Distinctio XLIV

3 Vai. sic: In priina quaerit, utrum Deus semper possil omne quod olim potuit, et opponit, quod non possit.

Quod autem potuerit facere mundum meliorem quoad substanliam partium integrantium, ostenditur sic.

1. Partes integrantes mundum sunt finitae bo- nitatis et inlensive et extensive; sed omni fmito potest aliquid maius et melius cogitari; sed Deus plus potest facere, quam honio possit intelligere: ergo etc. Si tu dicas, quod niundus non potuit amplius capere; lioc non solvit, quia Deus facit capacitatem: ergo maiorem potuit capacitatem dare, cnm eius potentia sit infinita,

± Item, suprema creatura in universo est finita, ergo distat a Deo in infinitum; sed in distantia infraita est ponere gradus infinitos: ergo ultra bonitatem creaturarum est intelligere creaturas gradus bonitatis habentes, et ex his potuit integrari mundus: ergo etc.

3. Item. conslal, quod Deus potuit facere niundum ex partibus maioribus mole, ul caelum amplius sive latius et terram laliorera: ergo si potuit facere maius mole, eadem ratione et maius virtute: et si hoc, ergo simpliciter melius.

4. Item, materia secundum se totam capax est formae nobilissimae, ut patet: si ergo Deus dare potuit quod nalura materiae potuit capere, ergo potuit dare toti materiae et oranibus partibus perfectionem formae nobilissimae, ut puta rationalis naturae: ergo potuit facere mundum, qui constaret ex solis substantiis rationalibus. Et si hoc, tunc mundus haberet oranes partes secundum snbstantiara meliores: ergo etc.

Contra: 1. Augustivius in tertio libro de Libero - Arbitrio: « Quidquid in vera ratione melius tibi occurrerit, scias fecisse Deum tanquain bonorura oranium condilorem; non esse autem. quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enira tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit». Ergo non potest aliqua creatura nobilis cogitari, quae non sit de constitutione niundi.

2. Item, Augustinus duodecimo Confessionnm: « Duo fecisti, Domine, unum prope te, aliud prope nihil». scilicet angelicam creaturam et raateriam primam; sed non potest maior ambitus cogitari quam a propinquitate Dei ad nihil: ergo nou potuit fieri raundus, qui natus esset araplecti plures naturas rerura: ergo non potuit mundus fieri melior quantum ad capacitatem. Sed constat, capacitatera illara non esse vacuara quantum ad aliquem gradum, alioquin nec raundus perfectus esset, nec universura perfectum dici posset: ergo nec iste plus capere, nec alius capacior potuit fieri.

3. Item, materia prima est creata in oraniraoda possibilitate et in perfecta obedientia respectu Creatoris: ergo si capacilas ipsius materiae attenditur secundura suara possibilitatem et obedientiam. quam habuit ad Deura, et in surama possibilitate et in surama obedientia est creata, ergo raundus quantum ad capacitatera non potuit fieri melior. Si ergo dedit Deus unicuique, quantum capax erat, ergo nullo modo potuit fieri melior.

4. Item, quantumcumque creatura fiat bona, necesse est esse finitam: ergo necesse est aliquando ponere statum, ita quod creatura nullo raodo possit fieri raelior, in nullo derogando divinae potentiae; sed qua ratione statur in aliqua specie crealurae, statur in suprema specie creaturae spiritualis: nulla igitur creatura vel species potest illa fieri nobilior. Et « si optiraura in genere est melius optimo in alio, et simphciter hoc illo melius''», ergo, si optiraum in universo est optiraura omnis oreaturae, Sive in perfecta polenlia tum passiva tum obedieniiali

quae possit esse creatura, et simplioiter munclus iste est ita bonus, quod eo non polest fleri nielior.

0 0 N c L u S I 0. Deus potuit facere aliura mundum meliorem quoad subslantiam partium, sed hunc mundum tantum secundum accidentalia meliorem et maiorem.

Respondeo: Dicendum, quod e.vcessus bonitatis '» substantialis in rebus potest allendi dupliciler: aut quantum ad essentiarum nobilitatem el gradus, et sic dicitur, quod species hominis melior est et nobilior specie asini; aiit quantum ad esse, proul concernit additionem sive augmentum. sicut dicitur, quod marca auri melior est micia, non quia nobiliorem habet formam vel essentiam, sed quia plus habet de auri substantia ac per hoc de bonitate et valore.

Quando ergo quaeritur, utrum Deus potuerit munduui facere meliorem quantura ad subslantiam partium; si tu intelligas de excessu quantum ad primum modum, quod mundus constaret ex meliori- 'bus el nobihoribus (,we;(//M, dico, quod wfenMiumdus, qui est nunc, non potuit fieri raeUor, quia non esset iste, sed alius; sicut, si iste qui factus est homo, fuisset factus asinus % non esset ille qui est. Quia tamen posse eius non est arctatum nec limia-tatum, non video, quare nou potuisset mundum facere meliorem hoc genere mehoritatis.

Si autem intelhgas quaiilum ad secundum modum, sic dico, quod non solum alium, verum 3. etiam liimc potuit facere meliorem, sicul et maiorem. Et si fecisset, non esset alius; sicut posset facere, quod iste puer esset ita magnus ut gigas, et phis haberet de substantia et virtute, et tamen non esset alius, quam est.

Concedo ergo rationes probantes, quod Deus quantum ad magnitudinem partium et virtutem, non tamen quantum ad essentiarum nobililateni maiorem. Et hoc vult ugustinus dicere in praemissa auctoritate de Libero Arbitrio, quod nuUa essentia nobiUor potest cogitari esse in hoc mundo ratinnabiliter, quae non sit ibi. Nam si cogites, meliores esse partes, hoc est aiit secundum tolum, aut secundum parteni: si secundum tolum, iam non istum mundum cogitas, sed alium; si secundum partem, tunc ergo tollis ordinem et perfecUonem de hoc mundo: ut si cogiles, quod Deus fecisset lunam ita lucidam, ut est sol, vel terrani sicut caelnra, nou rationabiliter cogitas. quia perimis universum. « Non enim essent omnia, si essent aequalia. El hoc esl quod dicit Augustinus de Libero Arbilrio: « Non est vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, iam nihil aUud inferius lieri velle, tanquam si, perfecto caelo, noUes terram factam esse, utique omnino inique cogitares.

Et sic palet, ullimo obiectum ad primam partem esse sophisticum, pro eo quod lioc non competebat universo, ut materia secundum se totam perfecta esset forma nobilissima.

I. Ad ilkid ergo quod obiicilur in contrariuin per auctoritatem Augustini de Libero Arbitrio, iam patet responsio, quia intelUgit de hoc mundo, el de melioritate secmidnm essentiam, ut patet ex textu.

± Ad illud quod obiicitur, quod sumraa disfantia est iii universo; dicendum, quod prope Deum potest duphciter inteUigi, scilicet quantum ad immediatam receptionem el conversionem in Deum, aut quantum ad summani imitationem et assimilationem. Primo raodo est natura angeUca prope Deum, simpUciter loquendo; sed secundo modo non nisi in comparalione, quia magis est dissimiUs quam sirailis, et plus deflcit quam exprimit, immo infinitis gradibus distat; et ideo maior propinquitas est nobis cogitabilis et Deo possibiUs, quamvis nunc non sit.

3. Ad iUud quod obiicitur, quod materia est creata in omnimoda possibiUtate; dicendura, quod possibiUtatem obedientiae Deus in nuUa creatura compiet totaliter, quia hoc est secundum omnimodum imperium Creatoris, sed complet capacitatem et

possibilitatein, ul disponitur per aliquas dispositiones. Et sic Deus coniplet materiam, quia eius capacitatem debilis disposilionibus liniitavit et illis formas completivas et perfectivas adiunxit. ita quod nihil dimisit incompletuni. Quis tamen audeat dicere. quin Deus nobilius disponere et nobilioribus formis perficere posset, secundum suae sapientiae et potentiae infiDitatem? Quod ergo dicitur: dedit unicuique bonitatis - quantum erat capax; hoc intelligitur de capacitate, non prout dicil longinquam possihilitalem et obedientiam respectu Creatoris, sed prout cum hoc dicit dispositionem et exigentiam; et hanc constans est Deum potuisse maiorem facere.

4. Ad illud quod obiicitur, quod in creaturis est stare: dicendum, quod sicul numm-us

Secundo quaeritur, utrum niundus potuit fieri melior quantum ad partium integrantium proprietates. Et quod sic, videtur.

1. Isaiae trigesimo: Erit lux lunae sicut lux.solis, et lux.olis sicul lux septem dierum; hoc semper habet statum in actu, tamen nunquain est dare stalum aliquem, ultra quem divina potentia non possit se extendere; sic intelligendum est in magnitudine molis et bonitatis, quod quantumcunique sit in creatura, status est semper, quia fmita; et bene agit Deus hucusque, ita quod non agit amphus, sed quin possit amphus, nunquam est dare, ut credo. Et ideo, si alium mundum meliorem hoc fecisset, adhuc erit ultra quaerere, quare non fecit meliorem, cum possit, et sic procedendo ulterius; et ideo talis quaestio est irrationalis et solutio non potest dari nisi haec, quia voluit, et rationem ipse novit. Attamen si non fecit, nemo potest arguere, quia hoc totum, quod fecit, fuit gratia; nec erat aliqua exigentia. ratione cuius possit poni in eo fuisse invidia. erit: ergo potest esse, ergo Deus potuit condere, et ita de aliis corporibus: et si hoc, e.ssent utique res meliores: ergo etc.

2. Item,.ugustinus super Genesim ad litteram, et Magisler adducit hanc auctoritatem: « Potuit,

inquit, Deus talem facere homineui, qui nec peccare vellet nec posset; et si talem fecisset, quis dubitat, eum meliorem fuisse»: ergo etc.

3. Item, melior est proprietas incorruptibilitatis et quietis quam corruptionis et motus; sed omnia quae fecit Deus, ant fecit corruptibiiia, aut aliquo modo mobilia: ergo omnia potuit facere meliora.

4. Item, si non potuerunt creaturae lieri meliores, hoc fuit, aut quia Deus non potuit dare plus, aut quia crealurae non potuerunt plus capere. Si quia Deus non potuit ampHus dare, ergo divina potentia est liraitata; si quia creaturae non potuerunt araplius capere; contra: videmus totadie, creaturas meliorari et deteriorari, salva substantia et capacitate: ergo etc.

CoNTRA: 1. <c Optimi est optima adducere », sicut dicit Dionysius -; sed optimo non potest esse mehus: ergo si Deus, cum sit optimus, adduxit res optime, patel etc.

2. Item, Plato addit rationem: « Porro quia optimus est, ab optimo vero oranis invidia relegata erat »; et ideo dedit unicuique creaturae tantum de bonitate, quanlum potuit capere. Siludicas, quod Platonis verbum non valet, quia invidia non est respectu inferioris; cmtra: Augustinus super Genesim ad litleram: « Si bona facere non posset, nulla esset potentia; si posset, sed nollet, magna esset invidentia »: ergo pari ratione, si posset facere mehora et noliet, esset invidus.

3. Item, ratione videtur: quia omne agens ex tota sua substanlia facit rem optimo modo, quo potest lieri, si potentiam eius nihil omnino impedit; sed Deus est agens ex lota sua potentia in omni sua actione, et potentia eius nullam habet indigentiam nec resistentiam: ergo quidquid facit, ita bonum facit, quod nuUo modo potest fieri mehus.

4. Item, haec est vera per se: « bonum est diffusivum sui"», ergo magis bonum magis diffusivum, et maxime bonum maxime diffusivum; sed Deus est agens maximae bonitatis, ergo maxime se diffundit: ergo videtur, quod unumquodque optime facit et quantum ad substantiam et quantum ad proprietates. I Parles huius mundi transeunles quoad proprietor I tes fieri meliores possent; item partes permanentes, si absolute comiderantur, non autem in relatione ad finmn.

Respondeo: Dicendum. quod cum quaeritur de melioritate partium universi, potest quaeri quantum ad duplex genus partium: aut quantum ad partes permanentes, sicut nalura intellectualis, rationalis, caelestis et elementaris: aut quantum ad partes liranseuntes, sicut hic homo et hic equus.

Si quantum ad partes transeuntes, sic sine distinctione concedo, quod possunt ut in pluribus quantum ad proprietates fleri meliores, quia non sunt de substantia universi, nec sunt a solo Deo, sed a Deo simul operante cum agente particulari. quod impeditur et deficit. — Si autem intelligamus de parlibus, quae sunt de cmwtitutione et integritate mundi el immediate sunt a Deo, cum quaeritur, utrum potuerint fleri meliores quantum ad proprietates, distinguendum est: quia aut loqueris de ipsis absolute, aut de ipsis in relatione ad finem. Si de ipsis absolute, palet, quod meliores conditiones potuerunt habere: si de ipsis in relatione adinvicem. vel ad finem, optimas habuerunt proprietates: quod palet, quia, sicut dicit Augustinus: « Meliores iudicavit Deus homines, si ei liberaliter deservirent ». Similiter melius fuit, quod omnes homines essent ex uno, et ita quod haberent corpus aniraale; el secundum exigentiam eius necesse fuil, alias creaturas corporales disponi in motu et corruptibilitate.

Ex his patent rationes inductae ad primam partem; procedunt enim de proprietatibus rerum secundura se consideratarum.

1. Ad illud quod obiicitur in contrarium de Dionysio, dicendum, quod illud intelligitur secundum ordinem, sicut iam patebitl

2. Ad illud quod obiicitur de Platone, dicendum, quod non habet veritatem, nisi intelligatur salvo ordine universi, et hoc quantum ad bonitatem essentialem, considerata dispositione in raateria. Nec ratio sua est necessaria, sed solum persuasio in simili: sicut in homine, qui potest alii benefacere et

mu facit, quod hoc iudicatur invidia, el frequenter dimitlil propter invidiam, et qui caret invidia e converso facit; sic Deus carens invidia fecit; et sic intelligitur verbum Augustini.

3. Ad illud quod obiicilur, quod agens ex tota potentia producit optiine: dicendura, quod agens ex tria potentia quidam agit secundum impetum, quidam secundum artem et sapientiam. Et qui secundum impetum agit facit quanto melius potest; qui agil secundum artem et sapientiam agit quantum

dine et non simpliciter, rerum universitas. Optimi ergo est

Utrum Deus pottieril facere mundum Tertio quaerilur, utrum Deus potuerit mundum facere meliorem quantum ad ordinem partium. Et quod non, primo videtur auctoritate.

1. Genesis primo: Vidit Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona; Glossa Augustini: « Singula quaeque bona in se, sed in universo optima». Sed oplimo nihil esl melius: ergo etc.

± Item. Augustinus dicit, «quod quamvisaiius modus nostrae liberationis esset Deo possibilis, nullus fuit nostrae salvandae miseriae congruentior ». Sed sicut Deus fuit sapientissimus redemptor, ita et sapientissimus conditor: ergo si ordinatissime redevult et quantum congruit, salvo ordine, quia « sapientis est ordinare». Ideo quaedam facit bona, quaedam meliora, quaedam optima. El sic patet, quod illud non sequitur.

4. Ad illud quod obiicitur, quod bonum suminum summe se diffundit; dicendum, quod hoc verum est de diffusione naturali, de voluntaria sive a proposito non est verum. Primo modo est diffusio in productione persoiiaruin, secundo modo in productione creaturarum. de h ic et seq. q. hic q. 3.

quantum ad ordinem partimn. mit, ita quod iwillus modus melior nec congruentior esse potuit, ergo similiter se habuit in faciendo res: et sic patet etc.

3. Itein, si consideremus ordinem elementorum in mundo, constal ea optime esse ordinala. Unde non potest cogitari, quod illa quatuor corpora ordinentur melius, sive secundum qualitates, sivd secundum formas nobiles, sive secundum proportiones numerales, sicut ligantur octo et viginti septem, qui sunt duo primi numeri solidi quadrati: ligantur per duos intermedios, scilicet duodecim et ortodecim: ergo etc. luntaria Vat. sed de voluntario, nonnulli codd. el cd. -1 sed

4. Itein. « sapientis est ordinare »: ergo summe sapientis suniine sive optime ordinare: ergo Deus res ita bene ordinavit, quod nullo niodo potuit ordinare melius.

Sed contra: 1. Ordo ille est bonitatis rinitae:

si sapientia Dei est inflnita, et infinitum excedit flnitum, ergo Deus scivit melius ordinare. Sed quidquid scivit, potuit: ergo etc.

± Item, melior est et nobilior ordo, in quo nulla cadit inordinatio, quam in quo cadit; sed in universo cadunt multae inordinaliones el deformitates: ergo alius ordo potuit fieri melior.

3. Iteni. quod propinquius est fini melius est ordinatuni: ergo si orania sunt optime ordinala, omnia sunt aequaliter coniuncta fini: ergo oninia participant beatitudinem; quod absurdum est.

4. Item, bonitas ordinis pendet ex bonitate partium, sicut respectivum ab absoluto; sed res secunduni esse absolutum non sunl optimae: ergo nec in ordine. Quoad ordinem partium m universo, primae et subitantiales partes optime sunt ordinatae, partes vero corruptibiles absolute i]uidem melius potuerunt ordinari, non autem in relatione ad finera. Quoad ordinem in fmem res, salvo nrdine universi, optime ordinatae sunt.

Respondeo: Dicenduni, quod est ordo partiuni //) loto, et es! nrdo partium in fi.nem. Primus ordo respicit sapientiam. secundus ordo respicit bonitatem. El sunt isti duo ordines ita coniuncti, ut unus alteri conformetur, et ordo partium m imiverso &?, propter ordinationen ad fincm.

Si ergo loquannir de ordine partium in uni- verso, aut Iioc est quantum ad parles prinias sl substantiales; et sic absque distinctione optime sunl ordinatae, ita quod melius ordinari non potuerunt, quia in eis consistit ordo mbstantialis et pulcritudo universi immutabilis. Vel quantum ad partes corruptibiles et remotas, et hoc dupliciter: absohite et ut nunc; et sic potuerunt melius nari etaliquando erunt raelius ordinatae; aut simpliciter et in relatione ad finem; et sic sunt res optime ordinatae in universo, secundum quod venil ordini in finem.

Similiter optime ordinatae sunt res in finem, salvo ordine universi, quia universum est tanquam pulcherrimum carmen, quod decurrit secundum optimas consonantias, aliis partibus succedentibus aliis, quousque res perfecte ordinentur in flnem. Unde sicut in productione rerum manifestatur potentia, sed in comparatione sive in ordine ad non-ens ostenditur summa potentia, creans ex nihilo: sie ordo rerum in universo in sc ostendit sapienliam, et ordo ad finem bonitatem.. sed in comparatione unius ad alterum ostenditur summa sapienMa et summa bonitas, quia nihil potest hunc ordinem deordinare, sicut melius infra patebit.

Concedendae igitur sunt rationes probantes, quod res sunt optiine ordinatae, quia. respiciunt utrumque ordinem.

1. Ad illud quod obiicitur, quod sapientia infinita; dicendum, quod quamvis sapientia est infinita, tamen res non sunt capaces nisi ordinis finiti; et ipsa sapientia summa summum dat ordineni, quem habere possunt.

2. Ad illud quod obiicilur. quod cadit inordinatio; dicendura, quod, si considereraus hos ordines, scilicet ad finem et in imiuerso, ita se ad invicem complectnntur, quod non potest ibi esse inordinatio.

3..Vd illud quod obiicitur de pi'opinquitate, dicendum, quod hoc est verum secunduni p?vpriani ordinationem, sed secundum decursum. unimsi necesse est, quod res sit primo longe a fine. el post appiopinqnet.

4. Ad illud quod obiicilur, quod ordo pendet ex partibus; dicendum, quod sicul aliqua contingentia in se habent es.ie absolutum contingens, rerum eloqucnlia conti-aliorum opiositione saeculi pulcritudo

sed ordinem necessarium: sic et in proposito intelligendum, quod quamvis aliquid uon sit optimum in se, tamen optime ordinatur. Et exemplura huius patet in partibus corporis et in re artificiali, in qua est consonantia et harmonia, sicut in cithara. Quamvis enim nobiUor sit situs ocuh quam pedis, tamen si consideremus utrumque secundum suum otlicium, tam oculus quam pes optime situati sunt in toto, ita quod nec oculus melius pede, nec e converso.

Quarto quaeritur, utrum potuerit facere mundum antiquiorem. Et quod sic, videtur.

1. Secundae Petri ultimo: Mine anni apud Deum sicut una dies. Et in Psalmo: Mile anni ante oculos tuos tanquam dies hesterna, quae praeteriit; pari ralione centum millia annorum: ergo si Deus potuit facere mundum ante diem hesternam, potuit per centum millia annorum ante. Et si hoc, esset antiquior: ergo etc.

2. Item, divina potentia et operatio non dependet nec a materia nec a tempore: ergo qua ratione Et ita dicit Auguslinus super loannem, quod sicut Angelus optime in caelo, ita vermiculus optime in inio, sicut in terra. Et similiter apparet in cithara: possunt enim omnes chordae ita proportionari, quod si aliqua tendatur, ut detur ei melior sonus, nunquam remanebit consonantia. Similiter dictiones possunt ordinari ad faciendum versum, ita quod ex illis dictionibus impossibile est fleri versum melius ordinatum: sic in proposito intelligendum. cantur. Unde praeter oa quae supra d. 2. q. 4. in Scholio dicUi potest in uno instanti, potest in alio; sed qua ratione in posteriori, eadeiu ratione in priori. Et si hoc, mundus potuit fleri antiquior: ergo etc.

3. Item, divina essentia et potentia fuit ante teiuporis principium; ant ergo fuit potens producere ante, aut non. Si non: ergo erat impotens; si sie: ergo potuit facere mundum, antequam faceret.

4. Item, ego quaero, utrum potuerit facere post. Si sic; sed non est maior ratio de post quam de ante: ergo pari ratione potuit facere ante. Aut 89, i.

si iion potuit post, nec ante, et ita necesse fuit quod ttmc: ergo videtur, quod compulsus et non voiuntarius nuinduin fecerit tunc.

Sed contba: 1. Ante priiicipiuni temporis iiihil erat nisi aeternitas: eriio si potuit mundum facere ante principuim temporis, poluit tacere et in aeternitate;.-;ed quod liabet esse in aeteriiilate caret principio, et niliil tale potest esse creatum ex niliilo: ergo etc.

2. Item, si potuit facere anle; ponatur. Similiter ergo quaero, utrum ante? et sic in infinitum; sed iiifinitum a parle ante est aeternum: ergo si potuit in infinitum ante facere, potuit etiam ab aeterno. Si ergo non potuit facere mundum aeternum, quia non esset factus, nec anliquiorem.

3. Ilem, necesse est, mundum habere finitam durationem a parte ante; sed in omni finito necesse est alicubi slare, ultra quod non potest fieri progressus; sed qua ratione statur in aliquo instanti flnito, statur in illo, in quo conditus est inundus: ergo etc.

4. Itein, principio tolius antiquitatis non potest aliquid fieri vel cogitari antiquius: sed terapus vel aevum, quod incepit cum inundo, est totius antiquitatis principium: ergo eo non potuit aliquid esse antiquius.

c 0 N c L c s I 0. Deus non poluit mundum sic facere antiquiorem, ut sit ab aeterno, nec sic, ut sit sine tempore;

bene lamen potuit facere tempus ante lioc el in illo facere mundum.

Respondeo: Quod cum quaeritur, utruin Deus potuerit facere mundum antiquiorem; potest intelligi dupliciter: auf quod ipsum creaverit ab aeterno, cum produxerit ex tempore, et tunc esset antiquior; aut ita quod mundus durasset tempore longiori, tamen flnito.

Primum credo impossibile simpliciler, quoimplicat in se contradictionem. Ex hoc enim, quod ponitur fieri, ponitur habere principium. Ex hoc autem, quod ponitur aeternus, ponitur non habere principium. Unde idem est quaerere, utrum Deus potuerit a»ie mundum facere, quod mundus habendo principium non haberet principium: et hoc includit contradictionis utramque parlem.

Similiter quantum ad secundum sensum videtur aliquibus iinpossibile, quia iniplicat in se oppositionem, quoniam anterioritas sive antiquitas cipit simul cum tempore. Nam in aeternitate non est anle et post; et lempus incipit de necessitate simul cum mundo, sicut situs incipit simul cum loco, et locus cum orbe priino. Unde sicut, si quaereretur, utrum primus orbis potuerit fleri altior, nulla esset omnino quaestio, immo implicat contradictionem, scilicel extra omnem locum esse locum — et venit ex falsa imaginatione, quia imaginatur, totuin mundum esse in locali spatio, sicut imaginamur, terram circumdari aqua — similiter intelligendum in proposito, quod est implicatio contradictionis; et venit ex falsa imaginatione, quia imaginamur, ante principium mundi fuisse durationem temporis, in qua mundus potuisset ante fleri. Unde sicut, si quaeratur, utrum totus mundus potuisset fleri extra totum mundum, vel supra, vel infra fieri, slulta est quaestio et implicans opposita et veniens ex inala imaginatione: per hunc modum respondent, si quaeratur, utruin mundus potuerit fieri ante vel antiquior. Unde dicunt, quod, si aliquid praecessisset, ante mensurans tempnraliter, potuisset utique ante lieri; simihter si locus esset extra, poluisset altior fleri. — Ratio autem istius malae imaginationis est: cum eniin imaginamur, aeternitatem in ante lempus fuisse, intelligimus eam quasi durationem exlensain, in qua sunt diversa nunc, in quorum quolibet potuisset fleri tenipus. Sed hoc omnino nihil est, quia aeternitas est nunc simplicissimum, _ in quo nulla omnino cadit diversitas. — Concedendum ergo, sicut probant rationes inductae ad hoc, quod, sicut non potuit mundum facere in alio loco, quia non est in loco, sic nec ante, quia nulla est antiquitas nisi in eo. — Ad illud quod obiicitur, quod apud Deum non est vis aliqua in afi-ii'( quanto tempore, et quod potenlia eius non dependet etc; dicunt ad omnia unica responsione, quod quamvis divina virtus ad nihil arctetur, tamen

principiatuni non potest facere sine principio, et temporale non sine terapore, et primum temporale non potest facere nisi in principio temporis, et principium temporis non nisi in principio temporis. Oppositum enira non dicit potentiam, sed magis contradictionera et repugnantiam. Nec taraen arctatur ad sic faciendura, quia posset omnino non facere. Unde sicut stulta est quaestio, si quaeratur, utrum potuerit facere principium temporis ante principium teraporis; sirailiter et praedicta.

Sed quoniani durura videtur dicere, quod Deus nou potuit faccrc mundum antiquiorem, et quin niundum facere potuerit, sed tantum islum; propterea dicunt alii, quod, sicut Deus potuit facere mundum arapliorem, ita etiam potuit facere antiqiiiorera sine orani distinctione. — Sed tamen istud jjpj-j ggj oinnino siraile, quia Deus posset facere caelum amplius et magis distare a terra, salva utriusque natura; sed si Deus intelligatur fecisse, quod istud nunc raagis distet a principio temporis, intelligitur illud nunc esse aliud, quia etiarasi intelligatur mundus faclus ante, adliuc non esset antiquior respectu istius nunc, quia tantum distaret, quantum distat a principio; et ilanon esset antiquior.

Et ideo non est sirapliciter neganda nec simpliciter concedenda, sicut nec ista: Deus potuit facere mundum altiorem. Si enira intelligas de hoc absolute, falsum est, sicut dicit prima opinio, et non intelligibile, et implicatio contradictionis. Si autera intelligas per concomitantiam alterius loci, scilicet quia Deus potuit facere aliura mundura amplectentem istum, in quo situra posset habere magis altura et minus, verura est. Sirailiter iudicandum de antiquitate. — Et ideo si quaeratur, utrura Deus potuerit ante facere raundum, distinguendura est sicut et haec: utrum Deus poluerit facere mundum in alio loco vel alibi; quia adverbialis determinatio

I. Praeter quaoslioncm pi-incipalem bre"iter resolvilur ali;i potest cadere sub ampliatione verbi, vel extra Si sub ampliatione verbi; tunc est vera, et est sensus, quod Deus potuit aliura locum facere et in illo mundum istura totum ponere. Potuit enira facere centura tales raundos, et adlrac unura coraplectentem oranes, et unura in loco altiori quam alium. Sic et in tempore intelligendura est, quod Deus tuit facere tempus ante hoc, et in illo facere raundum.

Alio raodo potest cadere adverbialis determinatio extra ampliationem de y potest, et est sensus, quod Deus potest facere mundura istum in alio loco, qui est extra mundum: ct hic est implicatio falsi, quia non est loctis nisi intra raundum; et sirailiter de tempore intelligendura.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod ante erat nisi aeternitas; dicendum, quod Yerum est; sed tamen Deus poterat facere, quod ante esset tempus.

2. Ad illud quod obiicitur de infraito a parte ante, dicendura, quod infinitum a parte ante potest esse apponendo aut secundum actum, aut secundum potentiam. Prirao modo dicit aeternitatem, secundo modo minirae, quia aeternitas dicit infinitum actu.

3. Ad illud quod obiicitur, quod necesse est ponere statum; dicendum, quod verum est; sed status possunt esse inflnili; et hcet in potentiami sit ponere statura, tamen quia actus non consequitur totam potentiara, sed in aliquo statu est, ideo in statu finito. Sed quare magis in hoc quam in alio, ratio sumraa et potissima est voluntas facientis.

4. Ad illud quod obiicitur, quod antiquitas coepit cura mundo; dicendum, quod verum est; sed Deus potuit facere, quod ante inciperet; ideo non valet ratio illa. Rationes ad opposituiii sunt concedendae: procedunt enira secundura primara viara.

Iiic a. I. — Uichard. a Med., hie ii. 3. possil. UNIC.. pter illud factum non impeditur, quin adhuc possit: ergo potesl quidquid potuit.

Sed contra: 1. Si Deus potest semper potuil semel; sed potuit Christum resuscitare a mortuis et inundum creare: ergo et modo potest; quod stultum esl dicere.

± Item, si quidquid semel potest semper potuit; sed modo potest mundum creasse: ergo ab aeterno potuit creasse.

3. Item, si quidquid potest semel, et semper; sed ante mundum potuit facere, quod mundus non fuisset: ergo et modo potest facere, quod mundus non fuisset.

4. Item, cum dicitur: Deus potest hoc sive potest facere hoc, aliquo demonstrato, aut connotatur aliquid, aul nihil. Si nihil: ergo aeque vere polest dici, quod Deus potest malum, ut bonum. Si autem aliquid connotatur, hoc non est nisi possibilitas ad fieri; sed quod factum est, idem ipsum non habet possibilitatem ad fieri: ergo Deus non potest lucere quod factum est: et prius potuit: ergo non potest quidquid potuit.

5 Vat., omissis voculis de eo, hic praeter lldem vetusUo-

Quamvis divina polentia in se sit immutabilis, ratione lamen connotati, quod fuit aliquando possibile et postea factum est impossibile, Deus non quidquid potuit semper potest.

Respondeo: Ad hoc esl cluplex modus respon- - deridi, sicut ad sophisma de scientia Concesso enim, quod diviiia potentia secundum veritatem omnino sit immutabilis, secundum positionem tamen Nominalium ctmcedunt hanc: potest quidquid potuit. Et respondent illatioiii: sed potuit Christum suscitare: ergo et modo potest; respondent. quod non debet inferri sub illo tempore, sed sub alio: ergo potest Christum suscitasse, quia hoc enuntiabile, adiunctum verbis diversoruin temporum, non est idem. Ideo dicunl, quod propositio est vera, et si aliter inferatur, assignant peccatum in processu secundum figuram dictionis sive secundum accidens.

Tamen, sicut supra probatum fuit, haec post- lio non habet veritatem — quamvis ista positio videatur luisse probabihs, et Magisler fuerit huius positionis — quia per hoc non solvit; et ilerum non. solvit in proposito. Primum, quia si diceretur Deus posse quidquid potuit, quia potest fecisse quod potuit facere; pari ratione qui nunc est caecus polestquidquid potuit, ettrancatus, quia potest fecisse quod poluit facere, et potest nunc vidisse, quod. potuit vklere. Praeterea, dantem oppositum huius solutionis adhuc contingit solvere, hoc modo forraata ratione: potest ([nidquid potuit; sed potuit non fecisse mnndmn. antequam faceret: ergo et modo potest non feci.sse: loco eius quod est non fecisse non est aliud dare aequivalens. — Ergo illa responsio non solvit, maxime cum ipse Magister dicat in littera. quod Deus non polest facere omiic quod potuil aliquando facere. nec vult facere vel esse vel fieri quod:iliqnando voluit facere vel esse vel fieri.

Ideo dicendum, sicut dictum fuit de.mentia, nqnod divina scientia, in se omnino immulaiiilis, desinit scire aliquod enuntiabile ratione connotati, quia scibile desinit esse verum, et ipsa scientia sive scire connotat uno modo in cognito veritatera. Siraihter intelhgendum, quod divinapotenici connotat in re, respectu cuius dicitur, possibilitatem; et talem, inquam, possibilitatem, quae respicit potentiam agentem sub ratione potentiae, non im,potentiae. Quoniam igitur ita est, quod raulta possibilia fiunt impossibilia per accidens et mulla possibilia fiimt entia et iam. sunt impossibilia ad fieri — facere enim, quod non-ens noii sit, nihil est facere; similiter facere quod factimi est nihil est facere, et ita impossibile est fieri — hinc est, quod quia Deus non potesl nisi possibile, quod posse est potentiae, quod nulla mutatione facta in potentia.sed aequaliter Deo e..istente potente, fit aliquid Deo impossibile propter mutationem a parte rei. Et haec concedenda est, quod divina potentia est immutabilis; et haec neganda: quidquid Deus.?eme//)ote,5i!, semper pote.H.

I. 2. 3. Ad illud ergo quod obiicitur, quod vinum posse est esse et infinitam et independens; tolum illud concludit. quod ipsa non mutetur; sed nihil sequilur de connotato. Verum est tamen, quod po.sse Dei respectu connotati seraper est infinitum, quia si auferatur finitum ab infinito, nihilominus remanet infinitura: et ideo quaravis desinat aliquid posse facere, semper tamen infinita potest.

4. Ad illud quod obiicitur ultimo — quia alia patent — ex hoc, quod divina polentia dorainatur oinnibns quae sunt; dicendura, quod orania ei subsunt; et tamen non sequitur, quod possit facere quod factum est; potest tamen illud destruere, sed facere non potest, quia faciendo aut facit aliquid, aut nihil. Si aliquid: ergo aliquid plus est nunc quam prius: ergo non facit quod factum est. Si ni/iil: ergo faciendo nihil facit. Similiter, de eo quod fuit facere quod non fuerit, aut facit hoc quie- 'scendo, aut operando, aut destruendo. Quiescendo non: si enim Deus nihil faciat, cum hoc est praeteritum, semper est praeteritum. Si vero faciat operando, cum nihil ex hoc fiat — hoc enim non

suis-se praeteritum noii esl aliquid — ergo faciendo niliil facit. Si vero ilestrumdo, cum praeteriUim sive quod fuit non sit, niliil facit destruendo, et destruendo niliil destruil. — Concedendum est ergo,

sentire videntur.

DuB. I.

In parle ista sunt dubitationes circa litteram et primo de ista solutione Magistri, qua dicit, quod non valet huius similitudinis inductio, quia Filium genuit de sua substanlia. Videtur enim responsio ista non esse sufTiciens. Nam invidia potest attendi respectu diversi in substantia et natura, sicut.ngelus invidit horaini: ergo propter lioc non excluditur invidia a Deo respectu creaturae.

Respondeo: Dicendum, quod ad invidiam ista -duo concurrunt, scilicet potestas ad aequalitatem quod non potest quidquid potuit, quia fuit aliquando possibile quod factum esl impossibile, non propter arctationem potentiae, sed propter hoc.quod necessario connotat impolentiam. Et sic patent obiecta. enim antecedens pro consequente, non quia velit dicere, quod invidia sit solum vel possit esse respectu similis in natura; sed propter rationem praedictam exigentiae scilicet et aequaiitatis, quae erant in generatione Filii, quia erat de substantia Patris

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod potuil Deus hominem talem fecisse, quinec peccareposset nec vellet; et si talem fecisset, quis dubitat, eum meliorem fimse? Videtur enim dici contrarium in Ecclesiastici trigesimo primo: Potuit transgredi et non est transgressus; hoc dicitur in laudem sancti viri. Et Augustinus ipse dicit super Genesim ad litteram, quod « meliores iudicavit Deus homines, si ei liberaliter deservirent ». Et iterum,n libro de Civitate Dei dicit, quod « melior est substantia, quae peccare potest, quam quae non potest «.

Respondeo: Dicendum, quod melius dicitur dupliciter: aut simpliciter, aut in ordine ad fitiem. Si simpliciter loquamur, melior est horao conflrmatus in gratia, quani potens labi; si in ordinatione adftnem, quae quidera consistit in peiveniendo; sic melius fuit facere hominem in libertate peccandi; sed tamen primum melius est simpliciter, lioc autem est melius secunclmn quid. Et ideo verbum Augustini, simpliciter loquendo, habet veritatem.

Quod a&tem dicitur de viro iusto, laus accidentalis est sive quantum ad 'gloriam accidentalem. Constat enim, Christum non potuisse peccare, et tamen eral gioriosissimus. Similiter intelligendum est verbum illud Augustini su)ier Genesim. Sed quod dicitur, quod melior est natura, quae potest peccare, quam quae uon potest; dicendum, quod non posse peccare est duplici de causa, aut quia caret voluntate, aut vertibilitate voluntatis; el prinio modo intelligit Augustinus. non secundo.

DUB. »1.

Item quaeritur de hoc quod dicit Magister, quod potuitDeus meliora ['acere, quamfecit. Videtur- enira istud non habere veritatem in omnibus, et specialiter in Christo, quem videtur nullo modo posse Cacere meliorem, per illud quod dicitur ad Philippenses secundo -: Dedit illi nomen, quod est super omne nomen. Item, loannis tertio: Z)aftM est ei spiritus non ad mensuram; ergo nuUo modo potuit Deus dare Christo plus de spiritu: ergo non potuit eum facere meliorem.

Respondeo: Dicendum, quod Magister loquitur de universo et eius partibus; et quoniam Christus nec est de universo nec eius pars, ideo non habet locum in ipso verbum Tamen adhuc in Christo habet dubitationem. Si enim quidquid habet humanitas Christi, flnitum est, ergo cura Deus possit supra omne finitum, potuit maius. Et iterum, Christus factus fuit passibilis et mortalis, et potuit fieri immortalis.

Et propter hoc dicendum, quod tripliciter est loqui de Christo, aut quantum ad unionem, aut quantum ad gratiam singularis personae, aut quantum ad praprietates naturae. Si quantum ad ivnionem., nec Deus potest plus dare, nec creaturarecipere, quia unionis gratia ex parte alterius extremi est dignitatis infinitae, scilicet quod homo sit Deus, quamvis ex parte humanitatis quidquid est ibi sit finitum: et ita non ponitur limitatio ex parte Dei, nec ex parte creaturae capacitas infinita nisi per unionem, videficet quia iraitur homo bono infraito, ita quod homo est Deus, qui est bonitatis infinitae. — Si autem loquamur quantum ad gratiam singularis personae, sic concedo, quod Deus potuit plus dare, sed rationalis natura non potuit araplius recipere; non quia capacitas aniraae ad gratiam [ler collationera gratiae minuatur, quia nec minuitur nec augetur, sed consuramatur et completur; et idea iioii est possibilis ad amplius. Si autem loquamur'quaiitum u proprietates imturae, sic Deus et plus potuit de bonitate dare, et rationalis creatura recipere, quantum ad ea, scilicet, quae sunt corporis — quia nunc plura habet, quam quando factus est — sed non potuerunt ft.ni ei saluti nostrae efQci congruentiores. Nunquara enim salus nostra potuisset per substantiam incorruptibilera et iramortalem ita reparari, sicut per mortem et passionera eius reparata est. Patet ergo, quomodo raelior potuit esse Christus, et quoniodo non.

DuB. IV.

Item, obiicitur de beata Virgine. Videtur enim, quod non potuerit fieri melior, quia Anselmus de Conceptu virginah dicit: «Decebat, quod illius Hominis conceptio fieret de Matre purissima, qua puritate maior nequit sub Deo intelligi»: ergo videtur, quod non potuit fieri raelior, et tamen ipsa fuit pars universi. Itein, super onraes choros Angelorura exaltata est in gloria: ergo facta est in summa gratia.

RESf ONDEO: Dicendum, quod est loqui de beata Virgine quantum ad tres conditiones, scilicet quantum ad gratiam conceptionis, quantura ad gratiam iustificationis, quantum ad naturam. Si quantura ad conceptionem prolis, sic quia fuit Mater Dei, quo nihil nobilius cogitari potest, et Mater nobilissimi Filii, sic tantam habuit bonitatis dignitatem,

quod tiuUa luulier amplius capere potuit. Si enini omnes creaturne, quanturucuuique ascenderenl in gradibus nobilitatis. essent praesentes, omnes deberent revereutiaui Matri Dei. — Si aulem loqualuur (uantuiu ad graliain iustificalionis, tantam iiabuit, quautam pura creatura huraana sive ratioiialis, quae lacta esl sic, recipere potuit. — Si quantura ad naturalid, oplima habuil, secundum quod lilii i-ompetens fuil: simpliciter tamen meliora

De 'vohmtaie Uei, quae essentia Dei es/,

et de signis eius. imbecillilalo diceiidum est. Sciendum est igitur, quia tur. Non esl enini ei aliud velle et aliud esse, sed omnino idein. Et sicut idem esl ei esse bonum quod Deum. Nani volimtas, qua semper volens est, non afsed divina iisia. qua volens est, Deus esl, et huiusniodi.

Cap. II. Ijimd licet idem sit Deo velle quod esse, non tamen polest dici Deus omnia esse quae vult. potuit recipere, et Deus dare. — Et ita patet, quod in nuUo creato habet instantiam lioc verbuni Magistri: quod Deus ea quae fecit, potuit facere meliora. Patet etiam, quod in aliquibus capacitatem gratiae complevil et implevit; sed in Christo per omnem modum, in Matre eius secundum quod capit pura creatura ralionalis iii sexu femineo, quantum ad ea quae spectant ad corpus, et in anima kumana, quanlum ad ea quae sunl gratiae. de Deo? Relative eniin nunquam dicilur. — Ad quod dicimus, quia licet idem penitus sit Deo velle quod sicut idem est Deo esse quod scire, nec tainen sicul De intelligentia harum loeutionum: Deus scit, vel Deus vult, Deus scit omma vel vull aliquid.

Et ubicuniqiie Deus dicitur scire vel sciens, cl rientur et transeant, quae ei subiecta sunl — quae

Quod Dei volunlas summe bona causo. t

quae naturaliter siml, mius causa non est quaerenda, quia prima et summa causa est omnium.

Haec itaque sumnie bona voluntas causa est oninium quae iialuraliter flunt vel facta sive futura suiit, quae aulla praeventa est causa, quia aeterna id est voluntalem Dei. Itaque non nisi Dei voluntas causa orta, sed aelerna.

Cap. V.

Quibus modis accipitur Uei vohmtas.

Hic noii est praetereunduin iiobis, quod sacra diversa aocipil. Nam voluntas Dei vere ac proprie dicitur quae in ipso est et ipsius essentia est; et haec Dei sive dispositio.

Cap. VI. (Juod praeceptio, prohibilio, permissio, consilium, operatio nomine voluntatis interdum intelliguntur.

Aliquando vero secundum quandam dicendi flgu- iustitia, eademque sit misericordia quae iustitia, sci-