Distinctio I

ad quam unaquaeque res ordinatur, et secundum hoc dicit Philosophus: « Cuius usus bonus etc. ».

Secundo modo dicitur communiler; et sic usus dividilur contra dissuetudinem. Et hoc modo definitur a Victorino: «Usus est actus frequenter ehcitus a potentia », et hoc modo potest dici, quod est actus omnis potentiae nec addit super actum nisi frequentiam.

Tertio modo accipitur uti praprie; et sic dividitur contra habitus memoriae et intelligentiae, scilicel contra ingenium et doctrinam. Et sic definitur ab Augustino decimo de Trinitate: «Uti est assumere ahquid in facultatem voluntatis», et sic dicit actum vohmtatis proprie.

Quarto modo accipitur magis proprie; et sic dividilur contra actum quietativum, scilicet contra frui. Et sic definitur ab Augustino: « Uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis propter ahud», et sic est actus voluntatis ut ad ahud relatae.

Quioto accipitur propriissime; et sic dividitur contra actum inordinatum, scihcet coUrd. ahuti. Et sic deflnitur ab Augustino de Doctrina christiana: « Uti est id quod in usum A'enerit referre ad id, quo fruendum est », et sic uti dicit actum voluntatis relatum et ordinatum in finem.

Ratio ergo diversarum notificationum est multiplex acceptio eius quod est uti; et ratio muhipUcis acceptionis est oppositio eius ad diversa.

Si ergo quaeratur, cuius potentiae est actus: dicendum, quod, comm.unissime et communiter loquendo, est actus omnis potentiae; et sic non lo- 1 Sententia: Cuius usus bonus est, ipsum ciuoque bonum quitur Augustinus; proprie vero, magis proprie et propriissime actus est ipsius voluntatis.

1. Et sic patet primo obiectum in contrarium, scihcet quod sit omnis potentiae.

2. Quod obiicitur secundo, quod omnis potentia referlur in finem per actum suum; dicendimi, quod illa potentia dicitur uti suo actu, quae est domina sui actus; et tahs potentiae est referre suum actmii, non tantum referri. Et quoniam sola voluntas est domina sui actus et sola est se ipsam movens, ideo ipsa sola est, cuius est active uti. Aliis autem potentiis contingit uti materiahter et passive, quia habent referri, et non referre. Et hinc est, quod ab Augustino dicitur: « Uti est assumere ahquid in facuUatem voluntatis»; facultas enim dicitur eius dominium, quo faciUter potest in actum sumn tanquam ilhus princeps.

3. Ad illud quod obiicitur, quod rationis est referre; dicendum, quod dupliciter est referre, scilicet per collationem et illationem, sicut praemissae referuntur ad conclusionem; et hoc est rationis, et hoc non est uti. Et est referre per incUnationem et ordinationem ad aliud; et hoc est proprie voluntatis, quia potest aliquid assumere quiescendo ibi, vei aliud intendendo; et iioc est referre, per quod definitur uti etc.

4. Ad illud quod obiicitur de arte, dicendum, quod ars dicit quod est operationis, et quod est speculationis. Secundum quod dicit quod est speculationis, non habet uti, et sic est rationis; secundum vero quod dicit quod est operationis, sic extenditur ad voluntatem et eam reguiat in utendo.

Secundo, viso quid sit nti per essentiam, quaeritur de utrbiii, utrum scilicet omni creato sit utendum. Et quod sic, videtur hoc modo.

. Proverbiorum decimo sexto: Universa semetipsu77i operatus est Deus: ergo omnia sunt ordinabilia in Deum; sed omne ordinabile in Deum contingit ordinare; sed ordinando ad Deum ordinabile recte utimur: ergo si omnia contingit ordinare, omnibus est utendum.

2. Item, ens et bonum convertuntur, sicut vult Dionysius-; sed omnia sunt entia: ergo omnia sunt bona. Sed omne bonum diligendum: ergo omne creatum est diligendum; sed non est diligendum propter se: ergo propler aliud; sed hoc est uti: ergo uti contingit omni creato.

3. Item, omni virtute contingit recte uti: ergo opus omnis virtutis est rectus usus; sed usus alicuius virtutis est respectu mali poenae, ut patientiae, alicuius respectu mali culpae, ut poenitentiae: ergo malis omnibus, scilicet culpae et poenae, contingit recte uti: ergo multo fortius bonis: ergo etc.

4. Item, « Opposita nata sunt fieri circa idem »; sed omnibus contingit abuti: ergo omnibus contingit recte uti: ergo utendum est omni creato.

CoNTRA: 1. Caritas est, per quam recte utimur, quia omnia ordinantur in finem per caritatem quaecumque recte ordinantur; sed sicut dicit Augustinus de Doctrina christiana: « Tantum quatuor diligenda sunt ex caritate et tria tantum creata, ut nos, proximus et corpus propriura »: ergo tantuin tria referuntur sive ordinantur in finem per caritatem, cum hic q. 1. non sit uti recte nisi per caritatem: ergo tantum tribus est utendum, non ergo omni crsato.

2. Item, omnia, quibus utimur, subiacent nostrae voluntati; sed quaedam sunt, quae non subiacent nostrae voluntati, ut necessaria et perpetua: ergo illis non est utendum.

3. Item, omne illud, quo recte utimur, bono fine facimus; sed quaedam sunt, quae nullo bono fine possunt fieri, ut mentiri et talia, «quae mox nominata coniuncta sunt malo »: ergo talibus non est utendum.

4. Item, virtute non contingit male uti, sicut patet ex eius defmitione: ergo ab oppositis malo culpae sive vitiis non contingit recte uti: ergo non omnibus aliis a Deo est utendum. Non omni re creata possumus uti ut instrumento necjue ut habitu tieque ut actu, omni tamen re uti possumus ut obiecto, sed quadrupHciter, vel operando, vel acceptando, vel tolerando, vel respuendo. mur, sicut aliquis utitur instrumento vel organo; et sic non omnibus contingit uti, utpote potentiis, quae sunt pure naturales, accipiendo uti proprie, sicut accipit Augustinus; aut sicut habitu, quo regulamur, utpote virtute; et sic non omnibus contingit recte uti, ut habitu vitii, quo potius contingit obliquari; aut sicut actu, quo movemur; et sic non omni actu contingit bene uti, sicut illis

quae mox nominata coniuncta sunt malo; aut sicut obiecto, ad quod inclinamur; et sic omnibus contingit uti et abuti. Omnia enim possunt sumi in facultatem voluntatis ad approLandum yel respuendum; et lioc patet per Augustinum libro octoginta trium Quaestionum: « Utimur assumendis vel respuendis ad valetudinem, tolerandis ad patientiam, ordinandis ad iustitiam».

Item, Augustinus decimo de Trinitate: « Voluntas totam intelligentiam capit, dum utor omni eo quod intelligo »; sed mala intelliguntur: ergo contingit uti malis.

Aliter tamen utimur bonis, aliter malis. Ratio bona sunt utibilia et ordinabilia, et de sui natura; sed in malis ratio ordinationis non est ex parte ordinatorum, sed potius ex parte ordinantis; et ideo mala non dicuntur utibilia.

Unde nota, quod, cum uti sit assumere aliquid in facultatem voluntatis, hoc potest esse quadrupliu- citer: vel in facultatem voluntatis operantis, sicut est de his quae proprie pertinent ad usum humanum; vel in facultatem voluntatis acceptantis, sicut est dilectio proximi et huiusmodi; vel in facullatem voluntatis tolerantis, sicut sunt mala poenae; vel in facultatem voluntatis respuentis, et sic assumuntur mala culpae et ordinantur. Primis duobus modis intelligitur illud: « Cuius usus bonus etc. ».

I. Hanc et sequentem quaestionem antiqui doctores sub diligi aliquid ex caritate hoc est ordinari in summum bonum, qubd per se caritas diligit. Hoc autem contingit duphciter: aut enim contingit ordinare quod natum est devenire in finem; et sic tantuni tria creata diligenda sunt ex caritate; aut illud per quod devenire est in summum bonum; et quia hoc potest esse suo modo per omnem creaturam, omnis creatura potest dihgi ex caritate, et omni creatura contingit uti.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non omnia subiacent voluntati; dicendum, quod aliquid dicitur subesse dominio voluntatis dupliciter: aut quantum ad esse ipsius rei; et sic non omnia subiacent; aut quantum ad actum voluntatis, qui est in respuendo ipsam rem vel approbando, et hoc propter se vel propter aliud; et tali modo omnia subiacent voluntati nostrae, scilicet quantum ad actum appetitionis vel respuitionis, licet non primo modo.

3. 4. Ad illud quod obiicitur, quod quaedam nullo bono fine possunt fieri, similiter, quod semper vitus abutimur; dicendum, quod obiicitur secundum viam, qua contingit uti aliquo ut actu medio; et sic non contingit uti peccato; vel sicut habitu regulante, sirailiter; contingit tamen eo uti sicut obiecto recte per motum contritionis et detestationis.

Tertio, ostenso, utrum omni creato sit utendum et omni alio a Deo, est quaestio, utrum solo bono creato sit utendum. Et quod sic, videtur.

1. « Omne tionum aut est finis, aut ad finem »;

solo bono, quod est ad finem, est utendum, quia ratio utilis est ducere in finem: ergo cum solum bonmn creatum sit ad finem, solo bono creato est utendum.

2. Item, omne bonum aut est creatum, aut increatum. Sed si contingit uti bono increato, contingit illud referre ad aliud: aut ergo ad creatum, aut increatum; sed non ad increatum, quia non est nisi unum increatum: ergo ad creatum. Sed sic refertur terminus ad viam et causa ad effectum; sed hoc est abusio, non qsus: ergo solo bono creato sive creatura est utendum.

3. Item, Augustinus in libro octoginta trium Quaestionum dividit honestum contra utile: ergo nullum utile honestum vel e converso; sed Deus est honestum per essentiam: ergo Deo non est utendum.

4. Item, videtur quod non solum non sit utendum Deo sive bono increato, sed uti eo semper sit peocatum mortale, quia Augustinus in libro octoginta trium Quaestionum = dicit: « Summa perversitas est frui utendis et uti fruendis »; sed qui utitur bono increato, utitur bono fruendo: ergo etc.

CoNTRA: 1. Contingit Deo recte servire intuitu mercedis, quia multi sunt boni mercenarii, ut dicit Ambrosius; sed non contingit Deo servire nisi amandq: ergo contingit Deum recte amare intuitu mercedis; sed sic amans utitur Deo, quia refert ad ahud: ergo etc.

1 Codd. R et W vel pro et.

2. Item, sic summa bonitas habet se ad amorem, sicut summa veritas ad cognitionem; sed contingit veritatem creatam cognoscere clarius sine praeiudicio summae veritatis et sine errore: ergo similiter contingit aliam bonitatem quam summam ardentius diligere sine praeiudicio summae bonitatis et deordinatione: ergo contingit amore ordinato aliud plus diligi quam Deum: ergo contingit Deum diligi propter aliud ordinate et ita uti eo.

3. Item, videtur quod nullum peccatum sit, cum quis utitur Deo propter suam salutem, quia « cuius flnis bonus, ipsum bonum »; sed huius usus bonus est, scilicet nostra salus: ergo usus Dei bonus: ergo non erit peccatum.

4. Item, usus Dei aut est bonus; et sic utendum Deo; aut est malus; et sic Deus malus, quia « cuius usus malus, ipsum malum »; quod si Deus bonus, et eius usus bonus: ergo Deo est utendum.

c 0 N c L u si 0.

Solo bono creato est utendum, et bono increato uti est abuti.

Respondeo: Dicendum, quod solo bono creato est utendum, quia, si bono increato utimur, semper est abusus, et abusus talis est mortale peccatum propter perversitatem in finem cum delectatione, et propter voluntatis inordinationem, quae minus diligit ipsum quo utitur, quam propter quod utitur.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quixi contingit recte servire Deo intuitu mercedis; dicendum, quod illa merces aut est ipse Deus, sicut dixit Abrahae Genesis decimo quinto: Ego merces lua; et sic intuens mercedem non utitur, quia non refert ad aliud; aut merces illa est aliud, et tunc potest eam quis intueri aut ut camani moventem; et sic est malus mercenarius; aut ut rationem inducentem; et sic bonus, et hoc modo non ulitur.

2. Ad illud quod obiicitur, quod clarior cognitio creaturae non praeiudicat Creatori, ergo etc.; dicendum, quod non est simiie, quia claritas cognitionis non est in nostra potestate, sed ardor affectionis est in nostra potestate; ideo requiritur a nobis, quod istum ordinemus, non illam Aliquis tamen actus cogni-

Habito de uti et tttiMj, consequenter quaeritur de /"rtti et fruibili, et

1. Quod sit actus voluntatis, videtur per primam quae est: Frui est amore inhaerere etc.; sed amor est voluntatis: ergo et fnd similiter. Si dicas, quod amor sumitur ibi communiter, secunversitatem in finem cum delectatione, sed propter voluntatis tionis est in nostra potestate, utpote actus fidei, quo si aliquis assentiat veritati primae propter aliud, bene praeiudicat veritati, sicut amare propteraliud, bonitati,

2. Ad illud quod obiicitur, quod finis usus Dei est bonus; dicendum, quod finis dicitur bonus dupliciler: aut quantum ad substantiam, aut quantum ad intentionem finiendi; et propositio illa intelligitur quantum ad intentionem finiendi, et haec consistit in recta ordinatione.

3. Ad ultimum dicendum, quod illa propositio intelligitur de habentibus ordinationem ad finem, sed non de ipso fine. — Vel intelligitur de actu naturali ipsarum rerum et proprio, qui frequentius ab ipsa re elicitur, non de ordinatione in finem; et sic non valet propositio ad propositum.

primo, quid sit frui per essentiam, utrum scilicet sit actus voluntatis, an aliarum virium. dum quod est in qualibet vi respectu sui actus; contra: in omnibus aliis deflnitionibus idem dicitur. Unde dicitur in sequenti: «Fruimur cognitis, in quibus voluntas delectata conquiescit ». Quietatio cognitionem, quae tamen auctoritate mss. et ed. 1 tanquam

autem voluntatis est. Et in alia similiter: « Frui est uti cum gaudio ». Gaudium autem ad voluntatem proprie pertinet.

2. Item, ostenditur ratione, quia fruitione delectamur, secundum quod delectabile est differentia boni, cum sit bonum honestum, conferens et delectabile; bonum autem obiectum est voluntatis: ergo f7-ui est solius voluntatis.

3. Item, eo fruimur, quo quietamur; sed quietatio respicit rationem finis, « et finis rationem boni », et «bonum est obiectum voluntatis»: ergo fruitio, quae ordinat ad illud, similiter.

Sed contra: 1. Omnis virtus appetit uniri suo obiecto, quo habito delectatur, si cognoscit, et quiescit: ergo motus cum quietatione et delectatione est omnium virium: ergo cum talis sit fruitio, fruitio erit in omnibus, non tantum in voluntate;

2. Item, absentia rei amatae potius contristat amantem, quam delectat; quod enim delectat ipsum, hoc est, quia videt ipsam et habet. Si ergo motus fruitionis est cum delectatione vel est ipsa delectatio: ergo hoc est, quia videt illud in quo est ipsa delectatio; sed visio respicit cognitivam: ergo etc.

3. Item, Augustinus in libro de Doctrina christiana: « Haec est summa merces, ut ipso perfruamur ». Sed super illud Psalmi: Ostendam illi salutare etc, dicit Glossa, quod «visio est tota merces »: ergo si fruitio est merces, fruitio est visio per essentiam; sed visio est in cognitiva sive in ratione: ergo etc.

4. Item, flde et spe tendimus in Deum: aut ergo fruendo, aut utendo; sed non utendo, cum Deo non sit utendum: ergo fruendo: ergo fide et spe fruimur; sed fldes est habitus rationis cognitivae; sed cuius est habitus, eius est actus: ergo actus fruitionis est actus rationis; similiter videtur de irascibiU: ergo etc.

1 In Vat. hic additur definitione probatur idipsum, quod Frui sumtum essentialiter est actus voluntatis, sumtum dispositive est actus etiam aliarum potentiarum.

Respondeo: Secundum aliquos frui pertinet ad omnes vires; et hoc dicunt, quia omnes vires remunerabuntur; qui dicunt etiam, quod in gloria erit magis proprie rationis, quia immediaflus se habet ad delectationem.

Sed aliter videtur dicendum secundum Augustinum, scilicet quod sit actus ipsius voluntatis. Cum enim tres dentur definitiones de fiui, omnes dantur penes actum voluntatis, quem tripliciter est considerare. Primo modo communiter, prout dicit motum cum delectatione; et sic deflnit Augustinus: « Frui est uti cum gaudio ». Secundo modo, prout dicit motum cum quietatione; et hoc modo deflnitur ab Augustino de Doctrina christiana: «Frui est amore inhaerere alicui rei propter se ipsam »; et hoc modoaccipiturprop?7'e. Tertio modo accipitur, prout complectitur utrumque, scilicet quietationem et delectationem; et hoc modo deflnitur ab Augustino decimo de Trinitate: « Frui est quiescere in cognitis, voluntate propter se delectata », et sic accipitur propriissime.

Quia ergo frui secundum omnem acceptionem dicit delectationem vel quietem vel utrumque, et omnetale habet rationem boni, et hoc est obiectum voluntatis: ideo loquendo essentialiter, frui est actus voluntatis. Sed quia voluntas nec delectatur nec quietatur nisi in eo, quod cognoscit vel per fidem vel per speciem, et in eo, quod habet per spem vel in re, ideo actus aliarum virium ad hunc disponunt, non tamen sunt ipsum frui, essentialiter loquendo.

Ex hoc patet solutio ad illud quod communiter solet quaeri, quare frui non deflnitur per actum cognitionis, sicut delectationis. Tamen haec quaestio fundata est super falsum. Augustinus enim ponit in notifieatione una, quod est cognitionis, cum dicit: « Frui est quiescere in cognitis »; cadit tamen ibi sicut dispositio.

Ex hoc etiam patet, quare non definitur per fldem et spem, sicut per caritatem, quia caritas jjjj.pj.jjjgj concup'iscibilem, cuius est frui. Tamen ista quaestio similiter fundata est super falsum, quia amor, quo deflnitur frui, est communis ad amorem castum et libidinosum % quo avarus fruitur auro, non proprius ipsius caritatis.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod omnis virtus habet delectari etquietari, cum unitur suo jjgpj. (jjggjjiujii quod ipsa voluntas, ut vult Augustinus, amat sibi et aUis. Et sicut etiam dicit Anselmus: «Voluntas inclinat alias vires et aliis meretur », ideo eius quietatio et delectatio redundat in alias vires. Unde sicut voluntas non sibi cognoscit, sed ratio cognoscit sibi et voluntati, ita voluntas sibi et rationi delectatur et ipsam quiescere facit.

2. Ad illud quod obiicitur, quod amans non fruitur, nisi videat vel habeat; dicendum, quod videre et habere requiruntur ad frui, similiter et

amare. Nam si quis videt aliquid et habet, nunquam delectatur, nisi amet; aliter tamen requiritur visio quam amor. Nam visio disponit, similiter et tentio, sed amor delicias suggerit. Unde est quasi acumen penetrans% et ideo ei maxime convenit unire et per consequens delectare et quietare: ideo essentialiter, non dispositive, est fruitio. Propter quod est intelligendum, quod actus voluntatis potest dupUciter considerari, scilicet per modum appetitus et complacentiae. Primo modo antecedere potest ipsam visionem; secundo vero consequitur, et in hoc est perfecta ratio ipsius fruitionis, scilicet in complacentia rei visae et habitae.

3. Ad illud: Visio est tota merces; dicendum, quod illud non dicitur proprie, sed per concomitantiam quia visio et complacentia, in qua est perfecta ratio fruitionis, inseparabiliter se habent.

4. Ad illud quod obiicitur, quod fide et spe fruimur; dicendum, quod illud non est verum per se, quia quaehbet harum accipit rationem tendentiae a caritate; unde fruitio non est ex istis nisi per caritatem. Sola enim caritas considerat finem in ratione flnis et obiecti. Unde non dicitur aliquis sperare Deum, sicut amare.

Ostenso, quid sit frui per essentiam, quaestio est de fruibili, et

Circa primum, quod sit Deo fruendum, ostenditur sic.

1. «Eo fruendum est, quod beatos nos facit'», in beatitudinB est reci;i fruitio; sed Deo beati efficimur, quia ipse est nostra beatitudo: ergo Deo est fruendam.

2. Item, bonum est amabile; ergo magis bonum magis amabile et summe bonum summe amabile; sed eo fruimur, quod summe amamus: ergo etc.

3. Item, pulcrum delectat et magis pulcrum magis delectat, ergo summe pulcrum summe delectat; sed eo fruimur, in quo summe delectamur: ergo etc.

Sed contra: 1. Ubi est fruitio, ibi est delectatio; « sed delectatio est coniunctio convenientis cum convenienti »; Dei autem ad creaturam nulla est convenientia, immo summa distantia: ergo nec delectatio, ergo nec fruitio.

2. Item, excellens sensibile corrumpit sensum vel saltem contristat, quia delectatio est in mediis: ergo pari ratione excellens intelligibile corrumpit vel contristat intellectum. Sed Deus est excellentissima lux: ergo contristat, non delectat, ergo etc. Si dicas, quod sensibilis potentia est corruptibilis, non intellectus; hoc non solvit, quia intellectus.

1, utrum fruendum sit ipso solo. dum est in carne, fatigatur et impeditur in actu, corpore corrupto.

3. Item, ubi fruitio, ibi quietatio; sed in infmito non est quietatio, « quia semper est aliquid extra accipere"»: ergo cum Deus sit infinitus, in Deo non est quietatio, ergo nec fruitio.

Deo proprie est fruendum.

Responbeo: Dicendum, quod Deo fruendum est, eo quod ipse solus perfecte finit et delectat ipsam animam propter se et super omnia.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod delectatio est coniunctio convenientis etc.; dicendum, quod est convenientia per unius naturae participationem vel per comparatioiiem communem. Prima convenientia facit communitatem univocationis, secunda communitatem analogiae sive proportionis. Et haec est secundum triplicem differentiam: aut secundum similem comparationera duorum ad duo, ut sicut homo ad animal, ita albedo se habet ad colorem; aut secundum dissimilem comparationem duorum ad unum, ut animalis et cibi ad sanitatem; vel

secundum comparationem cluorum ad ijwicem, ut puta cum unum est imitatio Yel similitudo alterius. Similitudo enim non convenit cum consimili in tertio, sed se ipsa. Sic est in proposito, quia anima est expressa similitudo Dei. Haec convenientia in uno extremo ponit inclinationem et indigentiam, in alio quietationem el sufQcientiam, quia unum factum est propter alterum, unde ordinatur ad alterum. Et quoniam ad inclinationis quietationem et indigentiae suppletionem, ubi est sensus est delectatio sive sequitur, ideo anima cum tali modo quietatur a Deo, fruitur eo.

2. Ad illud quod obiicitur, quod excellentia sensibilis corrumpit sensum: ergo etc, dicendum, quod non est simile de intelligere et sentire. Et ad hoc est triplex ratio: una est ex parte virtutis aptri- prehensivae, alia ex parte apprehensi sive obiecti, tertia est ex parte modi apprehendendi.

Ex parte virtutis apprehensivae, quia sensus potest corrumpi, intellectus autem non. Cuius ratio est, quia sensus dependet ab organo, in quo est quaedam medietas et harmonia, quae non tantum corrumpitur per contrarium, sed per excellens; sed intellectus non dependet ab organo, quia est vis immateriahs, ideo non tristatur in excellenti Ex parte obiecti non est simile, quia obiectum

I. Hanc et sequentem quaestionem alii antiqui commenta-

Ultimo quaeritur, utrum solo Deo sive bono increato sit fruendum; et quod sic, videtur.

1. Illo solo est fruendum, quod est propter se excellens iuvat et confortat, quia influentia talis cognoscibilis procedit ab intimis et intrat ipsam potentiam, et ideo ipsam confortat et corroborat. Sicut si magnus mons daret virtutem portandi se, facilius ferretur quam parvus; sic est in intelligibili, quod Deus est. Sensibile autem obiectum tantum extra excitat, et ideo hoc corrumpit, illud autem non.

Ex parte modi apprehendendi similiter est dissimilitudo, quia sensus in apprehensione sui obiecti tendit ad exterius, unde percipiendo illud dispergitur exterius nec fortificatur interius, ideo debilitatur. Sed obiectum intellectus cum sit intimum ipsi intellectui, in eius perceptione virtus non dispergitur, sed colhgitur, et quanto virtus est magis unita, tanto fortior.

3. Ad illud quod obiicitur de inflnito; dicendum, quod inflnitum dicitur dupliciter, scihcet per privationem perfectionis; et sic materia dicitur infinita, et talis infiniti non est finire, sed potius finiri jndiget, secundum quod est possibile. Alio modo infinitum dicitur ier privationem limitationis; et quod sic infinitum est, proprie habet finire, quoniam ultra ipsum, cum non sit maius cogitare, non contingit aliquid appetere. Unde tahs inflnitas convenit ultimo flni, quae maxime habet flniendi rationem. dihgendum; sed illud solum» est propter se diligendum, quod est propter se bonum; illud autem propter se est bonum, quod bonitatem, quam habet, nec habet ab alio, nec bonitas illa est arf aliiul; hoc autem est solus Deus: ergo etc.

4. Item, illo solo est fruendum, quod quietat animae appetitum; sed animae appetitus non quietatur sufBcienter nisi in eo quod est illa perfectius et maius bonum; hoc autem est sohis Deus: ergo etc.

5. Item, appetitus non sufBcienter quietatur nisi per aliquid, quod animam implet, quia ex ea parte anima deficit in quiete, qua deficit in plenitudine; sed est capax Dei secundum appetitum: ergo si omne creatum est in infinitum minus illo, nullum supplet animae appetitum. Et hoc est quod dicit Augustinus: « Animam totius Trinitatis capacem nihil minus quam Trinitas potest implere».

6. Item, bonum, quod potest cogitari, potest appeti: ergo si aliquo maius bonum potest cogitari, maius illo potest appeli; sed omni fmito maius potest cogitari: ergo maius potest appeti: ergo nullum finitum terminat animae appetitum sulHcienter: ergo solo bono infinito, quod Deus est, est fruendum, quo habito, non potest amplius cogitari nec desiderari.

CoNTRA: 1. Videtur, quod bono creato continfrui, quia, quamvis appetitus materiae sit infinitus, tamen per formam creatam incorruptibilem sufQcienter fmitur: ergo similiter videtur, quod sit aliquod bonum creatum, quod sufQcienter fmiet animae appetitum; sed omni tali est fruendum: ergo aliquo bono creato est fruendum.

2. Item, appetitus humanus est finitae capacitatis, ergo non capit nisi fmitum, vel si capiat infinitum, capit finite; ergo si finiatur per illud quod capit, finitur per bonum finitum: ergo videtur, quod aliquo bono finito sit fruendum.

3. Item, specialiter videtur, quod homine sit fruendum, quia omni eo est fruendum, quo Deus fruitur; sed Deus homine fruitur, quia hominem amat; sed amore illo, quo amat se, amat hominem, quia non est in eo duplex amor; sed primus est fruitionis: ergo et secundus.

4. Item, videtur specialiter de virtute; quia omni eo esl fruendum, quod est propler se appetendum; haec est manifesta per se; sed omne bonum honestum esl propter se appetendum, « quia honestum est quod sua vi nos trahit et dignitate sua nos allicit », sicut dicit TuUius, et Augustinus dividit honestum contra utile; sed virtus cadit in genere honesti: ergo virtute est fruendum.

b. Item, videtur specialiter de beatitudine. Omni eo est fruendum, quo habito animus quiescit et delectatur et nihil ultra potest quaerere; sed beatitudo creata est huiusmodi: ergo etc.

CONCLtJSIO. Solo Deo proprie est fruendum; improprie frui licet bonis spiritualibus, quae delectant et fini sunt coniuncta.

Dicendum, quod solo Deo est fruendum, proprfe accepto fi-ui, prout dicit motum cum delectatione et quietatione. Sed communiter accepto frui, prout dicit motum cum delectatione tantum% omnibus, quae spiritualiter delectant et, coniuncta sunt fini, cuiusmodi sunt fructus, dona et beatitudines, potest frui homo non indebite; sed primo modo solo Deo.

Et ratio huius est, quia nihil potest animam sufficienter finire nisi bonum, ad quod est. Hoc autem est bonum summum, quod superius estanima, et bonum inflnitum, quod excedit animae vires. Cognitio enim animae naturalis est cognitio non arctata; unde nata est quodam modo omnia cognoscere, unde non impletur cognitio eius aliquo cognoscibili, nisi quod habet in se omnia cognoscibilia et quo cognito omnia cognoscuntur. Similiter affectio eius nata est diligere omne bonum; ergo nullo bono sufficienter flnitur affectus, nisi quod est bonum omnis boni et quod est omnia in omnibus. De quo

bono Exodi trigesimo tertio: Ostendam tibi omne bonum. Hoc autem est summum bonum: ergo etc.

Item, nihil sufflcientur finit animam nisi bonum iiifinitum, quia ad hoc, ut flniatur, necesse est, ipsam finiri secundum aestimationem; ahoquin non esset beata, nisi se existimaret beatam. Aestimatio autem supergreditur omne finitum, quia omni linito potest maius cogitari aUquid: ergo cum affectio possit se extendere ubi et aestimatio, necessario affectio animae supergreditur omne finitum; et si hoc, nullo bono flnito sufficienter finitur. Fruendum est ergo solo Deo, quia summum bonum et inflnitum.

Et non solum Deo fruendum propter perfectam sed etiam propter perfectam delectationem. Ad delectationem enim concurrit delectabile et coniunctio eius cum eo quod delectatur. Omne autem, quod delectat animam, delectat in ratione boni ct pulcri; et quoniam solus Deus est ipsa bonitas et pulcritudo, ideo in Deo solo est perfecta delectatio.

Item, quia ibi est coniunctio; solus autem Deus est qui perfectissime coniungitur. Nam coniungitur secundum veritatem et intimitatem. Solus enim Deus propter summam simplicitatem et spiritualita- Omnes enim hae quatuor rationes ad unam reducuntur, scilicet ad hanc: quia nata est anima ad percipiendum bonum inflnitum, quod Deus est, ideo in eo solo debet quiescere et eo frui.

1. Ad illud vero quod obiicitur de appetitu ma- ''® dicendum, quod appetitus materiae ordinatur ad formam tanquam ad perfectionem substantialem, ex qua et materia fit unum; et ideo necesse est, formam esse eiusdem generis cum materia, nec est omnino supra materiam: ideo finita est omnis talis forma. Talis autem, si sit incorruptibilis, propter i unionem arctat appetitum materiae et arctatum fmit; unde non finitur in sua amplitudine. Appetitus autem animae non sic arctatur propter unionem cum appetibili, immo dilatalur; et ideo oportet, quod perflciatur aliquo omnino summo.

2. Ad illud quod obiicitur, quod non capit nisi finite; dicendum, quod infinitum bonum flnite capit, quoniam ipsa est finita. Sed qimniam bonum illud est infinitum, ideo ab ipso totaliter absorbetur, ut iam eius capacitas undique terminetur. Unde non tantum gaudebit, sed sicut dicit Anselmus, in gaudium Domini introibit. Quod sl tantum caperet et non vinceretur nec absorberetur, adhuc posset insurgere appetitus ad amplius aliquid capiendum. Patet igitur, quod ad hoc quod anima compleatur, quamvis capacitatem habeat flnitam, tamen necesse est adesse bonum infinitum.

3. Ad illud vero quod obiicitur de homine; dicendum, quod Deus diligit hominem, et amor Dei est amor fruitionis; tamen homine non fruitur, quia difigendo se diligit hominem, id est, fruendo se utitur homine. Quod patet sic: quia dilectio Dei ad creaturam non est affectio, sed effectus communicatio. Communicatio autem secundum rationem habitualem attenditur secundum bonitatem; quia bonum est quod natum est se communicare. Secundum rationem vero actualem attenditur sive respicit voluntatem; quia enim vult, ideo facit. Ratio ergo communicandi venit ex voluntate et bonitate, sicut ratio cognoscendi ab exemplari et intelligentia. Quia igitur ex conversione voluntatis supra suam bonitatem nos diUgit, ideo se fruendo nos diligit.

4. Ad illud quod obiicitur de virtute, quod virtus est bonum honestum; dicendum, quod bonum honestum dicitur dupliciter: aut quod est pure bonuni, aut in quo relucet eius similitudo. Primo modo honesto est fruendum, proprie accepto frui, quia hoc solum terminat et quietat. Secundo modo non, nisi communiter accipiatur, prout dicit delectationem. Hiiiusmotli enim propter assimilationem ad Deum habent pulcritudinem, qua nos delectant et alliciunt; tamen in ipsis non est quiescendum, quia tunc amittunt pulcritudinem, quia « virtutes, cum ad se referuntur, superbae sunt et inflatae ».

I. Omnes anliqui doctores, excepto Durando, conveniunt explicatur II. Sent. d. 38. a. I. q. 2. ad 3, ubi etiam exponi-

In parte ista circa litteram quaeruntur plura, et primo de hoc quod dicit: Eorum vero quaedam sunt, quorum usus omnis est in significando, non in iustificando. Sed contra: Omnia Sacramenta sunt medicinae, quia secundum Hugonem de sancto Victore Sacramenta omni tempore fuerunt medicinae; sed omnis medicina habet effectum in curando: ergo et Sacramenta similiter; sed ista curatio est iustificatio: ergo omni tempore Sacramenta habuerunt iustiflcare.

Respondeo: Dicendum, quod dupliciter est considerare Sacramenta veteris Legis, scilicet in se sive ratione operis operati; et sic erant tantum ad significandum; vel ratione fidei annexae sive caritatis sive ratione operis operantis; et sic erant ad iustificandum Sacramenta legalia, praeter Circumci- Omne igitur signum res est aliqua. Opponitur de ista divisione. Videtur enim Magister male dividere, quia superius non dividitur conlra suum inferius; sed res est superius ad signum: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod verum est, quod superius in sua generalitate acceptum non dividitur 1 Subintellige cum cod.. R virtutes. Mox plures antiquio- S. Ad illud quod obiicitur de beatitudine; dicendum, quod beatitudo creata non flnit appetitum per se, sed per coniunctionem cum increata: unde anima ipsam diligit propter Deum, non propter se. contra siuim inferius; sed contractum bene potest dividi. Hic autem res contrahitur ad standum pro re non significante.

Dm. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit Magister: Non autem e converso omnis res signum. Videtur enim male dicere, quia signum est quod ducit in aliud cognoscendum; sed omnis res ducit in aliud, quia omnis res est causa, vel effectus. Causa autem ducit in cognitionem effectus et e converso. Si clicas, quod non omne, quod ducit, est signum, sed quod ducit in prius; tunc omnis creatura est signum, cum ducat in Deum.

Respondeo: Dicendum, quod duplex est signum, scilicet na.turale et institutum. De primo non intenditur hic, sed de secundo; unde non valet obiectio ad propositum, quoniam hic intenditur de signo ex institutione, sicut sunt signa vocalia et sacramentalia.

DuB. IV.

Item videtur Magister male dicere in hoc quod dicit: Primum de rebus, postea de signis. Videtur enim dicere debuisse potius e converso, quia signum ducit in cognitionem rei: ergo prius esset agendum vel dicendum de signis quam de rebus.

Respondeo: Dicendum, quod prior est cognitio signi quani rei, respectu cuius est signum; sed non oportet, quod omnis rei. Unde ipse primo agit de rebus, quarum sacramenta non sunt signa.

DuB. V.

Item videtur, quod ista divisio rerum: Aliaesunt quibus fruendwm etc, sit male assignata respectu clivisi, quia divisum simplicius est dividentibus et dividentibus aliquid est commune; sed Deo nihil est simplicius nec est aliquid commune Deo et creaturae: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod est divisio unius communis secundum nomen tantum; et sic est divisio aequivoci; est alia divisio communis secundum nomen et rem; et haec est divisio univoci; est etiam tertia medio modo; et ista est analogi, ubi non est communitas secundum unitatem naturae, sed secundum similitudinem proportionis; et haec communitas est rationis.

DuB. VI.

Item videtur mala divisio quantum ad membra: videtur enim, quod tertium membrum sit superfluum. Omni enim re aut est utendum, aut fruendum: ergo tertium superfluit.

Item, sicut est res, quae fruitur et utitur, ita est res, qua fruendum est et utendum, ut Christus: ergo qua ratione ponitur tertium membrum, deberet poni quartum.

Respondeo: Omnis res, quae est natura aliqua, aut est finis; et sic est res, qua fruenduni; aut deducens ad finem; et sic est res, qua utendum; aut ad finem perveniem; et sic est res, quae fruitur et ulitur, ut homo: et sic accipiuntur membra. Et est ista divisio satis conveniens huic scientiae, quia cum theologia sit de Creatore et de creaturis, utile est, ut theologus doceat, quomodo homo per alias res tendat in Deura.

DuB. VII.

Item opponitur de hoc quod dicit: Res, quibus fruendum; quia si tres sunt res per se et non per accidens, et a diversitate rerum est diversitas sive multiplicitas fruitionis: ergo sicut sunt tres res, sic erunt tres fruitiones.

Item, tres articuli sunt, quia de tribus personis: ergo a sinjili et tres fruitiones.

Respondeo: Quod res accipitur hic communiter ad essentiam et personam propter sui generalitatem; et quia sumtum est hoc vocabulum res ab actu animae, ideo tres dicuntur res, quia tres personae, sed tamen una res, quia una bonitas est in eis. Quia ergo una bonitas, ideo et una fruitio, quamvis tres res. — Et quoniam articulus dicit quid a parte animae distinguentis, scilicet intellectus, et fruitio respicit ipsam divinam essentiam et bonitatem et unionem affectus communiter, ideo fruitio est una.

DuB. VIII.

Item obiicitur de hoc quod dicit: Omnis, qui fruitur, utitur; quia videtur falsum, quoniam stulti homines similiter et bestiae fruuntur, quia propter se delectantur in delectabili, sed non utuntur. Si dicas, quod dicitur translative; quare nonsimiliter transfertur verbum utendi?

Respondeo: Uti importat libertatem in sua generali acceptione, in speciali importat libertatem cum relatione ad aliud; frui importat libertatem cum delectatione; et licet nec libertas nec coUatio conveniat brutis, convenit eis tamen delectatio. Ideo uli nullo modo convenit brutis; frui autem convenit eis aliquo modo, licet improprie.

DuB. IX. I Item videtur male dicere, quod in homine spes 1 ponenda non est, quia de beata Virgine cantatur I Vita, dulcedo et spes ab Ecclesia, quae non errat.

Item, lonae primo: Accessit ad eim gubernator; Glossa: « Naturale est homini magis de aliis quam de se in periculis confidere ».

Respondeo: Dicendum, quod sperare de aliquo est dupliciter, aut sicut de adiutore, aut sicut de salvatore. Prima spes potest esse in homine, se-. cunda non. — Vel est sperare flnale praemium; et hoc debet esse tantum in Deo; vel temporale beneficium; et hoc potest esse in homine. Primum si ponitur - in homine, meretur maledictionem, secundum DuB. X.

Item quaeritur, quare dicit de homine: Itaque frater, ego fruar te in Domino, magis quam de asino vel de alia creatura, cum in omnibus creaturis reluceat vestigium divinae bonitatis.

Respondeo: Quod dicatur aliquis aliquo frui in Deo, non facit repraesentatio, sed magis inhabitatio. Unde conversa est propria, videlicet haec: Ego fruar Domino in te, dum per opera sciam, Deum habitare in te; et est figurativa locutio.

DuB. XI.

Item quaeritur de hac solutione Augustini, qua solvit auctoritatem praedictam per illam determinationem in Domino. Sed Ecclesiastici octavo simpliciter dicitur: Frum-e magnatis. Item, Deuteronomii vigesimo octavo: Filios generabis et filias, et non frueris eis; ex hoc implicat, quod, si non peccarent, fruerentur.

Respondeo: Dicendum, quod praedicta solutio non est generalis, sed solum ad propositara auctoritatem. Et ideo recurrendum est ad solutionem praedictam extra litteram in quaestionibus % quod, cum frui accipiatur communiter et proprie, in praedictis locutionibus accipitur communiter tantum.

DuB. XII.

Item non videlur valere quod dicit Magisler: Si enim nec fruitur, nec utitur etc., quia Deus diligit se, non tamen utitur, quia non diligit se propter aliud; nec fruitur, quia ubi fruitio, ibi est inhaerentia et indigentia, ut dicit Augustinus; Deus autem utroque caret etc.

Respondeo: Dicendum, quod fruitio de sui generali ratione dicit amoris unionem, scilicet fruibilis cum fruente. Quoniam igitur contingit aliquid uniri sibi et alii, contingit non tantum frui aUo, sed etiam se ipso; sed ubi est unio ad alterum, ibi est dependentia, inhaerentia et indigentia; ubi vero ad se ipsum, si ipsum est summum bonum, ibi non est inhaerentia nec dependentia vel indigentia, sed omnimoda sufficientia. Si vero ipsum bonum deficiens esl, indiget; et inde est, quod solus Deus se ipso perfecte fruitur, nihil autem aliud ab ipso potest perfecte se ipso frui. Solus enim Deus est summum bonum et diligit se fruendo se, diligit etiam alia fruendo se: et ita nec fruitio Dei nec usus est cum indigentia, sicut nostra fruitio el usus.

DuB. XIII.

Item obiicitur de hoc quod dicit: Quia bonus est, sumus: ergo quia ab aetemo bonus est, ab aeterno sumus.

Respondeo: Dicendum breviter, quod hoc est, quia bonus dicit causam. Sed est causa naturalis et necessaria, et causa vohmtaria. Bonitas autem divina est causa nostri esse et boni esse per modum voluntatis, non naturae; haec autem causa non ponit efiectum statim, cum est.

DuB. XIV.

Item, adhuc obiicitur, quare similiter non sequitur: quia iuslus est, iusti sumus? Si dicas, quod iustitia non est eius dispositio in quantum causa; contra: sapientia est dispositio Dei in quantum causa: ergo pari ratione, quia sapiens est, sapientes sumus. Si tu dicas, quod non est dispositio immediata, sicut bonitas; obiicitur de voluntate, quae est immediatissima, et tamen non sequitur: quia volens est, volentes sumus.

Respondeo: Dicendum, quod ratio huius consequentiae triplex est. Una est, quia bonitas est conditio causae in quantum causa; secunda est, quia

est proxiuia ad actum; tertia, quia dispositio generalis, in qua consistit vestigii ratio; dicit enim respectum ad finem. Unde sicut Deus unus imprimit unitatem, ita bonus bonitatem.

DuB. XV.

Item obiicitur de hoc quod dicitur: Ul scilicet ametur propter se ipsam tanlum, quia sicut joer se ad per accidens, ita propler se ad propter aliud. Sed nihil, quod convenit alicui per accidens, convenit per se: ergo nihil, quod convenit alicui propter aliud, convenit propter se. Si ergo virtutes sunt appetendae propter aliud, non ergo propter se.

Respondeo: Sicut dicit Philosophus% « Idem est fmis et propter quod». Finis autem dupliciter est: uno modo fmis ultimus, qui propriissime est fmis, in quo est status; alio modo finis suh fine, qui dicitur proprie terminus. Sic et propter quod diversificatur; unde uno modo excludit finem, aho modo Iion, ut dicit Magister.

Quod ergo obiicitur de per se; dico, quod, sicut per se uno modo opponitur ei quod est per aliud — et sic idem est per se et secundum quod ipsum, sive primum universale — alio modo opponitur ei quod est per accidens: sic et proj)ter se duphciter accipitur. Uno modo opponitur ei quod est propter aliud, alio modo ei quod est per accidens, quia ad illud accidentaliter ordinatur. Secundum hoc distinguit Magister propter se, et consequenter honestum sive fruibile, et ipsam denique fruitionem.

DuB. XVI.

Item oljiicitur de hoc quod dicit: Et quaedam sunt res, per quas fruimur, ut virtutes. Videtur quod solis potentiis possit frui anima. Sine omni enim virtute potest frui bono creato; ergo cum magis sit fruibile bonum increatum, et anima magis ad hoc nata est, poterit eo frui solis potentiis.

Respondeo: Dicendum, quod summum bonum est quod supra nos est; ad hoc ergo, quod ilh uniamur, necessario intervenit duplex medium: medium unum, per quod anima nata est uniri alii a se diverso; et hoc est potentia; aliud speciale supra hoc, quod ipsam sublevet; et hoc est virtus. Quod obiicitur non est simile, quia potentia per se potest deflcere et inchnari, sed non per se elevari

De Trimlate et Unitate.

Hoc itaque vera ac pia fide tenendum est, «quod nec periculosius alicubi erratur, nec laboriosius aliquid erro, discere. Quisquis ergo audit haec vel legit, ubi quaerat mecura; ubi errorem suum cognoscit, redeat Quaerite faciem eius semper ».

Cap. II.

Qtuie fueril intentio scribenlium de Trinitate.

« Oranes autem catholici tractatores, ut in eodera Augustinus ait, qui de Trinitate, quae Deus vis sit personaliter alius Pater, ahus Filius, alius Spirilus sanctus ».

Quis ordo sit servandvs, cum de

Trinitate agitur. stinus docet: « Primum secundura auctoritates sanctarum Scripturarum, utrura fides ita se habeat, deraonelatiores quain capaciores, rationibus catholicis el tius quam de ipsa veritate vel de nostra dissertione conquerantur ».

De testimoniis veteris Testamenti, quibus Hilarius quoque in libro tertio de Trinitate dicit, ginem et similitudinem nostram, ostendit ». «Imago enim sola non est, et similitudo non sibi est: neque