Distinctio XI

Cap. II. De convenientia Lalinorum et Graecorum in sensu, et differentia in verbis. dere ostenditur. Omnis ergo lingim confiteatur, Spiri-

Supra egit Magister de processione Spiritus sancti in comparatione ad ipsum procedentem; haec est secunda pars, in qua agit de eadem in comparatione ad principium a quo. Et dividitur Iiaec pars in duas. In prima ostendit, quod Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio. In secuiida determinat, qualiter procedat ab eis, infra distinctione duodecima. Jtem quaeritur, cum Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio.

Prima iterum pars liabet quatuor. In prima

Ad intelligentiam huius partis duo principaliter quaerunlur.

Primo quaeritur de processione Spiritus sancti quantum ad principium, et quaeritur, utrum Spiritus sanctus prccedat a Patre et Pilio.

Quod autem solum a Patre procedat, probant Graeci ratione et auctoritate.

1. Ratione sic: emanatio Spiritus sancti est pro- cessio; sed processio est molus ab uno in alium: ergo

si recte est processio in divinis, Spiritus sanctus aeterna processione procedit ab uno in alium. Si ergo procedit a Filio, aul procedit in Patrem, aut in aliam personam; non in Patrem, quia Pater nihil accipit a Filio, nec in aliam personam, cum non sit dare quartam: ergo non procedit a Filio.

2. Item, alia ratione sic: quia Spiritus sanctus procedit per modum spirationis, sicut Verbum per

Secundo, utrum procedat a Patre et Filio, in

3. Item, Spiritus sanctus, ut omnes dicunt, pro-

4. Item, Spiritus sanctus procedit a Patre aut

per uDuni sullicienler: ergo si a Filio procedit, cum procedat plene;t Patre. in illa sununa Trinitate est superlluilas, (luoil absurduni esl.

;>. Iteni, lioc ipsum nilunlur Graeci ostendere per uueloritalem; sed non possunt per sacrae Scripturae inlroduclioncMii, ideo arguunt per privationem in Evangeliis, et niaxime in Evangelio loannis et Epistolis, ubi integre traditur nostra lides, sed in nullo dicitur, quod Spiritus sanctus procedat nisi a Patre tantuni; loannis decimo quinto: Spiritum veritatis, qui a Patre procedit: ergo aut Evangelia insufTicienter fidem docent, aut Spiritus sanctus tanlum procedit a Patre.

6. Item, in quatuor Conciliis apud Graecos celebratis, ubi a Patribus fides sufficienter est explicata, dicitur, quod Spirilus sanctus procedat a Patre, et nihil dicitur de Filio: ergo si Deus sufficienter illis fidem revelavit: ergo etc.

7. Iteni, hunc errorem munire nituntur per Doctores, qui non solum apud eos. sed etiam apud nos celebres sunt.

Et primo per Gregorium Nazianzenum, qui dicitur Theologus: « Filius et Spiritus sanctus, geminus Patris radius, usque ad nos miserunt claritatem suam »: ergo exeunt a Patre, ut duo radii.

8. Et Dionysius etiam dicit in libro de Divinis Nominibus: « Es immateriali et impartibili bono cordialia exorta sunt lu mina », — loquitur de Patre — ergo exeunt ut lumina; sed taha sic se habent, quod unum non est ab altero: ergo etc.

9. Item, Damascenus expressius: « Spiritum sanctum ex Patre dicimus et Spiritum Patris nominamus; Spiritum vero sanctum ex Filio non dicimus, et tamen Spiritum Filii nominamus».

10. Item, si Latini hoc cognoverunt, cum Graeci non cognoverunt, aut fuit hoc Scripturae auctoritate, aut praedicatione, aut ratione, aut revelatione. Scripturae auctoritate non; quia eandem per omnia Scripturam habent Graeci; similiter mcpraedicatioiw, quia idem doctor Graecorum, qui est et Lalinorum, qui eis fidem perfecte tradidit, scilicel Paulus Apostolus; si ratione, sed ratione non suflicit aliquid affu'mare in his quae sunt fidei. Unde Dionysius et Damascenus dicunt, quod nihil est dicendum nec cogitandum de illa summa Trinitate praeter id quod nos sacra eloquia docuerunt, et Hieronymus: «Nil credatur uiihi, nisi confirmavero per novum et vetus Testamentum ». Si revelatione, quaeritur, cui fuerit revelatum et cum Deus velit omnes homines salvos fieri, quare hoc non revelavit Graecis? Et iterum, quoinodo constat quod hoc fuerit a Deo?

CoNTBABiuM '- 1. arguitur rafione ostensiva Spiritus sanctus secundum omnes fideles procedit ut donum, sicut ex multis locis Scripturae probatur; et iterum, omnes tam Graeci quam Latini dicunt, Spiritum sanctum a Filio nobis donari: ergo omnes concedunt, procedere ab utroque, cum non detur, nisi a quo procedit.

2. Item, Spiritus sanclus secundum omnes, et sicut supra ostensum est, procedit ut amor; sed amare non tantum est Patris, sed etiam Filii, unde et per omnia amat Filius, sicut et Pater: ergo si a Patre amante amor procedit, eadem ratione a Filio.

3. Item, Spiritus sanctus secundum omnes procedit ut nexus; sed perfectior nexus est, qui ab extremo utroque procedit, quam qui ab altero: ergo si Spiritus sanctus est nexus perfectissimus, non solum a Patre procedit, sed etiam a Filio.

4. Item, hoc idem ostenditur ratione ducente ad impossibile sic: omnis distinctio personarum in divinis attenditur secundum relationem et originem: ergo si Spiritus sanctus non procedit a Filio, nec e converso, nulla est ibi origo: ergo nulla est ibi mutua relatio, ergo nec distinclio.

5. Item, maior germanitas est inter duos, quando unus procedit ab altero, et ambo a tertio, quam si unus nihil habeat ab altero; haec est per se nota: ergo si Spiritus sanctus non est a Filio, nec e converso, non est perfecta unio: ergo nec summa nec perfecta beatitudo.

6. Item, perfectior est expressio, quando generans communicat genito non tantum substantiam, sed eliam actum, qui naturae geniti non repugnat; sed actus spirandi non repugnat Filio, quia nuUum ex hoc inconveniens sequitur, si spiret: ergo si Pater hunc actum ei non communicat, Filius non est perfecta imago.

7. Item, hoc ipsum ostenditur auctoritalibus, et primo auctoritate Apostoli ad Galatas quarto: Misit Deus Spiritimi Filii sui etc; ergo cum Pater non mittat Spiritum nisi Filii, idem est Spiritus Patris et Filii; sed eius est Spiritus, a quo procedit: ergo Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio. Si dicas, quod non sequitur, quia non dicitur Filii, quia procedit a Filio, sed quia est in Fiho: ergo eadem ratione, cum Fihus sit in Spiritu sancto, potest dici Filius Filius Spiritus sancti

8. Item, loannis decimo quinto: «Quem ego niittam vobis a Patre Spiritum veritatis ». Ex hoc arguitur sic: nullus mittit alium, nisi habeat auctoritatem super illum; nuUus autem habet auctoritatem super alium, nisi aliquid tribuat ei; sed nulla persona tribuit alii % nisi ab ipsa procedat: ergo a primo, Spiritus sanctus procedit a Filio. Si dicas, quod a Filio mittitur ex tempore et ex tempore procedit; contra: Filius non ideo habet auctoritatem, quia mittit, sed ideo mittit, quia habet auctoritatem: ergo ante habet auctoritatem, quam mittat teraporaliter: ergo antequam raittat temporahter, necesse est Spiritum sanctum procedere a Filio: ergo etc.

9. Item, loannis decimo sexto: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. Ex hoc arguitur sic: quisquis est omne quod habet, est omne quod accipit; sed Spiritus sanclus, cum sit Deus summe simplex, est omne quod habet, ergo omne quod accipit: ergo si accipit aliquid ab aliquo, accipit esse; sed a quo accipit esse, ab illo procedit: ergo si ahquid accipit a Filio, procedit a Filio. Sidicas, quod accipere illud est temporaliter; tunc obiicitur ex hoc, quia omne quod temporaliter accipit aliquid ab aliquo, mutatur, etc. Spi7-itus sanctus procedit a Patre et a Filio.

i: Dicendum, quod, sicut ostensum est conciasio. auctoritatibus et rationibus, fidei veritas est, quod Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio.

Ad intelligentiam autem controversiae Latinorum et Graecorum et originem eius notandum est, quod circa processionem Spiritus sancli de Filio est duo cogniuoct considerare, scilicet articuli comiMwm et eiusdera iis anicuii. cogniti professionem. In primo orta est differentia, in secundo controversia.

Cognitio autem huius articuli fundamentum habet a Scriptura, profectum vel incrementum a ratione, sed consummationem a revelatione. In Scripturae auctoritate Graeci et Latini conveniunt, quae dicit, Spiritum sanctum esse Filii et mitti a Filio; sed in ratione et revelatione differunt.

In ratione quidem intelligendi. Nam cum Scri-. Dio-erentia ptura dicat '% Spiritum sanctum procedere, Graeci ad intelligendi intelligendum usi sunt alio modo et alia similitudine cedere. processionis, alio modo Latini. Nam cum processio dicatur in creaturis motus localis ab uno in aliura et dicatur motus causalis unius ex alio, Graeci intellexerunt processionera primo modo, ab uno in alium; Latini vero secundo modo. Et in hoc melius intellexerunt Latini quam Graeci, quia comparaverunl processionem aeternam processioni magis spirituali; et ideo magis simili comparaverunt, et sic melius.

Similiter, Scriptura dicit, Spiritum sanctum itemquoad per spirationem procedere. Et cum duplex sit gpj. ratio, scilicet flatus exterioris et amoris interioris, Graeci comparaverunt Spiritum spirationi flatus exterioris; sed Latini spirationi amoris interioris: et ideo Latini melius, quia spiritualiori et similiori similitudini aptaverunt.

Similiter, cum Scriptura dicat, Spiritum sanctum nem qooad procedere ut nexum et communionem, et duplex possit esse nexus, vel sicut medium iungens unum,

alteri, vel siiut extrcmiuii. in qiio coniunguntur; Ciraeci coiuparaverniil iriiuo modo, Latini secundo, et ideo spiriliialiori inodi) et siiniliori, quia ille nexus luagis habet siinilitudinem personae.

Quia ergo ditTerentiam habuerunt In ratione, et Latini spiritualius et convenientius comparaverunt;. ratione sua sunt elevati, et per hoc ad intelligentiam Scripturae dispositi, et ideo manifesta revelatione edocti sunt de Spiritus sancti processione. Graeci vero, quia similitudines differentes et minus proprias aptabant, ideo sunt sua ratione depressi; et non valentes intelligere, Spiritum a Verbo procedere, nec in alium ab aeterno procedere, arctaverunt Scripturam ad intelligendum de processione temporali, et ideo sibi viam revelationis clauserunt. Haec est ergo ratio diversitatis in huius articuli cognitione.

Controversia vero venit ex huius articuli professione. Professio vero huius articuli venit ab Ecclesia Latinorum ex triplici causa, videlicet ex fidei everitate, ex periculi necessitate et ex Ecclesiae Fides dictabat hoc, et periculi necessitas imminebat. ne forte aliquis hoc negaret in quod periculum inciderunt Graeci; et Ecclesiae auctoritas aderat: et ideo sine mora exprimi debebat.

Negatio vero huius articuli venit ex triplici scilicet Bx ignorantia, ex superbia et perimacm. Ex ignorantia, quia nec Scripturam intellexerunt nec habuerunt congruam rationem nec apertam revelationem. Ex superbia, quia, cum reputarent se sciolos et vocati non fuerunt noluerunt proflteri quod non erat per eos inventum. Ex pertinacia, ne convincerentur et irrationabiliter moveri viderentur, invenerunt pro se rationes contra veritatem: et ideo suam sententiam defendere ausi sunt et auctoritati Ecclesiae Romanae obviare; et ideo facti sunt haeretici, quia denegant fldei veritatem, et schismatici, quia recesserunt ab Ecclesiae unitate.

Sed quia mos est haereticorum et schismaticocum se non possunt rationibus communire, jjjersam partem accusare; ideo nos accusant, et redarguunt tanquam curiosos et tanquam excom- Multi codd. omittunt modo, quod Vat. transponit post municatos et schismaticos. Curiosos, quia sine huius articuli professione salus erat. Quare ergo intromiserunt se Latini hoc perquirere, quod non fuit necessarium?

Sed ad hoc patet responsio, quia fuit propter periculum in quod ipsi inciderunt.

Similiter, dicunt nos excommunicatos, quia Symbola corrumpimus, in quibus per sanctos Patres sub excomnranicationis poena hoc erat prohibitum.

Et ad hoc patet responsio per praedicta, quia non corrumpimus, sed perflcimus; nec sententia lata est contra perflcientes, sed contra corrumpentes. Vel potest dici, sicut dicit Anselmus, quod edidimus; et hoc quidem facere potuimus, quia Romana Ecclesia plenitudinem potestatis a Petro, Apostolorum principe, acceperat, in qua nulla Patrum sententia nec interdictum potuit nec arctare nec ei praeiudicare nec ligare eam ad aliquid.

Similiter dicunt nos schismaticos, quia a nobis incepit divisio; cum enim hoc vellemus asserere, noluimus eos vocare.

Et ad hoc responderi potest pro Latinis, quod eos vocare non fuit opportunum — quia Ecclesia sine eis hoc poterat — et hoc, quia erat laboriosum propter distantiam, erat iifructuosum, quia iam non erat in Graecis sapientia tanta, sicut fuerat, immo ad Latinos transierat, erat nihilominus periculosum, quia quod pro certo habendum erat periculum erat ducere in dubium.

Et sic patet, quod frivolae sunt eorum accusaliones. Ad rationes autem, intellectis quae dicta sunt, facile est respondere.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod processio est ab uno in alium; dicendum, quod verum est de processione locali, sed non est verum de processione causali, sicut infra mehuspatebit; ctun procedere in aliura sit dupliciter, aut quia in alium tendit sicut obieclum; et sic Spiritus sanctus est amor, quo Filius amat Patrem, sicut e converso; si autem sic dicatur procedere in aliquem, ut ab eo recipiatur, omnino stultus est intellectus. Est enim dicere, quod amor,

qui est Spiritus sanctus, oriatur a Patre et subsistat in Filio, sicut rivus oritur a fonte et requiescit in lacu profundo.

2. Ad illud quod obiicitur de spiralione, quod praecedit verbum; dicendum, quod verum est de exteriori verbo, et non de interiori: et exterius non est simile.

3. Ad illud quod obiicitur de nexu, dicendum, quod nexus non habet rationem medii, sed ralionem tertii, quidquid aliqui voluerunt dicere, quod locum tenet et medii et tertii; et voluerunt sustinere opinionem Graecorum et Latinorum et distinguunt duplicem modum procedendi, scilicet in alium, et sic procedit a Patre; vel ab alio, et sic procedit a Patre et Filio. Istud est exsufHandum hodie, quia non habet intellectum sanum; immo oranino eodem modo procedit ab utroque, et tamen utriusque nexus est, sicut ponitur exemplum de duobus lignis, ex quibus procederet una flamma.

4. Ad illud quod obiicitur, quod ab altero sufficienter, ergo etc; dicendum, quod istud verum esset, si essent diversa principia Spiritus sancti; quod non esl verum, sicut infra patebit Unde sicut non valet Iioc argumentum: Pater creat, et Filius similiter; et Pater est sufliciens in creando: ergo Filius superfluit; — quia sunt unum principium in creando — similiter solvendum est in proposito.

5. Ad illud quod obiicitur, quod non reperitur in Scriptura; dicendum, quod si verba non reperiantur, reperitur tamen sensus, sicul in obiiciendo mon- «tratum est. Tamen argumentum non valet: non reperitur in Scriptura, ergo non est verum; quia Scripturae mos est, quaedam tacere propler insinuan- dam humilitatem: unde Dominus, volens nos erudire ad humilitatem, omne quod suum est Patri attribuit, sicut dicit loannis septimo: Mea doctrina non estmea. Similiter dicit loannis decimo quinto: Qui a Palre procedil, loquens de Spiritu sancto, et tamenipse subiungit: omnia, quae Pater habet, mea mnt: et ideo argumentum non valet.

6. Ad illud quod obiicitur de Conciliis, dicendum, quod nec in Concihis illis sunt omnia instituta. quae spectant ad mores, nec etiam omnia dicta, quae ad fldem pertinent; sicut in Symbolo, quod cantatur in missa, nihil dicitur de descensu ad inferos. Sed nunquid laluit sanctos Patres processio Spirilus sancti a FiUo? et si non latuit, quare non dixerunt? Credo quod non latuit, sicut patet per afitiquos Graecos, quorum Magister adducit auctoritatem in littera; sed tamen non fuit expressum, quia non erat opus. Nullus enim negabat nec negare volebat. Sed haeretici multa, quae erant implicita fldei nostrae, sua importunitate compulerunt explicare; et sic patet illud.

7. 8. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Dionysii et Gregorii, dicendum, quod non est omnimoda similitudo, sed maior dissimililudo. Attenditur autem similitudo in hoc; scilicet quantum ad plenitudinem fontalitatis in Patre et in divisione personarum emanantium ab eo, et in receptione influentiae in creatura: non tamen est omnimoda similitudo quantum ad modum emanandi; et sic patet illud.

8. Ad illud quod obiicitur de Damasceno, dicendum, quod non est in ista parte ei assentiendum, sicut enim intellexi, ipse fuit in tempore, quando orta est contentio. Unde non est in hoc sustinendus, quia simpliciter fuit Graecus, tamen ipse caute loquitur. Unde non dicit, quod Spiritus non sit a Filio, sed dicit, non dicimus a Filio, quia Graeci non confltebantur, nec tamen negabant; sed modo eorum raaledicta progenies addidit ad paternam deraentiam et dicit, quod non procedit a Filio nisi temporaliter. Et ideo tanquam haereticos et schisraaticos eos damnat Romana Ecclesia.

sancti verbum procedendi. Graeci vero verbum procedendi

Utrum Spiritus sanctm procedat a Secundo quaeritur, utrum Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio, in quantum sunt unum, aut in quantum differentes.

1. Et quod in quantum unum, videtur per Anselmum in libro de Processione Spiritus sancti:. Nullus intellectus capit, Spiritum sanctum esse Patris et Filii, secundum quod alter est Pater, alter FUius, sed secundum quod uterque esl idem Deus ».

2. Item, ratione ostenditur sic: unitas effectus est ab unitate actus, et unitas actus ab unitate potentiae Biel, hic q. 1. 2.

et Filio tanquam ab uno principio. vel subiecti; ergo cura una sit persona producta a Patre et Filio, ergo per unum actum producitur et per unam potentiam: ergo spirant, in quantum sunl unum.

3. Item, quod est a duobus, in quantum duo, aut est insufficienter a quolibet, aut ab altero superflue; sed Spiritus sanctus a nuJla persona est insufficienter nec superflue, quia neutrum convenil naturae perfectae: ergo etc.

4. Item, quod est a duobus in quantum duo, est compositum, si consubstanlialiter estab iliis; ergo - Plurimi codd. cum ed. I consubstanlialiter loco subslantialiter. In proxime sequenti propositione exhibemus lectionem,

quod illud unum habeat differentiam; sed Spiritus sanctus non est compositus: ergo etc.

5. Item, nihil unum procedit a duobus consimilibus in natura in quantum duo, nisi alter sit sicut principium activum, alter sicut principiuni passivum, sive alter ut pater, alter ut mater; sed hoc non est in divinis: ergo etc.

CoNTnA: 1. Qui procedit a duobus, ita quod ab uno principalius quam ab alio, procedit in quantum sunt duo; sed Spiritus sanctus principaliter procedit a Patre, sicut dicit Augustinus et habetur in sequenti distinctione: ergo etc.

2. Ilem, qui procedit a duobus in quantum sunt distincti, procedit a duobus in quantum sunt duo; sed nexus non est nisi distinctorum: ergo qui procedit ut nexus, procedit ab eis ut a distinctis, et ita ut a differentibus.

3. Item, ab unitate subiecti est unitas actus, et a pluralitate subiectorum pluralitas actuum; sed Pater et Filius sunt duo: ergo spirant duplici spiratione: ergo spiratur Spiritus sanctus abeis, in quantum sunt duo: ergo etc.

4. Item, si spirant Spiritum sanctum in quantum sunt unum, aut in quantum sunt unum in subslantia, aut in notione, aut in persona. Si in quantum sunt unum in substanlia: ergo cum Spiritus sanctus sit idem in substantia, Spiritus sanctus procedit a se. Si in quantum sunt idem in notione; hoc nihil est, quia non ideo spirant, quia sunt spiratores, sed fi converso. Nec in quantum sunt unum in persmia, quia in persona non uniuntur. Spiritus sanctm procedit a Patre et a Filio, non quatenus sunt dislinctae personae, sed quatenus in eis est una fecunditas voluntatis sive una spirutio activa.

Respondeo: Dicendum, quod Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio, in quantum sunt unum in fecunditate voluntatis. Una autem est in Patre et Filio voluntas, quia Pater et Filius sunt una substantia; si ergo est in eis voluntatis fecunditas, una est fecunditas in eis. Voluntatis autem fecunditas est in Patre et in Filio, quia ulerque Deus improcessibilis. Sicut enim. superius dictuni fuit de numero personarum et infra melius patebit, cum agetur de innascibilitate, quae idem est in Patre quod primitas; cum primum et principium sint idem; ratio primitatis est ratio principiandi, sive fecunditatis. Quoniam igitur Pater prior est omni emanatione, scilicet processione et generatione, quia nec generatur nec procedit, hinc est, quod utroque modo est principium. Quia vero Filius prior est emanatione processionis, non generationis — quia generatur, tamen est inspirabilis — hinc est, quod est principium spirandi, non generandi. Quia vero Spiritus sanctus neutro modo se habet, neutro modo est principium. Indeest igitur, quod quamvis Spiritus sanctus a duobus procedat, quia tamen procedit non ut sunt differentes, sed ut est in eis una fecunditas voluntatis, quod Spiritus sanctus procedit ab eis, in quantum sunt unum.

1. Ad illud quod obiicitur, quod principaliter

procedit a Patre,; dicenclum, quod principaliter potest dici dupliciter: aut respectu secundarii; et sic iniportat ordinem prioris et posterioris, et sic ponit diversitatem, et hoc modo non accipitur hic; alio modo prout principalitas dicit quandam auctoritatem, sicut Pater dicitur operari per Filium. Unde unaquaeque creatura producitur a Patre per Filium, in quantum sunt unum; et sic intelligendum est in proposito.

2. Ad illud quod obiicitur, quod nexus procedit a pluribus etc; dicendum, quod ratio nexus incipit a distinctione et tendit sive perducit in unitatem: unde ultima et completiva ratio est unitas. Licet ergo nexus sit duorum et a duobus, si est perfectus nexus, est ab eis in quantum sunt unum, non in quantum sunt plures.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ab unitate subiecti est unitas actus et a pluralitate pluralitas; dicendum, quod istud non habet instantiam secundum modum loquendi, quia si duo sunt termini copulati, actus numeratus debet eis reddi; sed secundum rem distinguendum est, quia subiectum diciturdupliciter: aut per se etpi-imo, aut nonprimo; et illud verum est de subiecto per se et primo, non de alio; et sic accipiendo, Pater et Filius non sunt unum principium, seu primum subiectum spirationis, quia non spirant secundum quod Pater et Filius, sed secundum quod in eis est una fecunditas voluntatis, et ita in quantum umim. — Vel aliter dicendum, quod est loqui de actu, ut est actus vel origo, et de actu, ut est accidens. Si loquamur de actu, ut est accidens, de necessitate numeratur ad numerum subiecti, quia non est unum accidens in duobus subiectis. Si autem loquamur de actu, ut est actus, sic comparatur ad subiectum ut ad principium, et sic non numeratur ad numerum subiecti secundum quod subiectum, sed secundum quod principium. Quoniam igitur in divinis spiratio non est accidens, sed productio vel relatio:

ideo sequitur unitatem subiecti, ut est principium, quia Pater et Filius, quamvis duae sint personae, tamen sunt principium unum, quia per eandem virtutem spirant: ideo actus non numeratur in illis, ideo spirant una spiralione, quamvis sint duo,

4. Ad illud quod quaeritur ultimo, aut in quan.- tum unura in substanlia etc.; dicendum, quod in quantum unum in fecunditate voluntatis, prout illa volunlas tracta est ad notionem per fecunditatem, quae fecunditas est ratione primitaiis, quae primitas significatur per hoc quod est improcessibilis. Et hoc est quod dicit Anselmus, quod Pater et Filius spirant, secunduni quod uterque est idem Deus, non secundum quod Deus simpliciter, sed secundum quod Deus in utroque; hoc est considerare voluntatem in personis.

Si ergo quaeras, utrum in quantum unum in substantia, aut notione, aut persona; dicendum, quod responderi potest dupliciter, secundum duas opiniones prius positas de potentia generandi, distinctione septima; quod quidam dicunt, quod potentia generandi non differt a generatione sive paternitate nisi modo loquendi, el ita dicit notionem, scilicet personalem proprietatem, ut generatio, licet alio modo. Similiter isti dicunt, quod fecunditas voluntatis sive vis spirativa dicit eandem nntionem quam spiratio, licet alio modo, quia vis spirativa dicit ut in ratione aptitudinis, sed spiratio in ratione actus; et ita secundum hos in quantum sunt unum notione. Alii dicunt, quod sicut potentia generandi dicit naturam in persona, ita essentiam personaUter, sic vis spirativa voluntatem dicit, ut voluntas est in personis, in quibus est secunda; et ita Pater et Filius spirant in quantum unum in essentia sive natura sive voluntate, ut dicatur proprius voluntate conside-. rata in personis. Quaehbet harum positionum mihi videtur satis probabilis.

e. in spiratione activa.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo de hoc quod dicit: In principalibus Conciliis, quae apud eos celebrata sunt. Quaeritur ergo, quae sunt illa quatuor principalia Concilia?

Respondeo: Et dicenduni, quod fuerunt quatuor i-principalia Concilia Apostolorum in Ecclesia primitiva, ut dicit quaedam Glossa super Actus. Primum fuit ad electionem Matthiae, Actuum primo; secundum ad electionem septem diaconorum, Actuum sexto; tertium fuit ad non imponenda legalia gentibus, Actuum decimo quinto; quartum ad tolerandum legalia ad tempus, Actuum vigesimo primo.

Concilia vero Patrum principalia apud Graecos 1 similiter fuerunt quatuor, scilicet Nicaenum, Ephe- sinum, Chalcedonense et Conslantinopolitanum.

Item quaeritur de expositione illa, quam ponit Magister super illud: Qui aliud docuerit vel aliter praedicaveril etc; et exponit: id est, conti-arium docuerit vel contrario modo etc.; quia non videtur ista expositio probabilis, eo quod ille qui contradicit articulis, excommunicatus est ipso iure: ergo non oportebat pro contrario dare sententiam: ergo videtur, quod pro diverso tulerunt sententiam. Praeterea, unde venit ista exposilio? Pro DeoM quare non dixerunt: quisquis contradixerit?

Respondeo: Dicendum, quod sicut dicit Ansel- 3. 4. — Biel, 1. Sent. d. 12. q. 1. 2. mus: Omnis veritas sacrae Scripturae potest dici, quae sacrae Scripturae non contradicit, propter suam generalitatem et dignitatera; et ideo praedictaexpositio habet hic locum. Nec fuit inconveniens exprimere excommunicationem haereticorum, quia sancti Patres in Conciliis ordinabant quae iuris erant, et propterea ad terrorem estdictum; et maluerunt dicere aliud, quamvis intellexerint contrarium, ut magis compescerent ora praesumptuosorum, ne adinvenirent novitates in flde. Secundum veritatem autem excommunicationis sententia non se extendit nisi ad contradicentes; quia non fuit eorum intentio, praecludendi viam ad explanationem fidei faciendam maiorem, si Deus alios magis illuminaret; et si hoc dixissent, constat quod non bene moti fuissent, et sententia eonim merito abolenda esset.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod non est aliud Spiritum sanctum esse Filii quam esse a Filio. Sed contra: aliud est dicere cappa Socratis quain cappa facta a Socrale: ergo similiter videtur ] in proposito; aut si non, quaeritur ratio. i Et dicendum, quod genitivus, quamvis denomi- I netur ab habitudine principii, tamen aliam habitu- I dinem importat, immo alias, ui possessionis; sed I cum in divinis non cadat diversitas nec habitudo nisi! originis, ratione materiae in divinis determinatur ad I habitudinem principii; et ideo in Deo idem est; dicere Spiritus Filii, quod Spiritus procedit a Filio.

9 Val. contra multos codd. ut AFGHITXZ elc. et ed. 1

quod esl nonipii alisnliitiini, sicut hoc nomen Deus, non habet proprie idiistrni cum genitivo, quia tunc ideni esset ilicero Spiritus Filii quod Deus Filii: ergo oportet. quod accipiatur Spiritus, secundum quod dicitur a spiratione; et sic est nomen importans originem: ergo sicut sequitur: Filim Patris, ergo Fihus qui est a Patre, et ita est dicere Spiritu.s Filii, id est, Spiritus qui est a Filio.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Nm sine me et sine meo et Patris arbitrio etc. Videtur male dicere, quia qui habet arbitrium super aliquem habet dominium super illum: ergo videtur secundum lioc, quod Spiritus sanctus sit inferior Fiho. Si tu dica, quod arbitrium dicat voluntatem; hoc ni-

Utrum &piritus sanctus pius vel plenius procedat a Palre quam a Filio. quam Filius genitus fueril. hil est, quia- similiter cum una voluntas sit trium, similiter Filius non loquitur sine arbilrio Spiritus sancti, et Pater similiter; quod non dicitur proprie.

Respondeo: Dicendum, quod Spiritus sanctus est Patri et Filio consubstantialis, ita quod a'Patre et Filio procedit; operatio ergo Spiritus sancti comnmnis est Patri et Filio, et similitef aeque habet esse a Patre et Filio; ita quod non est dicere, quod habeat locutionem propriam, nec quod habeat locutionem a se; et haec duo voluit excludere Dominus cum dixit: Non loquetur a semetipso, ut exchidatur ratio proprii et ratio primi principii. Et hoc exponens Didymus cmiTZ. proprium dicit: Nmisine me,cmtra rationem primi principii dicit; Sinemeo et Patris arbitrio; et arbitrium non importat dominium vel causalitatem, sed solum auctoritatem in Patre et Filio respectu Spiritus sancti vel eius operationis. de utroque ». Ecce his verbis absoluta est quaestio illa, qua quaerebatur, utrum prius processerit Spiritus san- Quod &pirilvs sanctus prindpaliler et proprie dicitur procedere a Patre.

misso ». Item: « Ante tempora Unigenitus tuus ex te Symbolo professus sum, semper oblineam: Patrem tur ab utroque. Sed hoc ipsum habet Filius a Palre,

De aeterna processione Spiritus Item quaeritur, cum Spiritus

Haec est secunda pars, in qua Magister determinat, quaUter Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio; et haec pars habet quatuor capitula seciincutione, ut ostenderet in Patre esse auctoritatem. Inde beant prius etposterius, quia ibi omnino nulla sunt». qualiter a Patre et Filio procedat.

procedat a Patre el Filio. diim quatuor, quae deterrainat in quatuor capitulis. Nam primo quaerit et determinat, utrum Spiritus sanctus prius procedat a Patre, et determinat, quod 1» loan. 7, 16. — Immcdiale antea Vat. cum pauds edd.

unc Iractnnihim cst quod 6-ecuii.do quaerebatur. Tertiti vcii) (lclcniiinat, utrum proprie a Patre procfdal. ft (liiit quoil si.c, ibi: Ex eodem sensu dieitiir etiain proprie procedere de Palre. Quarlo

Supposito ex praecedentibus, (]uod Spiritus saiictiis procedat a Patre et Filio, ad intelligentiam huius partis quatuor quaeruntur de processione Spiritus sancti in comparatione ad utrumque.

Primo quaeritur, utrum Spiritus saiictiis prius procedat a Patre quam a Filio.

De processione Spirilus sancti in

Utrum Spiritus sanctus a Circa primum, quod prius sit a Patre quam a Filio, sic ostenditur.

1. Causa prima est, in qua eststatus, ergo et principium primum est, in quo est status; sed status est in Patre: ergo Pater est principium primuni; sed primum supponit prius: ergo prius procedit a Patre quam a Filio.

2. Item, causa prima est quae agit, alia non supposita: si ergo Pater producit non per suppositionem alterius principii, Filius per suppositionem, prius producit Pater quam Filius.

3. Item, quod habet aliquis ex se per prius habet, quam quod habet ex alio; sed producere Spiritum sanctum habet Pater a se, et Filius a Patre: ergo per prius habet Pater quam Filius.

Contra: 1. Ubi non est ponere posterius, nec quia prius respectu posterioris dicitur; sed in Trinitate non est ponere posterius: ergo nec prius. Si ergo processio Spiritus sancti a Patre et Filio est aeterna, patet etc.

2. Item, ubi est ponere prius et posterius, est ponere diversitatem principiorum; sed Paler et Filius producunt Spiritum sanctum in quantum unum, ut supra monstratum est: ergo non est ibi ratio prioris. dat a Patre per Filium, ibi: Forte etiam iuxta hanc int.elliyentiam, ubi confirmat auctorilate Hilarii, quod Spiritus sanctus mittitur a Patre per Filium et procedil.

Secundo, utrum plenius a Patre quain a Filio.

Tertio, utrum procedat a Patre mediante Filio.

Quarlo et ultimo, utrum processio Filii prior sit secundum ordinem intelligendi processione Spiritus sancti, vel e converso.

ad Patrem et Filium. prius quam a Filio procedat.

3. Ilem, si per prius procedit a Patre quam a Filio, aut a Filio non procedit, aut bis procedit; sed procedit a Filio et non procedit bis: ergo etc.

4. Item, contingit intelligere prius, non intellecto posteriori: ergo si per prius procedit a Patre, ergo contingit intelligere, quod procedit, non cointellecto Filio. Sed contra: Spiritus sanctus est amor uniens et amor nectens; sed non est accipere mutuum amorem ad minus quam inter duos, ergo nec Spiritum sanctum esse nisi a duobus: ergo nec per prius procedit ab uno quam ab alio.

coNcmsio. Spiritus sanctus auctoritale quideni prius procedil a Patre quam a Filio, non vero prius duratione, vel causalilate, vel etiam origine.