Caput XXXIX. Defenditur tertium exemplum allatum pro potestate summi Pontificis in temporalibus

Tertium exemplum attuleram ex S. Ambrosio, qui Theodosium imperatorem cxcommunicavit propter csedem, quam Thessatonicse nimis crudeliter fecerat: deinde coegit eum, ut legem ferret, ne sententiee latse de csede aut publicatione bonorum ratse essent, nisi post triginta dies a pronunciatione sententiae, nimirum ut si quid per iracundiam praecipitanter dictasset, intra spatium illud sedato pectore revocaret. Ex quo exemplo collegeram ab episcopo Mediolanense potuisse judicari imperatorem, qui apud Mediolanum sedem habebat. Ex quo rursus deduxeram, si hoc potuit Episcopus, quanto magis princeps Episcoporum Papa?

Ad hoc exemplum ita respondet Barclaius, ut primum admittat. Episcopum posse cognoscere de crimine principis in foro externo Ecclesiastico, et illud punire poena Ecclesiastica, qualis in primis excommunicatio est, et hoc modo cognovisse Ambrosium causam Theodosii de ceede, ut peccatum erat, et eumdem Theodosium reum factum excommunicasse: deinde concedit, ab episcopo Ambrosio imperatum fuisse, ut Theodosius legem illam ferret in poenitentiam peccati commissi, sine quo poenitentia) fructu vel signo,eum ab anathematis vinculo non solvisset. Ex his vero colligit, S. Ambrosium habuisse in Theodosium spiritualem jurisdictionem, non autem temporalem, aut politicam.

At ego exemplum illud, quod attinet ad excommunicationem, non attuli adversus Barclaium, qui nondum orbi terrarum innotuerat: sed adversus alios, praesertim Anglos Calvinistas, qui negant principem supremum excommunicari posse a summo Pontifice, vel summum Pontificem ullam habere in supremos principes jurisdictionem, vel potestatem, quod vero attinet ad legem politicam, quam Theodosius ex Ambrosii praecepto tulit; non utique negamus, eam ad fructum poenitentiae pertinere, et a spirituali potestate Episcopi fuisse imperatam: sed ostendere voluimus, posse princi¬

pes Ecclesiasticos non solum in foro interno conscientiae, sed etiam in foro externo ecclesiastico disponere de temporalibus, ut ad spiritualia ordinem habent. Certe enim qua potestate S. Ambrosius potuit Theodosium cogere, si a vinculo anathematis solvi vellet, ad legem illam politicam ferendam: eadem potuit eumdem cogere ad aliam legem politicam saluti animarum necessariam ferendam, nisi vellet anathematis vinculo alligari. Ex quo manifeste colligitur, multo majore ratione potuisse Pontificem Maximum, Ecclesise universse prsesidem, imperare principibus temporalibus sub anathematis poena, ut leges politicas spirituali bono necessarias ferant, et contra, ut eas abrogent, qua) spirituale bonum impediunt: atque hoc modo spirituali potestati, temporalem potestatem esse subjectam.

Defenditur exemplum quartum.

Quartum exemplum desumptum fuit ex privilegio sancti Gregorii monasterio sancti Medardi concesso, quod habetur lib. xii. Epistolarum extremo, in quo leguntur haec verba: Si quis regum, antistitum, judicum, vel quarumcumque saecularium personarum hujus Apostolicae, et nostrae praeceptionis decreta violaverit, cujuscumque dignitatis, vel sublimitatis sit, honore suo privetur, etc. Et similia habentur in alio privilegio ejusdem sancti Gregorii lib. ii. epistol. 10. ad Senatorem abbatem.

De hoc exemplo sic loquitur Barclaius.

« Si viveret hodie B. Gregorius, et superiora verba eo sensu accipi intelligeret, quasi ipse potestatem habuisset privandi reges suo honore, et dignitate: exclamaret profecto calumniosam esse interpretationem, et se numquam tale quid, vel per somnium cogitasse: ea vero quee alibi scripta ab eo sunt, fidem abrogant huic expositioni, sunt igitur ista, non imperantis, sed imprecantis verba, quibus admonet et adjurat omne genus hominum, ne privilegium a sedatum violent: quod si violaverint, Deum vindicem fore, qui eos suo honore privet, quod genus admonitionis et imprecationis nunc semper addi solet extremis Bullarum, et Constitutionum Pontificiarum, hoc modo,, Nulli ergo hominum liceat hanc paginam, etc., si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, ac beatorum Petri, et Pauli Apostolorum ejus incurrat, sive quod idem est, se noverit incursurum. »

Respondeo: Interpretatio verborum sancti Gregorii, non mea est, sed alterius sancti Gregorii dignitate paris, et sanctitate non multum inferioris. Sanctus, inquam, Gregorius VII Papa in Epistola ad Episcopum Metensem,quse est vicesima prima libri octavi, hunc locum sancti Gregorii adducit ad probandum jure a se fuisse depositum Henricum imperatorem: «B. Gregorius, inquit, Papa reges a sua dignitate cadere statuit, qui Apostolicse Sedis decreta violare preesumpserint, scribens ad quemdam senatorem abbatem, his verbis: Si quis vero regum, etc. Quod si B. Gregorius, doctor utique mitissimus, reges, qui statuta violarent, non modo deponi, sed etiam excommunicari, atque in aeterno examine damnari decrevit: quis nos Henricum non solum Apostolicorum judiciorum contemptorem, verum etiam ipsius Matris Ecclesiae, quantum in ipso est conculcatorem, totiusque regni, et Ecclesiarum improbissimum praedonem, et atrocissimum destructorem deposuisse, et excommunicasse reprehendat, nisi forte similis ejus? » Haec ille, cui Barclaius si cedere noluerit in interpretatione verborum sancti Gregorii, nimis temerarius erit: si autem cesserit, fateri debebit, sanctum Gregorium primum non ignorasse potestatem sibi divinitus datam extendi usque ad regum, et principum depositionem. Sed addamus et alium interpretem verborum sancti Gregorii, ut in ore duorum testium stet omne verbum. Thomas Valdensis, vir doctissimus in lib. ii. doctrinalis fidei antiquae artic. 3 cap. 75. « Profecto, inquit, nec B. Gregorius eminentiae sui status super statum imperialem praejudicavit in aliquo, cum regem sibi verbo tenus praeposuit, negotio quod tunc tractabatur attento, quod tunc apte videbimus, si posteriora ejus facta, et scripta quaeramus. Vide an se magistrum et imperatorum et regum non arbitrabatur, cum post privilegia quaedam Senatori presbytero, et Abbati Xenodochii Francorum directa sub interminatione dignitatis, et honoris omni ejus violatori conclusit: Si quis regum etc. » En quam bene doctor iste Barclaium nondum natum confutavit. Barclaius dicit ex aliis scriptis sancti Gregorii colligi, sanctum Gre¬

gorium non existimasse habere se potestatem super reges saeculi, quamvis ejus verba id significare videantur: Thomas Valdensis contradicit, ex aliis sancti Gregorii scriptis colligi, sanctum Gregorium verbo tenus se imperatori subjecisse, re autem vera non ignorasse eminentiam sui status super statum imperialem. Barclaius dicit: Verba sancti Gregorii sonare imprecationem, quam etiam quilibet privatus adjungere potest litteris suis; Thomas Valdensis contra dicit: Verba sancti Gregorii sonare interminationem honoris, et dignitatis, quam litteris suis adjungere non potest, nisi princeps supremus. Utrum autem major fides habenda sit uni Barclaio, quam duobus viris tantae eminentiae, atque doctrinae, stultum est quaerere. Sed etiam si id quaeratur ex verbis ipsius sancti Gregorii tota quaestio nullo negotio dissolvetur. Siquidem S. Gregorius tria simul conjungit, videlicet, honore suo privetur, a communione fidelium segregetur, in divino examine ad poenas aeternas damnetur. At duo posteriora non continent imprecationem, sed decretum, sive declarationem: non enim Praelatus, qui dicit, qui hoc fecerit, excommunicetur, imprecatur excommunicationem, sed jubet excommunicari: et qui dicit, qui hoc fecerit, in divino judicio ad poenas aeternas damnetur, non imprecatur damnationem aeternam (quis enim tam crudelis invenitur, qui hoc imprecetur?) sed declarat, qui hoc fecerit, eum gravissime peccaturum, et poenas aeternas in divino examine promeriturum. Igitur eodem modo illud: Honore suo privetur, non estimprecatio, sed decretum, ut ab honore suo decidat, et declaratio, ut liceat populo non obedire ejusmodi regi tamquam honore suo ac dignitate privato. Quemadmodum etiam verba extrema Constitutionum Apostolicarum non significant imprecationem, ut perperam Barclaius exponit (neque enim summus Pastor, et Vicarius boni illius Pastoris, qui animam suam pro ovibus suis posuit, imprecaretur ovibus indignationem omnipotentis Dei), sed declarationem, et denuntiationem continent gravissimae poenae, quae contemptores Apostolicorum praeceptorum sine dubio consequetur. Hoc enim manifeste significant illa verba: Indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri, et Pauli se noverit incursurum. Quare si sanctus Gregorius nunc in terris viveret, haud dubio exclamaret, calumniosam esse interpretationem Barclaii, et se nihil tale unquam vel per somnium cogitasse.

Defenditur exemplum quintum.

Quintum exemplum est Gregorii II, qui Leoni imperatori a se excommunicato prohibuit vectigalia solvi ab Italis, ac proinde eum Imperii parte mulctavit.

Ad hujus et sequentium exemplorum refutationem, praemittit Barclaius satis prolixam admonitionem adversus argumenta, quae petuntur ab exemplis, immemor argumentorum, quas ipse duxit ab exemplis veterum Pontificum et imperatorum, ex quibus plenissime constare dixit, nullam esse in Pontifice potestatem disponendi de temporalibus. Sed quoniam isti sunt loci communes. qui ad omnem disputationem accommodari possunt, iis omissis ad rem propositam accedam. Igitur Barclaius praecise negat, verum esse quod historici tradunt, a Gregorio II, Pontifice prohibitos fuisse Italos imperatori haeretico et excommunicato vectigalia pendere: tota vero ejus ratio est, quia Platina in vita Gregorii II. scribit, volentibus populis deficere ab imperatore haeretico, restitisse Gregorium, et auctoritate sua, eos in fide, et obedientia imperatoris tenuisse. Cur autem uni Platinae major fides habenda sit, quam caeteris historicis antiquioribus, et pluribus; eam causam reddit, tum quia Platina scripsit historias Pontificum jussu Sixti IV. et habuit Romae multa vetera monimenta: tum etiam quia Gregorius Pontifex optimus et justissimus cum esset, numquam j ussisset contra Evangelium negari censum Caesari, qui usque ad obitum Caesar, et imperator Augustus permansit.

At haec Barclaii disputatio, tam est infirma, ac debilis, ut mirum non sit, quod paulo ante tam longa praefatione exemplorum auctoritatem extenuare conatus sit. Videbat enim nihil firmum adferre se posse ad exemplum tam vetustum et tam evidens refutandum. Primum igitur aio Platinam non esse contrarium historicis caeteris, si tempora distinguantur. Verum est enim per multos annos Gregorium restitisse populis Italicis cupientibus ab imperatore deficere. Sperabat enim assiduis cohortationibus suis aliquando

cessurum imperatorem, et ad meliorem mentem, ac saniora consilia rediturum: atque hoc est, quod Platina vere narrat. Sed ubi vidit Pontifex, se operam perdere, et imperatorem quotidie deteriorem fieri, securim ad radicem misit, et imperatorem coetu piorum ejecit, ac jussit, ut ei tamquam impio Italici populi non parerent, neque vectigalia deinceps penderent. Id vero Platina non negat, et historici plurimi Graeci, et Latini affirmant, quos in libro meo citavi. Vide de hac tota causa Cardinalem Baronium tom. ix. Annalium, ad annum salutis 726 et 730.

Aio secundo, si Platina contrarium dicat, magis credendum esse historicis caeteris, quam ipsi: nam et multi sunt, et antiquiores, et diligentiores, et historias temporum scribunt; non vitam unius Pontificis, ut Platina facit: quam autem Platina parum diligens fuerit in perscrutandis monimentis Romanorum Archiviorum, vel ex eo potest intelligi, quod Onuphrius Panuinus in additionibus ad Platinam, multa ejusdem Platinse vel omissa, vel errata demonstrat: et in additione praemissa vitee Gregori secundi, admonet, Leoni tertio imperatori haeretico jure ereptum fuisse imperium, quod in Italia habebat, a Gregorio secundo Romano Pontifice.

Aio tertio Gregorium virum sanctissimum non peccasse in Evangelium, quando populos Italiae prohibuit vectigalia pendere imperatori haeretico. Quod enim Dominus ait, Reddite quae sunt Caesaris Caesari, intelligitur de Caesare legitime imperante.

Leo vero ille, qui ob crimen haereseos a summo Pontifice publice excommunicatus fuerat, et ab imperio depositus, non erat vere, et jure Caesar, sed Tyrannus, et persecutor sub titulo Caesaris.

At, inquit Barclaius, usque ad mortem Leo permansit in imperio.

Respondeo: Apud Graecos, praesertim haereticos, imperator de facto, non de jure permansit: apud Latinos, ac praesertim Italos, neque de jure, neque de facto.

Defenditur exemplum sextum

Sextum exemplumestZachariae Pontificis, qui Ghildericum regem Francorum deposuit, et Pipinum substituit.

Ad hoc exemplum Barclaius opponit multa, queo per partes singillatim refellenda sunt.

Primum contendit, Childericum fuisse solo nomine regem, qualis est, ut ipse loquitur, rex Schaccorum.

Respondeo: Negari non potest, quin Childericus nihil omnino in regno per se gereret, sed regnum, et regni negotia per principes, ac potissimum per praefectum Palatii administraret, ut Aimoinus tradit lib. iv, cap. 61, cseterum verum non est, eum solo nomine regem fuisse, fuit enim rex jure successionis, et tamquam verus, ac legitimus rex innunctus, et coronatus erat, et a populis juramentum fidelitatis acceperat. Neque hoc negare Barclaius potest, nisi ipse sibi repugnare velit: nam paulo post scribit, gravissimam injuriam Childerico factam esse a Zacharia Pontifice, et a Pipino principe cum regno dejectus est. At quae injuria fieri poterat ei, si absque ullo jure falsum regis nomen gerebat? et cur Pipinus in spem regni exarserat, et regium nomen non dissimulanter affectabat (ut paulo infra Barclaius loquitur) si Childericus nihil praeter inane nomen habebat?

Secundo Barclaius dicit, Childericum injuste depositum fuisse, in qua re socium habet Joannem Calvinum, lib. iv instit. cap. 7 et Illiricum in historia Magdeburgensi Centuria 8, cap. 10.

Sed nos juste fuisse depositum probamus primo ex testimoniis omnium scriptorum: omnes enim cum laude hanc historiam narrant. Yide Cedrenum in vita Leonis Isaurici, Paulum Diaconum lib. vi, c. v, de gestis Longobardorum, Eginarthum in vita Caroli Magni, Rhegionem lib. ii. Chronie. Marianum Scotum lib, ni. Chron. Othonem Frisingensem lib. v, historiae cap. 55. Adonem ■Viennensem, in Chronie. Aimoinum lib. iv, cap. 61. Abbatem Ursperg. et Sigebertum in Chron. Blondum lib. x. Decadis primae, Paulum iEmilium lib. i et ii de gestis Francorum, Robertum Gaguinum, Papirium Massoniurn, et alios omnes, haereticis exceptis.

Secundo ex causa: nam non solum Childericus, et aliquot ejus praedecessores nulla regni negotia curabant, sed etiam ob eorum socordiam Christiana Religio in eo regno maxime laborabat, ut scribit S. Bonifacius Episcopus Moguntinus in Epistola ad Zachariam Pontificem.

Tertio ex virtute auctoris, et exeeutoris: nam Zucharias, cujus auctoritate haec res

gesta eSt, omnium consensu vir sanctissimus, et sapientissimus fuit. Sanctus vero Bonifacius, qui jussu Pipinum unxit, et coronavit, non solum Docfcor eximius, sed etiamMartyr gloriosissimus fuit. Denique ab eventu, nam translatio ista regni Francorum a Childerico ad Pipinum Deo benedicente faustissima, et Regno, atque Ecclesiae utilissima fuit.

« At, inquit Barclaius, nullo casu licet malum facere, ut bonum inde quantumvis magnum consequatur: deponi autem regem legitimum a propriis subditis, aut deponentibus consentire, cum ille solum Deum supra se habeat, cui soli gestorum suorum rationem reddere tenetur, per se et simpliciter malum esse jam supra ostendimus. »

Respondeo: Childericum non subditi ejus, sed Pontifex, qui superior erat, jure deposuit: non enim Zacharias solum assensum praebuit in depositione Childerici, sed ex auctoritate eum deposuit, ut mox ostendemus. Neque ullo solido argumento supra Barclaius probavit, reges non habere supra se nisi Deum, cui soli gestorum suorum rationem reddere teneantur. Videat lector, quae supra dicta sunt, et judicet.

Tertio Barclaius ridet argumentum illud, quod ab eventu felici duxi, ut probarem, juste Childericum fuisse depositum: ac dicit, plebeium, et puerile argumentum esse, et allegat Poetam dicentem.

Careat successibus opto

Quisquis ab eventu facta notanda putet,

x\ddit etiam, eumdem felicem eventum habuisse translationem regni Francorum a Carolovingis ad Capevingos; et tamen constat Hugonem Capetum per summum scelus exuisse Carolovingos regno, et illud ad Capevingos suos transtulisse.

Respondeo: Argumentum a solo eventu fortuito sine dubio parum valet, ut si quis damnaret prudentiam, vel peritiam imperatoris ex eo solum, quod victor in praelio non fuisset: saepe enim aliunde accidit amissio victoriae, quam ex imprudentia, vel imperitia imperatoris: argumentum tamen a felici eventu ex providentia Dei, non parum valet, praesertim cum adjungitur aliis argumentis: solet enim Deus justitiae favere, nisi ob aliquam causam sapientiae ipsius videatur aliter esse faciendum.

Quod autem Barclaius reprehendit Hugonem Capetum summi sceleris, et regni usurpati; et Gaguinum auctorem adducit: nos ei

Cardinalem Baronium opponimus, qui tomo Annalium decimo ad annum Domini 987, multis argumentis probat, Hugonem fuisse legitimum regem, et in eo non defecisse, sed propagatam esse Caroli Magni stirpem. Nec desunt alii, qui Hugonem istum defendunt, ut Papirius Mastonus, et alii: et Gaguinus non dicit per summum scelus id ab Hugone factum fuisse. Et certe magnum argumentum hujus rei esse potest, quod Robertus Pius, qui una cum Patre Hugone, et post eum regnavit, vir piissimus, et sanctissimus fuerit: neque enim tanta pietas cum injusta usurpatione alieni regni cohaerere potuisset.

Quarto dicit Barclaius, sanctum Bonifacium non peccasse exequendo mandatum Zacharise Pontificis, quamvisZacharias mandando peccaverit: reddit autem rationem, quia tenebatur, inquit, Papae sententiam exequi, licet scivisset illam esse injustam, et ideo licet fecisset Zachariam reum iniquitas imperandi, innocentem esse ostendisset Bonifacium ordo serviendi, et necessitas parendi, et allegat cap. Pastoralis, §. Qui vero, de offic. Judic. deleg. et can. Quid culpatur, 23. quaest. 1 et canon. Miles, 23. quaest. 5.

Respondeo: Hoc dictum non plebeium. aut puerile, sed plane hmreticum est; repugnat enim cum expresso verbo Dei, Oportet obedire magis Deo, quam hominibus, Actor v; quod ipsum declaravit sanctus Augustinus, et alii Patres, qui citantur, 1 1, quaest. 3. can. Julianus, et aliis multis canonibus ejusdem quaestionis. In illo vero cap. Pastoralis §. quia vero, ubi dicitur, sententiam injustam ab inferiore exequutioni mandandam esse; glossa recte docet, quae ibi dicitur sententia injusta, absolute justam esse, quia juste a lege inductum est, ut is qui in tempore praescripto non appellavit, adversus eum sententia proferatur, etiamsi alioqui justam causam habuisset, et ibidem rectissime eadem glossa declarat, non esse obediendum mandato superioris evidenter injusto. Et can. Quid culpatur, 23, q. 1. S. Augustinus contra Barclaium loquitur, cum dicit, esse obediendum superiori quando vel certum esse injustum, esse vel non est certum esse injustum quod jubetur, ex quo sequitur, ut quando certum est esse injustum non sit ullo modo parendum, denique in can. Miles, 28 quaest. 1, non agitur de justitia, vel injustitia mandati, atque id solum definitur, privata auctoritate hominem interficere peccatum esse, secus

autem si publica auctoritate id fiat. Quare Barclaius sententiae suae amore caecatus, vel noluit jura intelligere, vel non potuit.

Quinto dicit Zacharium Pontificem consensisse Francis volentibus Childerum deponere, et Pipinum regem creare; non autem potestate, vel auctoritate sua, vel Ghildericum a regno deposuisse, vel in Pipinum regnum transtulisse; et propterea nihil ex hoc exemplo trahi posse ad ostendendam Romani Pontificis auctoritatem in regibus, vel deponendis, vel creandis.

Sed haec nimia temeritas est, cum testimoniis historicorum omnium contrarium manifeste probetur.

1. Annales Francorum vetustissimi sic habent: « Data auctoritate sua (Zacharias) jussit Pipinum Regem constitui. »

2. Eginarthus in vita Caroli Magni: « Pipinus, inquit, per auctoritatem Rom. Pontificis, ex Praefecto Palatii rex constitutus est. »

3. Aimoinus lib. iv, cap. 61, de gestis Francorum: « Pontifex, inquit, data auctoritate sua, jussit Pipinum regem institui. »

4. Rhegino lib. ii Chronici: « Zacharias, inquit, per auctoritatem Apostolicam jussit Pipinum regem creari, et sanctae unctionis oleo inungi. »

5. Lambertus Schaphnaburgensis, inhist. « Pipinus, inquit, decreto Zachariae Papae per unctionem sancti Bonifacii rex appellatus est. )>

6. Sigebertus in Chronico: « Anno, inquit, 750. Pipinus Princeps auctoritate Apostolica, et Francorum electione a S. Bonifacio in regem consecratur, et anno 752, iterum inungitur in regem a Stephano Papa. »

7. Hermannus Contractus, in Chronico: « Anno, inquit, 752. Pipinus auctoritate Stephani Papae detonso ac deposito rege IJilderico rex Francorum factus est.

8. Marianus Scotus lib. m. Chronici: « Zacharias, inquit, Papa ex auctoritate S. Petri Apostoli mandat populo Francorum, ut Pipinus, qui potestate regia utebatur, etiam nominis dignitate frueretur. Ita Hildericus rex, qui ultimus Merovingorum Francis imperabat, depositus, et in monasterium missus est. »

« Anno, inquit, 750, Pipinus per auctoritatem Zachariee Papee more Francorum electus ad regnum per manus sancti Bonifacii elevatus est in regni solium. » Et infra:

« Stephanus Papa Pipinum sacra unctione in regiae dignitatis honore confirmavit. »

10. Otho Frisingensis lib. v Hist. cap. 22: « Auctoritate, inquit, Zachariee Papie Pipinus ad regnum eligitur. »

11. Albertus Krantzius lib. I. Metropolis cap. 14:« Merito, inquit, Summus Pontifex, et Gallorum rex mutuis se attollunt favoribus: quando ab initio haec sedes domui Caroli hoc preestitit, ut regiam haberet dignitatem. »

12. Paulus vEmilius in Ghilderico: « Zacharias, inquit, Francos sacramenti Childe. rico dicto solvit: hique conventu habito regem Pipinum salutaverunt. »•

Habemus duodecim testes, quorum aliqui auctoritate Apostolica, alii auctoritate Pontificis, alii auctoritate Apostolica, alii auctoritate sancti Petri, alii decreto Papae Childericum depositum, et Pipinum exaltatum testantur, postremus scribit, non ausos Francos Pipinum regem salutare, nisi prius sacramento per Pontificem solverentur, quo regi Childerico tenebantur: et tamen Barclaius solita temeritate negat, auctoritate, vel decretu Pontificis id esse factum. Hoc solum supererat, ut cum Matthia Illyrico, nostri temporis haeretico notissimo, et historico mendacissimo diceret, mendacium, ac figmentum esse, quod nostri affirmant, a Zacharia Pontifice regnum Francorum a Childerico in Pipinum esse translatum. Vide Illyricum initio libri, de translatione imperii.

Cum exempla sex Barclaius frustra refutare testasset; reliqua sex, quae supererant, aut volens praetermisit, quod ea clariora esse intelligeret, quam ut cavillationum suarum tenebris obscurari possent: aut morte praeventus inchoatum opus dimittere coactus est invitus. Utcumque sit, defunctus opere, et vita apud eum judicem constitutus est, quam nemo potest fallere, et apud quem principum gratia neminem juvat. Ego vero, qui ad tribunal ejusdem supremi judicis brevi sistendus sum, hoc bona conscientia testari me posse confido, nihil a me scriptum in gratiam, nihil in odium. Scripsi quod verum existimavi, quod ab Ecclesia didici, quod ante me plurimi non solum docti, sed etiam Sancti scripserunt. Neque ultro in hanc arenam descendi, sed lacessitus ab homine mihi ignoto, coactus sum defendere senex, quod scripsi juvenis. Quodsi Pontificiam potestatem, et scripta mea ita defendi, ut oportebat, quod efficere vehementer optavi, Deo, in cujus manu sumus nos, et sermones nostri, gratias humillimas ago: sin contra accidit, et in aliquo, aut in multis, pro humana imbecillitate defeci, ab illo veniam peto, qui suavis, et mitis est, et multus in misericordia omnibus invocantibus eum. Ecclesiae quoque, et ipsius Summi Pontificis, Christi Vicarii, censurae non solum praesens opusculum, sed omnia scripta mea libens, et volens submitto.