esse videtur.

Quid igitur agendum est nobis, auditores? precibus, et votis, et suspiriis clamandum ad Deum, ut illuminet vultum suum super nos, et tenebras nostras suo lumine dissipet, ut ipse ad corda nostra nos ducat, ipse portam aperiat, ipse introducat. Nec dubitandum de benignitate Domini: Nam si patres hominum norunt Bona data dare filiis suis, quanto magis Pater noster Deus dabit spiritum bonum petentibus se? Imo Hsec est voluntas Dei, sanctificatio vestra. Nec aliam ob causam aliquando, ex divitibus inopes, ex claris obscuros, ex valentibus aegros, servos suos solet efficere, nisi ut viam cordis inveniat. Ducam eos, ait Dominus, in solitudinem, et ibi loquar ad cor ejus. Et quando ducit in solitudinem, nisi quando tribulationibus vexat? ( Cum enim Deus videt hominem propter nimiam prosperitatem, turbis adulatorum circumdari, negotiisque saeculi hujus ita implicari, ut sibi vacare non possit, tum ait: Iste Filius noster nimium amicis abundat, qui tamen- non ipsum diligunt, sed sicut apes et muscae advolant, ad mei divitiarum et honorum ejus, ergo onere illum sublevabo antequam succumbat: auferamus ei vas illud mellis, quod gestat in humeris, et apes ac muscae confestim discedent. Efficit igitur, ut ille fortunatus homo fortunas suas amittat, e gratia principum excidat, in morbum incidat, in vincula conjiciatur, et tunc ab omnibus desertus, in solitudine incipit habitare: atque ibi Deus, qui eum ad solitudinem adduxit, statim occurrit et loquitur ad cor ejus, et dicit: Yides quomodo amici illi tui, in quibus confidebas, non te, sed mei honorum opumque tuarum diligebant? Et opes illae tuae, quas numquam te amissurum putabas, nonne vides quomodo ut tenues vapores evanuerint? Ubi est sanitas pristina? Quo robur corporis, quo principum gratia, quo adulationes hominum recesserunt? Non intelligis, nihil infra lunam esse, nisi caducum et fragile? et verum, et summum et solidum bonum tuum me esse solum qui solus amicus fidelis sum, et in tribulationibus non desero, et nec in morte, nec post mortem familiares et dilectos derelinquo? Tum ille haec audiens, verissima esse experientia sua cognoscens, paradisum invenit in solitudine, agitque gratias Deo, quod dulci baculo suo

illum excitaverit, et pauca abstulerit, sed multa contulerit: et etiam optione data nullo modo ad statum pristinum rediret, nec minimam cordis voluptatem cum omnibus corporis deliciis commutaret. Haec eo spectant, auditores, ut intelligamus mundum contemni, et Deum diligi perfecte non posse, nisi quam suavis sit Dominus gustare incipiamus: quod numquam fiet, nisi in cor nostrum intrare, et ibi commorari discamus.

Quapropter auditores, quicumque salutis nostrae rationem aliquam habemus, quicumque videmus, quam fugacia, quam fallacia, quam brevia et instabilia sint vitae praesentis gaudia; quicumque intelligimus, nos maximis itineribus ad mortem properare, et cras non esse, obsecro, ut alterius vitae bonis, veris et sempiternis, mente, cogitatione, amore inhaereamus, de illis cogitemus, de illis loquamus, ad illa suspiremus: earum divitiarum avari, eorum honorum ambitiosi, illarum cupiditatum cupidi simus. Qui tempus habemus, tempus non expectemus, hic jam in terris vitam illam incipiamus. Si quis est, qui lectionem illam DSmini in gymnasio cordis sui frequentare nondum ccepit, incipiat, obsecro, experiatur: et tum non mihi, sed sibi ipsi credet: hodie principium audiendi faciat, horam aliquam, ut dicebam, aliis negotiis suffuretur, ut sibi ac Domino vacet. Nam si amicus ab eo id peteret, certe faceret, quanto magis ergo id facere debet pro anima sua? Neque hoc dispendium temporis, sed lucrum aeternitatis erit, et vitae beatae et sempiternae, ad quam nos pervenire faciat, qui est benedictus in saecula. Amen.