Distinctio XXVII

Prima pars habet quatuor. Cum enira Hilarius et Augustinus proprietates aliis et aliis vocabulis assignent, uterque tamen consuetis quia unus, scili- In Val. et cod. cc desideratur secundo.

cel Augustinus Tp&r gemrare et generari, alter, scilicet Hilarius, per esse Patrem et esse Filium, ideo Magister primo quaerit, utrum sint eaedem proprietates ab utroque assignatae. Secundo solvit ostendens, quod sunt eaedem, ibi: Ad quod sine praeiudicio aliorum. Tertio, ne credat aliquis, quod

omnino sinteaedem, ostendit, quod re idem sunt,

Quantum ad primum, quod sit eadem notio, ostenditur sic.

1. Una sola proprietas est hypostasis, quae esse distinctum. Nam non est in ratione accidentis, sed formae; sed illa est una sola unius. Sed generare est proprietas, per quam hypostasis Patris distinguitur, simililer et esse patrem: ergo est eadem notio.

2. Item, Patris ad Fihum est una sola relatio, quia una tantum origo et unus niodus emanandi; sed generare dicit relationem Patris ad Filium, similiter et esse patrem: ergo est eadem relatio vel notio.

3. Item si sunt diversae proprietates, tunc ergo notiones erunt plures quam quinque, imnio infinitae. Sicut enim ad generare sequitur esse patrem, ita sequitur ad referri ad patrem distingui a patre etc; quae si sint notiones aliae, tunc ergo infinitus est numerus notionum. Hoc autem est inconveniens, et sequitur, si illae proprietates sint diver- 1 Sola Vat. eaedem.

Paternitas et getteratio sunt una proprietas secundum rem; sed secundum modum significandi est inter eas triplex differentia.

Respondeo: Dicendum, quod omnino sunt eaconciosio 1. deni proprietas secundum rem; et huius ratio manifeste apparet. Nam una dicitur de altera non solura in concretione, ut Pater generat, sed etiam in abstractione, ut paternitas est generatio; quod non esset, si differrent.

Cum autem sit eadem proprietas, differenti conciusio 2. tamen modo significatur, et hoc quantum ad tria. DifTereniiai.primum quideni, quia generatio proprietatem personae generalius exprimit quam hoc quod est pater.

Nani, sicut dicit Augustinus et habetur in hbro tertio distinctione quarta, ad esse patrem sequitur generare, sed non convertitur. Homo enim dicitur generare pediculos, non tamen dicitur pater eorum. Diiferentiaa.AIia ratio est, quia hoc quod est pater importat intra se hypostasim, circa quara notat proprietatem;

sed hoc verbum generat non iraportat hypostasira, immo eget sibi apponi ab extra; et hanc ponit Ma- Diftereniia.gister iu littera Tertia est, quia — cum proprietas

I. Attendendum est ad dilTerentiam inler hanc quaestionem 34. q. 2.

Secundo quaeritur, quae istarum slt ratio intelligendi alteram, id est, utrum hypostasis Patris sive Pater ideo generet, quia pater est, vel ideo sit pater, quia generat. Et quod ideo sit pater, quia generat, hoc videtur:

1 Vat. cum paucis codd. eaedem proprietates; non conduo importet, scilicet emanationem et habitudinem, quae quamvis idem sint re, differunt tamen ratione intelligendi — quia hoc quod est generare importat productionmn, et generatio emanationem; sed hoc quod est esse palrem proprie importat Imhitudinem.

1. Ex his patent obiecta. Nara quod non sit baptismus in nomine Genitoris, hoc non est propter diversitatem rei, sed modi exprimendi; et utrumque consideratur ibi, sicut patebit in quarto.

2..d illud quod obiicitur, quod non praedicatur etc; dicendum, quod hoc esl propler diversum modum significandi. Nam hoc quod est generare, quia non habet suppositum intra, ponit rera circa essentiam, et ideo ipsam significat dislingui; non sic autem hoe quod est pater, cum habeat suppositum intra. Sensus enim est: essentia est pater, id est ille qui generat

3. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod una non praedicatur de altera; dicendum, quod est praedicatio per modum denominationis, et haec per concretionem; et est praedicatio per modum identitatis, et haec est per abslractionem. Quoniam ergo generare et esse patrem est una et eadem proprietas, ideo non secundum modum denominandi tantum, sed per abstractionem praedicatur, ut paternitas est generatio. hic q. 1.

4. Auctoritate Magistri in littera: «Semperesti filius, quia semper est genitus «: ergo generatio passiva est ratio essendi filium: ergo pari ratione et generatio activa est ratio essendi patrem, ergo etc.

5. Item, secundum rationem intelligendi prius est

gmerari quam esse, et prius est esse quam referri: ergo prius est generari quam esse filium: ergo pari ratione prius est generare quam esse patrem secundum ordinem intelligendi. Si ergo prius est ratio posterioris, non e converso: ergo etc.

3. Item, hypostasis Patris est pater: aut ergo quia Deus, aut quia Deus generans. Non quia Deus, quia pari ratione et Filius: ergo quia Deus generans, ergo etc.

Contra:. Non generat nisi persona distincta, quoniara generare non convenit essentiae, sed personae; sed persona Patris non est distincta nisi per paternitatem: ergo non convenit generare illi hypostasi nisi per paternitatem: ergo ideo generat quia pater.

2. Item, in his quae non acquiruntur per actum, prius est habitus quam actus secundum rationem intelligendi — quia enim non sumus boni per opera, sed magis e converso prius sumus boni, quam operemur bona — sed paternitas non acquiritur per actum in Deo: ergo prius ordine intelligendi intelligitur esse pater, quam generet.

3. Item, Pater gener-at, iste est quidam actus divinus, qui per se inest Patri soh; quaero, per quid? Aut enim quia Deus aut quia Deus pater, aut quia ijmascihilis. Non quia Deus, quia tunc etiam inesset Filio; non quia innascibilis, quia innascibilitas dicit nativitatis privationem, non positionem: ergo a divisione, quia Deus paler.

Generatio potius est ratio paternitatis, quam e converso.

Ad intelhgenliam huius notandum, 1. quod hic est duplex opinio. Quidam dicunt, quod cum proprietates reiativae e contrario sint in Deo quam in creaturis — quia in creaturis ut advenientes, in Deo ut insislentes — quod in creaturis actus est relationis ratio, unde in inferioribus ideo est pater, quia generat; sed in divinis e contra relatio est ratio actus. Unde simpliciter concedunt, quod Pater generat, quia pater; et negant conversim.

Sed quamvis illud posset ahquo modo capi ab intellectu ex parte Patris, tamen si illud consideremus in Filio, omnino non videtur intelligibile, quod ideo, quia fihus, generetur. Nam communiter di-' citur, et ratio concordat, quod Fihus eL quod sit et quod filius sit, hoc habet per generationem: ergo generatio secundum rationem intelligendi praecedit fihationem; et relativa sunl simul nalura in intelhgendo, non tantum in essendo: ergo generatio est ratio dicendi paternitatem in Deo Patre. Sicut enim se habet generatio passiva ad filiationem, ita activa ad paternitatem.

Et propterea est alia opinio, quod ideo est pater, quia generat. Et quod iUud sit bene dictum, patet per differentiam assignatam inter generationem et esse palreni. Nam secundum propriam rationem generatio dicit emanationem sive originem, paternitas dicit habitudinem. Constat autem, quod origo est ratio habitudinis, non habitudo ratio originis est. Et ideo generatio est ratio paternitatis, non e converso. Ideo conceduntur rationes ad hoc.

1. Ad ilUid ergo quod obiicitur in contrarium, quod non generat nisi persona distincta; dicendum, quod verum est, quod secundum rationem intelligendi necesse est ante generationem intelligi hypostasim — secundum ordinem intelligendi loquor — sed non oportet praeintelligere eam actu distinctam, quia ipsa distinguitur per proprietatem generationis distinctione completa, sicut melius patebit

infra; tamen secundum rationem intelligendi ratio distinguendi inchoatur in innascibilitate, et ideo generat, non ut prius distincta paterniiate, sed ut distincta quodam modo innascibilitate.

"2. Ad illud quod obiicitur, quod non acquiritur per actum; dicendum, quod in divinis nulla proprietas acquiritur, quia'quaelibet est essentia. Tamen secundum rationem intelligendi origo sive emanatio originis est ralio relationis, sicut in his inferioribus est ratio secundum esse. Unde sicut actus generationis est aeternus, ita et proprietas paternitatis aeterna. Unde quamvis non acquiratur per actuni, inest tamen per actum; unde illa propositio est falsa et debet sic generaliter proponi: in eis quae non insunt per actum etc, et tunc minor est falsa. — Potest tamen dici, quod illud est verum de actu, qui elicitur ex illo habitu, sicut opus meritorium ex gratia; sed actus generationis non elicitur nec intelligitur elici ex paternitate: ideo non oportet praeinteliigere paternitatem ad hoc quod intelligatur generare.

3. Ad illud: aut generat, quia Deus, aut quia pater etc; dicendum, quod generat, quia Deus innascibilis; et spirat, quia improcessibilis. — Quod obiicitur, quod innascibilitas dicitur secundum pri- vationem, dicunt aliqui, quod privatio pura non est ratio habitus, sed privatio aliqua cum halaitu substrato est ratio. Unde sicut aliquis homo hlieralis invitat ad comedendum, quia solus, sic Pater generat propter liberahtatem, et ne sit solus; et ideo cum semel generavit et spiravit, non ampUus generat, quia iam non amplius est solus, quamvis sit lilieralis.

Aliter tamen est dicendum, sicut praedictum - fuit, quod innascibihtas est privatio, quae secundum rem est perfecta positio. Innascibilis enim dicitur Pater, quia non est ab alio; et non esse ab alio est esse primum, et primitas est nohWh positio. Primum enim ralione primi adeo dicit nobilem positionem et conditionem, ut videbitur, quod ad positionem primi sequatur positio secundi. Unde quia primum, ideo principium; quia principium, ideo vel actu vel habitu esl principiatum. Quoniam igitur ratio primitatism aliquo genere est ratio priicipiandi in illo, ideo, quia Pater est primum respectu emanationis, generationis et processionis, generat et spirat. Et quoniam primum in genere generationis, quia innascibilis, primum « in genere spirationis, quia Deus improcessibilis; ideo generat, quia Deus innascibilis; et ultra non est ponere: quare est innascibilis? Cum enim innascibilitas dicat primilatem, et status sit in primo, ideo etc. Et hoc est quod dicitur infra, distinctione vigesima nona circa principium: « Pater est principium totius divinitatis, quia a nullo»; et hoc est quod in pluribus locis supra praesuppositum est.

Quod autem movet ad hoc dicendum, primum est antiqua positio magnorum doctor-um, qui dixerunt, quod innascibilitas in Patre dicit fontalem plenitudinem. Fontalis autem plenitudo consistit in producendo. Sed conslat, quod non ideo, quia creaturam producit, dicitur in eo fontalis plenitudo, quia hoc convenit tribus; nec ideo, quia producit Spiritum sanctum, quia hoc convenit Filio: ergo fontalis plenitudo in Patre ponit generationem in eodem. Si ergo innascibilitas est fontalis plenitudo, patet etc Movet etiam communis opinio, quae dicit, innascibihtatem esse proprium Patris; sed non potest esse proprium et maxime proprium, quod dicat notionem, secundum quod importat puram privationem.; sic enim convenit essentiae et Spiritui sancto: ergo aliquid ponit: non absolutum — constat, quia ratione illius non potest esse proprietas — sed non potest ponere respectum positivum respeclu producentvi: ergo de ratione sua ponit respectu produeti. Sed secundum rationem intelligendi prima ratio respiciendi aliquem ut productura est generatio: ergo ad innascibilitatis positionem sequitur positio generationis: ergo etc.

Movet etiam verbum Hilarii, duodecimo de Triesse. Non muUo post pi'0 ponere nonnulli codd. ut P Q bb (T

njtate, ubi dicit, quod Pater est auctor Filii. Constat autem, quod per auctorem intelligit non factorem, sed genitorem. Eo ergo convenit Patri esse genitorem, quo convenit ei esse auctorem; auctorem autem esse convenit ei per id quod dicit auctoritatem esse in Patre; sed summa auctoritas est in Patre ratione innascihilitatis: ergo convenit hypostasi Patris ratione innascibilitatis generare. Et hoc videntur dicere verba Hilarii, duodecimo de Trinitate, si quis atlendat, et similiter in quarto.

Movet etiam verbura Philosophi qui dicit, qaod principia quanto sunt priora, tanto potentiora — et quod causa prima plus influit — et quae simphciter prima, summe habet influere per omnem modum. Si ergo videmus in ordine causarum, inter quas est ordo essentialis, quod primitas facit, esse summam influentiam in causa, et maiorem influentiam secundum essentiam: pari ratione, ubi esl ordo personarum, primitas in prima persona est ratio producendi aUas; et quia innascibilis dicit primitatem, hinc est, quod dicit fontalem plenitudinem respectu productionis personalis. Et huius signum videmus, quod prima in generibus sunt principia aliorum, et quae sunt simphcia ut in pluribus, ita quod in eis sit status, habent potentiam inflnitam, sicut punctus respeclu hnearum, et unitas respectu numerorum; sic etiam divina essentia, quia prima respectu creaturarum. Unde fortassis, quia divina essentia est prima, ideo est omnipotentissima. Et quia omnis essentia sequitur essentiam trium personarum, impossibile est, quod una persona producat ahquid sine altera. Quamvis autem potentia producendi respectu personarum infmitarum non debuerit esse, sicut supra monstratum est; attamen si per impossibile poneretur, quod mille personae producerentur,

1 Num. 21: Nam ipsa sermonum enuntiatione cum natum esset, quod omnes immediate procederent a persona Patris. Quia sicut causa prima necessario in omni productione sequenti immediate operatur, sic suo modo in personis.

Ad hoc etiam movet ratio. Sicut enim possibile est intelligi hypostasim Patris et Fihi, non intellecta hypostasi Spiritus sancti; sic etiam possibile est intelligi hypostasim Patris, nulla alia persona intellecta. Et tunc quidem intelligeretur, non intellecta paternitate. Et certum est, quod possibile est hoc intelligi. Possumus enim, non intellecta personarum pluralitate, intelligere divinam naturara et habentem illam, et quod illam non habeat ab alio; et ita intelligunt gentiles. Sic igitur intelligendo, contingit de isto dicere et intelligere, quod possit generare. Per quid ergo potest? Nihil invenio in illa hypostasi nisi commune praeter. innascibilitatem: ergo, si generatio non potest ei inesse per illud quod est commune, inest ei per illud quod est proprium; hoc autem est innascibilitas: ergo etc.

Rursus, sicut videmus plures personas in una natura, sic plures proprietates in una persona: ergo, sicut ad perfectionem completissimam necesse est, oranes personas reduci ad unam, quae sit principium aliarum, sic omnes proprietates unius personae ad unam, quae sit ratio aharum. Sed in Patre est paternitas et innascibilitas et spiratio; sed innascibilitas non est reducibilis ad alias: ergo necesse est, quod aliae reducantur ad innascihilitalem, quae est, sicut dixerunt, fontahs plenitudo.

Amplius, paternitatis et generationis proprietas, quantum. est de generali sua signiflcatione, communicahilis est; quod patet in creaturis, quia genitus generat, et filius unius fit pater alterius. In divinis autem paternitas est incommunicabilis: ergo cum cat: « Causa prima est flxa, stans cum unitate sua pura semhoc non sit de ratione paternitalis in quantum paternitas, erit ratione alicuius, quod est incoramunicabile; hoc autem est innascibilitas sive primitas, quia primum non potest dare alii primitatem, et innascibilis non potest generare innascibilem: ergo videtur, quod in divinis hypostasis Patris ideo generet, quia innascibiHs.

Postremo, cum idem %.primum elprincipium,. sicut patet et Philosophus dicil; aut ideo est primum, quia principiura, aut e converso. Constat, quod ideo convenit ei ratio principii, quia est primum; ideo per se hoc habet. Et constat, quod status est in primo principio, non quia principium, sed quia primum. Et constat, quod illa est conditio nobilita-

I. Eandeni quaestioneni S. Tliom. (S. I. q. 40. a. i.) Iractat tis: ergo cum Pater sit «totius deitatis principium», ut dicit.ugustinus, hoc est, quia est prima persona, ac per hoc quia innascibilis.

Hoc sine praeiudicio aliorum dictum est. Utraque enira harum positionum magna est, et neutra est contemnenda; haec autem videtur magis cadere in intelleclu quam prima, maxime si respiciatur ipsius paternitatis propria acceptio, quae est vere relatio et simul natura cum fdiatione, nec potest abstrahi a natura et proprietate relationis; unde ita importat habitudinem ad Filium, sicut et generare. Ideo et ista positio intelligibilior videtur; et hoc melius patebit infra cum agetur de innascibilitate. hic a. I. q. 3. —.Egid. R., hio 1. princ. q. 2. — Henr. Gand., S. a. 38. q. 3. — Durand., hic q. 1. — Dionys. Carth., hic q. 2.

I. Clarissime suam de hac quaestione sententiam explanat

S. Boiuw. — Tom. I.

Tertio quaeritur, utrum contingat proprietates abstrahi. Et quod non, videtur:

1. Quia oninis abstractio supponit concretioneni;

in eis solum proprie est concretio, in quibus est denoniinativa praedicatio: ergo si hoc est in accidentibus tantum, videtur, quod ubicumque est ponere proprietatem abstrahibilem, est ponere proprietatem accidentalem. Sed talis nuUo modo ponitur in divinis: ergo etc.

2. Item, ubicumque est abstractio, abstractum est simpliciusconcreto — hoc non habet instantiam — sed iii divinis non est maior simplicitas et minor, cum omne quod est ibi, sit simplicissimum et in fme totius simphcitatis est: ergo in divinis non cadit abstractio.

3. Item, omnis abstractio aut est universalis a particulari, aut est formae a materia; sed in divinis nec est universale nec parliculare, nec forma nec materia: ergo in divinis non est abstractio.

4. Itera, quandocumque abstrahitur aliquid ab aliquo, minus est quod remanet, quam ante abstractionem erat, quia utrumque aliquid est — nihil enim non abstrahitur ab aUquo, nec nihil a nihilo, sed aliquid ab aliquo — ergo si paternitas a persona vel hypostasi est abstrahibilis, ergo minus haberet de entitate quam cum paternitate. Sed contra: paternitate abstracta, intelligitur hypostasis esse Deus: ergo si minus haberet de entilate quam cum paternitate, inteliigeretur Deus non habere sunirhum esse.

Contba: 1. Magister dicit in littera: « Paternitas, filiatio, processio ipsas tantum relationes signiflcant»: aut ergo aliquid huic respondet in re, aut nihil. Si nihil: ergo falso et inaniter significant; si aliquid: ergo videtur, quod sint abstrahibiles a parte rei.

± Item, non intellecto Filio, nihilominus potest intelligi hypostasis Patris esse; sed non intellecto Filio, non polest intelligi paternitas: ergo abstracta proprietate, adhuc potest intelligi hypostasis illa esse, cuius erat proprielas. Sed quandocumque aliqua duo sic se habent, quod unum potest intelligi sine altero, unum potest abstrahi ab altero: ergo vere potest intelligi proprietas abstrahi ab hypostasi.

3. Item, cum dico personam, intelligo habentem naturam cum proprietate incommunicabili; sed constat, hoc totum non simul intelligi, ergo prius unum, postea alterum: ergo prius intelligo naturam, deinde habentem, et tertio proprietatem incommunicabilem: ergo unumquodque per se est intelligibile, ergo et proprietas sine subiecto: ergo ab ipso est abstrahibilis. Si tu dicas milii, quod a parte intellectus potest abstrahi, sed non a parte rei; contra: tunc secundum hoc, si abstractio est a parte modi intelligendi, ergo notio et persona non differunt nisi solo modo loquendi; et hoc est supra improbatum.

4. Item, relatio in divinis est vera relatio, quia, ul dicit Boethius: « Deus non est sine relatione relatus»; sed ubi est vere quantitas et quantum, ibi est vera abstractio, non tantum a parte intellectus, sed etiam rei: ergo pari ratione, uhi est vera relatio et vere relatus, ibi est vera abstractio.

5. Item, quandocumque aliqua proprietas habet distingui ab alia secundum rem, a qua non distinguitur secundum suppositum, ibi est abstractio iion solum a parte intellectus, sed etiam a parte rei; sed paternitas differt ab innascibilitate,,non autem diifert Pater ab Innascibili: ergo vere et proprie est abstrahibilis proprietas sive notio a persona non solum a parte nostra, sed etiam a parte rei.

Abstraciio proprietatum non esl in diuinis personis a parte rei, sed a parte intellectus nostri.

Respondeo: Dicendum, quod abstrahi aliquid ai)- ab aliquo est dupliciter. Uno modo abstractio est, quae ortum habet a natura rei; et sic abstrahitur universale a particulari, et forma a raateria, quoniam utrobique est compositio et diversitas. Alio modo est abstractio, quae ortum habet ab intellectu nostro. Intellectus enim noster cum intelligit aliquid completum, de necessitale dupliciter intelligit sive sub duplici ratione, scilicet per modum ipsius quod est et ipsius quo. Semper enim cum aliquid intelligit, considerat ipsum intelligibile per aliquam rationem, per quam etiam ipsum capit; et ita intellectus noster est resolubilis in intellectum ipsius quod est et ipsius quo, quia compositio erat circa ipsum.

Quoniara igitur reahs abstractio praesupponit compositionem, quae nullo modo est in Deo, nec quantum ad essentiam nec quantum ad personani; I. ideo nullo raodo est ibi abstractio a parte re«. Rursus, quoniam Deum inteUigimus secundum possibilitatem intellectus nostri, ideo intellectus noster intelligit Deum per modum ipsius quod et ipsius quo; et intellectus noster est resolubilis, etquia resolubilis, etiam compositus, quamvis res non sit coraposita. Quantum ad ipsum potest esse abstractio et separatio, ut intelligat ipsum quo est, quod est non

1. Cum )roprietalcs personarum divinarum, ut paternitas, intelligendo. VA quoniam modus significandi consequitur modum inleUigendi, ideo contingit signifi,- care ipsum quo in abstractione, et hoc ex parte communicabilis, ut cum dicitur deitas; et ex parte incommunicabiiis, ut cum dicitur paterni.tas.

Concedo ergo, sicut manifestant primae rationes, quod non est ibi realis abstractio.

1. 2. 3. Ad illud quod obiicitur in contrarium de significatione, dicendum, quod aliquid respondet a parte nostri intellectus; nec oportet, quod respondeat abstractio. Sicut enim intellectus noster, licet sit compositus, vere intelligit simplex per modum corapositi, quia ponit illam compositionem circa se, non circa rem iniellectam; ita est omnino intelligendum de abstractione. Et per hoc patent duo sequentia, quae sunt sumta a ratione intelligendi.

Ad illud quod obiicitur, quod tunc differunt solum modo loquendi; dicendum, quod, sicut tactura fuit in distinctione praecedenti, relatio secundum comparationem ad subiectum transit, secundum comparationem ad obiectum sive terminum manet; et hoc est, quia abstractio est forraae a subiecto, non a termino, quia paternitas abstrahitur a Patre, non a Filio; et quantum ad coraparationem ad subiectum est omnino idem, ideo nullo modo est abstrahibilis a parte rei. Nihilominus taraen differre potest aliquo raodo per coraparationem ad obiectum, quae quidem differentia sumitur a parte rei; sed sicut illa diiTerentia nihil facit ad compositionem, ita nihil facit ad absiraclionem.

4. 3. Et sic patent duo sequentia, quia relalio manet et distinguitur ab alia; sed hoc esl per comparationera ad obiectum, non ad subiectum.

tellectum, esse abstracta secundum rem.

Ulrum de notionibus sive Quarlo et ultimo quaeritur, utrum peccatum sit contrarie de notionibus sive proprietatibus opinari. Et quod non, videtur:

1. Quoniam Sancti contrarias opiniones habuerunt de Scripturis, et tamen non peccaverunt, sed solum erat eis poena. Unde Augustinus: «Falsa pro veris approbare non est natura hominis instituti, sed poena damnati ».

2. Itera, Hieronyraus: «Quod de Scripturis veritatera non habet, eadera facilitate conteranitur, qua probatur»; sed notiones non habent veritatera a Scripturis, sed inventae sunt a magistris: ergo licet multa ibi eadem ratione contemnere, qua probare.

3. Itera, hoc videtur ratione, quia numerus notionura et huiusraodi non sunt de his quae sunt necessaria ad salutera; sed contrarie opinari licet in his quae non spectant ad viam sdutis, et hoc sine peccato: ergo et in notionibus

4. Item, si est ibi peccatura, aut ergo fidei, aut morum. Non fidei, quia non est contra articulos; non morum, quia credere falsum non respicit raores: ergo nullura peccatura.

1 Libr. I. Retract. c. 9. n. S. Dionys. Carth., I. Sent. d. 26. q. 3.

liceat contrarie opinari.

Contra: 1. De duobus contrarie opinantibus circa notiones necessarium est alterum dicere falsura circa divina; sed mendacium circa divina est mendacium in christiana religione, et hoc est gravissiraura peccatura: ergo etc.

2. Item, duobus contrarie opinantibus circa notiones, necesse est alterum decipi et errare; sed error circa divina est periculosissiinus. Unde Augustinus primo de Trinitate: «Nec periculosius alicubi erratur, nec fructuosius ahquid invenitur». Si ergo error circa humanitatera Christi est peccatum: ergo et circa notiones multo fortius.

3. Item, cum proprietates sint ipse Deus, qui dicit vel credit, proprietates esse quod non sunt, vel non esse quod sunt, dicit de Deo quod nou est; sed qui dicit, Deura non esse quod est, vel e converso, errat errore peccati: ergo cura alter sic opinantium sit huiusmodi, ergo etc.

4. Item, sicut dicit Augustinus: « Non solum ille mentitur qui dicit falsum, sed etiam qui asserit dubium»; sed uterque opinantiura dicit quid dubium, quia nulla opinio duorum est certa: ergo mentitur uterque. Sed qui mentitur circa Deum

peccat mortaliter vel venialiter, sed ut plus mortaliter: ergo ulerque peccat. In iis quae circa notiones ab Ecclesia non sunl ilelerminata, licet contraria opinari, non auteni praesumtuose asserere.

Respondeo: Dicendum, quod contrarie opinari vel potest esse circa ea quae spectant ad doclrinam christianae religionis, vel circa ea quae spectant ad doclrinam humanae inquisitionis. Circa ea quae spectant ad doctrinam humanae inquisilionis licet contrarie opinari et asserere; opinari quidem, quia illa non faciunt ad salutem, asserere, eo quod nostrae inquisitioni subiecta sunt. — In his quae spectant ad doctrinam religionis distinguendum esl. -Nam quaedam sunt de necessitate fidei, quaedam de certitudine Scripturae, quaedam sunt his annexa, ut sunl illa quae faciunt ad fidei explicationem et Scripturae expositionem.

Circa ea quae sunt de necessitate fidei, opi-. nari contraria simphciter est peccatum in altero, scilicet qui falsum opinatur. Et si sit simplex opinio, est peccatum erroris; si autem asserlio et defensio, non tantum error, sed haeresis dicenda est.

In his autem, quae sunt de certitudim Scripturae, ignorantes Scripturas licet contrarie opinari; nec est culpa, ut si unus simplex homo credat, quod lacob fuit pater Isaac, alter non, sed e converso. Et primus, hcet quidem hoc suspicetur vel opinelur, non peccat quia ignorat Scripturam. Scientes autem Scripturam non licet, immo alter peccat si sim.pliciter opinetur. Si autem defendat, haereticus est iudicandus, quoniam contradicit Scripturae sacrae. ex cod. T; alii cum Vat. omiltunt ut, ed. 1 autem omittit sed In liis autem, quae sunt annexa fidei vel Scriplurae, aut una opinio sequitur ad fidem et Scripturam, et ad alteram sequitur oppositum; et tunc dicendum, quod ante pertractalionem hcet sunt per fidem et Scripturam, sicut fuit de opinione Porretani circa proprietates. Dicebat enim, illas non esse Deura, et ad hoc consequitur contrarium fidei. Cum enim Ecclesia adoret proprietatem, tunc adoraret non Deum, et non Deus esset adorandus. Unde si, postquam ostensum est sibi inconveniens, non retractasset errorem, fuisset ab Ecclesia haereticus iudicatus; sed retractavit in concilio Rhemensi, ut dicit Bernardus. — In his autem quae sunt annexa fidei et non sequuntur nec repugnant, quia dubia sunt, licet opinari; sed non lioet asserere, quia opinari est rationis conferentis, sed asserere dubium circa Deum est rationis superbientis.

Concedendum ergo, quod uterque opinans si asscrat, peccat, non propter errorem, sed propler praesumtionem; et sic concedendum, quod licet ibi contraria opinari. est mendacium, quia neuter dicit conlra credulitatem; non in christiana religione, quia non est de necessitate fidei vel morum.

2. Ad illud quod obiicitur, quod error ille est periculosus; dicendum, quod verum est, in quantum est contrarius fidei; sed si est de his quae non spectant ad fidem, non est verum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod peccat qui dicit, Deum non esse quod est etc; dicendum, quod illud verum est, si sit determinatum per fidem vel Scripturam; aliter non peccat, nisi asserat vel defendat.

4. Quod uUimo obiicitur, concedendum est. Nam qui propria auctoritate de Deo asserit vel affirmat, quod nec Scriptura nec fides dicit nec ad

sentiunt alii magistri:

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo de hoc quod dicit: Proprium est Patris, quod semper est pater. Videtur enim dicere falsum, quia omnis proprietas differt ab eo cuius est proprietas, vel re vel ratione; sed pater elpater conveniunt re, ratione et nomine: ergo unum non est proprietas alterius.

Bespondko: Dicendum, quod in Patre intelligimus et illum qiii est pater, et quo est pater. Quando ergo pater praedicatur de se, ratione unius subiicitur et ratione alterius praedicatur. Similiter, quando assignatur esse patrem proprium Patris, quia assignatur ut in ratione attributi, ideo ratione ipsius proprietatis attribuitur ipsi hyposta.si. Unde dicit, quod esse patrem est proprium Patris, non quod Pater sit pater.

DlIB. II.

Item quaeritur de hoc quoddicit: Eadem dicitur nativitas vel origo. Videtur enim dicere conlra illiid, quod dictum est supra, dislinctione tertia capitulo de vestigio et tractum est ab Augustino de Vera Religione, scihcet quod origo appropriatur Patri.

Respondeo: Dicendum, quod origo semper dicitur relative Potest ergo accipi origo vel respectu creaturae, vel Tes])ecln personae. Si respectu creoturae, sic est totius Trinitafis et appropriatur Patri; si autem res]ectn personae, sic pntest accipi active, 1 Vat. cuni uno vel altero cod. illa, niinus congrue. illas eqmlm, praesumtuosus est iudicandus, etiam si verum dicat; et si dubitat corde et affirmat ore, mendax est; si utroque modo asserit, superbus est. vel passive: si active, sic est Patris et Filii, sed appropriatur Patri; si passive, sic Filii et Spiritus sancti, et appropriatur Filio, non secundum quod simpliciter dicitur, sed secundum quod origo dicit emanationem per modum naturae. Sic enim cum illud sit proprium Filii, similiter et origo, secundum quod sic accipitur; et hoc modo accipitur hic, et ideo non est contra illud.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod gignere et gigni, ipsas tantuni relationes, non hyposlases significant. Videtur enim falsum, quia cum relationes significantur in concretione, non solum important relationes, sed etiam suppositum; sed quando tantum important relationes, significantur ahstracte. Si ergo hoc quod est gignere et gigni non important relationem abstracte, sed concrete: videtur, quod non tantum importent relationes.

Respondeo: Dicendum, quod differenter importatur concretio. Aliter enim importatur per verbum, aliler per iiomen adiectivum. Quia enim verbum importat actum ut egredientem, ideo in quadam distantia; et ideo etiam importat sub quadam inclinatione. Et propter hoc, quia in distantia importat, non claudit intra se suppositum, immo oportet, quod addatur extra, nisi locum exterioris additionis suppleat demonstratio, quae est in actu proprie primae et secundae personae, quoniam semper sunt praesentes et demonstrativae. Et ideo, quamvis importet in concretione, tamen non importat nisi relationem,

quantum est de se, non suppositum. — Sed nonien adiectivam, idem significans, significat wiproprietatem informantem, et ideo in quadam unione et indistantia; et ideo simul importat formam et suppositum, ut ciun dicitur album, nisi significetur in abstractione, ut cum dicitur albedo. Hoc attendens Magister dicit, quod paternitas et filiatio, gignere et gigni dicunt tantum relationes.

Di'B. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Cum nomina relationum ponimus in praedicatis, ipsas tanMm noliones significamus, non hypostases; quia si hoc verum est, quando dicitur: essentia est Pater, cum Pater ponatur in praedicato, stat tunc pro notione: ergo idem est dicere: essentia est Pater, ac si diceretur: essentia generat; sed haec est falsa: ergo etc.

Respondeo: Dicendura, quod quaedam ponuntur in praedicalo per naturam propriam et significationem: et talia sunt quae de se important compositionem, sicut sunt verba; et de talibus loquitur Magister. Quaedam ita ponuntur in praedicato, quod sunt nata subiici, ut hoc nomen pater et hoc nomen filius; et talia, quia non solum nata sunt praedicari, verum etiam subiici, possunt importare

Hic non est praetermittendum,

Supra egit Magister de proprietatibus personalibus, secundum quod exprimuntur per nomina magis usitata; hic agit secundo de eisdem, prout exprimuntur per vocabula minus usitata. Et habet intellectum hypostasis. Unde verbum Magistri intelligendum est cum praecisione, scilicet de illis quae ita nata sunt praedicari, quod non subiici; et ita non habet instantiam.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Characteristica idiomata determinativa sunt hypostaseon, non naturae etc. Videtur enim male dicere, quia proprietates, quae non determinant naluram, sunt non naturales; quia omnis proprietas naturalis, eo ipso quod naturalis est, naturam determinat: ergo si proprietates in divinis non determinant naturam, non sunt naturales, ergo praeter naturam: ergo acci- Respondeo: Dicendum, quod sicut ordo naturae dicitur duphciter: aut quo natura o?-rfmafe(r, aut in quo natura est ratio o?-dinandi; sic etiam de proprietatibus intelligendum: et quando dicimus proprietatem naturakm, non oportet, quod proprietas habeat naturam ut subiectum, sed quod sit consonans naturae ipsius subiecti, sicut fihus naturalis non dicitur, quia sit a natura vel essentia, sed a patre naturaliter producente; sic et in proposilo est intelligendum. quod sicut Pater et Filius elc. haec pars qualuor partes. In prima Magister assignat norainum differentias, per quae convenit ipsas proprietates exprimi, auctoritatibus confirmans, nomina illa esse propria. In secunda vero assignat quandam

regulam, in qua discernunlur propria a communibus, ibi: Et hic est advertenda quaedam generalis regula. In tertia opponit contra praedictam regulam et determinat, ibi: Hic quaeritur, cum dicitur Deus

Ad intelligentiam eorura quae dicuntur de verbo, in parte ista quatuor quaeruntur.

Primo, de verbi significatione.

Utrum verbum in divinis Quantum ergo ad primum quaeritur primo, utrum verbum dicalur essentialiter, vel notionaliter. Et quod dicatur notionaliter, ostenditur:

1. Primo auctoritate canonis. Beatus loannes exprimens incarnationem dicit: Verbum caro factum est; sed unio non est facta nisi in persona Filii: ergo verburii non exprimit nisi personam Filii, et proprie: ergo etc.

2. Item, Augustinus decirao quinto de Trinitate: «In Trinitate non dicitur verbum nisi Filius, neque donum nisi Spiritus sanctus».

3. Item, Anselmus in Monologio: « Apertissimum est, quia nec ille cuius est verbura, potest esse verbum suum, nec verbum potest esse ille cuius est verbum ».

4. Item, ratione videtur, quia verbum est quod emanat a mente per modum conceptionis, ergo verbum de se dicit conceptum; sed esse conceptum et genilum sunt idem, sed genitum est notionale: ergo etc.

b. Itera, verbura dicitur quod eraanat per mode Deo. In quarta ex illa solutione elicit aliam regulam, ibi: Et est sciendum, quod secundum nomina substantiae etc.

Secundo, de connotatione.

Tertio, de ipsius comparatione.

Quarto, de translatione. essentialiter, an notionaliter. dum perfectae expressionis; sed esse imaginem est proprium Filii: ergo et verbum.

6. Item, omne verbum dicit respectum ad dicentem; sed esse respectivura in divinis est notionaliter dictum, si dicat respectura ad personam; sed dicens non potest esse nisi persona: ergo etc.

Contra: 1. Quod dicatur essentialiter, ostenditur sic. Sicut dicit Augustinus nono de Trinitate capitulo decimo: «Verbum est cxmi amore notitia»; sed notitia est essentialiter dictum: ergo etc.

2. Itera, verbura est, quo res manifestatur et exprimitur; sed manifestari est cuiuslibet personae, et manifestatio est essentialis: ergo et verbum. Si tu dicas, quod non dicitur raanifestatio sirapliciter, sed manifestatio alterius: obiicitur tunc, quia Spiritus sanctus est raanifestativus Filii, loannis decimo sexto: Jlle me clarificabit etc.

3. Item, hoc ipsum ostenditur per comparationera ad dicentem, quia verbum dicitur respectu dicentis: sed dicentes sunt tres, sicut dicil Anselmus in Monologio: « Unusquisque in Trinitate se

dicit »: ergo verbum est trium. Sed nihil est trium nisi essentiale: ergo etc.

4. Item, sicut ditit Anselmus in Monologio: «Dicere nihil ahud est quam cogitando intueri»; sed hoc est essentiale: ergo et verbum. Si dicas, quod dicere, secundum quod essentialiter dicitur, non habet correspondens verbum; contra: sicut dicit Anselmus -, « Pater se dicendo generat Verbum »; sed omnis actus, secundum quem persona reflectitur supra se, est essentialis: ergo et rficere, prout est essentiale, respondet verbum: ergo etc.

5. Ilem, lioc ostenditur per comparationem ad id quod per verbum dicilur. Nihil medium inter creaturam et Creatorem est notio vel notionale, quoniam medium aequaliter distat ab extremis; sed Verbum est medium, quoniam omnia per Verbum facta sunt: ergo etc.

c 0 N c L u s I 0.

Verbum aeternum in diimm dicilur tanlum.

notionaliter, non essentialiter.

Respondeo: Ad hoc dixerunt aliqui, quod dice-e 1. tripliciter accipitur in divinis. Unn modo dicere est idem quod intelligere; aWo modo, idem quod generare; unde Auguslinus exponit illud Genesis primo: uDixit, id est Fihum genuit, in quo omnia disposuit»; tertio modo, dicere idem est quod creare; et verbum non respondet ei quod est dicere, in quantum increatum, nisi secundum quod dicere idem est quod generare; et ita convenit soli Patri. — Sed jstud oou videtur intelhgibJle, quod sit loqui sine verbo, et quod aliquid sit dicere, cui non respondeat verbum, sicut nec generare sine genito, nec nosse sine notitia. Et hoc etiam ipse modus loquendi et intelligendi abhorret, quod dicat aliquis et loquatur sine omni verbo.

Ideo voluerunt aliqui dicere, quod sicut dicere accipitur essentialiter et personaliter, quia tres sunt qui dicunt, sicut dicit Anselmus, ita et verbum dicitur essentialiter etpersonaliter. Et secundum istam viam solvere nituntur obiecta ad utramque partera. — Sed hoc est contra Augustinum et contra Anselmum expresse. Nam Augustinus dicit, quod « verbum eo ipso quod verbum, dicitur ad alterum». Similiter Anselmus: « Apertissimum est, quod verbum non est ille cuius est verbum». Et hoc patet etiam per auctoritates Augustini, quas Magister adducit in littera, et Anselmus in Monologio hoc expresse negat.

Propter hoc intelligendum, quod dicere idem est quod loqui; loqui autem est dupliciter, vel ad se, id est apud se, vel ad alterwm. Loqui ad se nihil aliud est quam aliquid mente concipere. Mens autem concipit intelligendo, et intelhgendo aliud concipit simile alii, intelligendo se concipit simile sibi, quia intelligentia assimilatur inlellecto. Mens igitur dicendo se apud se concipit per omnia simile sibi; et hoc est verbum conceptum. — Alio modo dicere ad alterum est conceptum mentis expriraere; et huic dicere respondet verbum prolatum.

Dicendum ergo, quod sicut in nobis dupliciter accipitur dicere, ita in Deo. Nam dicere Dei apud se, hoc est intelligendo concipere; et hoc est generare prolem similem sibi, et huic dicere respondet verbura natum,idest Verbum aeternum. Aho modo dicere est exterius se exprimere, et sic idem est dicere quod se per creaturam declarare, et huic dicere respondet verbum creatum et verbum temporale.

Concedendum ergo, quod verbum sicut et dicere dupliciter accipitur, scilicet aeternaliter et tem- Vat. sola pro sicut dicere accipitur habet cuin dicere accipiaporaliler. Et verbum temporaliter creatum nec est Deus nec est in Deo, sed creatura respectu Dei. Verbum aeternum est Deus et est illius solius, cuius est concipi, sicut dicere est illius solius,cuius est concipere. Ideo rationes probantes verbum dici notionaliter, sunt simpliciter concedendae.

1. 2. Ad illud quod obiicitur, quod verbum est notitia, et verbum est manifestativum; dicendum,.1. verbi, sicut nec nosse est tota ralio dicere vel manifestare, sed necesse est, quod cadat ibi conceptum; ideo cum notitia concepta et manifestatio per conceptum sit per solum Filiura, non Spiritum sanctum, ideo patet illud quod obiicitur.

2. Ad illud quod obiicitur de verbo in comparatione ad dicentem, dicendum, quod dicere non dicitur essentialiter, nisi secundum quod dicitur respectu verbi creati, et secundum quod notat effectum temporalem; secundum vero quod dicit respectum aeternuui, sic solus unus est dicens.

3. Quod ergo obiicitur, quod dicere non est aliud quam cogitando intueri; dicendum, quod verura est, ubi iutuitus non est sine concepto% ut in nobis et in Patre; sed in Filio non est, sirailiter nec in Spiritu sancto. Quamvis enim se intelliganl, taraen non concipiunt prolem, quia non est in eis fecunditas ad generandum. — Si quaeras rationem huius,

Augustinus te docet decimo quinto de Trinitate: quia nos non intelligimus nisi per intelligentiam, et illa semper est genita. In illa autem Trinitate beala aliter est quam in iraagine, quia quaelijjet persona intelligit. Et ideo intelligere non dicit ibi rationem concipiendi, ac per hoc non complectitur totam rationem dicendi vel verbi in Deo, ut in nobis;

5. Ad illud quod obiicitur, quod actus reflexus supra se etc.; dicendum, quod, sive dicatur apud cere enim apud se est cogitando sive intelligendo conceptum gignere; et ratione primi est reflexio, sed ratione secundi est relatio. Simihter dicere exterius est se vel conceptum declarando aliquid extra formare. Unde dicere utroque raodo reflectitur supra dicentera et dictum: supra dicentera, ratione actus absoluti; supra dictum, ratione comparari. Et sic manifesta est illa obiectio, quoniam dicere non tantum est absolutum; et ideo non est essentiale semper.

6. Ad illud quod obiicitur, quod Verbum est mediuni; dicendum, quod duplex est medium, scilicet essentiae et intelligentiae; et Verbum non est medium in essendo — sed extremum, quoniam ipsum Verbum omnia fecit — sed solum in intelligendo, quia Pater per Verbura omnia fecit. Et hoc infra melius dicetur. haec duo notamusipcjmo, quod verbum creatum est effectus, et R;ida, conlrov. 8. — S. Bonavenluram in hac parte potius 5 jn Val. deest vocabulum iictns, quod ex vetuslioribus « In quaest. seq. Cfr. etiam d. 32. a. 2. q. 2. — Paulo

sagittas sine alis volare; sic qui dicit, nonien loquendi ye

Utrum Verbum aeternum Secundo quaeritur de Verbi aeterni connotatione, et est quaestio, utrum Verbum aeternum connotet alicjuid ex parte creaturae. Et quod sic, videtur:

1. Primo auctoritate Psalmi: Dixit et facla sunt; et primo Genesis: Dixit Deus: fiat, et factum est: ergo cum dicere non sit aliud quam verbum proferre, et ad dicere sequatur facere, et ad facere ipsum factum, ergo ad verbum sequitur factum: ergo videtur, quod Verbum connotet aliquid creatum. Si tu dicas, hoc non esse dictum de dicere, prout accipitur aeternaliter et respondet ei Verbum aeternum sed prout accipitur temporaliter et respondet ei verbum creatum; contra: Augustinus undecimo Confessionum: « Verbo tibi coaeterno dicis quaecumque dicis, et flt quidquid dicis, nec aliter quam dicendo facis »: ergo videtur, quod illud sit intelligenduin de Verbo aeterno.

2. Item, Auguslinus in libro Octoginta trium Quaestionum tractans illud Evangelii: In principio erat Verbum, dicit: « Melius in hoc loco Verbum interpretamur, ut significetur non tantuin ad Patrem 1 Ps. 32, 9, cl 148, 3. — In Val. desiderantur verba a et seq. q. hic q. 3.

aliquid ex parte creaturcie. respectus, sed etiam ad ea quae facta sunt operativa potentia »: ergo Verbum significat respectum ad facta. Sed constat, quod de Verbo aeterno loquitur, scilicet quod erat in principio.

3. Item, super illud Psalmi: Semel locutus est Deus, dicit Augustinus: id est, Fihum genuit, in quo omnia disposuit. Si ergo Verbum iraportat non tanlum generationem, immo etiam dispositionem omnium, ergo ad omnia dicit respectum.

4. Item, Anselmus in Monologio: « Cum summus Spiritus se ipsum dicit, dicit omnia quae facta sunt »: ergo eodera Verbo dicit se et creaturas. Sed Verbum dicit respectura ad illud quod per Verbum dicitur: ergo non tantum ad Patrem, sed etiam ad ea quae facta sunt dicit respectum: ergo etc.

CoNTRA: 1. Omne quod connotat temporale, dicitur temporaliter; sed Verbum non dicitur temporaliter in divinis, quia inprincipio erat Verbum: ergo Verbum non connotat temporale. quia omnis creatura vel creatum temporaliter incipit, accipiendo large tempus: ergo Verbum nihil connotat in comparatione ad creaturas. Si tu dicas, quod connotat in

habitu, non in actu, sicut aeterna dispositio etpi-aedestinatio; contra: si nunquam aliquid fieret vel fiendura esset, adhuc Pater se ipsum diceret.ergo et Verbum mente conciperet: ergo Verbum esset, si nunquara ulla creatura esset futura vel praesens: ergo etc.

2. Item, dicere Verbum est necessarium, quoniam, sicut in praecedentibus probatum fuit, distinctione sexta, productio personae est necessaria; sed productio creaturae est voluntaria, unde cum producit eam, posset non producere. Si ergo simpliciter necessariura non claudit in se contingens, Verbum non dicit respectum aliquem ad creaturam.

3. Item, Creator et creatura sumrae sunt distantia, ergo in nullo coraraunicant; si ergo Verbum Patris est unum, et summe unum, ergo illo Verbo cum dicalur Deus Pater, impossibile est creaturam dici. Ergo si creatura non dicitur illo Verbo, non ergo dicit respectura ad creaturara.

• 4. Item, si Verbum dicit respectura ad creaturam, ergo poterit dici Verbum creaturae; quod expresse negat Anseknus in Monologio: « Verbum, quo creaturam dicit, nequaquam est Verbum creaturae». Si tu dicas mihi, quod dicil respectum ad dicentem principaliter, unde non potest dici nisi Verbum Patris; eadem ratione, cum Spiritus dicat respectum ad spirantem principaliter, non poterit dici: spiritus Moysis, vel spiritus Ehae; quod est contra Scripturara.

5. Item, si dicil respectum ad creaturam, cum omne nomen, dicens respectura ad creaturam, sit essentiale, non personale; Verbura nullo raodo dicitur personaliter; quod est contra praedeterrainata. Verbum aeternum importat etiam respectum ad creaturam per modum exemplaritatis dispositivae et virtutis operativae.

Dicendum est, sicut dicit Anselmus, in tunc verbum dicitur vel generatur, quando mente similitudo vel imago alicuius cognoscibilis concipitur; et verbum illud respicit, quod respicit similitudo concepta. Quoniam igitur mens nostra non simul nec uno et eodera videt se et aha, ideo aho verbo dicit se, et alio alia, iramoahis: tot enim in ea sunt verba, quot inteUecta. Summus autem Spiritus in Patre se et omnia uno aspectu et eodem cognoscit; et cum inteUigit se et aUa, cognoscit se ut aUorum principium. Et quia in ipso vis conceptiva concipit simiUtudinera, omnia circumplectentem sub intuitu unosive aspectu, concipit sive generat unum Verbuni, quod est similitudo Patris imitativa et similitudo rerum exemplativa et simiUtudo operativa; et ita tenet quasi medium, et dicitur Pater operari per Verbum; et uUerius ipsi Verbo attribuitur, quod sit Dei virtus et Dei sapientia. per omnia consimilem. Dicit etiam respectum ad creaturam per modum exeraplaritatis disposiUvae et virtutis operativae. Et quia ista non dicunt respectum in actu, sed solum in habitu, dico, quod sicut exemplar dicit respectum in habitu, el potentia simihter — quia muUa scit Deus et potest, quae non facit — sic et Verbum aeternum. Unde sicut supra dictum est de Dono, ita etiam nunc inteUigendum de Verbo.

Concedendae igitur sunt rationes probantes, quod dicit respectum; sed non connotat effectum actualiter. Unde prima ratio, quae probat de effectu actuah, solvenda est, sicut in opponendo tactum est, quia ibi loquitur de dicere, secundum quod ei respondet verbum creatum, quod est quasi verbum prolatum; sed tamen iUud dicere est per Verbum increatum, sicut Pater dicitur operari per FiUum; et hoc est quod dicit Augustinus, « quod aeterno Verbo dicis quaecuraque dicis, et fit quidquid dicis». — Potest tamen dici, quod iUud dicere est aeternum, et tantum valet, quantum disponere; sed hoc non dicit effectum, sed respectum in habitu; et hoc concessum est, quod Verbum dicit. Et quod iste sit inteUectus Augustini, patet per Utteram sequentem: « Et simul et sempiterne dicis. Nec tamen siraul et

sempiterna sunt quaecumque facis ». Ex hac aucloritate patet veritas responsionis, quod Verbum dicit habilualem respectum.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod nullum aeternum connotat temporale; dicendum, verum est in actu; unde Verbum proprie loquendo non connotat effeclum, sed dicit respectum non ad creaturam iam entem vel etiam tantum futuram, verum eliam possibilem fieri. Et sic patet responsio ad instantiam, quam adducit in contrarium.

2. Ad illud quod obiicitur, quod productio Verbi est necessaria et aeterna, sed crealurae voluntaria; dicendum, quod quamvis actualis productio creaturae sit voJuutaria, tamen potentia producendi et scientia est necessaria. Impossibile enim est, Deum non posse, et impossibile est, Deum nescire creaturas producere.

3. Ad illud quod obiicitur, quod non communicant in aliquo; dicendum, quod verum est de comraunitate essentiali et praedicatione; et hoc modo non communicant in Verbo, quia Verbum est Deus, non creatura; nihilominus tamen secundum aliquara rationem possunt habere respectum ad idem. Nihil enim impedit, quod unius et eiusdem Deus sit principium, et creatura sit effectus; et ita est de Verbo aeterno, quod dicit respectum ad Patrem ut ad principium, ad creaturam autera ut ad effectum.

k. Ad illud quod obiicitur, quod tunc poterit dici Verbum creaturae; dicendum, quod, sicut patet ex ralione nominis, verbum dicit respectum ut ad producentem, quia iXaiwverhum dicentis; similiter domim: et quia principalis respectus, importatus per nomen, solum dicitur respeclu personae, ideo nec Filius dicitur verbum creaturae, nec Spiritus sanctus donum creaturae. El si tu obiicias de hoc nomine spiritus, dicendum, quod prout de spiritu Eliae dicitur, non accipitur ab actu personali — quia Spiritus sanctus dicitur spiritus Patris et Filii tantum — sed accipitur ab actu spirandi, de quo loannis ter- Wo'-: Spiritus, uhi vult spirat; et iste est actus essentialis. Unde sicut dmtur Deus Eliae, quia fovet Eliam, vel ab aliquo alio actu, ita spiritus Eliae, quia spirat Eliae; ita etiam posset dici spiritus sanctus Eliae, sicut dicitur Danielis decimo tertio: Suscitavit Deus spiritum sanctum pueri iunioris. Nec hoc est contra Magistrum, quia ipse loquitur de Spiritu sancto, prout est nomen impositum a proprietate personali. Et magis determinatum est illud totale nomen, quod stet pro persona, quam hoc nomen spiritus per se; ideo frequentius invenimus spiritum dici alicuius hominis quara spiritum sanctum alicuius hominis. Attamen invenitur alicubi, quia, sicut dicitur spiritus Eliae, quia in eum spirat et inspirat, ita et spiritus sanctus Eliae, quia ei sancta inspirat. Et ideo fortassis ibi dictum est, quod suscitavit spiritum sanctum, quia non fuit ad futura praedicendum, sed ad iniquura iudicium retractandum.

0. Ad illud quod obiicitur, quod nomen dicens respectum ad creaturam non est notionale; dicendum, quod verum est, si illum pure dicat; sed Verbum non tantum ipsum dicit nec principaliter dicit, sed principaliter dicit respectum ad Patrem, sicut et de Dono dictum est. Magis autem Filius et Spiritus sanctus nominantur nominibus dicentibus respectum ad crealuram quam Pater, quoniam secundum rationem intelligendi et appropriandi quasi medium sunt inter nos et Deum, et secundum rationem appropriandi sunt reducenles ad Deum. Unde secundum Augustinura: « Pater est principium, ad quod reducimur; Filius forma, quam sequimur; et Spiritus sanctus gratia, qua reconciliamur ». Unde et ipsi magis proprie nobis dari dicuntur quam Pater.

autem (ut nobis videtur) Barth. de Barberiis (disput. 14. q. 9.)

Tertio quaeritur de comparatione Vei-bi ad sapimtiam. Et cum Filius sit verbum et sapientia, quaeritur, quod istorum sit prius secundum rationem intelligendi. Et quod sapientia prior sit, videtur.

1. Augustinus, nono de Trinitate capitulo decimo: « Verbum est cum amore notitia », ergo verbum secundum rationem intelligendi addit supra notitiam; sed quod se habet per additionem ad aliquid, praesupponit illud: ergo etc.

2. Item, notitia dicit essentiale, sed verbum personale: ergo cum essentiale sit communius, et omne communius secundum rationem intelligendi sit prius: ergo etc.

3. Item, verbum 6mt respectum ad creaturas, sapientia autem dicit quid absolutum de ratione sui nominis: ergo cum absolutum secundum rationem intelligendi sit prius respectivo, ergo et sapientia quam verbum.

Contra: 1. Ecclesiastici primo: Fom sapienftcie verbum Dei in excelsis; fons dicit rationem principiv: ergo verbum est principium sapientiae. Sed quod est principium est prius secundum rationem intelligendi: necessario ergo verbum prius quam sapientia.

2. Item, « Verbum, sicut dicit Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum dicit operativam potentiam »; sed potentia, sicut dicit Richardus, secundum rationem intelligendi prior est quam sapientia: ergo etc.

3. Item, verbum dicit similitudinem interius conceptam, sapientia dicil habitum vel habilitatem ad cognoscendum; sed conceptio similitudinis et speciei praecedit ipsam habilitatem: ergo et verbum praecedit sapientiam in intelligendo.

luxta hoc quaeritur, cum Filius dicatur verbum et sapientia, propter quid sapientia solum est appropriatum, non proprium, verbiom autem est proprium. — Et iterum, cum Filius sit fiUiis et imago et verbtim. proprie, quaeritur, quae sit differentia istorum nominum. Si enim non est differentia nisi in voce, tunc videntur esse nomina synonyma.

c 0 N c L u.s 1 0. Secundum ratimem intelligendi intellectus sapientiae et notitiae est prior intellectu verbi. similitudinis conceptio et alicuius expressio. Et hoc patet, si consideremus generationem verbi secundum Anselmum in suo Monologio, qui dicit sic: « Cum cogito notum hominem absentem, formatur acies cocsso mulliplox potentia, ubi nulla polest esse sapientia [v. g.

gitationis nieae in talem imaginem eius, qualem illam per visum oculorum in memoriam attraxi, quae imago in cogitatione verbum est eiusdem hominis, quem cogitando dico. Habet igitur mens rationalis, cura cogitando se intelligit, secum imaginem suam ex se natam, id est cogitationem sni, ad sui similitudinem quasi sua impressione formatam; quae imago eius verbum est. Hoc itaque modo quis neget summam sapientiam, cum se dicendo intelligit, gignere consubstantialem sibi similitudinem, id est Verbum suum »? Verbum autem non est ahud quam simi- Utudo expressa et expressiva, concepta vi spiritus intelhgentis, secundum quod se vel ahud intuetur. I. Unde patet, quod intellectus verbi praesupponit intehectuni notitiae et enerationis et imaginis: intellectum notitiae in intuitu spiritus intelhgentis: intellectum generationis in conceptione interiori; intellectum imaginis in simihtudine per omnia conformi, et superaddit his omnibus intellectum expressionis.

Quoniam igitur intuitus intelhgentis non dicit respectum, ideo ipsa sapientia et notitia non dicit proprium. Sed quoniam conceptio et simililudo di- 2. cunt respectum ideo necesse est, tam nomen filii quam imaginis, quam etiam verbi proprie dici.

Et rursus patet ordo in dicendo, et patet etiam differentis modi dicendi ralio. Nam sapientia vel dicit primum in intelhgendo: deinde filius,

Quarto quaeritur de translatione huius nominis verbum ad divina. Et quod nullo modo debeat transferri, ostenditur.

1. Omnis translatio est secundum similitudi- °; sed nihil in creatura vanius est verbo, quia statim dum fit, transit et non est, verbum autem Domi7ii manet in aeternum: ergo etc. qui dicit ipsam emanationem sive conceptionem; deinde imago, quae dicit modum expressum emanandi, et tertio loco verbum, quod dicit haec omnia, et superaddit rationem exprimendi et manifestandi.

His visis, facile est ad obiecta respondere. Concedo enim, quod secundum rationem intelligendi inteUectus notitiae et sapientiae est prior.

1. Ad illud quod obiicitur, quod Verbum est fons sapientiae; dicendum, quod istud inteUigitur de sapientia creata.

2. M illud quod obiicitur, quod dicit potentiam operativam; dicendum, quod Verbum, etsi habeatomnipotentiam, sicut Pater, tamen ipsum Verbum non dicit potentiam operativam de ratione sui nominis, nisi in quantum illa potentia est operativa praevia dispositione; et quoniam dispositio est actus sapientiae, ideo sapientia prior in inteUigendo est.

3. Ad iUud quod obiicitur, quod similitudo est prior habihtate in intelhgendo; dicendum, quod istud verum est in quibus est sapientia per acquisitionem, sicut in nobis; sed non sic in Deo, immo e converso, quia ex intuitu mentis summe sapientis oritur Verbum, quod dicitur esse summa sapientia, ita quod simihtudo concepta non dat sapientiam concipienti, immo magis accipit. Quod ultimo quaeritur, iam determinatum est.

4. Item, cum sit verbum intelligibile et sent sibile secundum duplex dicere, quaeritur, quod istorum transferatur. Et quod non exterius, vult Augustinus decirao quinto de Trinitate: « Verbum exterius non est verbum, sed signum verbi »: ergo si Verbuin divinum est verum verbum, ergo etc.

Ed. I subiicit in liis.

3. Itein, exterius verbum exit a dicente, Verbutn autem divinum semper esl in dicente, quia ego in Palre, dicit Veritas, loannis decimo quarto: ergo etc.

4. Item, videtur quod nec ad similitudinem interioris cogitationis, quia dicit Augustinus decimo quinto de Trinitate: Cogitatio est quid volubile; in Deo autem nihil est volubile: ergo etc.

5. Item, cogitationes moi-talium timidae sunt, Sapientiae nono, et incertae providentiae nostrae; sed in Verbo divino nulla est falsitas, nuUa dubietas: ergo etc.

6. Ilem, multa cogitamus, quae nobis displicent; sed Verbum divinum est per omnia placens Patri: ergo etc.

7. Item, multa cogitamus, quae non possumus; sed Verbum divinum est omnipotens: ergo etc.

Contra: 1. Inter omnia creata imago est expresergo inler omnes emanationes ea est expressior, quae est in imagine; sed emanatio similis Verbo increato in imagine est emanatio verbi a mente: ergo expresslssima, ergo convenienter transfertur.

2. Item, quod dicatur per comparationem verbi intellectus, hoc videtur per comparationem ad res extra, quoniam Ecclesiasticus, secundum aliam translationem Septuaginta: Principium omnis operis verbum; sed per Dei Filium omnia sunt facta: ergo etc.

3. Item, quod verbum vocis sit simile, videtur, quia Verbum dicilur, quia expressivum et manifestativum — unde nec Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare, Matthaei undecimo — sed hoc maxime est in verbo vocis, nam verbum interius non patet nisi per verbum vocis: ergo Verbum increatum dicitur ad similitudinem exterioris verbi.

4. Item, Basilius: Filio Dei attribuitur *ensM5, 1 Vei-s. 11. sapientia, virtus, verbum et lumen: sensus, quo cogitantur omnia; sapientia, qua omnia disponuntur; virtus, qua fiunt: verbum, quo annuntiantur; lumen, quo clarescunt. Si ergo Verbum dicitur ratione annuntiationis, et hoc pertinet ad verbum vocis, patet quod illud Verbum dicitur ad similitudinem verbi prolali. Nomen verbi, intellectum cum certis conditionibus, convenienter tranfertur ad divina.

Respondeo: Dicendum, quod sicut ratio paternitatis per prius reperitur in Deo quam in creaturis, tamen ipsum nomen translatum est a nobis ad Deum; sic ratio lucis, sic sapientiae, et horum simiiium, sic etiam ratio verbi. Et significatum per prius et nobilius est in Deo quam in nobis; tamen nomen translalum est a nobis ad Deum.

Translatio autem fit propter duo: una ratio est propter similitudinem expressam, alia ratio est propter inslructionem nostram; et haec duo hic sunt.

Primum quidem est similitudo verbi creati ad increatum, ad quam insinuandam distinguit beatus Augustinus in libro decimo quinto de Trinitate verbum secundum triplicem differentiam. Nam unum est verbum sensibile, aliud est verbum intelligibile, tertium est verbum medium. Verbum semibile attenditur in prolatione vocis, verbura inteUigibile in cogitatione rei, verbum medium in cogitatione vocis. — Et est ordo, quia primo cogitat aliquid homo quid sit, secundo, qualiter debeat Gogla.tnm pronuntiare, tertio pronuntiat.

Sicut ergo ratio trinitatis reperitur in sensu, reperitur in ratione conversa ad sensum, reperitur et in ratione secundum se '% sic et ratio ve)-bi. Et quemadmodum trinitas, in qua consistit volunt ex Basilii opere contra Eunoniium, in quo opere (lib. II.

similitudo, non est in sensu, nec in inferiori parte rationis, sed in ratione secundum se; sic cum tri- 2. pliciter dicatur verbuni, in nullo consistit similitudo expressa, nisi in verbo intelligibili; et lioc est verbum, quod ad nullam pertinet linguam. Unde dicit, quod «quilioc polest videre, aliquo modo videt illius verbi similitudinem ».

Similitudinem autem istius verbi ad illud assiquantuni ad tria, scilicet quantum ad emanationem sive originem, quantum ad dispositionem, quantum ad unionem. Nam haec tria in Filio Dei est considerare: originem, secundum quam dicitur filius; dispositionem aeternam, secundum quam dicitur mundus archetypus et ars plena omnium rationum viventium; et unionem, secundum quam dicitur homo faclus.

Similitudo est in origine. Nam sicut Filius per modum naturae procedit per omnia Patri similis, sic verbum intellectus a mente procedit per modum naturae per omnia ei simile et aequale; unde dicitur mentis conceptus.

Quantum ad dispositionem est similitudo. Nam sicut homo nihil operatur rationabiliter, quod non praecogitet et raente concipiat, sic Deus Pater omnia in Verbo disposuit. Et sicut dispositio nostra vel praeconceptio potest esse, etiam si non sequatur opus, sic et dispositio aeterna et praecognitio non ab opere dependet.

Quantum vero ad unionem est similitudo. Nam sicut verbum mentis unitur voci, ut innotescat, et tamen non transit in vocem, sed manet integrum in niente; sic per omnia in Verbo aeterno intelligendum est, quod unitum est carni et non transit in carnem, sed manet integrum apud Palrem. Haec igitur est similitudo.

Sed tamen haec similitudo non attenditur in yerbo mentis generaliter. Nam, sicut idem dicit Augustinus frequenter cogitamus quae nescimus, et sic verbo nostro coniuncta est fallacia; frequenter, quae nolumus, et tunc iuncta est displicentia; frequenler, quae non possumus, et timc iuncta est impotentia. Divinum autem verbum est verissimum, placentissimum, omnipotentissimum; ideo expressa

et S. Thom., S. I. q. 1 3. a. 6. — Cuni argumenta ex utraque eius similitudo non consistit in verbo nostro, nisi sit verbum certae notitiae et complacentiae et potentiae; et hoc est verbum, quod consistit in cogitatione, iuncta sibi affectiva et operativa. Unde Augustinus nono de Trinitate: « Verbum est cum amore notitia »; el si addatur virtits, tunc est ratio perfecta, et sic verbum est cum amore et virtute notitia. — Transfertur igitur verbum a verbo interiori secundum praedictas similitudines et praedeterminatas conditiones; et haec est ratio ex parte rei.

Ratio autem ex parte nostra est, quia divina intelligimus per creata. Quoniam ergo, cum audimus Patrem et Filiura, cogitamus de patre carnali et filio, ut sublevemur ad cogitandum generationem spiritualem; ideo divinissimus loannes, qui totus erat in contemplatione divinitatis elevatus, verbi noraine usus est dicens: In principio erat Verbum; quod Verbum qui intelligit multum proficit in cognitione Fihi Dei. tum quia vanum, tura quia procedit exterius, tum etiam quia non est verbum, sed verbi signum; verbum autera interiu habet horura opposita. Concedo etiam, quod verbum interius dubium, vel falsum, vel impotens, vel displicens non habet expressam sirailitudinem, sed verbum, quod habet oppositas conditiones.

Ad iUud quod obiicitur ad oppositum, quod verbum intelligibile habet simibtudinera; conredendum est. Quod autem obiicitur de verbo sensibili, dicendura, quod ahqualem habet similitudinem, sed non expressam; ideo translatio non est secundum ipsum, sed secundum interius, quod est similius, ut patet. NuUum autem verbum potest per omnia illi assirailari. Nam illud solura habet cum dicente idenlitatem substantialem et simultatem naturalem. quia est simul natura et duratione: quae conditiones, ut dicit beatus Augustinus, non sunt in nostro verbo. Et ideo quamvis sit similitudo, est tamen nonnuUa dissimilitudo; et ideo potest recte dici translatio, quia non est per onmia simile. Et sic omnia patent. vero, quod omnes species; hinc est quod S. Doctor ad utramque

Alex. Hal., S. p. I. q. 62! m. I. a. I. 3. — S. Thom.

. In parle ista sunt dubitationes circa litteram et primo de hoc quod dicit: Secundum quod sapientia est essentia, hoc est quod Pater, secundum quod Verbum, non est lioc quod Pater, quia aut hoc tenetur essentialiter, aut personaliter. Si essentialiter, non solum secundum quod sapientia, est unum per essentiara cum Patre, sed etiam in quantum Verbum. Si personaliter, tunc est falsum, quod secundum quod sapientia, sit hoc quod Pater personaliter. — Item, cum hoc sit neutri generis, videtur quod stet pro essenlia, et ita Verbum semper est hoc quod Pater, scilicet unum per essentiam vel substantiam.

Respondeo: Dicendum, quod hoc stat ibi pro significato termini, ut sit sensus: Verbum, secunduin quod sapientia, hoc est quod Pater; quia secundum quod sapientia, aUquid ei attribuitur, quod etiam Patri, scihcet significatum huius nominis sapientia. Simihter altera est vera: Filius, secundum quod Verbum, non est hoc quod Pater, quia aliquid attribuitur Filio, secundum quod Verbum, quod non convenit Patri. Unde secundum dicit ibi habitudinem sub ratione formali, et pronomen hoc importat et demonstrat proprium significatum termini; et ideo, quia sapientia significat essentiale, tenelur in prima essentialiter; quia signiflcatum Verbi est personale, tenetur in secunda personaliter.

Vel aliter potest dici, quod tenetur essentiali-. ter, et secundum quod dicit habitudinem per modum formalis; unde sicut alio est Deus, alio est Pater — quia deitate est Deus, paternitate Pater -, ita quod nec paternitate Deus, nec deitate Pater — ita accipit Augustinus, cum dicit: secundum quod Verbum, non est hoc quod Pater, ut non negetur unitas in natura, sed ut negetur habitudo eius quod est secundum; quia Verbum, in quantum verbum, non dicit unitatem essentiae, sed distinctionem personae, econtra sapientia.

1 Forma antiquior pro neutrius; praesertim erba iieutri q. 2. passim, praesertim n. 41.

DUB. 11.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Eademproprietate sive notione dicitur verbum, imago et p,- lius; quia si hoc est verum, ergo ibi est synonymia vel inculcatio verborum, aut aliqua differentia.

Respondeo: Dicendum, quod differentia est;et una differentia potest accipi sic, ut verbum dicatur, quod procedit ex interioribus, imago, quod imitatur in exterioribus, et filius complectitur utrumque; et ideo magis et communius dicitur filius quam aliquod aliorum.

Vel aliter: omnia haec tria important similitu-, dinem alterius; sed filius importat illain similitudinem naturaliter emanantem, imago ut expresse imitantem, verbum ut aliis exprimentem, quantum est de se sive natum exprimere; ideo filius frequentius nominatur illa persona propter hoc, quod ipsam emanationera et habitudinem illam nomine importat proprio.

Vel aliter: imago importat illam similitudinem ut conformem, verbum importat illam ut mentalem sive spiritualem, sed filius connaturalem. Et sic patet diversa ratio significandi eandem habitudinem, et ita eadem proprietas est, nec tamen synonymia. — Et in prima acceptione praeit intentio verbi, in secunda intentio filii, in tertia intentio imaginis; tamen inter omnes medius modus est convenientior

DUB. 111.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod solus Filius est Deus ile Deo. Videtur enim falsum dicere, quia « Spiritus sanctus est Deus de Deo »": non ergo solus Filius.

Respondeo: Dicendum, quod ista exclusio arctatur ex modo loquendi. Quod patet, quia non dicit simphciter hoc, sed loquens de Patre et Filio dicit: «non ambo Deus de Deo, sed solus Filius», ita

quod ex ipso niodo loquendi solus arctalur ad facieiidam exclusionem pro latre.

DuB. IV.

Itera quaeritur de lioc quod dicit: Secunihmi noniina substantiae (licitur: illuil de illo. Videtur enira falsum, quia bene dicitur Filius de Pat.re per nomina, quae uon sunt nomina substantiae. Si tu dicas, quod intelligitur secundum idem nomen; obiicitur, quod bene dicitur procedens de procedente, et principium de principio, sive spirans de spiranie, haec lamen nomina non dicuntur secundum substantiara.

[tem quaeritur de lioc, quod statim addit ibi: Licet illa nomina substantiam non significent; quia si hoc, ergo significant relationem, ergo hoc nomen

Qiwd non tanlum Ires sunt proprielales personarmn.

Pi-aeterea considerare oportet, quod non tantum - Cfr. su)i-a pag. 98, Scholion.

1 Disl. XXVI. c. 2, H (1. XXVII. c. 1. et scciq. Deus significat relationem. Et ilerum, si non significant substantiam, sed relationem, ergo possunt pro eis poni nomina relativa: ergo Pater de Patre.

Respondeo: Dicendum, quod dici hoc de hoc est dupliciter, scilicet secundum idem nomen, vel secundum aliud. Secundum idem non potest esse, nisi conveniat duobus; et quia nomina duabus personis convenientia fere omnia sunt essentialia, licet aliqua sint notionalia; ideo regula Magistri ut phiriinum veritatem habet. Taraen quidam libri habent maxMwe; in quibus non est, potest poni pro glossa; et sic cessat obiectio, quia Magister iion intendit excludere nisi nomina propria, quae dicuntur de uno solo. — Qund obiicitur, quod nomina non signiticant substantiam; dicendura, quod significationem accipit pro suppositione, et tantum valet non signifi.cant quantum non supponunt. tur, filius autem latine dicitur, sed ut dicatur in/i/.ius, non admittit loquendi consuetudo; niliil tamen inlellealiud dicimus, quam non-filium? Negativa porro pargnamus. Qui ergo dicit: non homo est, non aliud genus quid est nisi non-genitus? Non ergo receditur a relatus, alia, qua pater. Atque tantum valet, cum dicitur ingenitus, quantum non-genitus vel non-filius.

Cap. II.

An solus Pater debeat dici non-genitus vel non-fllius, sicut dicitur ingenitus. Spiritus vero sanctus, sicut non Aidluv ingenitus, ita, non-filius, etjMiioIogiam nominis ostendendo eum hoc dicunt, non ralione praedicationis.

Cap. III.

Be proprietate j quam notat ingenitus.

Si autem vis scire, quae sit proprietas, secundum tio ergo vel dislinctio personarum in Scripturis posita est, in nullo autem naturae distinctio ».

Cap IV.

Responsio Ambrosii contra Arianos de Ingenito.

Ulud eliam taceri non oportet, quod Ariani ex eo probare nitebantur, alterius substantiae esse Patrem, alterius Filium, quia ille ingenitus, et iste genitus dioitur, cum diversum sil esse ingenilum, et esse genivertunt, ut putent, mutationem fleri quaestionis muta- Ergo ut respoudeam raihi propositae quaestioni, primo venio, non legi, non audivi. Cuius ergo mulabilitatis nos subticere quaedam oportet propter calumniantium insidias, quae catholicis ac piis lecloribus secure credi religionis et auctoritatis, ut eis nos oporteat semper sitatis, quin, cum opportunum fuerit, eis uli liberum habeamus.

Cap. V.

An diversum sit esse pati aliud est dicere ingenitum, aliud patrem, et quod diquia alia notio est, qua Pater est paler, alia, qua Fi-

Filius eo Deus est, quo Paler est Deus: eo igitur Filius lium esse; sed non est idem esse patrem et esse filium. est tamen diversa substantia, quia uon hoc secundum bile ». Ecce diversum esse dicit esse patrem et esse est filius. Non enim secundum essentiam Pater dicitur paler, vel Filius filius, sed secundum relationem.

Cap. VI.

iii sapientia genita dicitur seoundum relationem, vel secundum substantiam.

Sciendum quoque est, quod sicut solus Filius dicitur verbum vel imago ita etiam ipse solus dicitur saligitur, quae notatur cum dicitur verbum el imago. lu prielatibus.

Cap. YII.

De imagine.

Illud etiam sciri oportet, quia cum supra dictura species». Ex his verbis oslenditur, quod imago aliquando essentiae intelligentiam facit, et tunc ad se dicitur et non relative.

Siipra egit Magister de proprietatibus, quae sunt personarum et personales: hic incipil secunda pars, in qua agit de proprietatibus sive relationibus non personalibus. Et dividitur haec pars in duas, quia proprietas non personalis est duplex, scilicet innascibihtas et communis spiratio, quae signiTicatur per hoc nonien principium. Ideo primo agil de innascibilitate, secundo de communi spiratione, infra distinctione vigesima nona: Est praelerea aliud nomen etc. Prima pars habet duas. In prima determinat de proprietate innascibilitatis; in secimda, quia opposita circa opposita clarius elucescunt, tangit incidenter de proprietate nascibilitatis et nascibilis, infra distinctione eadem: Sciendum quoque est, quod sicut Filius.

Item prima pars habet quatuor partes. In prinia ostendit, quid sit significatum huius nominis ingenitus in se, ostendens, quod sit proprium personae Patris et differens a paternitate et dictum secundum relationem. Secundo determinat eius significationem in aequipollenli, sicut in hoc nomine

Ad intelligentiam eorum quae dicuntur in praesenti distinctione, quatuor quaeruntur.

Primo quaeritur, utram hoc nomen ingenitus sive innascibilis dicatur secundum substantiam, vel secundura relationera.

Secundo, supposito quod secundura relationera non genitus, et in hoc nomine innascibilis, ibi: Ideo solet quaeri, utrum, sicut solus etc. Tertio determinat huius nominis usum, ostendens, quod quaravis non habeat ortum ex Scriptura, quod tamen licet eo uti, quamvis.mbrosius videatur dicere contrarium — hoc enim facit ad reprehendendum haereticos — et hoc facit ibi: illud etiam tacere non oportet. In quarta vero determinat quoddam dubium, quod ex praedeterminalis habet ortum, ibi: Praelerea quaeri solet etc.

Sciendum quoque est, quod sicut solus Filius. Haec est secunda pars huius partis, in qua incidenter deterrainat de proprietate Filii sive Nati; et haec habet duas partes secundum duo, quae ibi tangit. Quia enim supra dictum fuerat, quod sapientia diceret commune, et imago proprium; ideo quia hoc posset generare dubium, quia inveniraus e contrario aliquando, ideo primo ostendit, quod sapientia nata proprie dicitur de Filio. Secundo vero ostendit, quod imago aliquando accipitur essentialiter, ibi: Illud etiam sciri oportet. dicatur, quaeritur, utrum dicat eandem relationem quam hoc noraen pater.

Tertio quaeritur, utrura innascibilitas sit proprietas sive relatio personalis personae Patris.

Quarto et uUimo quaeritur, utrum improcessibilitas dicat aliquam notionera in Patre.

Quantmn ergo ad primum, quod hoc nomen ingenitus dicatur secundum relationem, ostenditur:

1. Per Augustinum, qui dicit libro quinto de i.Trinitate et habetur in littera: « Non receditur a relativo praedicamento, cum ingenitus dicitur »: ergo dicitur secundum relationem.

2. Item, eodem libro: « Sicut genitus ad genitorem, ita ingenitus ad non-genitorem »; sed quod dicitur ad aliud dicitur relative sive secundum relationem: ergo etc.

3. Item, hoc ipsum videtur ratione, quia omne illud, in quo differt persona a persona, dicitur secundum relationem — hoc patet — sed secundum hoc quod est ingenitus differt Pater a Filio: ergo etc.

4. Item, nulla negatio privat modum significandi sive dicendi; sed genitus secundum relationem dicitur, ergo addita negalione, adhuc dicetur: ergo elc.

Contra: 1. Omnis relatio in divinis aliquid po- — illud certum est — sed ingenitus nihil ponit: ergo etc. Probatio mediae: si hoc nomen aliquid ponit, aut ergo secimdum quod negative, aut secundum quod privative tenetur. Non secundum quod negative; hoc constat. Si ergo secundum quod privative tenetur; sed privatio tollit actum et ponit aptitudinem: ergo secundum hoc ingenitus idem erit quod aptus generari, et non genitus; sed hoc nuUi convenit: ergo etc.

2. Item, omnis relatio in divinis in concretione significata importat distinctionem, et ideo nulla dicitur de essentia secundum modum denominationis — haec enira est falsa: essentia generat — sed ingenitus dicitur de essentia, nam divina essentia esl non genita, cum eius oppositum de essentia non praedicetur, scilicet genitus: ergo etc.

1 Cap. 7. n. 8, et hic lit. Magistri. c. 1.

3. Ilem, negaliones se habent e contrario affirmationibus; sed genitus est in minus quam 7-elatus, et generatio quam relatio: ergo ingenitus est in plus quam non-relatus, et ingeneratio quam non-relatio. Sed non-relalus vel non-relatio non dicitur secundum relationem, quia tunc opposita implicaret: ergo cum in pius sit hoc quod est ingenitus, non est in genere relationis: ergo etc.

4. Item, omnis relatio in divinis aut est respectu principii, aut respectu principiati: ergo si hoc quod est ingenitus dicit relationera, aut respectu principii, aut respectu principiati. Sed non respectu principii, quia tunc Pater haberet principiura, quod est inconveniens. Si Kspeciw. principiati, tunc ergo non eius est negatio, cuius fuit afDrmatio — nam genitus dicitur respectu principii, quia ab aliquo — ergo si ingenitus non dicitur respectu principii, tunc ergo negatio non dicitur respectu eius, respectu cuius fuit afOrmatio. Ergo nec dicit relationem ad principiatum, quia non permittit nomen, nec ad principium, quia non permittit res. Nomen ingenitus in principali intellectu dicit relationem privative, sed ex consequenti intellectu positive, scilicet fontalem plenitudinem.

Respondeo: Dicendum est, quod circa hoc diversae sunt positiones. Omnes enim posuerunt, quod hoc quod est ingenitus dicitur secundum nem, sed differenter.