Distinctio XXXII

Cap. V. Sicut in Trinitate est dilectio, quae est Trinitas, et tamen Spirilus sanctus esl dilectio, quae non est Trinitas, nec ideo duae sunt dilectiones; ita et de est Paler vel Filius, nec ideo duae dilectiones sunt in est, esl dilectio, quae Trinitas est, non tamen ipsa sapientia, quae non est Pater vel Spiritus sanctus. Nec ctus est. Sicut enim Idem est Deo sapere quod esse,

unus diligens eum qui de illo est, et unus diligens eum de quo est, et ipsa dilectio »; « et non est aliquis duorum, quo genitus a gignente diligitur et genitorem suum diligit». Quibus verbis aperte signiflcatur, Patrem Fipere sapientia, quam genuit, ne ea esse intelligatur? dictorum intelligentiani easjoectei ex dictis polius quain

Supra posuit Magister appropriata, in quorum explanatione dixit, Spiritum sanctum esse concor- (liam, quia Pater et Filius diligunt se Spirilu sancto; ideo hic movet quaestionem de illa locutione. Et hoc facit in isla distinctione. Habet autem haec distinctio tres partes.

In prima movet Magister principalem quaestionem prius positam, scilicet utrum Pater et Filius diligant se Spiritu sancto. lu secunda vero movet aliam quaestionem huic consimilem, quae facit ad eius explanationem, et hoc facit ibi: Praeterea diligenter investigari oportet, et est illa quaestio:

retukrit magis, quam altulerit neque cogat id videri dictis contineri, quod ante lectionem teor, non ita dictum esse, Patrem diligere Filium, vel sanctus, tanquam ea dilectione Pater sit vel Filius. Sed sic ea Pater diligit Filium, et Filius Patrem, ut quimus, ad hoc minus suiricieiiles. utrum Pater sit sapiens sapientia genita. In tertia redit ad principalem quaestionem determinandam, et hoc facit M: Praeterea diligenter notandum est.

Prima pars habet duas partes. In prima Magister movet quaestionem et opponit. In secunda vero respondet quaestioni, sed non respondet obiectioni, ibi: Huic quaestioni, cim altitudinem.

Praeterea diligenter investigari oportet. Haec est secunda particula, in qua determinat Magister quaestionem annexam, scilicet utrum Pater sit sapiens sapientia genita. Et quia ad determinationem imittit ita aiile dictum.

Libr. XV. de Trin. c. 7. n. 12.

iMss. cum ed. I qtiatiior; porperam.

huius quaestionis tria alia dubia concurrunt, ideo habet haec pars quatuor partes secundum quatuor dubitationes, quas movet el determinat. Et primo deterrainat istain quaestionem: utruni Pater sit sapiens sapientia genita, quam determinat in partem negativam. Secundo vero determinat aliam quaestionem: utrum Filius sit sapiens sapientia ingenita, quam determinat in partem affirmativam, ibi: Post haec quaeri solet etc. Tertio movet hanc quaestionem: utrum Filius sit sapiens per se ipsum vel se ipso, quam determinat per distinctionem, quod *e ipso potest teneri originaliter, vel formaliter, et hoc ibi: Quaeri atitem solet, utruni Filius etc. Quarto movet hanc quaestionem: utrum Pater duplicem ha-

Ad intelligentiam praesentis distinctionis duo principaliter quaeruntur secundum duas quaestiones, quas determinat Magister.

Primo quaeritur de hac locutione: Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto.

Secundo quaeritur de ista aha: Pater est sapiens sapientia genita.

Quod autem sit admittenda, ostenditur aucloritate et ralione.

1. Primo auctoritate sic: Augustinus sexto de i.Trinitate: « Non est aliquis duorum, quo genitus a gignente diligitur genitoremque suum diligit »: si ergn est aliquis, et non est Pater vel Filius, ergo est Spiritus sanctus. beat sapientiam, quam determinat in partem negativam ostendens, haiic quaestionem et eius rationem non esse responsione dignam, et hoc facit ibi: Post haec quaeri solet a quibusdam, utrum una tantum sit sapientia.

Praeterea diligenter notandum est. Haec est particula tertia, in qua redit Magister ad quaestionem primo positam, et habet haec pars duas partes. In prima obiicit accipiens rationem ex determinatione alterius quaestionis. In secunda vero loco solutionis suam insufficientiam ostendit et hanc quaestionem determinandam lectori relinquit, et hoc ibi: Difjicillimam mihi hanc quaestionem fateor.

Quantum ad primum quaerunlur duo.

Primo quaeritur, utrum illa locutio sit admittenda.

Secundo quaeritur, in qua habitudine construatur ille ablativus.

2. Item, Hieronymus super Psalmum decimum seplimum: « Spiritus sanctus est anior Patris ad Filium, et Filii ad Patrem »; sed amore, qui est Patris ad Filium, Pater amat Fihum, et e converso: ergo etc.

3. Item, Bernardus de Amore Dei: « Amas

procedit Spiritus sanctus, amor Patris ad Fiiiiira, et Filii ad Patrem, et tantus amor, ut sit unitas».

4. Itera, ratione ostenditur sic: Magister Hugo de sancto Victore facit talera rationera in epistola quadam ad Bernardum: « Si recte diceris araare amore, qui a te procedit, cur non Pater et Filius recte dicuntur amare amore, qui ab ipsis procedit »? Et iterum ibidera: « Si Spiritus sanctus esset araor cordis tui, sicut Patris et Filii, quis, quaeso, posset negare, Spiritu sancto, hoc est araore tuo, te diJigere »?

5. Iteni, alia ratione videlur sic: sicut se habet verbura ad dicere, sic amor ad diligere; sed Pater Verbo suo, quod ab ipso procedit, dicit se et orania, quia Pater Verbo suo, quod ab ipso procedit, se ipsum declarat: ergo Pater et Fihus amore, qui ab ipsis procedit, se ipsos diligunt.

6. Itera, sicut fdius non potest produci nisi generando, sic nec amor nisi diligendo: ergo Pater et Filius diligendo se producunt Spiritum sanctura, qui est amor personalis: aut igitur dihgendo amore, qui est Spiritus sanctus, aut qui non est Spiritus sanctus. Si amore, qui non est Spiritus sanctus, aul amor ille est essentialis, aut personalis: non personalis, quia tunc essent duae personae in divinis, quibus conveniret amor proprie, quod est impossibile; similiter nec essentialis, quia ille est Spiritus sanctus. Et iterura, si essentialis, tunc ergo, cura conveniat Spiritui sancto, Spiritus sanctus siraihter produceret. Restat igitur, quod producant Spiritura sanctum dihgendo se araore, qui est Spiritus sanctus: aut igitur dihgendo se, aut dihgendo aliud a se. Non aliud, quia tunc aliud exigeretur ad productionem Spiritus sancti: ergo diligendo se Spiritiisancto, producunt Spiritum sanctum: ergo Pater et Filius dihgunt se Spiritu sancto.

CoNTRA: 1. Diligere idem est quod velle bo- num, et velle ideni est quod esse: ergo cura haec sit falsa: Pater et Filius sunt Spiritu sancto, haec simihter: dihgunt se Spiritu sancto.

2. Item, sicut se habetsapere ad Patrem respectu Fihi, ila diligere ad Palrem et Filium respectu Spiritus sancti; sed haec est falsa: Pater est sapiens sapientia genita: ergo et illa similiter.

3. Item, omne plurale infert singulare; sed haec est falsa: Pater diligit se Spiritu sancto: ergo et prima. Si dicas, quod diligere tenetur notionaliter; contra: nulla notione contingit mutuo reflecti unam personam super aliam =; sed secundum dilectionera est mutua reflexio in praedicta locutione: ergo diligere non tenetur notionaliter: ergo idem quod prius.

4. Item, nulla notio convenit tribus; sed diligere Spiritu sancto convenit tribus. Nara Pater di- ligit Spiritu sancto, et Fihus dibgit Spiritu sancto, et Spiritus sanctus diligit Spiritu sancto, quia se ipso: ergo non tenetur notionaliter: ergo idera quod prius.

5. Itera, Pater et Filius eodem amore diligunt se et nos; sed dilectio Dei ad nos est essentiahs, cum connotet effectum in creatura: ergo sirailiter cura dicitur: diligunt se.

6. Item, si tenetur notionaliter, quaero, pro qua notione? Non est dare nisi spirationem: aut ergo j active, mXpassivc. Si active: ergo idera est diligunt se quod spi?-ant; sed haec falsa: spirant Spiritu sancto, ergo et prima. Si passive; contra: illa non praedicatur de Patre et Filio, sed de solo Spiritu sancto. Si dicas, quod denominative praedicatur: contra: omnis proprietas, quae de persona praedicatur in divinis in concretione, praedicatur et in abstractione: ergo cum processio non conveniat Patri et Filio in abstractione: ergo nec denominative.

Ista locutio falsa est, si tenetur essentialiter, vera autem, si tenelur notionaliter.

: Ad praedictorura inteUigentiani notandura, quod quidam pi-aedictam locutionem simpliciter negaverunt et dixerunt, oinnes consimiles retractatas esse a beato Augustino in sua simili, in hac scihcet: « Pater est sapiens sapientia genita ». — Sed haec solutio non polest stare, quia non soergo eo quo Paler et Filius se diligunt, sunt; sed non smH

lum.Uigustiuus eaui dicil, sed eliain alii Sancli, quoruni dicta.Vugustinus non retractat.

Ideo fuerunt alii, qui eani siuipliciter conces- 3. serunt diceiites, haiic locutionem debere intelligi per appropriatimem, non per propriekUem, ut sit sensus: Paler et Filius diligunt se amore, qui appropriatur Spiritui sancto. — Sed ista solutio non potest stare, quia tuiic similiter liaec esset concedenda: Pater et Filius sunt boni Spirilu sancto; cum Spiritui sancto approprietur bonitas, quae tamen nullo moilo conceditur. Igitur prinia opinio non potest stare. quae simpliciter tales locutiones negat, cum multiplex auctoritas eas dicat; similiter sequens, quae eas simpliciter concedit, non potest stat'e, cum multiplex ratio contradicat.

Restat igitur eligere opinionem niediam, scilicet quod uno modo sit vera, alio niodo falsa. Nam hoc quod est (Uligere potest teneri essentialiter, vel notionaliter. Secundum quod tenetur essentialiter. sic dicit voluntatis coraplacentiam, quae communis est tribus. Secundum quod tenetur nolionaliter, sic dicit voluntatis fecimditalem ad producendam personam ex se, quae quidem feciuiditas solum est in duobus, quamvis voluntas sit in tribus. Si ergo te- 1. neatur essentialiter, falsa est locutio. quia tunc sequitur, quod Paler et Filius sunt Spiritu sancto Et in hoc sensu iiroiioinpn cuin verbo construitur recti. proce. Si aulciii /(()//();(((//7/v, vera est, sicut probant rationes ad opposiluni. Et in hoc sensu pronomen construitur cum verbo retransitive. Unde sensus est: Pater et Filius diligunt se, id est, Pater diligit Filium et Filius Patreni; et tunc vera est locutio, quia amor, qui est Spiritus sanctus, est amor nectens Patrem cum Filio et e converso; et tunc non licet inferre: ergo Pater diligit se Spiritu sancto.

I. 2. 3. Ex hoc patent Iria prima. Nam primum op- procedit secundum quod diligere tenetur essenliali-, _ secundum similiter, nam sapere non dicitur notionaliter, sicut diligere, sed vel est commune, vel appropriatum; tertium siniiliter, quia procedit secundum quod obliquus construitur reciproce, et tunc diligere tenetur essentialiter. dupliciter potesl significari, uno modo, ut dicit enianationem, alio modo, ut dicit wtorf«m emanandi superaddita expressione: et primo modo per hoc verbum generare, secundo modo per hoc verbum dicere signiticatur, sic et spiratio dupliciter potest significari. Primo modo per hoc verbum quod est spirare; secundo modo per hoc verbum quod est diligere. Quemadmodiun enim dicere importat generationem et ulterius quandam expressionem circa personam, sic et diligere, Unde sicut dicere importat actum generandi et declarandi sive exprimendi, et ratione actus declarandi dicitur: Pater se dicit Verbo, hoc est, se declarando sive expririiendo generat Verbum, vel generando Verbum se exprimit Verbo; sic et in proposito diligere importat actum connectendi sive concordandi et spirandi, et ratione actus connectendi dicitur: Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, hoe est, invicem concordando spirant Spirituin sanctum, vel spirando Spiritum sanctum invicem connectuntur. Ex his patent obiecta.

Quod enim obiicitur de mutua reflexione, patet responsio, quia haec est ratione actus essentialis cointellecti.

4. S..d illud quod obiicitur, quod diligere Spiritu sancto convenit tribus et dicitur respectu creaturae; dicendum, quod non convenit tribus ratione spirationis, quara importat; et ideo, quamvis dicatur respectu creaturae, non taraen dicitur essentialiter oranino, sed connotat aliquid essentiale; dicit taraen notionem ratione respectus, quem iraportat ad personam, sicut supra dictum est de Verbo et Dono.

5. Ad illud quod ultimo obiicitur, pro qua notione stat: patet, quod stat pro communi spiratione; tamen non licet pro eo ponere verbum spirandi, quia aho modo iraportat illara notionem. Unde sicut conceditur haec: Pater dicitVerbo, non taraen haec: Pater generat Filio, et tamen dicere importat ipsam generationem; sic in proposito intelligendura est.

Secundo quaeritur, in qiia habitudine construatur ille ablativus, cura sic dicitur: Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto. Et quod in habitudine formae videtur:

1. Per simile, quia Petrus diligit amore a se procedeule forraaliter: ergo pari ratione Pater et Fihus diligunt se Spiritu sancto formaliter.

2. Item, nihil denominat aliquid, ad quod comparatur ut ad principium solum, nisi comparetur ut informans — nam quamvis cursus sit a Deo, non tamen Deus dicitur currere — sed amor est a Patre et Filio, et illo- dicuntur amare: ergo araor esl in ratione formae.

3. Item, omni nexu aliqui nectuntur formaliter; sed Spirilus sanctus est nexus: ergo alia Val. Pater.

rimi codd. ideo; mendose. qui illo necluntur, et non nisi Pater et Filius,: ergo etc.

4. Item, omni alljedine aliquis est albus formaliter, ergo omni amore aliquis est ainans formaliter; sed non est amans formahter amore, nisi ille cuius est amor: cum ergo Spiritus sanctus sit amor Patris et Filii, patet etc.

Contra: 1. Omne quod diligit formaliter alio a se, habet diligere solum per participationem: ergo si Pater et Filius diligunt forraahter alio a se, ergo diligunt per participationera. Sed hoc est inconveniens: ergo elc.

2. Item, si aliquis diligit ahquo formaliter. iUo circumscripto, impossibile est intelligere amorem in eo sive ipsura amare: ergo si Pater et Filius dili- 3 Cod. 0 bene subiicit formalifer, et subinde permulli codd. ciim ed. 1 omittunt se.

5(i gniH se Spiritu sancto, impossibile est intelligere Patrem amare, non intellecto Spiritu sancto; sed lioc est falsum: ergo et primum.

3. Item, nulla hypostasis est Ibrma; sed amor, qui est Spiritus sanctus, est hypostasis: ergo non est tbrma, ergo nullus illo amore diligil Ibrmaliter.

4. Item, nnllnm relativum potest esse Ibrma sui correlativi — quia ex forma et formato iit unum, relativum autem distinguitur a correlativo — sed anior, qui est Spiritus sanctus, correlative se habet ad Patrem et Filium: ergo etc.

5. Item, omnis forma est ante illud cuius esl forma; ergo si Pater et Filius dihgunt se Spirilu sancto formahter, amor iUe praecedit diligere Palris et Filii. Sed hoc falsum est, quia dilectio producitur: ergo etc.

n 0 N c L u s 1 0. Cum dicimus, Patrem ct Filium se Spiritu, sanclo diligere, ablalivus ille conslruitur in ratiom:

quasi effectus formalis, et ideo aliquo modo in ratione formae.

Respondeo: Dicendum, quod aliquorum positio 1. fuit, quod ablativus ille construitur in ratione signi, non in ratione formae. Nam Spiritus sanctus se habet per modum producti respectu dilectionis Patris et Fihi, et ideo illius est signum. Unde dicunt, quod is est sensus locutionis: Pater et Filius diligunt se: et huius signum est, quia concorditer spirant Spiritum sanctum, qui est amor unicus et indivisus. — Sed haec positio non est sufTiciens. Nam si abiativus posset construi vere in ratione signi cum verbo, tunc haec esset vera: Pater et Filius diligunt se amore creato, quia amor creatus signum est illius; quam nullus concedit. — Si dicas, quod istud non est signum ita propinquum; obiicitur, quod tunc haec esset vera simpliciter: Pater est sapiens sapientia genita, cum sapientia genita sit maxime signum sapientiae in Patre generante.

Aliorum positio fuit, quod ablativus ille con- 2. struitur in ratione formae. Dicunt enim, quod dili- 1 Supple cum cod. 0 alterius. Idem cod. 0 paulo iiiferius gere se nihil aliud est, diclum de Patre et Filio, quam invicem connecti. Et quoniam nexu formaliter connectnntur, et Spiritus sanctus est ille nexus; ideo, formaliter loquendo, ista est vera: Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, sicut haec formaliter est vera: Pater et Filius nectuntur nexu. — Sed haec positio non potest omnino stare, quia, cum dicitur: Pater et Filius neetuntur, aut nectuntur dicit aliquid, quod sit in Patre et Filio a Spiritu sancto, aut quod est in eis ut principium Spiritus sancti. Si quod est in eis a Spiritu sancto: ergo Pater et Filius aliquid recipiunt a Spiritu sancto; si aliquid, cum non possint recipere partem, ergo totum: ergo sunt a Spiritu sancto, quod est inconveniens. Restat ergo, quod hoc quod est nectuntur dicat aliquid, quod est in Patre et Filio ut principium Spiritus sancti — quamvis enim sit passiva secundum modum, activa est secundum rem — et si hocSpiritus sanctus comparatur ad connexicnem ut ad principium, non ergo ul in ratione formae omnino.

Patet igitur, quod prima positio dicit minus suflicienter; secunda dicit nimis abundanter, quia nimis exprimit. Et prima fuit Magistri Sinionis Tornacensis; secunda fuit Magistri Gulielmi Antisiodorensis. Et licet neulra sit omnino sufliciens, tamen utraque habet in se aliquid veritatis. Nam prima dicit, quod Spiritus sanctus se Imbet ad Patrem et Filium per modum producti; et hoc quidem verum est. Secunda dicit, quod amor comparatur ad amantes ut in ratione formae; et hoc quidem verum est.

Et ideo ex his duabus positionibus, quarum una est insufQciens et alia excedens, colligitur media positio sobria et sufficiens; videlicet quod ille ablativus construitur in ratione effectus formalis, si licet nominare effectum quod est ex principio. Et haec fuit positio Magistri Hugonis de sancto Victore, qui hic clare vidit veritatem. Unde redarguit illos, qui reputant hanc quaestionem insolubilem. Unde dicit, quod, sicul cum dicitur: ego diligo te amore a rae procedente, ibi est constructio in ratione effectus formalis; sic in proposito. In hoc tamen est differentia, quia amor a te procedens est in te re- Pater Spiritu sanclo diligere dicitur, non sic intelligitur, quasi

quiescens ut uniem et inhaereiis, quia est accidens: sed in divinis amor a Patre et Filio procedens est in eis requiescens ut uniens, non tamen ut inhaerens, quia non est accidens, sed substantia et hypostasis; et ideo adhuc niirius habet rationem formae.

Concedendae ergo sunt rationes ad hoc inductae, quia ablativus habel aliquo modo rationem formae. — 1. 2. Ad illud ergo quod in contrarium obiicitur: si Ibrmahter alio dihgunt, ergo per participationem; dicendum, quod diligere alio per essentiam facit participationem, sed alietas personalis non. Unde Hugo: « Animus humanus amor non est, sed ab ipso procedit amor, ideo se ipso non diligit; Pater vero amor est et Spiritus sanctus eius amor est, ideo diligit se ipso; diligit etiam Spiritu sancto »; et ideo patet, quod non per participationem. — Et

I. Sententiiim S. Doctoris de liac qunestione sic explicat ficatur, cum additur nomen personae ».

Consequenter est quaestio principalis de hac locutione: Pater esL sapiens sapientia genita. Et circa hoc quaeruntur duo.

Ulrum recte dici possit:

Quod autem prima locutio sit admittenda, ostenditur hoc modo.

I. Primae ad Corinthios primo: Christum dicMWKs Bei virtutem el Dei sapientiam; sed unusideo patet sequeos; quia enim Pater se ipso diligit amore essentiali, ideo potest intelligi amare Pater, Spirilu sancto non intellecto; non sic autem est de amore notionali.

3. 4. Rationes sequentes procedunt de forma, secundum quod habet perfectum actum formae. Formae enim est inhaerere, et ideo non est hypostasis; ideo etiam non distinguitur. Ibi vero abiativus cadit ab actu formae, qui est inhaerere, et tenet actum formae, qui est unire.

4. Ad illud quod ultimo obiicitur, quod forma praecedit illud cuius est forma; diceiidum, quod loquitur de forma, secundum quod habet rationem causae, quia sic praecedit; sed alilativus cadit a ratione causalitatis, quia construitur per modum effeclus formalis. Patet ergo, quod quodam modo est ibi ratio formae, quodam modo ratio signi; et in hoc patet responsio ad omnia quaesita.

Auctores alios vide in Scholio praecedenti.

Primo quaeritur, utruin illa locutio sit admittenda..

Secundo, ad intellectum huius, utruni.sit haec admittenda: Pater est potens virtute, quam genuit. est sapiens sapientia genita. quisque est sapiens sua sapientia: ergo si Christus est sapientia Patris et est sapientia genita, Pater est sapiens sapientia genit;).

' Vat. cum uno et altero cod. distinguit pro distinguitv

2. Item, Augustinus sexto de Trinitate: « Filius est ars quaedam omuipotenlis et sapientis Dei, ubi omnia novit»; sed unusquisque artifex est sapiens sua arte: ergo Pater est sapiens Filio: ergo etc.

3. Ilem, lioc videtur ralione per simile: quia omnis amans, a quo procedit amor, est amans amore a se procedente: ergo omnis sapiens, a quo procedit sapientia, est sapiens sapientia a se emanante; sed Paler est liuiusmodi: ergo elc.

4. Item, Augustinus decimo quinto de Trinitate:<< Novit Deus Pater omnia in se ipso, novit et in Filio»; sed idem est nosse omnia et sapientissimum esse: si ergo omnia novit in Filio, non tantum se ipso, sed etiam Filio est sapiens.

5. Item, Deus Pater oninia dicit Verbo, sicut dicit Augustinus undecimo Confessionnm: « Verbo tibi co:ieterno dicis quaecumque dicis»; sed «dicere,utdicit Anselmus, est inlelligere»: ergo Pater omnia intelligit mediante Verbo: ergo cum idem sit esse sapientem et intelligere, patet etc.

Contra: I. In divinis sapere est me: ergo Pater est sapiens sapientia genita, ergo est sapientia genita; hoc autem falsum est: ergo et primum.

2. Iteni. non intellecta generatione, adhuc est intelligere Deum sapienlem: ergo sapientia genita non est ratio sapientiae Dei.

c 0 N c L u s 1 0.

LociUio: Pater est sapiens swpientia genita, est simpliciter falsa.

Respondeo: Dicendum, quod sine distinctione, cum esse sapientem dicatur essentialiter, quod locutio est simpliciter falsa; el si alicubi legitur ab aliquo Sancto, est exponenda. Unde Augusfinus in libro Retractationum illam retractat dicens, quod melius illam quaestionem in libro de Trinitate tractavit, ubi scilicet dicit contrarium ostendens, illam rationem non valere: si P.iter fuit sine Fiho, cum Filius sit eius sapientia, Pater fuit insipiens; quia sapienlia non tantuni convenit Filio, sed Patri et Filio et Spiritui sancto. Et hoc ipsum dicit de Trinitate in pluribus locis, sed maxime in sexto el decimo quinto.

I. 2. 3. Ad illud ergo quod obiicitur, quod Filius est sapientia et ars Palris; dicendum, quod ista conceditur: Fihus est sapientia Patris sapientis: nec tamen ista: Pater est sapiens sapientia genita. Unde notandum, quod cum dicitur sapientia alicuius, hoc dicitur dupliciter: aut sicut subiecti ut albedo Petri, aut sicut principii; genitivus enim origineni importat. Quoniam ergo Filius est sapientia habens originem a Patre, ideo haec est vera: Filius est sapientia Patris. Cum autem dicitur: Pater est sapiens sapientia genita, ablativus construitur in ratione alicuius causalitatis, vel in habitudine formae vel principh, et maxime formae; et ideo falsa est, quia Filius nec forma nec principium est Palris. — Si tu quaeras, quare non construitur in ratione formalis effectus, sicut amor cum amante. a quo procedit; dicendum, quod non est simile. Et huius duplex est ratio, una communis, alia specialis: communis, quae sumta est a creaturis; quoniam quidain sunt actus, qui dicunt motum a rebus ad animam, ut sapientia, quidam ab anima ad res, ul amare. Ideo comparatio amoris ad amantem est in ralione exeuntis, non in ratione impartientis, et ideo amor de se importat fm-mam et effectum; sed sapientia quia dicit ut ad inteliigentem, non ut ab intelligente, ideo ablativus tantum importat formam, non effectum: et ideo est locutio falsa. — Alia ratio est specialis in divinis, quia amor procedens est amor proprie, non per appropriationem, el diligere est similiter dictum notionaliter, unde importat originem, ut supra monstratum esl; sed sapientia semper essentialiter, et hoc quod est esse sapientem nullo modo dicitur notionaliter, quia nullo modo importat originem. Et ideo est locutio falsa.

4. Ad illud quod obiicitur, quod Pater novit omnia in Filio; dicendum, quod differt dicere: novit Filio et in Filio. Nam cum dicitur: novit Filio, ablativus importat rationem formae vel principii cognoscendi; et ideo falsa est simpliciter. Haec tamen est distinguenda: novit in Filio, quia praepositio in cum suo casuali potest determinare hoc verbum novit in comparatione ad subiectum; et tunc est loculio falsa: est enim sensus, quod Filius sit Patri ratio cognoscendi. Vel potest verbum determinare in comparatione ad obiectum; et tunc vera est, et est sensus, quod Filius sit rebus cognitis ratio et exemplar et causa exemplandi. El quod iste possit esse sensus locutionis, patet. Qui enim perfecte cognoscit aliquem, cognoscit omne quod est in illo: si ergo Pater perfecte cognoscit Filium, et in Filio sunt omnia, ergo omnia cognoscit in Filio. Nec taiiien e hoc sequitur, quod sit

aliquo dislinguit. Eandem distinctionem S. Thom. (hic q. 2.

Utrum recte dici possit: Pater est Secundo quaeritur, utrum haec locutio sit admittenda: Pater est potens potentia, quam genuit, sive virtute. Et videtur quod sic:

1. Quia quicumque operatur per aliquem et. non potest operari sine eo, habet potentiam ab eo; sed Pater operatur per Filium et non potest operari sine Filio: ergo etc.

2. Item, in divinis idem est virtus et ope?-atio, ergo cum Pater operetur per Filium, potest per Filium; sed quicumque potest per allerum, est potens potentia iUius: ergo Pater est potens potentia genita.

3. Item, sicut se habet nosse ad sapientiam, ita operari ad potentiam; sed bene sequitur: iste novit per illum, ergo est sapiens per illum: ergo bene sequitur: iste operatur per illum, ergo habet potentiam ab illo sive per illum: ergo etc. sapiens Filio, quia tunc significatur, quod Filius sit ratio cognoscendi ipsi Patri.

S. Ad illud quod obiicitur ultimo, quod Pater dicit omnia Verbo; dicendum, quod hoc quod est dicere importat originem, importat etiam ejfectum in creatura, quem efficit per Verbum; sed intelligere non importat de se nisi solummodo actum essentialem, ita quod nec importat de se respectum ad personam nec ad creaturara. Ideo non omnino idem est dicere dicit omnia Verbo, et intelligit omnia Verbo: dicere enim idem est quod intelligere, sed amphus importat. a. I. ad 3.) sic explicat: « Videre in aliquo dicitur dupliciter: Biel, hic q. I. potentia sive virtule, quam genuit.

4. Item, cum dicitur: Pater operatur per Filium, haec praepositio per aut importat causam, aut instrumentum. Non imlrumentum, quia tunc Filius non vere cooperaretur Patri; et iterum, esset indigens, si ageret per instrumentuni: ergo in ratione causae. Et si hoc, ergo Filius dat operari Patri: ergo et potentiam operandi. Si tu dicas, quod non dicit rationem causalitatis, sed subauctoritatis; cum ergo simiUter habeat Spiritus sanctus subauctoritatem in operando, sicut Filius, qua ratione dicitur Pater operari per Filium, eadem ratione et per Spiritum sanclum. Si dicas, quod hoc est dictum per appropriationem; quaero rationem appropriandi. Cum enim operatio sit per potentiam, et potenlia approprietur Patri, non Fiho, non ergo Filio poterit appropriari operari per Filium.

5. Item, cuin immediata causa operationis sit voluntas, et ilia approprietur Spiritui sancto, videtur, quod magis debeat dici (yperariper Sjm-ilum sanctum, quam per Filium.

CoNTRA.: 1. Idem est me potoitem quod me;

si Pater est potens potentia genita, ergo habet esse ab illa.

2. Item, potentia appropriatur Palri, ergo nec per proprietatem nec per appropriationem convenit Filio: ergo talis locutio magis est impropria quam ista: Pater est sapiens sapientia genita.

3. Item, potentia, qua aliquis est pntens, secundum ordinem intelligendi antecedit posse; sed generatio secundum ordinem intelligendi sequitur posse: ergo haec esl omnino falsa: Pater est potens potentia genita. LociUio: Pater est potens potentia genita, est simpliciter falsa; sed alia est vera: Pater operatur per Filium.

Dicendum, quod haec est sirapliciter falsa: Pater est potens potentia genita, et magis impropria quam aliqua praedictarum. — Ad intelligentiam autem obiectorum notandum, quod haec regula consuevit dari de hac praepositione per, quod cum verbo absoluto importat auctoritatem, ut cum dicitur: iste est bonus per illum, vel sapiens vel potens. Cum verbo vero transitivo importat subauctoritatem, ut rex punit perballivum. Dicendum est igitur, quod haec est falsa: Pater est potens per

3. Filium; haec tamen est vera: Pater operatur per Filium. Et non valet argumenlum: operatur per illum, ergo potest per illum, quia per primo importat causalitatem respectu effectus, et postmodum respectu Patris.

4. Ad illud ergo quod primo obiicitur, quod op- qui operatur per aliquem, potest per illuni; dicen- falsum est, quia hoc non est, quod habeat potentiam ab illo, sed quod habet potenliam cum illo indivisam et dat illi posse; ideo per illum operatur et non potest sine illo.

5. Ad illud quod obiicitur, quod non differt operatio et potentia in Deo; dicendum, quod verum est per comparationem ad Deum; differt tamen quantum ad effectum connotatum.

6. Ad illud quod obiicilur, quod sequitur: novit per f ilium, ergo est sapiens per Filium: ergo etc: dicendum, quod non est simile de nosse et operari. Quamvis enim nosse sit verbum transitivum, tamen non connotat eftectum, sicut operari; et ideo per non potest cum ipso importare subauctorilatem: ubi enim est subauctoritas, notatur, quod aliquid sit a duobus et ab uno per alterum. Et sic patet illud.

7. S. Ad illud quod obiicitur, utrum dicat rationem causae vel instrumenti; dicendum, quod neutrum dicit proprie, sed subauctoritatem, quae importat rationem utriusque quantum ad id quod est ibi completionis.

Quod obiicitur, quod.Filio non appropriatur operari per ipsum; responsio est, quod operatio est eimus Dei virtulem et Dei sapientiam. Ratio autem, quare virtus Fiho appropriatur, est, quia virtus est ultimum potentiae sive est potentia ultimata. Quoniam igitur Filius producitur a Patre secundum omnimodam perfectionem potentiae, quia generare est actus perfectae potentiae — « perfectum est enim unumquodque, quando potest generare tale quale ipsum est » — quia igilur Filius accipit potentiam producendi aeque perfectum, sicut ipse et Pater est, ut Spiritum sanctum: ideo virtus ei appropriatur; ideo dicitur virtus Patris ei dextera, et Pater operari per Filium.

Aliter potest dici, quod virtus dicit immediatiorem ordinationem ad actum quam potentia, quia potentia ordinatur ad opus per dispositionem, et Filio appropriatur dispositio, ideo etpotentia disposita. Et sic patent omnia quaesita.

quare unum dicatur, allerum non, inde tantum erui potest.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram et primo de ratione Augustini, quae ponitur in littera: Si Pater est sapiens sapientia genita, quam genuit, et hoc est ei esse quocl sapere, ergo est sapientia genita. Videtur enim istud argumentum non valere, quia illud non valet: hoc est Patri esse quod operari; sed operatur per Filium: ergo est per Filium. Ergo nec similiter illud argumentum valet. Si tu dicas, quod nonest simile, quia operari connotat effectum: obiicitur, quod idem est Patri esse quod esse Patrem; sed tamen istud argumentum non valet: Pater deitate est Deus, ergo deilate est Pater: ergo similiter non valet hoc argumentura: est sapiens sapientia genita, ergo est sapientia genita.

Respondeo: Dicendum, quod argumentum Augustini est necessarium: quoniam esse sapientem et esse in divinis non differunt modo dioendi a parte rei, sed solum a parte nostra. Non sic autem est esse et operari, quoniam, etsi opera?i quantuni ad principale significatum sit idem quod esse, tamen quantum ad connotatum differt, et potest esse extraneum, et ita potest ibi esse accidens. Tamen hoc quod est esse Deum et esse Patrem, quamvis non differant quantum ad essentiam vel modum essendi, liifferunt tamen quantum ad modum se habendi, qui vere est in divinis, scilicef absolutum et comparatum; et ideo non transit paternitas in substantiam, sicut sapientia; ideo habet alium modum dicendi, qui potest esse extraneus respectu alicuius attributi. Ideo ihi est accidens, non autem in argumento Augustini.

DlIB. II.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod Pater non est sapiens sapientia genita, sed ingenita. Videtur enim male dicere, quia sicut aeternitas appropriatur Patri, ita sapientia Filio; sed aeternitas non debet dici ingenita, sicut dicit.nseimus in libro de Incarnatione Verbi: ergo nec sapientia potest nec debel dici ingenita. Item, si potest dici sapientia ingenita, pari ratione potest dici sapientia procedens; et ita videtur, quod sapientia sit appropriabilis Spiritui sancto, sicut et Filio.

luxta hoc quaeritur, quare non dicitur potentia de potentia, sicut sapientia de sapientia?

Respondeo: Dicendum, quod sapientia est nominibus mediis, quae sunt nata supponere pro persona. Et ideo sicut dicitur Deus de Deo, et Deus genitus et ingenitus, ita dicitur etiam sapientia; non tamen ita proprie, quia nomen abstractum est

quodam modo. Magis tamen dicitur sajnentia de sapimtia quam aeternitas de aeternitate, quia aeternitas significat in maiori abstractione quam sapientia, et ideo magis abstrahit a ratione originis. Secundum hoc etiam est concedendum, quod possit dici sapientia procedens, licet adhuc minus proprie. Nec valet illud argumentum; quamvis enim sapientia non sit appropriabilis Spiritui sancto, tamen per determinationem adiunctam potest trahi.

Ad iUud -: quare non dicitur potentia de potentia? dicendum, quod non ita proprie dicitur sapientia de sapientia. Quoniam sapientia appropriatur Filio, qui est ab aho et ab aho habet omne quod habet, ergo et sapientiam ab illo habet: ideo sapientia genita ex sua appropriatioue praesupponit sapientiam ingenitam. Sed potentia appropriatur Patri, qui non est ab alio; ideo non sic dicilur polenlia de potentia, vel potentia genita.

Item quaeritur de hoc quod dicit Augustinus in Ubro Retractationum et ponitur in littera: Melius istam quaestionem in libro de Trinitate tractavi. Videtur enim non recte loqui, quia, cum comparativum in utroque extremorum praesupponat rem sui positivi, si ibi melius, ergo utrobique bene: ergo si ibi dicit, quod Pater est sapiens sapientia, quam genuit, videtur quod dicat verum.

Respondeo: Dicendum, quod abusiva est comparatio, quoniam in libro de Trinitate dicit contrarium huius, et ideo si ibi bene, constat quod hic male. Quantum ad hoc tamen, quod aliqua vera dixit in libro Octoginta trium Quaestionum de hac quaestione, ideo non omnino male, sed quodam modo bene, quodam modo male: et ideo dicit, quod ibi melius, innuens quod aliquid sit ibi male dictum. Qui enim unum oppositorum astruit, per consequens destruit alterum.

DuB. IV.

Item quaeritur de hac responsione Magistri, quod sapientia genita est sapiens de sapientia ingenita. Videtur enim non esse bona, quia non videtur respondere ad quaestionem. Non enim quaeritur,quod sapientia genita sive Filius sit f/ePatre, sed hoc quaeritur, utrum Filius sit sapiens sapientia ingenita.

Respondeo: Dicendum, quod Magister bene respondet, licet verbis paucis, in quibus innuit hanc distinctionem, quod aliquem esse sapientem aliquo, hoc est dupliciter: aut ita, quod ablativus teneatur formaliter, et sic Filius est sapiens sapientia genita et Pater sapientia ingenita; aut ita, quod teneatur originaliter, et sic, cum sapientia genita sit de sapientia ingenita, Filius est sapiens sapientia ingenita. Sed quia abiativus ut plurimum construitur in ratione formae, ideo Magister caute locutus dixit, quod Filius, qui est sapientia genita, est de sapientia ingenita sapiens, ut verbum non haberet calumniam; et ideo bene respoiidet.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod uterque est una sapientia, et lanien solus Pater est sapientia ingenita. Videtur enim dicere duo opposita, quia istae duae proprietates sapientiam contrahunt, et cum sint proprietates distinctae, distinguunt — et hocpatet, quia solus Pater est sapientia ingenita — quodsi sapientia distinguitur, ergo est aha et alia sapientia, ergo non una. Item, videtur falsum dicere, cum dicit, quod solus Pater est sapientia ingenita.. Aut enim dicitur sapientia essentialiter, aut personaliter: si personaliter; ergo non una sapientia est genita et ingenita, cum Pater et Filius non sint una persona; si vero essentialiter, non ergo solus Pater est sapientia ingenita.

Respondeo: Dicendum, quod in hoc nomine sapientia duo est considerare. scihcet significatum et suppositum. Et quantum ad significatum dicit essentiam; sed suppositum est persona. Et illae determinationes genita et ingenita non respiciunt significatum, sed suppositum, et ita distinguunt suppositum, manente unitate in significato sive forma; et sapientia genita et ingenita est alia et alia, scilicet persona, sed non est alia et alia sapientia, sicut non est alia essentia. Et ideo Magister bonutn exemplum ponit in hoc termino Deus, quod significat essentiam et supponit personam. — Quanclo quaeritur, utruni dicatur essentialiter, autpersonaliter; dicendum, quod quantum ad significatum dicitur essentialiter, sed quantum ad suppositum dicitur personaliter; et ideo nulla est controversia.

DuB. VI.

Item quaeritur de hoc quod dicit, qaoH Filius non a se agit, cum Pater in eo manere monstratur; sed similiter Filius manet in Patre: ergo pari ratione Pater non a se agit. [tem, videtur falsum dicere, cum dicit: Infirmus sit non a se agendo, nisi a Deo ipse agat, quia secundum hoc, cum omnis creatura agat a Deo, tunc videtur esse agens infirmum, nec in hoc videtur differre Filius ab aliis.

Respondeo: Dicendum, quod Hilarius duo intendit ostendere ex verbis Domini in loanne, et illa duo ostendit deducendo ad impossibile. Ipse enim Dominus dicit loannis decimo quarto: Verba, quae ego loquor vobis, a me ipso non loquor; Pater in me manens ipse facit opera. E hoc ergo arguit. quod FiUus non agit a se, sed a Patre manente in se, non lantum ut consuhstantialis, sed ut principium; sic autem non manet Filius in Palre, sed tantum ut consubstantialis. — Alia est auctoritas Domini, loannis octavo, ubi dicit: Qui miiit me non reliquit me solum, quia quae placita sunt eifacio semper. Si ipse agit semper una cum Patre, lunc ergo per se agit. — Haec duo probat per deductionem ad impossibile: quia oranis potentia est a

Ulrum proprietates personarwm sint ipsae!, vel divina usia.

Post siipradicta inlerius considerari atque siiblililer inquiri oportet, utrum proprietates personarum, quibus prima potentia, quae primo residet in Patre: ergo si Filius non potest a Deo, simpliciter est impotens vel infirmus, quia inrirmus habet potentiam deflciendi a se, non a Deo. Item, si Filius non agit per se, non agit per virtutem propriam sibi connaturalem: ergo alia est virtus Patris et Filii. A se enim et non a se, non facit distinctionem in natura, sed solum in persona, quia dicit rationem principii vel originis. Per se autem et non per se — quia per se dicitur contra per accidens, sive contra per aliud — ponit diversitatem in natura; et ideo Filius agit per se, quamvis non a se.

DuB. VII.

Item quaeritur de hoc quod dicil, quod una est tantum sapientia Patris, sed non uno modo dicitur. Videtur enim male dicere, quia sapieiltia semper est= essentialiter: ergo falsum dicit, cum dicit: non uno modo dicta.

Respondeo: Magister non vult% (noA sapientia sit dicta multipliciter, sed quod sapientia Patris: quia genitivus potest construi in ratione originis, et sic dicitur Filius sapientia Patris, vel ipsa sapientia genita sapientia Patris, quia est a Patre; vel potest intelligi in ratione subiecti, ut dicatur sapientia Patris, sicut albedo Petri, el sic sapientia genita non dicitur esse Patris, sed Filii. Quia ergo ratio passiva, importata per hoc adiectivum genita, non est in persona Patris et Filii una, falsa est locutio ratione determinationis, non ratione eius quod est sapientia: quia una et eadem est sapientia Pater et Filius et Spiritus sanctus, et illa est sapientia Patris et Filii et Spiritus sancti. ipsae personae cleterminantur, siiit ipsae personae el

sonas proprietatibus distingui atque delemiinari, ipsasque proprietates, tres scilicet, propriis expressimns vocabulis. Gum ergo proprietates ipsae ab aeterno fuerint, quibus ipsae personae determinantur et differunt; quomodo essent, si in eis non essent; et quoinodo in eis essent, et ipsae personae non essent, quin ibi esset sas sub proprietate distinguimus. Non enim nomina est subsistentias, confltemur ». — Ecce aperte dicit, personas proprietatibus distingui, et ipsas proprietates pra latius posuimus.

Cunique de sim])licitate deitatis supra dissererequod ibi est, unum esse, imam vitam esse; quae et nomen et naturam et potestatem, quia nativitas non dum substantiam de Deo dicuntur, ut bonitas, lustitia, sunl personae, non eis personae determinantur. — Contra quod dicimus, quia eliam se ipsis personae diffe- Horum doclrlnls novis el humanis commentls verbo incomprehensibile: extra significantiam est sermonis,

Quomodo proprietates possint esse in nalura Dei, nec eam determinent. non putet homo sua intelligentia generationis sacraa vivo, non natura deitatis alia et alia, quia ambo nativitatis, ne te immergas, suramam intelligentiae raur, utdicamus, Patrera et Filium et Spiritum sanctum unius esse substanliae. Quid est unius subslantiae? Quidquid est Pater, quod Deus est, hoc est Filius, hoc est Spiritus sanctus. Cura autera Pater est, non et e converso, cuius ea est deitas, quae est substanprietas, qua verbum est, est id quod Pater est id est divina essentia, sed non est hypostasis Patris. tiae codd. et plurimap, cdd. contra Vat., edd. 6, 8 et origini

De proprietatibus iii

Supra egit Magister de nominibus substantialibus, et de proprietatibus per se et singillatim. Hic tertio loco agit de his in comparatione, et hoc secundum convenientiam et differentiam; et habet pars ista duas partes. In prima quaerit Magister de proprietatibus in comparatione ad essentiam et personas. In secunda vero agit de comparatiorie personae sive rei naturae ad naturam, infra distinctione trigesima quarta: Praedictis adiiciendum est etc.

Prima pars habet duas secundum duo opera sapientis, quorum primum est «non mentiri, de quibus novit»; et secundum est «mentientem posse manifestare ». Unde in prima parte primo ostendit et probat veritatem; in secunda eam defendit contra falsitatem, ibi: Hoc autem aliqui negant.

Prima pars habet quatuor partes. In prima ostendit, quod proprietates sunt personae et in personis, per naturam ipsius proprietatis, quia aeterna est et distincta. In secunda ostendit illud idem violentia auctoritatis % ibi: Sabellii haeresim declinantes, ubi ponit auctoritates Hieronymi. In tertia ostendit hoc ipsum per naturam divinae simplicitatis, ibi: Cumque de simplicitate divinitatis. In quarta ostendit, quod proprietates non tantum sunt personae, sed etiam divina essentia. El hoc probat efQcacia auctoritatis, ibi: Quod enim proprietas etiam divina natura sit, ubi ponit auctoritatem Hilarii.

Hoo autem aliqui negant dicentes etc. Haec est secunda pars, in qua ponit Magister veritalis probatae defensionem ponendo aliorum rationes et ad essentiam et ad personas. suas responsiones. Et quoniam duplex est modus impugnandi veritatem, scilicet per rationes et auctoritates, ideo haec pars habet duas partes. In prima ponit rationes et responsiones; in secunda auctoritates, ibi: Verumtamen nondum desistunt etc.

Prima pars habet quatuor partes. In prima ponit obiectionem, quod proprietates non sint personae; et quia rationalis erat, respondet ad veritatem. Secundo vero subiungit aliam rationem, et quia cu7-rosa videtur, respondet ad hominem, non ad orationem ibi: Sed iterum addunt etc. Tertio adhuc resumit rationem illorum et respondet ad veritatem, ibi: Ceterum haereticorum improbitas etc. Quarto et ultimo subiungit eorum interrogationem, et quia curiosa erat, praefigit terminum humanae inquisitioni, ibi: Sed forte quaeres, cum hae proprietates etc. Et quaelibet istarum partium posset subdividi, scilicet eo quod primo ponit oppositionem et secundo responsionem, et illud manifestura est in littera.