Distinctio XXXI

Respondeo: Dicendum, quod hoc nomen spiritus dicit relationeni secunduni esse; et ideo, quia relatione secunduni esse nihil refertur ad se ipsum secundum idem, nullo modo Spiritus sanctus, in quantura spiritus, ad se refertur. Sed donum non tantura iniporlat relationera secundura esse, ut pula cum dicit auctoritatem in dante, sed etiam secundum modum dicendi, ut quando dicit largitatera et potestatem in conimunicante; et quia taliter potest secundum modura intelligendi comparari ad se ut datum, in quantum datum, dicitur ad se, in quantum clans, non. Ideo concedit, quod appellalio dati vel donati refertur ad Spiritura sanctum, non autem spiritus sanctus.

An Filius dicatur aequalis vel similis Patri secundum.

Praeter-ea considerari oportet, cum tres personae sententia sancti Hilarii, qua in Trinitate -fersonarum propria ostendit.

Non est hic praetermittendum, quod illustris vir Hilarius proprietates personarum assignans dicit. Filium aequalemesse Patri, si in aliquo, scilicet quod pertineat ad significandam eius substantiam, inaequalis est eiusdem substantiae ». « Aequalis est etiam Spiriperspicuum lit, quod secundum substantiam Filius est dine. Cum enim dicitur Filius similis Palri, relative in Munere. Quae tantae ditficultalis sunt verba, ut

liorum verborum, id esl Palris et Imaginis et Mimeintelligentiam, quantum valeo, non euni secutum arbidissidens et nullo modo inaequalis et nulla ex parte aliud vivere et aliud esse, sed idem; et primus ac perfectum, cui non desit aliquid, et ars quaedam omnipotenlis et sapientis Dei plena omnium rationum vilitudo. Est ergo Paler, est etiam Filius, quia imago Patris est Filius; el quia imago est, ut rei imago sit, spedens omnes creaturas pro captu earum. Ilaque illa tria cum et ipsa eoruni explanatio, quam hic Augustinus gnasse dicitur Hilarius, quia relativa nomina personaonmia propter Filium, connexa omnia propter Spiritum singulus quisque horum Deus est, el siraul omnes unus Deus, et singulus quisque horum plena subslantia est, rum trium distinctio.

Cap. ni.

Qtiare Pati'i attribuitur unilas.

Sed pluriraos movet, quod Patri attribuit unitatre esse dicitur, quia nec est aliquid aliud, a quo sit — non enim ab alio est — nec ab eo aliquid vel aliquis esl quia Deum unum praedicari, natura unius innascibilis pium sit». Idem in eodem: « Omnibus creaturis subtulit essentiam, non secundum creaturam voluntatis essentiam ».

Cap. IV.

Quare Pater et Filius dicantur esse unum vet unus Deus, sed non unus. sanctus recte dicuntur esse unum et unus Deus sed natura. Unus autem vel una non potest dici de diversubstantiae. Unde Augustinus in sexto libro de Trinitate tura. Si autem et aliqua plura sint eiusdem natwrae, enim tam diversum? — nisi addatur vel subintelligatur, beris. Quod enim dixil unum, libera! te ab Ario; quod

NoHda. Hiliirius in libro de Synodis: « Mliius lorte gloriani, ut sint quidem per substantiam Iria, per contriplex nuncupatio obtineret sub falsilate nominum unioconfessio; iion possunt secundum naturae indifferentiam et nomen indifferens non unum esse in essentiae genere, « Non enini religiosa unitas nominis ex indifCerentis naturae essentia constituta personam genitae ademit essentiae, ut unica ac singularis Dei substantia per in utroque nalurae iudissimilem subslantiam praedicetur ».

De relativis, quae de Deo

Praelerea considerari oportet, cum

In praecedeDli proxima particula egit Magister de relativis, quae dicuntur de Deo proprie et teniporaliter. In hac parte agit de his, quae dicuntur de Deo communiter et aeternaliter. Et quoniam haec sunt appropriabilia, ideo haec pars habet duas partes.

In prima determinat eorum significationem.; iu itas in Filio.

Quare aicitur esse Filio, cum una et summa aequalitas sit irium. Hoc ideo quam aliquid aliis inlluere.

Cap. VI.

Spiritu sancto dicitur et

concordia vel connexio.

Quod autem in Spirilu sancto dicitur esse utriusque concordia el per eum omnia connexa, facilior est intelligentia nobis praemissa ad mentein revocanticaritas, utrumque coniungens nosque subiungens».

communiter et aeternaliter. tres personae coaequales sibi sint etc. secunda eorum appropriationem, ibi: Non estpraetermittendum hic etc. Prima pars habet duas. In prima determinat significationem huius nominis aequalis; in secunda huius nominis similis, et hoc facit secundo capitulo: Hoc etiam dicimus de simili et similitudine. Patris et Filii, quidquid illud es(. At ipsa communio consub-

Ad intelligentiam huius partis esl quaestio de his nominibus similis et aequalis, et circa haec tria quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum haec nomina dicantur secundum positionem, an secundum privationem.

Utrum aequalitas et simililudo Et quod dicantur secundum privationem, videtur:

1. Per auctoritatem Magistri in littera: « Quibusdam videtur nomine aequalitatis et similitudinis non aliquid poni, sed removeri, ut dicatur Filius aequalis Patri, quia nec maior nec minor est eo ».

2. Item, hoc potest probari sic: Euclides definit aequale sic: «Aequale est quod alteri suppositum non excedit nec exceditur »: ergo cum haec definitio sit data secundum privafcionem, patet etc.

3. Item, aequale et simile non tantum dicunt unitatem, sed etiam diversitatem; sed non est ponere diversitatem in divinis: ergo haec nomina non dicuntur secundum positionem, sed secundum privationem.

4. Item, aequale, secmdnm quod dicit positionem, dicit commensurationem; sed in divinis non est coinmensuratio nec excessus: ergo dicuntur per privationem excessus. non per positionem.

Contba: 1. Similitudo et aequalitas in his indicuntur positive; sed haec completius sunt in Deo, quia, ut dicit Augustinus in Filio 1 Cap. 1. — Pro et similitudinis cod. W cum textu Ma- Secundo quaeritur, utrum dicantur secundum substantiam, an secundum relationem.

Tertio quaeritur, utrum dicant mutuam relationem in Patre et Filio.

vel privative de Deo dicantur. primo reperitur ratio similitudinis et aequahtatis: ergo multo fortius in Deo dicunt positionem.

2. Item, omnis negatio, quae non est pura negatio, fundatur supra positionem: ergo cum hoc quod dico aequale importet remotionem excessus et non importet puram negationem — quia tunc chimaera esset aequalis Deo — oportet quod importet positionem.

3. Item, haec est falsa: Pater et Filius sunt inaequales: ergo hoc quod est inaequale aliquid privat quod est in Deo; sed hoc non est nisi importatum per aequalitatem: ergo aequalitas aliquid ponit, quia si eius oppositum privat, necesse est ipsum ponere.

4. Item, haeretici dicunt hanc falsam: Pater est aequalis Filio, aut ergo quia aliquid ponitur, aut quia aliquid removetur. Non quia removetur, quia dicunt hanc veram: Pater est inaequalis, quae removet: ergo quia aliquid ponitur, ergo etc. — Et fundatur utraque istarum rationum super oppositionem inaequalis ad aequale. Si enim aequale et inaequale acciperentur remotive, tunc, eo quod opposita, acciperentur positive.

Aequalitas et similitudo non dicuntur de Deo privative, sed positive.

Respondeo: Dicendum, quod secundum quod in littera innuitur et doctores antiqui dicunt, positio Magistri fuit, quod nomina, quae non dicunt personalem proprietatem vel essentiae unitatem, privative accipiantur. Unde quia similis et aequalis dicit respectum Patris ad Filium, et ille respectus non est personalis proprietas nec essentia; voluit ponere, quod omnia talia secundum privationem dicerentur, sicut diio, tres, similes et aequales et consimilia. — Tamen ista positio stare non potest, sicut supra probatum est de unitate et pluralitate nominum divinorum. Si enim in divinis est unitas positive et pluralitas, et liaec duo faciunt similitudinem et aequalitatem, necesse est, haec positive accipi in divinis. Et concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

1. S. Bonav., qui iam d. 19. p. I. q. I. 2. de aequalitate in nota 6.), et quidem sic, ut idem fundetur super unitate substan-

Utrum aequalitas et similitudo in

Secundo quaeritur, utrum nomina supradicta dicantur secundum substantiam, au secundum relationem. Et quod secundum substantiam, videtur:

1. Auctoritate Magistri in littera: «Aequalitas,

2. Ad illud ergo quod obiicitur, quod aequale est quod non excedit; dicendum, quod illi negationi substernitur aflirmatio et positio, quae notificatur per privationem oppositi, scilicet excessus.

3. Ad illud quod obiicitur, quod non est diversitas in divinis; dicendum, quod non indicant diversitatem nisi suppositi, non formae de se; et quia in divinis est pluralitas suppositorum, patet etc.

4. Ad illud quod obiicitur, quod secundum quod dicuntur positive, dicunt commensurationem; dicendum, quod in divinis non est commensuratio simpliciter, sed tamen est commensuratio respectu infmiti, et haec non ponit simpliciter commensurationem.

Aliter potest dici, qaoA aequale &, simile A& suo primo intellectu ponunt unitatem quiintitatis et quahtatis; quod autem ponat commensurationem hoc quod est aequale, est, quia quantitas illa est men.- surata. Quoniam ergo in divinis esl immensa, dicit ibi convenientiam in quantitate virtutis, quamvis non ponat ibi commensurationem. tiae, simile super qmlilate, sed aequale super quantitate. Unde — Durand., hic q. 2.

dicantur secundum substantiam, inquit, non est relatio vel notio, sed naturae unitas vel identitas»; et Hilarius de Trinilate: «Similitudo est indifferens essentia»: ergo tam similitudo quam aequalitas dicit divinam essentiam. vide supra d. t. p. I. q. I. 2. 3, ubi et plura alia occur-

2. Item, aequalitas dicitur secundum quantitatem, et similitudo secundum qualitatem; sed in divinis qualitas el quantitas transeunt in substantiam: ergo etc.

3. Item, omne quod dicitur secundum relationem, importat distinctionem de suo principali intellectu; sed simile et aequale dicunt convenientiam: ergo non dicuntur secundum relationem.

4. Item, nihil quod dicitur secundum relationem, dicitur de duobus, nisi importet relationem in communi — hoc dico propter hoc nomen relatus et distinctus — sed simile et aequale important specialem relationem, si eam important quia non est assignare specialiores sub ipsis, et dicuntur de pluribus: ergo etc.

Contra: 1. Hilarius de Trinitate: «Similitudo noH est »; scd omne quod dicitur secundum substantiara, dicitur ad se: ergo etc.

2. Item, omne quod dicitur secundum substantiam, dicitur de pluribus singulariter; sed similis et aequalis dicitur pluraliter: ergo etc.

3. Item, aequalitate refertur Pater ad Fihum, et Filius ad Patrem, sed non essentia: ergo aequalitas non dicit essentiam.

4. Item, aul Pater est aequalitas Filii ad Patrem, aut non. Si sic: ergo cum Fihus aequalitate illa sit aequalis Patri Pater est aequalis sibi; quod non conceditur. Quod si Pater non est aequalitas Filii ad Patrem, ergo aequalitas non dicitur de omnibus: ergo non dicit essentiam; essentia enim Filii est Pater. Similitudo et aequalitas dicuntur aliquo modo tum secundum substantiam tum secundum relationem, sed proprie et principaliter secundum relationem, ex consequenti el causaliter secundum sit,bstanliam.

Respondeo: Dicendum, quod secundum communem omnium opinionem, cura simile et aequale dicant convenientiam plurium in uno, quod de se iniportant distinctionem in suppositis et unionem sive unitatem in essentia. Et quia distinctio personarum spectat ad modum dicendi secundum relationem, unitas essendi ad modum dicendi secundum substantiam, ideo huiusmodi nomina nec omnino dicunlur secundum substantiam, nec omnino secundum relationem, sed quodam modo secundum substantiam, quodam modo secundum relationem. Sed quia non possunt secundum hunc duplicem modum dici principaliter, sed necesse est, quod secundum sunt diversae opiniones.

Quidam enim dicunt, quod huiusmodi nomina, secundum concretionem significata, dicuntur principaliter secundum relationem. Nam similes dicuntur habentes eandem qualitatem. Quia ergo respicit suppositum per se, secundum quod concretum, ideo dicitur secundum relationem. Sed in abstractione, quia similitudo est unitas naturae vel essentiae, quia respicit unitatem formae primo, non distinctionem suppositorum nisi ex consequenti, principaliler dicitur secundum substantiam. — Sed iste raodus solvendi non est conveniens. Nam est eadem significatio in concreto et in abstracto in principali significato: ergo si dicitur secundum substantiam unum, et reliquum similiter: ergo hoc non solvit quod dictum est.

Secunda opinio est, quod huiusmodi nomina et in concretione et in abstractione dicuntur principaliter secundum substantiani et connotant distinctionem in suppositis. Et ratio ipsoruni est, quia cum similitudo respiciat ista duo, scilicet convenientiam et differentiara, immediatius et completius respicit convenientiam. Dicuntur enira differentes esse similes, in quantum conveniunt, convenientes vero non dicuntur sirailes, in quantum differunt. Respicit ergo similitudo dislinctionera per modum materiae, sed per modum formae respicit unitatem essentiae; et ideo completive dicitur secundum substantiam tam similitudo quara similis. — Sed isla positio non potest stare. Certum enira est, quod similitudo dicitur respectus aliquorum ad invicem; sed in divinis non est nisi respectus personae ad personam. Respectus autem personae ad personam non potest dici secundum substantiam: ergo necesse est, quod hoc nomen simile, quod a sirailitudine imponitur, secundum subslantiam non dicatur.

Et ideo esl tertia opinio, quod huiusmodi nomina dicuntur secundum relationem, forraaliter loquendo. Dicunt enim respectum suppositorum distinctorum convenientium in aliquo uno; et ita respectus cadit ibi per modum formalis, sed unitas essentiae et pluralitas suppositorum cadit per modum causae. Ideo proprie et principaliter secundum 2. relationem, ex consequenti vero secundum substantiam dicuntur, causaliter loquendo. Et hoc magis patet, si consideremus significationem horum nominum in creaturis, unde fit translatio. Similitudo enim est secundum qualitatem, similiter et aequalitas secundum quantitatem; et similitudo dicit relationem formaliter, sed qualitatem causaliter, similiter aequalitas dicit quantitatem causaliler, sed relationem formaliter. Non enim est simililudo qualitas, sed relatio, quae attenditur secundum qualitatem.

1. Ad illud quod obiicitur de Magistro et Hilario, quod est essentia; dicendum, quod causaliter intelliguntur omnes tales sermones.

2. Ad illud quod postea dicitur, quod aeqicale dicitur secundum quantitatem; dicendum, quod secimdum dicit causam efficientem, non dicit formam; sic de simili.

3. Ad illud vero quod obiicitur, quod relativa distinctionem; dicendum, quod quaedam

in divinis dicuntur secundum relationem, quae sunt distinctiva relatorum, ut Pater et Filius; et talia important respectum distinguentem, et talia important dislinctionem ut exercitam. Quaedam autem dicuntur secundum relationeui, quae sunt relativa distinctorum, ut similis et aequalis; et talia important respectum, sed ille respectus non est notio distimjuens, sed consequens distinguentem. Importat enim distinctionem non ut exercitam, sed ut conceptam. Nam respectus distinguens est unius personae ad aliam, secundum quod est ab illa. In huiusraodi vero nominibus importatur respectus unius personae ad aliam, secundum quod communicant unam naturam. Et quia respectus est relatio, ideo plurificatur; quia vero respectus unius essentiae, ideo dicitur de pluribus.

4. Et ideo patet ultimura quod dicitur, quod nullum relativum dicitur de pluribus, nisi dicat relationem in communi. Dicendum enim, quod hoc non solum est in his nominibus, quae important distinctionem in communi, ut relatus et distinctus, verum etiam in liis, quae dicunt respectum plurium, ut communicant in ahquo. Tale enim nomen dicit respectum in communi, specificatum tamen ratione communicationis in uno; unde similes dicuntur ad invicem relati, participantes unam qualitatem.

Utrum aequalis et similis secundum Tertio quaerilur, utrum praedicta nomina, scilicet aequalis et similis, dicant mutuam relationem, secundum quam Pater Filio, et Filius Patri sit aequalis. Et quod non, videtur:

1. Quia secundum Dionysium: « In causalibus non recipimus reciproeationem »; sed Pater est principium Filii: ergo non cadit ibi reciprocatio, ut dicatur Pater aequalis Filio.

2. Item, hoc videtur ratione; quia enim Filius similis est Patri, ideo dicitur similUudo Patris: ergo si e converso Pater est similis Filio perfecte, ergo Pater est similitudo Filii. Haec autem non recipitur: ergo etc.

3. Item, qui est aequalis alii secundum aequalitatem sibi adaequatur: si ergo Pater est aequalis Filio, ergo ei - adaequatur; quaero: a quo? aut a se, aut ab alio. Non a se, quia quicumque aequat se alii, ahquid agit in se; sed Pater nihil agit in se, ergo non adaequatur nec a se; nec ab alio aequatur: ergo non est aequalis Fiho.

CoNTP.A: 1. Simile et aequale sunt relativa aesed ista denominant consimiliter utrumque extremum: ergo si Filius est simiUs Patri, pari ratione Pater est similis Filio.

2. Item, ratio similitudinis est convenientia vel indifferentia in qualitate vel substantia; sed convenientia aequaliter respicit utrumque extremum, et indifferentia: ergo si Filius est indifferens Patri et e converso, Pater est similis Filio.

3. Item, omne plurale geminat suum singulare; sed haec conceditur: Pater et Fihus sunt similes

relationem in divinis diccmtur. et aequales, ergo Pater est simihs; quaero: cui? aut sibi, aut alii. Non sibi: ergo alii. Similis et aequalis in divinis dicuntur secundum mutuam relationem, prout simpliciter dicunt convenientiam in quantitate et qualitate; non vero, prout superaddunt rationem originis.

Respondeo: Dicendum, quod similis et aequalis dupliciter accipiuntur: aut prout dicunt convenientiam in quantitate vel qualitate, aut prout supra convenientiam addunt imitationem vel expressionem perfectam. Primo quidera modo sunt relativa aequiparantiae, et dicuntur ad convertentiam, secundum quod probant rationes secundo inductae. Alio modo similis et aequalis addunt super hoc rationem originis — unde aequalis dicitur quasi adaequatus, el similis quasi assimilatus — hoc modo non convenit nisi ei qui est ab altero, et hoc modo procedunt primae rationes, quod Pater non dicilur simihtudo Filii per imitationem, nec aequatur Filio per emanationem ab alio, sed aequat sibi Filium.

Quod tamen dicit Dionysius, quod non recipimus reciprocationem etc.; loquitur de causa proprie, prout differt ab effeclu per essentiam: hoc autem modo Pater non est causa Filii, immo bene est habitudo Filii ad Patrem, sicut e converso; et sic patent omnia.

DUB. l.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo dubitatur de situ huius partis, quia cum supra distinctione decima, nona actum est de aequalitate, videlur liic Magister superflue repetere.

Respondeo: Dicenduin, quod de aequalitate et similitudine est loqui dupliciter, scilicet a parte rei, vel a parte nominis. Et primo modo agitur de aequalitate et similitudine in praecedentibus, secundo modo hic.

DUB. 11.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod nihil est sibi simile. Videtur enim falsum, quia aliquis differt a se, sicut Socrates senex a se puero: ergo pari ratione aliquid potest esse simile sibi. — Item, Christus homo est sibi similis, quia nullus est beatus, nisi sit Deo assimilatus; sed Christus est maxime Deo assimilatus: ergo etc.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut differentia aliquando notat alietatem suppositi a supposito, ut dicitur: Petrus est alius a Paulo; aliquando alie-

Non est hic praetermittendum

Tenminata parte illa, in qua agit de significatione horum nominum similis et aequalis, hic inci- "W, secunda pars, in qua agit de horum nominum appropriatione, et habet haec pars duas partes. In prima assignat appropriationes; in secunda movet et solvit dubitationem, quae ex huiusmodi appropriatione habet originem, infra distinctione trigesima secunda: Hic oiHtur quaestio ex praedictis deducta. tatem in natu?-a, ut cum dicitur: Christus secundum quod homo differt a se Deo; ahquando alielatem status a statu, ut Petrus senex differt a se puero: per hunc modum intelligendum est de similitudine. Quando igitur similis dicit similitudinem suppositi ad suppositum, non potest idera esse sirailis sibi; quando vero dicit similitudinem naMraead naturam, vel status ad statum, potest idem esse sibi similis, quia haec concurrunt in eadem persona; et ita intelligit Magister.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod aequalitas Patris et Filii 7ion est relatio vel notio, quia statim praedixit, quod simile et aequale est relativum: ergo similitudo est relatio.

Respondeo: Dicendum, quod Magister intelligit de notione, quae est )ev&ona.e p7'oprietas, non de relatione communiter intellecta. — Vel aliter dicendum, quod verbum iMagistri est causaliter intelligendum, sicut patet ex praecedentibus, quia aequalitas non consistit in proprietatibus personahbus, sed magis in essentialibus, quae supra ostensae sunt, quod vir illustris Hilarius.

Prima pars dividitur in duas partes: nprima assignat appropriata secundura Hilariura; in secunda secundura Augustinum, ibi: Illud etiam sciri oportet, quod eandem trium personarum distinctionem. Prima pars habet tres. In prima assignat Hilarii appropriationem et eius explanationem propter sui obscuritatem. In secunda ostendit, quod illa quae Hilarius assignat, non sunt propria, sed appropriata, 3 Sola Vat. on

ibi: Non enim secundum praemissam expositionem. In tertia vero ostendit, quod illa quibus haec approprial, sunt propria. Appropriatio enim est communis respectu proprii, et hoc facit ibi: Propria igitur persona?-um.

Illud etiam sciri oportet, quod eandem trium personarum etc. Haec est secunda pars huius partis, in qua assignat Magister appropriationem Augustini, et habet haec pars duas partes. In prima ponit ipsam appropriationem; in secunda ponit eius

Ad intelligentiam eorum quae dicuntur in hac parte, duo principaliter quaeruntur.

Primo quaeritur de appropriatione Hilarii.

Secundo, de appropriatione Augustini.

Et quantum ad primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum imago dicatur in diin divinis secundum Utri

Quod autem imago dicatur secundum substantiam, ostenditur hoc modo.

1. Hilarius quarto de Trinitate: « Deus ad communem sibi cum Deo imaginem eandemque similitudinem reperitur hominem operari ».

2. Item, Beda super illud: Faciamus hominem etc: « In hoc, quod dicit imaginem, notatur una et aequalis substantia Trinitatis »: ergo imago, cum pertineat ad communitatem et unitatem substantiae, dicitur secundum substantiam.

3. Item, hoc ipsum videtur ratione, quia illud idem, quod dicit exemplar active, dicit imago passive; sed exemplar in divinis dicitur secundum substantiam, non secundum relationem: ergo etc.

4. Item, imago consistit in repraesentando aliquid non tantum in substantia, sed etiam in distinexpositionem, M: Sed plurimos movet, quod Patri attribuit etc. Et haec pars habet tres secundum illa tria appropriata. In prima ostendit, qualiter Patri appropriatur Mnto, ostendens etiam incidenter, quahter aliqua dicuntur unmn. In secunda vero ostendit, quomodo FiUo appropriatur aequalitas, ibi: Nunc videamus, quare aequalitas. In tertia vero ostendit, quomodo Spiritui sancto approprietur concordia, ibi: Quod autem in Spiritu sancto dicitur esse utriusque concordia. vinis secundum substantiam, an secundum relationem.

Secundo, dato quod secundum relationem, quaeritur, utrum imago sit proprium Filii.

Tertio quaeritur de ratione appropriationis illorum trium, scilicet aeternitatis, speciei et usus.

an secundum relationem dicatur. ctione et ordine distinctorum: si ergo in (hvinis non cadit distinctio in una persona, necesse est, quod in divinis attendatur imago, secundum quod unitas essentiae est in tribus personis: ergo non notionaliter, sed essentialiter dicitur imago in divinis.

CoNTRA: I. Augustinus in septimo de Trinitate:i « Quid absurdius quam imaginem dici ad se »? sed omne quod dicitur secundum substantiam, dicitur ad se: ergo cum imago non dicatur ad se, non dicitur secundum substantiam.

2. Item, Hilarius tertio de Trinitate: « Imago sola non est », ergo imago in divinis est cum alio; sed essentia non est cum alio: ergo etc.

3. Ilem, hoc ipsum videtur per definitionem imaginis, quia Hilarius dicit, quod « imago est

rei ad rem coaequandam » etc.; sed res, quae coaequatur rei, est persona: ergo imago est personae ad personam. Sed quod dicit respectum unius ad alterum dicitur secundum relationem: ergo et

4. Item, hoc videtur per etymologiam. Imago enini dicitur quasi imitagoS ergo ubi est ratio imaginis, ibi est imitatio; sed divina essentia non imitatur aliquid, quia omne tale est ab aliqno: ergo imago non dicitur secundum substantiam vel essentiani. Imago, proprie loquendo, dicitur non secundum substantiam, sed notionaliter.

Respondeo: Dicendura, quod sicUt exemplar secundum proprietatem vocabuli dicit expressionem per modum activi — unde exemplar dicitur ad cuius jmitationem fit aliquid — sic e contrario imago p modumpa.?)?; et dicitur imago quod alterum exprimit et imitatur. Et hoc modo accipitur imago dupliciter, secundum quod duplex est expressio, scilicet vel in naturae unitate, vel in naturae diversitate: in naturae communitate sive unitate, sicut fiUus imperatoris dicitur imago patris; in naturae diversitate, sicut imago imperatoris est in nummo l

Sic respectu Dei dicitur imago per expressionem secundura identitatem naturae; et sic est imago i. increata et dicitur notionaliter sive secundum relationem, quia imago dicit emanationem, emanatio autem in unitate nalurae non est nisi personae. Dis, citur etiam imago per expressionem in diversitate naturae; et sic dicitur iraago creata respectu totius Trinitatis. Et sic patet, quod imago, in divinis accepta, dicitur secundum relationem personae ad personam; et hoc secundum vocabuli proprietatem, sicut probant rationes ad hoc inductae.

Sed quoniam contingit abuti nomine exemplaris, ut etiam dicatur exemplar, quod ad imitationem al- 1 Haec etymologia nominis imitago attribuitur Sexto Pomterius fit, sic e contrario contingit abuli imagine, ut dicatur imago, ad cuius expressionem fit aliud; et sic cum creatura fiat ad expressionem unitatis essentiae in trinitate personarum, potest dici imago de tota Trinitate; et sic dicitur imago imaginans, cum de ratione nominis dicat imaginatum; sicut exemplar dicitur exemplatum abusive, quamvis exemplar sit exemplans. Et secundum istum modum videntur accepisse Hilarius et Beda, ut dicit decima sexta distinctione secundi libri.

Taraen potest dici, quod uterque loquitur de iraagine creata, quae cum sit respectu unius essentiae, est communis iraago trium personarura et indicat unitatem substantiae in tribus. Unde nunquam iraago pure dicitur ad se, quia semper dicit mjjectum vel ad aliam personam, vel ad creaturam, sive creaturae ad divinam naturam. Nunquam etiara dicitur pure secundum substantiam, quia semper notat distinctionem vel interius, vel exterius. Unde imago non dicitur essentia sirapliciter, sed essentia ut in tribus personis considerata. — Tamen proprietatera sermonis servando, iraago dicitur secundura relationem personalem, prout dicitur imago aeterna. Et concedendae sunt auctoritates et rationes ad hoc.

1. 2. Ad auctoritates in oppositum patet sponsio.

2. Ad illud ergo quod obiicitur, quod exemplar dicitur essentialiter, ergo etc; dicendum, quod non est simile, quia tota Trinitas est principium. Et ideo quia exemplar rationera producentis dicit — unde secundum substantiam dicitur et convenit toti Trinitati, sed non tota Trinitas est principiata — et quia imago dicil rationem producti proprie: ideo non convenit toti Trinitati nec dicitur secundum substantiam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod ad hoc, quod sit imago, debet exprimere distinctionem et ordinem; dicendum, quod illud verura est in imagine, quae est imago rei habentis distinctionera et ordinera, sicut habet horao in partibus, et tota Trinitas in personis; sed cumres, cuius est imago, non habeat distinctionem, ut puta una persona, non oportet sic quod tu... Sicut enim in nummo imago imperatoris aliter est,

exprimi. — Vel potest dici, quod illud verum est, quando imago substantialiter differt. Tunc eniin ad hoc, quod expresse exprimat, necesse est imitari

1. De creata- imagine Dei actum est supra d. 3. p. 1. q. 2. — ut imago referatur ad imaginatum ut ad suum pcoto/j/pOT»

Secundo quaeritur, utrum imago sit proprium Filii. Et quod sic, videtur:

1. Per Hilariumi in proposita appropriatione: « Aetemitas in Patre, species in Imagine, usus in Munerei. Pater dicitur proprie, similiter Munus: ergo si recte ponuntur, ex aequo hnago dicitur proprie de Filio.

2. Item, Augustinus sexto de Trinitate: «Solus Filius est imago Patris», et expressius: « Eo fllius, quo imago et verbum »: ergo secundum hoc, cum filius dicat personalem relationem, patet etc.

3. Item, imago est similitudo expressa et in divinis similitudo expressissima; sed similitudo expressissiraa non potest esse plurium distinctorum: si ergo Filius est ab uno, Spiritus sanctus aequaliter a duobus, ergo non poterit esse imago.

k. Item, imago in divinis attenditur secundum imitationem personae, non essentiae, quia non est 1 Lib. II. de Trin. n. I, ubi in originali sic legitur: In in conditionibus consequentibus substantiani: sed cum imitatur in eadem forma substantiae, non oportet.

, I. Sent. d. 28. q. 4. imago essentiae, sed personae: ergo ad hoc, quod una persona sit iraago alterius, necesse est, quod illam imitetur in eo quod respicit personam ut personam; sed emanatio vel productio personae respicit personam ut personara; nam productio creaturae respicit substantiara. Cum ergo solus Filius imitetur Patrem in productione personae, solus Filius est imago.

Co.ntha: 1. Damascenus dicit, quod « Spiritus sanctus est iraago Filii »: ergo non est Filii proprium esse imaginem.

2. Itera, hoc videtur per utramque definitionem Hilarii. Et prima est: « Imago est eius rei, ad quam imaginatur, species indifferens »; sed hoc convenit Spiritui sancto: ergo et imago. Secunda est: « Imago est rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo »; sed hoc convenit Spiritui sancto: ergo etc. immediate sequens intelligenda si(, explicatur in corp. quaest.

3. Item, hoc viclelur per ralionem, quia ad imaginem ista duo sutTiciunt, scilicet imitatio secundum similUudinem, et secundum aequalitatem; sed haec duo est reperire in persona Spiritus sancti: ergo etc.

4. Item, sicut FiUus procedit a Patre, ut exprimens Patrem, ita Spiritus sanctus a Filio, ut exprimens Filium: ergo quemadmodum Filius est imago Patris, ita Spiritus sanctus est imago Filii.

c 0 N c I. u s 1 0.

Solus Filius, proprie loquendo, esl imago.

Respondeo: Dicendum, quod imago in divinis non tantum dicit expressionem personae, sed etiam quod sit secundum omnem modum. Quod sit unius ad unum, ponit per hoc, quod « illud quod per superabundantiam dicitur, uni soli convenil»; et si sit essentiale, essentiae; si personale, personae. Nam unum in summo non potest exprimere plura vel plures% unum inquam, in quo nulla est diversitas. Similiter unum summe non potest exprimi a pluribus, ut plures sunt, quia tunc omnino indifferentes essent. — Ponit etiam aliud, videlicet, ut sit expressio secundum oinnem modum. Nam si ex aliquo respectu non habet exprimere, non exprimeret summe.

Propter primam rationem solusFilius estiniago, 1. quia solus ab uno procedit, Spiritus autem sanctus a duobus, et ideo aequaliter utrumque exprimit, et ideo neutrum in summo. Propter secundam rationem solus Filius est imago, quia secundum omnem respectum habet rationem exprimendi % et in quantum comparatur ad illum a quoe&t, et in quantum comparatur ad illura qui ex ipso est. In quantum comparatur ad illum a quo est, quia exit per modum naturae, et ita per modum verbi et speciei et per modum similitudinis expressae. In quantum paratur ad illum qui est ex eo, quia per omnia et eodem modo spirat Fihus, ut Pater. Spiritus sanctus autem in nullo horum convenit; ideo ratio imaginis est in solo Filio, quia ab uno tantum procedit, quia per modum naturae, quia etiam consimiliter producit Spiritum sanctum. — Media tamen ratio, quia per modum naturae, est ratio propria, aliae vero faciunt ad congruitatem.

Concedendum igitur, quod solus Filius, loquendo proprie, est imago, et eo quo filius, eo est imago, et eo ipso verbum. Sed fiUus dicit solum respectum ad Patrem, imago principaliter ad Patrem, sed consequenter respectum ad aliam personam, verbum principaliter respectum ad Patrem, et consequenter respectum ad creaturam. Unde eadem notio sunt ipsius Filii, tamen alio et alio modo significata. Unde non est superfluitas.

1. Ad illud ergo quod obiicitur de Damasceno, dicendum, quod Damascenus fuit Graecus; Graeci autem non ita proprie accipiunt rationem imaginis, ut Latini, quia nec de origine personarum sic sane intelligunt. — Vel potest dici, quod sermo Augustini et Damasceni intelligitur causaliter, quia reformat nos ad imaginem Christi.

2. Ad illud quod obiicitur, quod utraque definitio imaginis convenit Spiritui sancto; dicendum, sicut infra patebit, quod species et similitudo, ut ibi accipitur, convenit soli Filio.

3. 4. Ad illud quod obiicitur de assimilatione et aequalitate, dicendum, quod Filius non dicitur imago propter assimilationem in substantia, sed proad unum, vel (ut paulo aliter dicunt Alex. Hal., B. Albert., Petrus

Quare aeternitas approprietur Tertio quaeritur, quare aeternitas approprietur Patri, species Imagini et usus Muneri. Videlur, quod non sit bona appropriatio Hilarii:

1. Quia omnes divinae personae simul aeternae sunt et coaequales: et aeternitas abslrahit ab actu personae: ergo non est appropriabilis.

2. Item, quaeritur, quare species appropriatur imagini? Aut enim sumitur ibi species, ut species dicitur forma, aut pulcritudo: si forma; sed sicut natura nulli - est appropriabilis, sic nec species. Si autem pulcritudo; sed pulcritudo imaginis refertur ad prototypum, ergo ad Patrein: ergo ilh debet appropriari.

3. Item, Dionysius dicit, quod « bonum et pulcrum idem est»: ergo cum bonitas sit appropriabihs Spiritui sancto, ergo et pulcritudo.

4. Item, Hilarius dicit, quod «oportet imaginem habere essentiam et naturam et speciem auctoris». Quare ei'go magis deflnit imaginem per speciem quam aUquod aliorum? pter modum emanandi; et in hoc non habet Spiritus sanctus expressissimam similitudinem nec cum Filio nec cum Patre, ideo nullius est imago. Henr. Gand., S. a. 69. q. 4. species Imagini, et usus Muneri.

5. Item, non est utendum Deo, sed solum creatura: ergo usus nulli personae est appropriabilis, ergo nec Spiritui sancto. Congrue appropriatur aeternitas Patri propter carentiam principii; usus, ul dicit generaliter actum voluntatis, Spiritui sancto propter modum emanationis, id est secundum voluntatem; Filio autem species, quia species dicil similitudinem, rationem cognoscendi, et puli critudinem: quae omnia illi congruunt, quia emanat per modum naturae.

Dicendum, quod ista appropriatio Hilarii fuit ad explicandam personarum originem sive emanationem. Quoniam igitur persona Patris emanatione et origine caret, ideo illud debuit ei appropriari, quod importat privationem principii. Tale

I. autem est hoc nomen aeternitas. Aeternum enim est quod principio caret. Et licet de suo nomine non dicat nisi privationem initii durationis, per appropriationem tamen dicit privationem omnis principii.

1. Et sic patet prinia obiectio.

Spiritus vero sanctus procedit per modum voluntatis et amoris; et ita debuit ei appropriari noraen, quod actum exprimit voluntatis; hoc autem est hoc nomen usus. «Nam uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis « sive ad utendum sive ad fruendum. Quoniam ergo assumtio ad fruendum est per amorem, simiUter ad utendum, quia 2. amor est pondus et ordo: ideo usus recte appropriatur Spiritui sancto.

o. Et sic patet ultimo quaesitum, sciliret quod usus accipitur hic, non prout dividitur contra fruitionem, sed prout dicit amoris complexum et actum liberum.

Filius vero emanat per modum naturae; et quia emanat per moduni naturae% ideo emanat per modum perfectae et expressae similitudinis. Nam gnitionis, quia expressa similitudo est ratio cognoscendi. Et quia per modum perfectae similitudinis et rationis habet in,se rationem et exemplar omnium, inde est, quod habet rationem perfeclae pulcritudinis. Quia enim est perfecta et expressa similitudo, ideo pulcher est in comparatione ad eum quem exprimit. Quia vero rationem cognoscendi habet, et non unius tantum, sed tolius universitatis; ideo « pulcrum yulcb -imus ipse mundum mente gerens'», pulcritudinem habet in comparatione ad omnem pulcritudinem exemplatam. Ex his duobus rehnquitur perfectissima pulcritudo. Sicut enim dicit 1 Richardus de S. Victore, II. de Trin. c. i: Sempiternum Augustinus: « Pulcritudo non est aliud quam aequalitas numerosa ». Quoniam igitur in comparatione ad Patrem habet pulcritudinem aequalitatis, quia perfecte exprimit, sicut pulcra imago; in comparatione vero ad res habet omnes rationes, secundum quod dicit Augustinus, quod « esl ars plena omnium rationum viventium»: ideo patet, quod in Filio recte reperitur ratio ovmis pulcritudinis. — Eo igitur quo Filius per modum naturae emanat, habet rationem perfectae et expressae simihtudinis; eo quod habet rationem perfectae similitudinis, habet rationem cognitionis; et ratione utriusque habet rationem pulcritudinis. Quoniam igitur nomen speciei importat siniilitudinem et importat cognoscendi rationem, importat etiam pulcritudinem — ut « species quidem Priami digna est imperio » — ideo elegantissime appropriatur Filio.

2. 4. Patet ergo, quare illud nomen magis appropriat Hilarius Filio quam ahud, quare etiammagis definit imaginem per illud nomen quam per aliquod aliud. quod verum est, sed tamen aliter refertur honor, aliter pulcritudo: quia honor imaginis sive picturae ita referlur ad prototypum, quod in ipsa non est secundum se honor, sicut patet, si honoretur iconia beati Nicolai; sed pulcritudo ita refertur ad prototypura, quod nihilorainus est in imagine pulcritudo. non solum in eo cuius est imago. Et potest ibi reperiri duplex ratio pulcritudinis, quamvis in eo cuius est, non nisi una inveniatur. Quod patet, quia imago dicitur pulcra, quando bene protracta est, dicitur etiam pulcra, quando bene repraesentat illum, ad quem est. Et quod ista sit alia ratio pulcritudinis, patet, quia contingit unam esse sine alia: quemadmodum dicitur imagodiabolipulcra, quando

bene repraesentat foeditatem diaboli, et tunc foeda est. Et ideo Hilarius, approprians speciem sive pulcritudineni Filio, niagis appropriat sub nomine imaginis quam sub nomine filii.

3. Ad illud quod obiicitur, quod idem est bo-

Consequenter est quaestio principalis de appropriatione Augustini, quae est: « In Patre unitas, in Filio aequalitas, iu Spiritu sancto unitatis aequalitatisque concordia ». Et circa haec quaeruntur tria.

Quod autem Deus possit dici unum cum creatura, ostenditur:

t. Per auctoritatem Apostoli primae ad Corinthios sexto: Qui adhaeret Deo unus spiritus est. Si unus spiritus: ergo unum ens et una res; et si hoc: ergo unum.

2. Itera, ()mo, (m adhaeret Deo, unus spiritus est: aut ergo creatus, aut increatus; non creatus, quia Deus non est creatura: ergo unus increatus. Sed spiritus increatus est omnino unus: ergo homo adhaerens Deo est simpliciter ununi cum Deo.

3. Item, magis unitur medium extremo quam extremum extremo; sed Spiritus sanctus est me- 1 Libi. I. dc Doctr. christ. c. 3. n. 3. las codd. W X interiiciunt sed.

S. Bonnv. — Tom. I.

S4o nuin et pulcrum.: dicendum, quod Dionysius non vult dicere, quod sint unum mtione, sed quod sint unum re. Sed quoniani ratione differunt, ideo potest alicui appropriari umnn, quod non appropriatur alterum.

Biel, hicq.

Primo quaeritur. utrum Deus possit diri esse unum cum creatura.

Secundo, utrum creatura possit dici unum cum alia creatura.

Tertio, de ratione appropriationis illorum trium. dium uniens viros iustos, et viri iusti, per ipsum uniri, sunt unum — loannis decimo septimo: Utsint unum, sicut et nos ununi sunius — ergo vir iustus cura Spiritu sancto potest dici unum.

4. Item, magis unitur membrura capiti quam membrum cum membro: ergo cum membra Christi sint unum in Christo, multo fortius membrum est idem capiti. Sed Christus est caput non tantum secundum humanitatera, sed etiara secundum divinitatem: ergo etc.

Contra: 1. Ex illo verbo, quod dicitur decimo: Ego et Pater unum sumus, impugnant Sancti haeresim Arianam, et maxime Augustinus, ex hoc concludens,.rium errare, qui dicit, Filium

aliam liabere naturam. Si ergo ratio.ugustini bona est, unum dicit unitalein in natura; sed tali modo non esl unum Creator cum creatura: ergo elc.

2. Ilem, boc videtur alia ratione, quia quae maxime distant miniiiio sunl unum; sed Creator et creatura maxime distaiit: ergo non possunt siiiipliciter dici unum.

3. Item. si sunt unum, ergo aliquod unum; sed si aliquod unura sunt, ergo Deus et creatura habent aJiquod commune; et si hoc, univocantur in aliquo. Ergo cum univocum simplicius sit, quam quae univocanlur in ipso, aliquid est sirapUcius Deo.

4. Item, si Deus et creatura sunt unum, cum in infmitum distet a qualibet, qua ralione dicitur unum cum una, et cum qualibet. Sed quaecumque uni et eidem sunt eadem, inter se sunt eadem-: ergo secundum hoc omnia sunt unum. Deus non potest dici simpliciter imum cum creatura; sed cum quadam determinatione, ut unus spiritus, liaec locutio recte usurpatur.

Respondeo: Dicendura, quod sicut dicit Augustinus, ad hoc, quod aliqua sint unum, non suflicit conformitas voluntatis, sed necesse est praesupponi convenientiam in natura. Quoniam ergo Deus et 1. creatura summe differunt in natura, ideo non debent dici unitm, sicut probant rationes ad hoc inductae.

I. Antequam tractatur unilas, quatenus appropriatur Patri, ad 4, cfr. III. Sent. d. 13. a. 2. q. 1. 2. 3.

Utrum. una creatura cuni Secundo quaeritur, ulrum una creatura possit dici imum cum alia; et quod sic, oslenditur hoc modo.

1..postoius primae ad Corinthios terlio: Qui Quia vero vir iustus conformatur per caritatem voluntati divinae et ei adhaeret magis quam alicui alii, recte dicitur unum cuin determinatione, ut puta unus spiritus. Spiritus enim voluntas dicitur et amor% unde qui adhaeret Deo unus spiritus est, quia unius et conforniis voluntatis est.

1. Ad illud ergo quod obiicitur: est unus ritus, ergo una res; dicendum, quod ibi est fallacia secundum quid et simpliciter. Nam xmus distrahitur a ratione sua per hoc quod est spiritus, et dicit ibi unitatem non per indivisionem sive unitatem naturae, sed per conformitatem voluntatis.

2. Ad illud quod obiicitur: aut unus spiritus creatus, aut increatus etc.; dicenduni, quod nec creatus, nec increatus. Nam spiritus non stat ibi pro substantia, sed pro actu voluntatis; et unus non importat nisi conformitatem affectus humani ad divinara voluntatem sive ad divinum amorem, quia amor transformat amantera in amatum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod Spiritus est raediura uniens; dicendum, quod unit quantum ad voluntatem, sed non quantum ad conforraitatera naturae; et non dicuntur ununi ratione conf6rmilatis voluntatis solura. Ideo non valet, quia ligaraen Spiritus non est lota causa quare sint unum.

4. Ad illud quod obiicitur, quod membra Christi sunt unum; dici potest, quod membra Christi non dicuntur unum simpliciter, sed unum corpus; et sic etiam Christus est unum cura raembris, sed I hoc est ratione huraanitatis assumtae.

II..Mex. Hal., S. p. I. q. 23. m. i. a. I. i. — R. Allx-rl.. naventuram exscribil. simpliciter unum dici possit. plantat et qui rigat unum sunt; sed alius erati plantans. ut Paulus, alius rigans, ut Apollo: ergo secundum hoc patet, quod una creatura polest dici, unum cum alia.

5 De quo vidc supra d. 10. a. 2, q. 3. in corp.

"2. Item, Augustinus dicit et Magister ponit in littera, quod recte dicuntur unum quae conveniunt in natura et voluntate; sed hoc habet una creatura cum alia: ergo etc.

3. Iteni, Dominus Matthaei decimo nono: Ilaque iam non sunt duo, sed una caro; hoc dixit de viro et uxore; sed si sunt, et non sunt duo, ergo sunt unum: ergo vir cum uxore potest dici unum, et sic etc.

4. Item, ab unitale principii materiahs venit unitas simphciter, quae est unitas numero; sed corpus est materiale principium in homine — qui auteni adhaeret meretrici, unum corpus efficitur, sicut dicitur primae ad Corinthios sexto — ergo unum simpliciter, et sic etc.

Contra: 1. Idem, simphciter dictum, stat pro eodem numero ergo unum, sirapliciter dictum, stat pro uno numero; sed duae creaturae non sunt unum numero, quantumcumque conveniant: ergo non debent dici unum.

2. Item, si ahqua dicuntur unum propter convenientiam in natura, tunc ergo, cum homo et asinus conveniant in natura, sunt unum; quod non conceditur. Si dicas, quod ultra requiritur conformitas voluntatis; cum ergo viri peccatores conveniant et in natura et in voluntate, ergo debenl dici unum: quod cum non dicantur, uon suflicit ergo conformitas naturae et volunlatis.

3. Item, si homo ex coniunctione meretricis efQcitur unum, cum omnis unitas sit a prima unitate haec unitas erit a prima unitate; sed talis unitas est detestabilis: ergo prima unitas facit unitatem detestabilem, ergo ipsa est vituperabilis.

c 0 N c L u S I 0. Illa quae naturae, voluntatis et operationis conformitatem retinent, simpliciter unum possunt cong?-ue dici; aliqua tamen istarum eonditionum deficiente, non nisi unum secundum quid dicuntur.

Respondeo: Dicendum, quod duae crealurae distinctae non possunt habere unitatem nisi per conformitatem; quaelibet autem conformitas non facit dici unum simpliciter, sed illa quae est conformitas simpliciter, non secundum quid. Ad plenam autem conformitatem requiritur triplex conformilas, scilicet in natura, in voluntate et in operatione; et quando illa tria concurrunt ad aliqua duo, tunc illa duo dicuntur unum: sicut Paulus et ApoIIo in natura erant conformes, quia uterque homo; in voluntate similiter, quia uterque salutem fidelium cupiebat; in actione similiter, quia uterque ad procurandam se exercebat, ille plantando et hic rigando, et utraque actio conformis, quia utraque erat per divini verbi praedicationem. Verbum enim divinum primo iactatum est semen, deinde accipit irrigationem pluviae. — Si autem sit conformitas in natura solum, non debent dici unum nisi secundum quid, scilicet cum determinatione nuenle, ut unum genere vel specie. Si solum in voluntate, tunc sunt unus spiritus, qui dicit amorem. Si unum in natura et voluntate, tunc.unum corpus et una anima. Si unum in natura et actione, possunt dici unum eum determinatione, ut fornicator cum meretrice potest dici unum corpus; tamen non potest dici unum simpliciter, sicut vir et uxor. Nec viri mali ita unum, sicut viri boni, quia disconveniunt in volitis principaliter intentis. Quilibet enim malus bonum proprium quaerit et non commune.

Ex his patent quaesita. Concedendum enim est, aliqua duo dici unum simpliciter, si habeant conformitatem, sicut dictum est, sicut probant primae rationes.

Ad illud autem quod quarto obiicitur, dum, quod non concludit, quia fornicator et meretrix non dicuntur unum corpus ratione substantiae cnrporahs, sed ratione operis carnahs, in quo uniuntur: et ideo non sequitur, quod debeant dici unum simpliciter.

1. Ad illud quod obiicitur de uno in numero, dicendum, quod duplex est unitas, scilicet indivisionis et conformitaiis. Unitas indivisionis attenditur in uno numero, et haec unitas est simpliciter; imitas vero conformitatis non est in uno numero, sed in his quibus contingit aliis conformari, ut dictum est.

2. Ad illud quod obiicitur, si propter conformitatem in natura dicuntur unum etc.; dicendum, quod propter conformitatem in natura et voluntate; et in natura non solum, secundum quod est rei essentia, sed ex qua pullulat pullulam, hoc est in quantum est operationis principium; sic patet, quod homo et asinus non dicuntur unum. Patet etiam, quod mali homines non dicuntur unum, quia etsi

conc(ir(l;iii( in ime propiiiijuo et in opere, differunt tainen in iTinolo, quia quilibet quam.l quod suum est. lusti autem e contrario; si enim aliquando dissentiant voluntates eorum in fine propi.nqiio, conveniunt in rcmoto.

Tertio quaeritur de ratione appropriationis Irium nominum praedictorum.

1. Et primo de unitale. Et quod iion sit appro-.priabilis, videtur, quia unum et ens convertuntur -, "ergo unitas et essenlia; sed essentia nulli est appropriabilis: ergo nec unitas.

2. Item, si appropriatur. cura Spiritus sanctus sit amborum unitas, ut dicit Augustinus, videtur, quod debeat appropriari personae Spiritus sancti.

3. Item, obiicitur de aequalitate, quae appro-. priatur Filio. Nihil enim magis est indifferens in rebus aequalibus quam ipsa aequalftas; sed indifferens non est appropriabile: ergo nec aequalitas est appropriabilis.

4. Item, si appropriatur, debet appropriari Patri, quia aequalitas non est aliud quam unum sive unitas in quantitate; sed unitas appropriatur Palri: ergo et aequalitas.

5. Item. obiicitur de concordia, quae appro- priatur Spirilui sancto. Si enim concordia plures reducit ad unitatem, videtur potius de proprio facere commune quam de communi proprium: ergo si appropriare est de communi facere proprium, concordia nulli est appropriabilis.

6. Ad illud quod obiicitur, quod unitas meretricis nullo modo est a Deo; dicendum, quod sicut in peccato est subslantia actionis — et liaec est a Deo — et deformitas — et haec non est a Deo:: sic in unitate tali intelligendum est.

Ipsa quaeslio explicite ti'aclatur tantum a li. Alberlo, liic a. I.S.

6. Item, videtur ciuod debeat appropriari Filio. quoniam Filius est pax nostra, qui fecit utraque unum, ad Ephesios secundo Item, ad Colossenses primo: Paciflcans per sanguinem crucis eius, sive quae in tei-ris, sive quae in caelis sunt.

7. Item, obiicitur contra rationem Augustiiii: « Omnia aequalia propter Filium etc. », ergo Pater est aequalis propter Filium: ergo habet aliquid a Filio, quod falsum est. — Ilem quaero, quam causam dicit propter, utrum e/ficientem, aut finalem? Quamcumque harum dicat, cuin tota Trinitas sit efpcicns et finis omnis rei, tam unitas, quam aequalitas, quani concordia est propter Patrem, similiter propter Filium: ergo nulla esl ratio appropriandi.

c 0 N c L u.s 1 0. Ad explicandum personaruin ordinem appropriatur unitas Patri, aequahtas Filio, concordia Spiritui sancto.

Respondeo: Intelligendum est, quod sicut appropriatio Ililarii fuit ad explicandam personarum originem, sic ista est ad explicaiidum ordinem.

Quoniani igitur persona Patris est prima, ante quam non est alia, et quae non est ex alia; ideo. appropriatur ei unitas, quae est prima in numero, et ante quam nihil esl in numero.

1. 2. Ex hoc patet responsio ad duo prima,. quia accipitur liic unitas secundum eam rationem, qua dicit primitatem, non essentiae indivisionem — quia sic convertitur cuni ente — aul voluntatis conformitatem. — quia sic appropriatur Spiritui sanclo. Ut prima autem Patri appropriatuf.

Similiter, quia persona Filii secundum rationem 1. intelligendi est secunda et perfecte exprimens Patrem, et hoc facit aequalitatem: ideo aequalitas ra,- tione ordinis primo reperitur in Filio. Tunc enim primo intelligitur, cum Filius intelligitur nasci.

3. h. Et ex Iioc patet obiectum. Quod enim. aequalitas approprietur, hoc non est ratione unitatis, sed ratione primae associationis et perfectae. Aequalitas enim tunc primo intelligitur,, quando intelligitur associatio; et haec intelligitur primo in Filio, qui esl secunda persona.

Similiter persona Spiritus sancti secundum. rationem intelligendi est tertia; concordia autem ponit duos concordabiles et etiam concordantem; ideo primo incipit concordia, ubi primo intelligilur oriri persona tertia.

1. Sicut appropriiilio S. Hilarii (hio a. I. q. 3.) servit ad significat ac nexus, de quo vide supra d. 10. a. 2. q. 2.

In parte isla simt duljitationes circa litteram et primo de situ huius partis, quia cum Magister agat de appropriatione distinctione trigesima quarta, et de appropriatis distinctione trigesima quinta usque ad 6. 0. Et sic patet illud, quod concordia appropriatur alicui, non quia de communi faciat proprium,sed quia distinctos connectit, et hoc secundum rationem suae emanationis; quod non convenit Filio ratione emayiationis, sed ratione mediationis, quia mediator Dei et hominum. Ex his patent omnia obiecta.

7..d illud vero quod ultimo quaeritur: « sunt unum propter Patrem, oninia aequalia propter Filium »; dicendum, quod si omnia distribuat pro creatis, tunc propter dicit causam formalem exemplarem secundum rem et appropriationem, quia omnis aequalitas habet exemplar in aequalitate Filii; et sic de aliis. Si autem distribuat pro creatis et increatis, tunc propter dicit causam formalem exem- I plarem secundum rationem intelligendi appropriatam; quia intellectus noster non intelligit aequalitatem in Patre nisi propter hoc, quod habet Filium per omnia exprimentem eius naturam et potentiam: simihter de aliis. Et tunc propter non dicit causam exemplaritatis secundum rem, sed secundum rationem intelligendi. Et sic non notatur, quod Pater habet aliquid a F"iIio, sed quod intellectus noster aliquid cognoscit de Patre per hoc, quod cognoscil Filium.

II. Alex. llal., S. p. I. q. 67. ni. 2. — Scot., I. Keport. d. Dionys. Carth., hic q. 2. — Biel, hic q. unica. finem, videlur, quod male situet hic tractatum de appropriatis.

Dicendum, quod duplici de causa ponit hic Magister tractatum de appropriatis. Una est, quia egerat de nominibus, quae dicunt relationem secundum relationem communem, secundum 5 Epist. I. Tim. 2, 5.

quae attenditur appropriatio, sicut sunt similis et aequalis; et ita incidenler liaec pars hic introduci- 2. tur. Alia ratio est, quia appropriaLa faciunt ad evidentiam proprioruni; et ideo sUitim post tractatum de propriis, egit de appropriatis, et hoc maxime. prout faciunt ad evidentiam propriorum. Ideo de his agit hic, quae non dicunt respectum ad creaturas; infra vero agit de his appropriatis, quae respectum ad creaturas dicunt: et ita patet distinctio huius partis ah illa. Unde tria appropriata Hilarii manifestant nobis personarum emanat.ionem, tria vero appropriata Augustini nobis manifeslant personarum ordinem, si quis inspiciat.

DlB. 11.

Item quaerilur de hoc quod dicit, quod cst ars quaedam omnipotentis el sapientis etc. Videtur enim maledicere, quia unusquisque, non inlellecta arte, est iners: ergo si Filius est ars Patris, non intellecto Filio esse, Pater est iners: ergo videtur, quod rationabiliter operari haljeat Pater a Fiho suo.

Respondeo: Dicendum, quod facienda esl vis in verbo, quia non dicit, quod sit ars simpliciter, sed quod sit ars quaedam, quia non est ars, qua Pater novit, sed ubi novit; non est ars Palris, qua Pater sit sapiens, sed quae est a Patre sapiente, per quam Pater omnia operatur, quia onmia produxit per Filiuui. Et notandum, quod cum ars inchulat et intentionem- virtutis et sapientiae, et similiter verbum; tamen differenler, quia verbum dicit emanationem e! respectum, ideo est proprium, ars autem appropriatum

Itera quaeritur de hoc quod dicit, quod Spiritus sanctus ingenti largitate perfundil ceteras creaturas; ergo secundum hoc videtur, quod omnibus donetur Spiritus sanctus.

Respondeo: Dicendum. quod Spiritus sanctus non dicitur (/a;-* ratione cuiuslibet effectus, sed proprie ratione eius, qui facit Spiritum sanctum haberi, et ita inhabitare in aliquo ut in templo Et quia huiusmodi sola rationalis creatura capax est, et soli iusti capiunt; ideo patet, quod illis solis Spiritus sanctus datur. Ideo autem Spiritus sanctus dicitur perfundere ceteras creaturas, non quia ei attribuatur actus creandi, sed quia attribuitur ei actus conservandi.

DuB. IV.

Item quaeritur de ratione Hilarii, quae in nolula: hnago est eius rei, ad quam imaginatur, species indifferens. Primo videtur ratio isla non esse convertibilis, quia totum videtur convenire Spirilui sancto. — Item, species aut accipitur essentialiter, aut personaliter. Si essentialiter: ergo idem sensus est qui est species indiffe?'en.s, qui etiam est, si diceretur essentia indifferens; sed hoc convenit Patri, non tantum Filio. Et iterum, essentia non dicitur ut alicuius. Si stat propersona: ergo idem sensus est species indijferens, qui est, cum dicitur persona indifferens, boc autem falsum.

Item de secunda ratione obiicitur, quae est: Iniago est rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo. Videtur enim falsa, quia frequenter imago non aequatur ei cuius est imago. — Item, si est ad rem coaequandam, tmic videtur esse aequalitas, non similitudo. — Item, videtur falsum dicere, cum dicit indistincta similitudo, quoniam omnis imago et similitudo distinguitur ab eo cuius est imago.

Item, cum unius rei una sit defmitio, quaeritur, quomodo differenter istae rationes assignentur?

Respondeo: Dicendum, quod hic defmitur imago increata, prout est proprium solius Fihi, et sic semper dicit respectum ad Patrem; etMmmprima ratione ponitur genitivus ut in ratione principii, in secunda ponitur ut in ratione termini: quoniam imago habet comparari ad Patrem, non solum tanquam ad aliquem, ad quem sive in quem ducit, sed etiam a quo emanat. Et ita patet harum rationum distinctio et ordo.

Et prima ratio tres conditiones continet. Per.« primam notatur Filius esse ab alio — cum dicitur: imago eius rei, ad quam imaginatur — et per genitivum, et verbum, quod est passivum. Per secundam notatur, quod est secundum modum expressum emanandi, scilicet per hoc quod dicitur species, quae includit perfectam'» simihtudinem cognoscendi.

Per tertiam vern notatur, quod sit indijferem secundum subslantiam, scilicet per hoc quod est indifferens. Et per primam conditionem differt et ab essentia et a Patre, per secundam a Spiritu sancto, per tertiam ab imagine creata.

Et per hoc patet, quod species, etsi de se sit essentiale, tamen accipitur hic ut tractum ad fersonam; et indifferens non dicit indislinctionem in hoc nomine species, sed in substantia. Et sic patent obiecta de ratione prima.

Hac visa, similiter patet ratio secunda, quae datur in comparatione ad ipsum Patrem ut ad terminum. Et hoc patet, cum dicitur ad rem coaequandam rei, id est personam Filii personae Patris, et per hoc excluditur persona Patris; per hoc quod dicitur imaginata, exchiditur persona Spiritus sancti; per hoc quod dicitur indiscreta., excluditur ipsa imago creata, et indiscreta non dicit indifferentiam personalem, sed solum essentialem.

Ad illud ergo quod obiicitur de aequalitate, dicendum, quod illud non est necessarium de creata imagine. Et rursus, quoniam imago de ralione sui nominis dicit qualitatem in quantitate, ideo prima dicitur similitudo ad rem coaequandam, id est similitudo, secundum quam res coaequatur rei.

DuB. V.

Item quaeritur de differentia horum trium, quae attribuit, scilicet speciem, naturam et essentiani, quomodo haec distingiiantur.

Rkspondeo: Dicendum, quod uniuscuiusque forma substantialis et completiva dicitur species, natwa et essentia, et hoc secundum triplicem considerationera. Potest enim considerari in se, et sic dicitur essentia; potest considerari in comparatione ad operationem propriam, et sic dicitur natura; potestiterum considerari in coraparatione ad noslram cognitionem, et sic dicitur species. Speciem habet imago auctoris, eo quod similitudo est eius; naturam autem habet, quia similitudo genita vel imaginata naturaUter; essentiam vero, quia similitudo indiscreta, scihcet per substantiam.

DuB. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Si quis innascibilem et sine initio dicat Filium. Videtuc enim. quod Hilarius non dicat bene, quod qui dicit duos innascibiles, dicit duos deos; quia innascibilitas in divinis non est proprietas essentiae, sed personae: ergo non sequitur, quodsi sunt duo innascibiles, quod duae essentiae, sed quod duae personae. — Item, innascibilitas dicit privationera eius quod est natus, unde tantum valet innascibilis, quantum non-filius; sed non sequitur: sunt duo filii in divinis, ergo duo dii: ergo pari ratione non sequitur, sunt duo innascibiles, ergo duo dii. ex hoc ponit fontalem plenitudinem in illo qui innascibilis dicitur; et ex utraque parte concluditur, quodsi sint duo innascibiles, quod sunt duo dii. Sequitur enim: sunt duo, quorum quilibet non est a& alio, ergo non distinguuntur per originem: ergo necesse est, quod distinguantur per substantiam. Item, si sunt duo, in quorum quolibet est fontalis plenitudo: ergo quilibet potest esse Trinitatis principium et est « principium totius deitatis », sicut dicitur de Patre. Sed si principia sunt distincta, et principiata: ergo si quilibet est principium totius deitatis, et sunt duo: ergo duae deitates. Quamvis ergo ingenitus non sit proprietas substantiae, sed personae, quia taraen est primae personae, et in unica persona non potest esse nisi una innascibilitas: ideo de necessitate ponit deorum diversitatem.

DuB. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Caput enim omnium Filius est. Videtur enim male dicere, quia aut dicitur caput ratione deitatis, aut ratione conformitatis in natura. Si ratione deilatis, eadem ratione Spiritus sanctus potest dici caput. Item, si ratione deitatis, tunc Filii caput non potest dici Deus, quia caput superexcellit et maioritatem tenet nobilitatis, quam non habet Pater respectu Filii. Si

tu dicas, quod capiU noii clicit nobilitateni sive snperexcellentiam; obiicitur ex littera sequenti, nbi dicituv: « hoc gradu ouHiia relernntur »; sed constaL, quod inter Patreni et Filiuni ralione deitali.s non est gradus: ergo non potest accipi ratione (leitatis. — Si ratione confonnitatis, cura Filius non habeat conlornutatem in natura cum omnibus, sed tantuni cuni honiinibus, non erit caput omnium.

Respondeo: Dicenduni, qaoAcaput, secundum quod proprie acciiitnr. importat rationem influentiae, et conformiiaiis vulurae: et sic dicitur Christus caput esse tolius Fcclesiae; sed Hilarius extensiori modo accipit. prout caput dicit originale principium. Et ipuinian Deus Pater est principium Filii, et Filius principium omnium. ila quod Filius. producitur et producit. ideo est caput, et habet caput. Sed Pater quoniani caput non habet. cum sit innascibilis, est caput omnium: et ideo dicitur fontale principium, a quo oaniia et in quem orania per Filium reducuntur. Et in hac rednctione gradus est, comparando creaturas acl Filium; sed ultra comparando Filiuni ad Patrem non esl cjradus, sed ordo et origo. Et ideo Hilarius non dicit his gradibus, sed hoc gradu. — Quod obiicitur de Spiritu sancto, dicendum, quod ipse Spiritus sanctus, cum procedaf a Filio, per Filium cnm aliis ad Patrem reducitur: et propterea Filio appropriatur reductio.

DuB. vni.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Ut sintper.nibstantiam tria, per consonantiam vero unum; quia videtur haec confessio fidei non esse conveniens, quia de tribus hominibus concordantibus

Utrum Paler vel Filius ea dileclione dilicjant, quae procedit ab utroque, id est Spiritu sancto.

Hic oritur quaestio ex praedictis dedueta. Dictura est enim supra atque Sanctorum auctoritatibus oslensum, quod Spiritus sanctus est communio Patris et Fipotest illud dici, quod per substantiam sunt Iria, per consonantiam vero unum.

Item quaeritur de ratione Hilarii. qua dicit, quod debet dici per consonantiam propler Spiritum sanctum, quia scilicet, Spiritu sancto nominato, consonantiae potius quam essentiae praedicari convenil unitatem. Videtur enim istud falsum, quia Spiritus sanctus est eiusdera essentiae cura Patre, sicut Filius.

Respondeo: Dicendum, quod Hilarius intendit ostendere catholicam Patrum confessionem, cum dixerunt, quod « sunt per substantiam tria, per consonantiam unum ». Sancti enim Patres, volentes elidere haeresira Sabellianara — quae clidebat, id est evacuabat veritatera Patris et Filii per nominationem solam, quam dicebat ibi esse, non rem — confessi sunt adeo expresse pluralitatem, ut minus expresse confiterentur essentiae unitatem; non tamen recesserunt a veritate, quia per &-m tres re iDtelliguntur, id est tres hypostases; per substantiam vero non usia intelligitur, sed persona: et ideo ex hac parte verum dixerunt. — Ex parte consonantiae sirailiter verum dixerunt et irreprehensibiliter. Nara, sicut per Patris et Filii nomen innuitur unitas naturae, quia Filius est connaturalis Patri, ita per Spiritum sanctura, qui est amor, datur intelligi unitas comonantiae. Et ideo verbum non habebat calumniam, et propter hoc ipsura dixerunt: et hoc vult dicere Hilarius, cum dicit, quod potius consonantiae quara essentiae; non quia utrunique non sit verura, sed quia hoc est expressius et rainorera habet calumniam. Taraen adhuc sequitur illud, quod % si Pater et Filius unura ex se producunt spiritura, ratione cuius est ibi unitas per consonantiam, necesse est, quod unitatem habeant in essentia. lii et amor, quc Pater et Filius se invicem diligunt. cbntra: si Pater vel Filius dicatur dilif/ere per Spiritum sanctum, videtur esse per Spiritum sanctum, quia

tia sua et Dono suo servant unitatem. Idem in decimo diligere per Spiritum sanctum.

Cap. II.

Utruni Pater sit sapiens sapientia, quam genuit.

Praeterea diligenter investigari oportet, utrum Pater sapiens sit sapientia, quam genuit, quae tantum gustinus iu septimo libro de Trinitate, quod scripsit quod Pater non est sapiens sapientia genita, sed se ipso sapientia ingenita.

Notula. Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum: « Cum sapiens Deus dicitur, et sapientia sapiens dicitur, sine qua eum vel fuisse aliquando vel moniis. Verum hoc Augustinus corrigit in libro primo Retractationum inquiens: « Dixi in libro Octoginta trium Post haec quaeri solet aquibusdam, utrum sit sapiens sapientia genita, vel ingenita. Si enim non est sapiens sapientia genita, nec se ipso sapiens est; Augustinus in decimo quinto libro de Trinitate: « Si sancto, ad illam reditur absurditatem, ut Pater non sit sapiens de se ipso, sed de Filio, nec sapientia sapientus, neque Deus genitus est Deus ingenitus; non ideo est tamen alia sapientia, sed una eademque sapientia.

Cap. III.

An Filius sit sapiens se ipsu vel per se ipsim.

Ex praedictis constat, quod Filius non est sapiens a se vel de se; et Filius est Deics per se et est per se, Trinitate alt: « Nalurae, inquit, cui contradicis, ne 0. se agat, et ita nou a se agat, ut per se agat. Inper se Beiis est vel esse dlcendus est, ut aiunt, sed non a se vel de se.

Cap. IV.

tantum sit sapientia Patris.

An veritate longinqua cunctisque in theologia peritis patur communis Iribus personis.