Distinctio I

Cai. V. (Juomodo dicUur homo faclus proplcr reparationem anf/elici casus.

De liomine (uo(ik iii scripUini iiilerdiiin reperitur, (iiKid racUis sil propter re]i:iralionein angelicae el aequalia; noslra etiani sunt inferiora. (uia ad servieiidum nobis laeta.

Cac. T.

Quare ita iiomo sit inslilutus, ut imilo

sit anhria, corpori.

Solet eliam (uaeri, cuin maioris dignilalis vidc-!. retur - esse aniiiia, si absque corpore perinansisset, uniri, iit non valeat arctari ad boc, nl velit eam redumentis et lerreiiis mansionibus copulavil, lutcam(ue

De creatione iRimanao nalurae

Unde liber iste secundus. qui incipil: Creationem 7-erwn etc., dividitur in duas partes. In prima ao;it de hominis conditione; in secunda de sorliiim terreni corporis buniilialus cst, ne forte in consortium illorum qiii in sua permanseriint puritate, ris siii accepcral conditus, poslinodum per gratiam lationem consliluil; iilrisquc regulam imponcns obedieiiliac, qualenus et illi ah eo iibi eranl, non caderent, el isti ab eo iibi eranl, ad iil iibi non erant, Ex praemissis apparet, rationalem creaturain in rationali-, )rimo de ralionali el sjjirituali, id est de cognitionein creaturae dignioris ratio iiostra inlendal; deinde ad considerationem corporeae tani illius quae esl rationalis, quam illius quae non est ralionalis, sequatur documentum. acl pi'inciiium efficiens in generali. lapsu eius et tentatione, infra dislinclione vigesima prima: Videns igilur diabolus etc. Prima pars habel duas; cjuia enim homo communicat cum Sola Val. omitlit erba ct cle rationali et non rationali, primo.

' Coniungenda esl liaec propositin cuni fine Pi'ooemii. CIV.

oninibus creaturis, et celera lacta sunt propter hominem, ideo prinio agit de conditione rerum in generali, secundo vero in speciali, infra distinctione secunda: De amjelica vero natura etc.

Prima pars liabet duas. In prima determinat de conditione rerum quantum ail principium efficiens, iu secunda vero quantum ad finem, ibi: El quia non valel eius beatitudinis etc. Priraa pars liabet tres particulas. In prinia proponit veritatem, quae exprimitur in Scripturae sacrae auctoritate. In secunda vero auctoritatem explanat, ibi: Creare est de nihilo '- etc. In tertia vero, quia per illam

Ad intelligenliam vei'o eorum quae in hae parte dicuntur, quaeritur hic de exitu rerum in esse.

Primo quantura ad principii entitatem.

Secundo quantum ad unitatem.

Quantum ad primum sic proceditur.

Ciun constet secundum Sanctos et philosophos, quod omnes res mundanae habuerint principium productivum tum propler rerura varietatem, tum propter rerum inutabititatem, tum propter rerum ordinem, tum etiam propter imperfeclionem — multitudo enim ortum habel ali unitate, et niolus sive rantabile ab imnuilabili, et ordo ad primuin, et imperftctum ad perrectuiii originaliter reducuntur — ideo hoc supposito, scilicet quod res habeant principiuin cansale aliquo modo, est quaestio, utrura res sint productae omnino, hoc est secundura principium materiale et formale. an tantum secunduni allerum principiorum. El quod secundum utrumque, videtur:

' Plurimi coUd. bonitatis. auctoritatem positiones erroneae eliduntur, concludit ultimo earum evacuationem, ibi: Horum ergo et similium errorum etc. Et quaelibet harum partium habet duas. In prima namque parte proponit auctoritatem veritatis; in secunda errorem Platonis, ibi: Plato luimque etc. Sirailiter et secunda duas habet. In prima explanat auctoritatem et verba auctoritatis. In secunda ponit errorem Aristotelis, ibi: Aristoteles vero duo etc. Eodem modo tertia habet duas. Prirao enim concludit errorum improbationem, secundo vero fidei confirmationem, ibi: Credamus igitur etc.

Tertio quantum ad produclionis quidditatem.

Circa primum duo quaeruntur.

Primo quaeritur, utrum res habeant principium causale.

Secundo, utrum habeant principium initiale.

1. Primo a parte producentis sic. Quanto ducens est prius et perfectius, tanto plus influit in rera: ergo primum et perfectissimum influit totum et in totum; et si hoc, ergo totum producit. Sed primum agens est huiusmodi: ergo etc.

2. Item, nobilius et perfectius est agens, quanto paucioribus indiget ad agendum% ergo agens nobilissimum nullo extra se eget: ergo si ipsum solum essel, adhuc res produceret: sed non ex se, cum ipse millius sit pars: ergo ex nihilo: patet ergo, quod Deus potest in totam substantiam creaturae.

3. Item, agens seeiuiduin forinam potest producere formam: ergo pari ratione agens seoundum se totum potest producere totuni; sed Deus se sit. Etenini perfectione sublata, unde illud, quod imperlectum

toto agit, cum sit omnirio simplex: ergo producit totum.

4. [tem. hoc ipsura ostenditur a parle rei conditae sic: quod non est ab aiio, est a se ipso: nihil autem tale quod a se ipso est, indiget alio, ut sit; sed omne intrinsecum principium rei indiget alio. ut sit, nam forma indiget materia. et e converso: ergo etc.

D. Item, efficiens et finis sunt causae correlativae -, ergo quod non est ab alio, non est ad aliud; sed omnia sunt ad aliud secundum omne quod sunt, quia secundum omne quod sunt, appetunt bonum; et status non esl iiisi in summo bono. Et quod ista ratio sit bona, ostendilur. Si enmi bonum el ens convertuntur, ergo quod est se ipso ens se ipso est bonum; sed quod se ipso est l3onum, non est propter aliquid ahud: ergo quod non est ab alio, non est propter aliud. Si ergo omnia mundana secundum se tota sunt propter aliud, ergo sunt ab alio.

('). [tem. si res non est totaliter ab abo, aut hoc est ratione formae, aut ratione materiae. Constat quod mformae quia videmus, fornias produci, et si formae non producerentur, omnino nihil producerelur. Si ratione lyuUeriae; sed contra: ut dicit Philosophus in Prima Philosophia, « actus est ante potentiam »; constal, quod non Joquitur de potentia activa, sed passiva: ergo cum actus rei sit ab alio, similiter et materia. Si tu dicas, quod intelligilur non deactu, qui est/orma, sed efficiens; idem concluditur. — Et iterum, ego quaero, quare materia non sit ab alio. Si quia est principium, ex quo lumt celera, nec habet unde fial; lunc ego quaero de forma, utruni fiat ex aliquo, vel ex nihil.o. Si ex nihilo, pari ratione et materia ex nihilo. Si ex aliquo, quaero, quid sit illud. Non essentia materiae: constat, quia forma simplex est: ergo forma non lit ex materia, ila quod maleria.nt eius principium constitutivuui. Nec fit ex materia. ila quod materia fiat forraa; Ot ergo ex aliquo, quod est in materia. Tunc ego quaero: de quo est illud? Et constat, quod non est ex materia, pari ratione: ergo vel erit abire in infmitum in causando % vel necesse est ponere. essenlias formarum a primo opiQce productas ex nihilo: ergo pari ratione et materiam.

1. Ad oppositnni sunt rationes primo a parte efficientis. Prima haec est: omnis effectus modo assimilatur causae; sed principium primum est actus purus, nihil habens de possibili, materia autem rerum est possibile purum per sui essentiara, nihil habens de actu: ergo cum materia in nullo assimiletur opifici, non est ab ipso.

2. Itera, ab agente pulcherrimo et lurainosissirao non procedit turpe et tenebrosura; sed Deus est ipsa pulcritudo et ipsa lux, materiale principium est turpe et tenebrosum: ergo etc.

3. A parte rerum ostendilur i]e;formali principio: « Omne enim quod producitur et fit, fit a sibi simili nomine el specie, iit homo ali liomine », secuiidum quod dicit Philosophus septiino Philosophiae primae. Si ergo formae rerura sunt principia producendi, et principium producendi praecedit rerum productionem: ergo i'es non sunt productae quoad principiuin formale.

A. Ilem, artifex non potest producere, nisi praecognoscat; non potest praecognoscere nisi per formas; non potest per formas cognoscere, quae nullo moclo sunt: ergo impossibile fuit, quod summus artifex mundum formaret, nisi formae prius essent, per quas cognosceret; et illae non potuerunt produci simililer nisi per formas: ergo si non est in infmitum abire, est ponere, formas rerum non esse productas.

3. Itera, lioc ipsum ostenditur quoad materiale 'principium. « Onnie quod producitur, producitur ex aliquo, vel ex nihilo; sed ex niliilo niliil: ergO orania ex aliquo »; illud autem est materia: ergo si stare est et nou abire in infmitum, illud non est productum. Quod aulem ex nihilo nihil fiat, videtur. Productio eniin rei est actio; sed oinnis actio requirit in quid agat % ergo et omnis productio: ergo omni productioni subiicitur aliquid; non nisi materia: ergo etc.

f). Item, ego quaero de productione sive creatione passiva, utrura illa sit substantia, vel accidens; non substanlia, ergo accidem. Sed omne accidens fundatur in aliquo; sed lioc non potest esse creatum, cuin illud sequatur naturaliter ipsam creationem: ergo necesse est, quod sit increatum et aliud a Deo, quia creatio-passio iii alio est: ergo necesse est, omne quod producitur, ex aliquo produci; et ideo Philosophus in priino Physicoiaun dicit, quod materia est ingenita.

c 0 N c L u s I 0. Mundus de ni/illo est productus el.secuiulum se totum et secundum su.a pririeipia intrimeca.

Rkspondeo: Dicendum, quod haec veritas est: imindns in esse productus est, et non solum secundum se totura, sed etiara secundura sua intrinseca principia, quae nim ex aliis, sed de nihilo sunt proriucla. — Haec aulem veritas, etsi nunc cuilibet lideli sit aperti et lucida, laluit tamen prudentiam philosophicara, quae in huius quaestionis inquisitione longo tempore ambulavit per devia. Fnerimt enim quidam antiqui philosophi, qui dixerunt, nnmdum factum esse a Deo et de sui essentia, quia non videbant, quomodo aliquid posset fieri ex nihilo; et solus Deus fuit in principio, et ideo dixerunt, quod fecit omnia de se ipso. — Sed haec positio iion snlum fidelibus, sed etiam sequentibus pbilosophis apparuit improbabilis, quod Dei essentia omnino invariabilis et nobilissima fieret corporalium et variabilium materia, quae de se est imperfecta, nisi perficiatur per formata.

Fuerunt et alii, quidixerunt, mundum factum esse ex principiis praeexistentihus, scilicet ex materia et forraa; sed formae latebant in materia, anlequam intellectus illas distingueret. Et hoc posuit.naxagoras. — Sed quia formas esse oranes simul in materia, non capit ratio recta, ideo per sequentes philosophos ista positio improbata est.

Fuerunt et tertii, qui mundum ex prmcipm praeexistentibus factum posuerunt, scilicet materia et forma; sed maleriam per se posuerunt, formas separatas et postmodum ex tempore ab opiflce sunirao esse coniunctas. Et hi fuerunt Platonici. — Sed quia illud irrationabile videtur, quod maleria ab aeterno fuerit imperfecta, et quod eadem forina sit separata pariter et coniuncta; et absurdum videtur triplicem hominem ponere, scilicet naturalem, mathemalicum et divinum: ideo etiam per sequentes pliilosophos haec positio reprobata est. ria. — Vat. primani niinorem exhibet sic: Si ex niliilo; e.x

Fuerunt etiam quarti, scilicet Peripatetici, quorum princeps et dux fuit Aristoteles, qui veritati magis apprnpinquantes dixerunt munduni factum, sicut legitur in secundo Meteororum: «Dico igitur, quod mare factum est », et in principio de Caelo et mundo; et de pluribus aliis locis potest elici. Sed dixerunt, non esse factum ex principiis praeexistentihus. Sicut enim vult in primo Vegetabilium, mundus semper fuit plantis et animalibus plenus, ubi loquitur contra Abrucalem. lltrum autem posuerit materiam et formam factam de nihilo, hoc nescio; credotamen, quod non pervenit ad hoc, sicut melius virtebitur in problemate secundo: ideo et ipse etiani defecit, licet minus quam alii.

Ubi autem deficit philosopliorum perilia, subvenobis sacrosancta Scriptura, quae dicit, omnia creata et secundum omne quod sunt in esse producta. Et ratio etiam a lide non discordat, sicut supra in opponendo ostensum est.

1. Quod ergo obiicitur de similitudine, quod niateria est ens omnino in potentia; dicendum, quod.,1 propter se facta est, sed propter sustentationem formae, quae eius est actus; quamvis ergo materia non sit Deo actu similis, tamen assimilabilis est per formam. Unde Augustinus dicit, quod ipsa materia, etsi non habeat de se et in se actum formae, ipsa tamen capacitas formae est ei pro forma. Ideo patet illurl.

2. Quod obiicitur, quod turpis etc; dicendum, quod nec turpis nec tenebrosa dicitur nisi compara- (ive. Nam materia non est privatio pura, immo ratione suae essentiae habet aliquid de pulcritudine et aliquid de luce. Unde Augustinus dicit, quod habet modum, speciem etordinem, quamvis imperfecte. Non oportet autem, quod Deus omnes res producat sibi aequaliter similes, immo secundum graduni. Et ideo ad hoc, quod gradus sint perfecti, necesse est ponere aliquid pi'ope Deum, et hoc simillimum; et aliquid prope niliil, et hoc aliquo modo simile, licet non omnino nec perfecte, qund, quamvis in se minimum habeat de bono, tamen optime ordinatum est.

3. 4. Quod obiicitur, quod omne quod producitnv, producitur per simile in forma, el cognoscitur similiter; dicendum, quod est agens secundum naturam, et secundum «Hte/fecftMM. Agens secundum naturam producit per formas, quae sunt vere naturae, sicut homo hominem, et asinus asinum; agens per intellectum producit per formas, quae non sunt aliquid rei, sed ideae in mente, sicut ar- Deus. Et si sic posuit Plato, commendandus est, et sic imponit ei Augustinus. Si autem ultra processit, ut imponit ei Aristoteles, absque dubio erravit, et ratio sua, quae praedicta est, omnino nihil cogit. Nam sicut ostendit Philo.sophus, formae rerum extra Deuni a singularibus separatae nihil omninn faciunt, nec ad operationem, nec ad cognitionem.

4. Quod ultimo obiicitur de materia: materia tur, si habet aliquid formae, quamvis cxiguum [ed. Aug.

non poteslfieri, quia vel ex aliquo, vel ex niliilo; dicendura, quod ex nihilo, el hoc per creationem. — Quod obiicilur, quod actio est in quid -; dicendum, quod creare non est agere, sed facere, et hoc refert inter ngere et facere; mm agere in quid, non quid agat exigit; facere autem e converso.

6. Quod ulterius quaeritur, in quo sit crea- I. tio-passio: dupliciter respondetur. Quidam dicunt, quod non est substantia nec accidens, sed via ad utrumque: et tale praecedit ilhid, ad quod est na- 2. turaHter, quamvis in eo habeat esse. — Ahter dicunt ahi, quod ahquid creari non est aliud quam nuiic prinio esse; nec creatio dicit nnturam aliquam mediam inter Deum et crealuram, sed solum dicil esse rei, connotando ordinem ad primum efliciens a quo, et ad non-esse, ita tamen quod ordo ille totaliter

I. In hae quaeslione sii))ponilur, muncliim sive oggregaest in re creata, et non in nihilo. Unde cum dicitur. ex nihilo aliquid fieri, potest intelligi tripliciter: aut materialiter, ut ex ferro cultellus; aut causaliter, ut ex patre fdins; aut ordinaliler, ut de mane fit meridies. Primis dnolius modis verum est, ex nihilo nihil fieri; tertio vero inodo verum est secundum naturam, sed falsum supra naturam. Per virtutem enim infmitam, quae non indiget fnlciinento materiae, ita faciliter potest aliquid produci exnihilo, sicut de aliqno; alioquin non esset virtus primi principii infinita, sed egeret materiae fundamenlo; et ideo illi virtuti soli hoc attribueudum est necessario, quamvis non possit consimile reperiri in aliquo creato. Hoc eniin est eius proprium, sicut et ipsa omnipotentia.

1. In rerum phaenomenis distinguimus mulationes secunsimiliter videtur secundario nomen potentiae devolutum». —

Circa secundum quaeritur, utrum mundus productus fuerit ex tempore, an ab aeterno. Et quod non ex tempore, ostenditur:

I. Duabus rationibus sumtis a molu.

Prima est oslensiva sic: ante omnem motum mutationem est molus primi mobilis; sed omne quod incipit, incipit per motum vel mutationem: ergo ante omne illud quod incipit, est motus ille. Sed ille motus non potuit esse ante se nec ante suum mobile: ergo impossibile est incipere. Prima propositio supponitur, et eius probatio patet sic: quia suppositio est in philosophia -, quod « in omni genere perfectum est ante imperfectum )j; sed inter oiimia genera motuum motus ad situm est perfectior, quia est entis completi; et inter omnia genera motuum localium motus circularis et velocior est et perfectior; sed talis est motus caeli: ergo perfectissimus, ergo primus: patet ergo etc.

2. Item, ostenditur joer impossibile. Omne quod exit in esse, exit per motum vel mutationem: ergo si motus exit in esse, exit per motum vel mutationem; et similiter de illo quaeritur: ergo vel est abire in infmitum, vel est ponere aliquem molum sine principio; si motum: ergo mobile, ergo et mundum.

3. Similiter ratio sumitur ostensiva a tempore sic: omne quod incipit, aut incipit in iiistanti, aut in lempore: si ergo mundus incipit, aut in instanti, aut in tem,pore. Sed ante omne tempus est tempus, et ante omne instans est tempus: ergo tempus est ante omnia quae inceperunt. Sed non pntuit esse ante mundum et motum: ergo mundus non (c. 8. seq.) ac II. de Caelo, texl. 22-32. (c. 4.) ostendihir,

incepit. Prima propnsitio per se nota esl. Secunda, scilicet quod ante omne tenpus sit terapus, patet ex hoc, quod, si currit, curreijat prius de necessitate. — Similiter, quod anle onv.te imtan.s sit lempus, patet sic: tempus est mensura circularis conveniens molui etmobili; sed omnis punctus, qui est in circulo, ita est principium, quod finis: ergo omne instans temporis ita est principium futuri, quod terminus praeteriti: ergo ante omne jMtnc fuit praeteritum: patet ergo etc.

4. Mem, per impossibile. Si terapus producitur, aut in tempore, aut iu inslanti. Non in inslanti, cum non sit in instauti: ergo in tempore. Sed in omni tempore est ponere prius et posterius, el praeteritum et futurum: ergo si terapus in tempore fuit productum -, ante onuie l.empus fuit tempus; et lioc est impossilile: ergo etr.

Hae sunt rationes Pliiiosoplii. quae sunt sumtae a parte ipsius mimdi.

0. Item, aliae ratioiies philosophorum sumunlur ex parte causae producenlis; et generaliter ad duas possunt reduci, quarum prima est ostensim, secunda vero per impossibile. Prima est iiaec: posita causa sujjicienti et actuali, ponitur effectus; sed Deus ab aeterno fuit causa sufflciens et actualis ipsius mundi: ergo etc. Maior propositio per se nota est. Minor patet, scilicet quod Deus sit causa Tempus ab Aristol., IV. Pliys. k-xl. 108. ( c. II.) ila suffidens; quia cum nullo extrinseco indigeat ad mundi creationem, sed solum potentia, sapientia et bonitate, et haec in Deo fuerunt perfectissima ab aeterno, patet quod ab aeterno fuit.sufQciens. Quod etiam actualis, patet: Deus enim est actus purus et suum velle, ut dicit Philosophus; et Sancti dicunt, quod est suuin agere: restat ergo etc.

1. Itein, per impossibile; Omne illud quod incipit agere vel producere, cum prius non produceret, exit ab otio in aclum; si ergo Deus incipit mundum producere. exit ab otio in actum; sed circa omne tale cadit otiositas et mutatio sive rautabilitas: ergo circa Deum est otiositas et mutabilitas. Hoc autein est contra summam bonitatem et contra summara simplicitatem: ergo hoc est impossibile, et blaspliemia dicere de Deo. et ita. quod mundus coeperit. — Hae siml rationes, quas commentatores et moderniores superaddunt rationilras Arislolelis, sive ad has possunt reduci.

Sed ad oppositum sirat rationes ex nibus j er se notis secundum rationem et philoso phiam.

1. Prima est haec. Impossibile est infinito addi — haec est raanifesta per se, quia oinne illud quod recipit additionem, fit maius, « infinito aulem nihil maius » — sed si mundus est sine principio, duravit in infinitum: ergo durationi eius non potest

addi. Sed constat, hoc esse falsum, quia revolutio additur revolutioni omni die: ergo etc. Si dicas, quod infmitum est quaiUuni ad praeterita, tamen quantura ad praesens, quod nunc est, est fmitura actu, et ideo ex ea parte, qua unitum est actu, est reperire maius; contra, ostenditur, quod in praeterito est reperire maius: liaec est veritas infallibilis, quod, si mundus est aeternus, revolutiones solis in orbe suo sunt infinitae; rursus, pro una revolutione solis necesse est fuisse duodecim ipsius lunae: ergo plus revoiuta est luna quam sol; et sol infinities; ergo infinitorum ex ea parte, quainfinita sunt, est reperire excessum. Fioc autem est impossibile: ergo etc.

2. Secunda propositio est ista. Impossibile est infinila ordinari. Omnis enim ordo fluit a principio in medium % si ergo non est primum, non est ordo: sed duratio mundi sive revolutiones caeli, si sunt infinitae, non habent primum: ergo non Liabent ordinem, ergo una non est ante aliara. Sed hoc est falsum: restat ergo, quod habeant primura. Si dicas, quod statum ordinis non est necesse ponere, nisi in his quae ordinantur secundura ordinem causalitatis, quia in causis necessario est status; quaero, quare non iw a.m'! Praeterea, tu ex hoc noD evades: nunquara enira fuit revolutio caeli, quin fuisset generatio aniraalis ex aniraali; sed constat, quod animal ordinatur ad animal, ex quo generatur secundum ordinem causae: ergo si secundum Philosophum et rationera necesse est ponere statum in his quae ordinantur secundum ordinem causae, ergo in generatione animalium necesse est ponere priraum animal. Et mundus non fuit sine animalibus:.ergo etc.

3. Tertia propositio est ista. « Irapossibile est infinita pertransiri »; sed si mundus non coepit, infinitae revolutiones fuerunt: ergo inipossibile est illas pertransire: ergo impossibile fuit devenire usque ad hanc. Si tu dicas, quod non sunt pertransita, quia nulla fuit prima, vel, quod etiam bene possunt pertransiri in tempore infmito; per hoc non evades. Quaeram enim a te, utrum aliqua revolutio praecesserit hodiernam in infinitum, an nuUa Si nulla: ergo omnes finitae distant ab hac, ergo sunl omnes finitae, ergo habent principium. Si aliqua in inflnitum distat; quaero de revolutione, quae iraraediate sequitur illam, utrum distet in infinitura. Si non: ergo nec illa distat, quoniam finita distantia est inter utramque. Si vero distat in inlinitura. simihter quaero de tertia et de quarta el sic in infinitum: ergo non raagis distat ab hac una quara ab alia: ergo una non est ante aliam: ergo omnes sunt siraul.

4. Quarta propositio est ista. Impossibile est inflnita a virtute finita comprehendi; sed si mundus non coepit, inflnita comprehenduntur a virtute finita: ergo etc. Probatio maioris per se palet. Minor ostenditur sic. Suppono, solum Deum esse virtutis actu inflnitae. et omnia alia habere finiiatem. Rursus suppono, quod raotus caeli nunquam fuit sine spirituali substantia creata, quae vel ipsuitffaceret, vel saltem cognosceret. Rursus etiam hoc suppono, quod spiritualis substantia nihil obliviscitur. — Si ergo ahqua spiritualis substantia virtutis finitae simul fuit cura caelo, nulla fuit revolutio caeli, quam non cognosceret: et non estoblita: ergo omnes actu cognoscit; ei fuerunt infinitae: ergn aliqua spiritualis substantia virtutis flnitae simul comprehendit inflnita. Si dicas, quod non est inconveniens, quod unica similitudine cognoscat omnes revolutiones, quae sunt eiusdera speciei et omnino consimiles; obiicitur, quod non tantura cognoverit circulationes, sed earum eflectus; et effectus varii et diversi sunt infiniti: patet ergo etc.

5. Quinta est ista. Impossibile est infinita siniul esse; sed si mundus est aeternus sine principio, cura non sit sine homine — propter hominem enim sunt quodam modo omnia — et homo duret finilo tempore: ergo infiniti homines fuerunt. Sed quot fuerunt homines, tot animae rationales: ergo infinitae animae fuerunt. Sed quot aniraae fuerunt, tot sunt, quia sunt formae incorruptibiles: ergo infinitne animae sunt. Si tu dicas propter hoc, quod circulatio est in animabus, vel quod una anima est in

omnibus hominibus; prinnm est error in philosophia, quia, ul vult Philosophus, « proprius actus est in propria materia»: ergo non potest anima, quae fuit perfectio unius, esse perfectio alterius, etiam secundum Philosophum. Secundum etiam magis est erroneum, quia niulto minus una est animaomnium

6. Ultima ratio acl hoc est: impossibile est, quod habet esse post non-esse habere esse aeternum, quoniam hic est implicatio contradictionis; sed mundus habet esse post non-esse: ergo impossibile est esse aeternum. Quod autem habeat esse post non-esse, probatur sic: omne illud quod totaliter habet esse ab aliquo, producitur ab iUo ex nihilo: sed mundus totaliter habet me aDeo: ergo mundus ex nihilo; sed non ex nihilo materialiter: ergo originaliter. Quod autem orane quod totaliter producitur ab aliquo differente per essentiam, habeat esse ex nihilo, patens est. Nam quod totaliter producitur, producitur secundum materiam et formam: sed materia non habet ex quo prodacalur, quia non ex Deo: manifestum est igitur, quod ex nihilo. Minor autem, scilicet quod mundus a Deo totaliter producatur, patet ex alio problemate.

C 0 N C L U S 1 0. Si ponihir res omnes ex nihilo esse productas, implicat dicere, mund.um aeternum esse sive ab aelerno productum.

Respondeo: Dicendum, quod ponere, mundum aeternum esse sive aeternaliter productum, ponendo omnes ex nihilo productas, omnino est contra veritatem et rationem, sicut ullima ratio probat: et adeo conlra rationem, ut nullum philosophorum quaiitnmcumque parvi intellectus crediderim hoc posuisse. Hoc enim iniplicat in se manifestam cnntradictionem. — Ponere autem mundum aeternum, praesupposita aeternitate materiae, rationabile tur et intelligibile, et hoc duplici exemplo. enim rerum mundanarum a Deo est per modum vestigii. Unde si pes esset aeternus, et pulvis. in quo formatur vestigium, esset aeternus; nihil prohiberet intelligere, vestigium pedi esse coaeternum, et lamen a pede esset vestigium. Per hunc modum, si materia sive principium potentiale esset coaeternum auctori, quid prohibet ipsum vestigium esse aeternum? immo videtur congruuin. — Rursus aliud exemplum rationabile. Creatura enim procecht a Deo ut tmbra, Filius procedit ut splendor; sed quam cito est liix, statim est splendor, et statim est umbra, si sit corpus Ojiacum ei obiectuni. Si ergo materia coaeterna est auctori tanquam opacum; sicut rationabile est ponere Filium, qui est splendor Patris, coaeterniim: ita rationabile videtur, creaturas sive mundum, qui est umbra sumraae lucis, esse aeternuni. Et magis rationabile est quara suum oppositum, scilicet quod materia fuerit aeternaliter imperfecta, sine forma vel divina influentia, sicut posuerunt quidam philosophorum; et adeo rationabilius, ut etiam ille excellentior inter philosophos, Aristoteles, secundum quod Sancti imponunt, et commentalores exponunt, et verba eius praetendunt, in hunc errorem dilapsus fuerit

Ouidara tamen moderni dicunt. Philosophum

nequaquam illud sensisse nec intendisse probare, quod mundus omnino non coeperit, sed quod non coeperit naturali motu. — Quod horum magis verum sit, ego nescio; lioc unum scio, quod si posuit, „y,j,„f, „q, jncepisse secundum naturam., verum pusuit, et rationes eius sumlae a motu et tempore sunt efQcaces. Si autem hoc sensit, quod nuUo modo coeperit; manifeste erravit, sicut pluribus ralionibus ostensum est supra -. Et necesse fuit, eum ad vilandam contradictionem ponere, ant nunidum non esse factum, aut non esse factum ex nihilo. Ad vitandum autem infinitatem actualem necesse fuit ponere aut animae rationalis corruptionem, aut unilatem, aut circulationem;.&, ita auferre beatitudinem. Unde iste error et malum habet initium. et pessimum habet finem.

1. Quod ergo obiicitur primo de motu, quod o)- est primus inter omnes motus et mutationes, quia perfectissimus; dicendum, quod loquendo de motibus et mutationilius naturalibus, verum dicit et non haljet instantiam; loquendo autem de mutatione supernaturali, per quam ipsum mobile processit in esse, non habet veritatem. Nam illa praecedit omne creatum. et ita mobile primum, ac per hoc et eius motum.

"2. Quod obiicitur: omnis motus exit in esse per motum; dicendum, quod motus non exit in esse per se, nec in se, sed cum alio et in alio. Et quoniam Deus in eodem instanti mobile fecit et ut motor super mobile influxit; ideo molum mobili concreavit. — Si autem quaeras de illa creatione, dicendum, quod ibi stare est sicut in primis. Et hoc melius infra patebit.

3. Quod tertio obiicitur de nunc temporis etc, dicendum, quod, sicut in circulo est dupliciter assignare punctum, aut cum fi.t, aut postquam factv est; et sicut % dum fit, est ponere et assignare primum imnctum, dum vero iam est, non est ponere primum; sic est accipere in tempore nunc dupliciter: el in ipsa productione temporis fuit nunc primum, ante quod non fuit aliud, quod fuit principium temporis, in quo omnia dicuntur esse producta. Si autem de tempore, postquam faclum (c. 2.), ubi etiam recilat opinionem Platonis ox Timaeo, nempe est, verum est, quod est terminus praeteriti et se habet per modum circuli; sed hoc modo non fuerunt res productae in tempore iam perfecto. Et ita patet, quod rationes Philosophi nihil valent omnino ad hanc conclusionem. — Et quod dicitur, quod ante omne tempus est tempus; vei'um est accipiendo intus dividendo non extra anterius procedendo.

4. Quod obiicitur de tempore, quando coepit; dicendum, quod coepit in suo principio; principium autem temporis est instans vel nunc; et ita coepit in instanti. Et non valet illa ratio: non fuit in instanti, ergo non coepit in instanti; quia successiva non sunt in sui initio. — Potest tamen et aliter dici, quod dupliciter est loqui de tempore: aut secundum essenliam, aut secundum esse. Si secundum essenliam, sic nunc est tota essentia temporis, et illud incepit cum re mobili, non in alio nunc, sed in se ipso, quia stalus est in primis, unde non habuit aliam mensuram. Si secundum e.se, sic coepit cum motu variationis, scilicet nec coepit per creationem, sed potius per ipsorum mulabilium niulationem, et maxime primi mobilis.

b. Quod obiicitur de causae sufTicientia et actualitate, dicendum, quod causa sufficiens ad aliquid est duobus modis: aut operans per naturani, aut per volwntatem et rationem. Si operans per naturam., sic stalim cum est, producit. Si autem operans per vol.untatem quamvis sit sufficiens, non oportet, quod slatim cum est operelur; operatur enim secundum sapientiam et discretionem, et ita considerat congruitatem. Quoniam igitur non conveniebat naturae ipsius creaturae aeternitas, nec decebat, Deum alicui hanc nobilissimam conditionem donare: ideo divina voluntas, quae operatur secundum sapientiam, produxit non ab aeterno, sed in tempore; quia sicut produxit, sic disposuit et sic voluit. Ab aeterno enim voluit producere tunc, quando produxit; sicut ego nunc volo cras audire missam. Et ita patet, quod sufficientia non cogit.

Similiter de actualitate dicendum, quod causa duobus modis potest esse in actu: aut in se, ut si dicam: sol lucet; aut in effeclu, ut si dicam: sol

illuminat. Primo modo Deus semper fuit in actu, quoniam ipse est actus purus, niliil habens admixtum de possibili; alio modo non semper in actu; non enim semper fuit producens.

6. Quod obiicitur secundo: si de non producente faclus est producens, mutatus est ab otio in actum; dicendum, quod quoddam est agens, in quo actio et productio addit aliquid supra agentem et producentem. Tale, cum de non agente fit agens, variatur aliquo modo; et in tali ante operationem cadit otium, et in operatione additur complementum. Aliud est agens, quod est sua actio; et. tali nihil omnino advenit, cum producit, nec etiam in eo fit aliquid, quod non prius erat; et tale nec in operando recipit complementtmi, nec in non-operando est otiosum, nec cum de non-producente fit producens, miitcUur al) otio in actum. Tale autem est Deus etiam secundum philosophos, qui posuerunt Deum simplicissimum. — Patet igitur, quod slulta est eorum ratio. Si enim propter otium vitandum res ab aeterno produxisset, sine rebus perfectum bonum non esset, ac per hoc nec cum rebus, quia perfectissimum se ipso perfectum est. Rursus, si propter hmmUabilitatem oporteret res ab aeterno esse, nihil posset nunc de novo producere. Qualis igitur Deus esset, qui nunc nihil per se posset? Haec omnia dementiam indicant magis quam philosophiam vel rationem aliquam. — Si tu quaeras.

qualiter possit capi, quod Deus agat se ipso, et non incipiat agere; dicendum, quod, etsi hoc non possit plene capi propter iinaginationem coniunclam, potest tamen necessaria ratione convinci; et si quis a sensiims se retrahat ad intelligibilia aspicienda, aliquo modo percipiet. Si enim aliquis quaerat, utrum Angelus possit facere potum figuli, cuin non habeat manus, vel proiicere lapidem; respondetur, quod potest; quia hoc potest sola virtute sua absque organo, quod potest anima cmn corpore et membro suo. Si igitur Angelus propter suam simplicitatem et perfectionem tantum excedit hominem, ut possit facere sine organo raedio illud, ad quod homo necessario indiget organo; possit etiam facere per unum, quod homo potest per plura: quanto magis Deus, qui est in fine totius simplicitatis et perfectionis % absque omni medio suae voluntatis imperio, quae non est aliud quam ipse, potest omnia producere, ac per hoc in producendo immutabilis permanere! Sic potest homo manuduci ad hoc intelligendum. — Hoc autem perfectius capiet, si quis ista duo potest in suo opifice contemplari, scilicet quod est perfectissimus et simplicissimus. Quia perfectissimus, omnia quae sunt perfectionis ei attribuuntur; quia simplicissimus, nullam diversitatem in eo ponunt, ac per hoc nullam varietatem nec mutabilitatem; ideo « stabilis manens dat cuncta moveri ». omnino impossibile esse, ipsuni, ab aelerno creatum, semper

IV. Alex. Hal., S. p. I. q. 12. m. 8; p. II. q. 14. m. 1. a. I.

Consequenter quaeritur de principii unitate. Circa quod duo quaeruntur.

Primo, utrum res productae sint in esse a pluribus principiis.

Quod autem a pluribus principiis sint productae res, dicunt Manichaei, qui ponunt, aliud esse principium spiritualium et incorporalium sive invisibilium, aliud corporalium et corruptibilium sive visibilium; et primum vocant Deum lucis, secundum vocant Deum tenebrarum Et quod positio eorum sit vera et catholica, videtur:

1. Per sacram Scripturam. loannis decimo octavo -: Regnum meum non est de hoc mundo, dicit ipse Rex gloriae et Deus lucis: ergo mundus iste visibilis ad Deum lucis non spectat: non ergo est conditus ab eo.

2. Item, loannis decimo quarto: Venit princeps mundi huius. Rursus, loannes duodecimo vocat diabolum principem huius mundi; et ille est Deus tenebrarum: ergo videlur etc.

3. Item, Apostolus secundae ad Corinthios quarto et ad Ephesios secundo vocat diabolum Deum huius saeculi; sed non meretur ahquis dici Deus alicuius, nisi eius quod condidit: ergo etc. Alias plurimas adducunt auctoritates de Scriptura; sed his solutis, solvuntur et aliae.

4. Item, rationibus probant id ipsum hoc modo: « oppositorum oppositae sunt causae»; sed spiritualia et corporalia habent repugnantiam. Unde ad — Dionys. Carth., hic q. i. — Biel, hic q. 3.

Secundo, dato quod ab uno principio, quaeritur, utrum illud produxerit omnia a se ipso, an mediante alio. Romanos septimo: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et ad Galatasquinto: Ca7-o concupiscit adversus spiritum etc. Item, novum et vetus Testamentum adversantur, sicut patet Matthaei quinto, quia ibi praecipiuntur directe conlraria, sicut iurare et non iurare, occidere et non occidere. Ergo necesse est ponere duo principia prima, unum spiritualium, aliud corporalium, unum veteris Testamenti, aliud novi.

0. Item, <i idem similiter se habens semper natum est facere idem'». ergo cum Deus bonus uniformiter se habeat, et similiter semper facit idem. Ergo, cum sit causa conditiva, nullius est destructiva, et cum sit causa productionis, non erit causa deslructionis nec corruptionis: ergo corruptibilia sunt ab alio principio.

1. Tertia ratio est: onme quod bonus Deus facit, est bonum; omne quod est bonum, est diligendum, et nihil omnino quod fecit est odiendum; sed iste mundus est odiendus et spernendus; similiter et vita carnalis, primae loannis secundo: Nolite diligere mundum; et iterum loannis duodecimo: Qui amat animam suam, perdet eam: ergo etc.

In contrarium autem sunt raliones et aucto-

1. loannis primo dicitur de Verbo: Omnia ipsiiin fcicta sunt; sed Verbuni est bonus Deus: ergo etc. Si dioas, quod omnia non distribuit pro visibilibus; conlra: statim pnst sequitur: mundus per eum factus est, et mundus eum non cognovit. Constat, quod de hoc mundo loquitur etc.

2. Item, Matthaei ultimo: Data est mihi omnis potestas in caelo et in te?-ra, dicit Deus bonus: aut ergo iuste data, aut iniuste. Si iuste; ergo caelum et terra sua sunt, et ipse fecit. Si iniuste: ergo videtur, quod ipse Deus bonus iniuste usurpaverit sibi alienum, et ita quod fuerit iniustus.

3. item, ille fuit conditor rerum visibilium, qui dedit vetus Testamentum. Probatio: Actuum decimo tertio dicit Paulus: Viri fratres, Deus plebis nostrae elegit patres nostros. Et post: Qui habitant lerusalem principes hunc ignoranles et iudicantes impleverunt. Sed iste fuit Deus lucis: ergo etc.

4. Item, rationibus ostenditur: Omne bonum et pulcrum est a Deo bono; sed omnia visibilia bona sunt et pulcra: ergo etc. Probatio: ant bona sunt, aut mala. Si bona, habeo propositum; si mala: ergo eorum corruptio bona: ergo corruptio est a Deo bono, quoniam omne bonum ab ipso: ergo etc.

b. Item, quaecumque ad invicem coniunguntur, necesse est coniungi per aliquid, in quo comniunicant; sed in nullo communicant quae dilTerunt in principiis primis: si ergo anima et corpus coniunguntur, necesse est, quod ab eodeni Deo producantur; sed anima est a Deo lucis: ergo etc.

6. Item, quaero de istis duobus principiis, qualiter se habeant ad invicem: aut enim habent paceni,, aut bellum — aliter enim non video, quomodo possit esse — sed Dens lucis non potest hellare, cum in eo sit sumnia pax et quies; Deus tenebrarum, cnm in eo sit omnimoda malitia, non potest quiescere: ergo videtur, quod nec bellant nec quiescunt. Error Manichaeorum, quod duo sinl rerum principia prima, et a fide et a ratione reprobatur.

Kespondeo: Dicendum, quod quaestio de pluralitate principiorum tripliciter potest intelligi, et secundum hoc in diversis locis tractanda est. Potest enim quaeri, utrum plura sint principia, quorum utrumque bonum; et illud habet determinari in prinio libro, ubi quaeritur de unitate divinae essentiae. Potest nihilominus quaeri, utrum plura sint principia, ita quod unum sit summe bonum, alterum vero summe malum, ita quod ab uno sit omne bonum, ab abo omne malum; et illud habet determinari in tractatu de malo; non enim potest haec quaestio sciri, nisi sciatur primo, quid sit malum. Potest etiam quaeri, utrum plura sint principia, quorum unum sit principium incorruptibilium et spiritualium, aliud sit principium corruptibilium et visibilium: et hoc habet determinari nunc, ubi quaeritur de exitu rerum in esse.

Ad hanc autem quaestionem dicendum, quod error iste de positione duorum principiorum non solum est contra fidem, immo adeo contra rationem, ut vix credam, hominem, qui aliquid de philosophia scivit, hunc errorem aut posuisse, aut defendisse. — Tamen iste error est pessimus, quia. praetendit aliquam speciem pietatis. Videtur enim Deo bono attribuere bona et pulcra et nobilia, et alii principio alia. Ideo magis subintravit et Ecclesiam Dei magis foedavit, et quia etiam a simplicibus raagis potest capi et falsa imaginatione cogitari. — Et ad istum errorem pessimum de multitudine principiorum innumerabiles errores consequuntur et vanissimi, sicut illis est notum, qui sectam Manichaeorum novere, sicut de iuramento, matrimonio, homicidio el aliis pluribus, quae omnia suas habent improbationes per Scripturam.

Caput autem et principium erroris damnat omnis philosophia, quod duo sint rerum principia prima: tum quia ordo universi destruitur, hoc posito, tnm etiam quia divina potentia limitatnr ex hoc, ut non possit corporalia producere, tum etiani quia ex hoc divina essentia circumscriptibilis ponitur, ut tantum sit in regione lucis; et si haec vera sunt, nec Deus est Deus, nec aliquid est bonum. ptura, videlicet pro mundana conversatione, quae vana est et imniunda, et pro ninndana creatura. Primo modo damnatur in Scripturis, et non dieitur esse a Deo tanquam maluni, quia peccatum non est a Deo, sicut alibi patebit; secundo modo commendatur tanquam bonum et pulcrum, sicut dicitur Genesis primo: Vidit Dem omnia quae fecerat, et erant valde bona, et hoc modo est a Deo. Secundum lianc distinclionem solvuntur obiecta. Nam quod dicitur, regnum Christi non esse de hoc mundo, intelligitur de mundana conversatione, quia ipse non regnat in malis, sed in bonis, quorum conversatio est in caelis. SimiUter, quod dicitur diabolus princeps mundi et Deus, intelhgitur de mundane et saeculariler conversantibus. — Patet ergo, quod deceptus est stultus et impius Manichaeus, quia nescivit distinguere. Et iterwn, peccavit in iUatione; non enim sequitur: est princeps, ergo conditor; si enim sequeretur, cum rex Franciae sit princeps Franciae; ergo fecit eam. Qiii sic argueret, stultus iudicaretur; certe nuilto stultius arguit Manichaeus. Rursus, non sequitur: est Deus, ergo condilor. Nam si sic, cum dicalur ad Philippenses tertio: Quorum Deus venter est, ergo venter creavit illos. Stulta igilur est haec ratio, quare et Manichaei.

4. Quod obiicitur, quod contrariorum contrariae sunt causae; illud intelligitur de causis proximis intrinsecis — nam de causa extrinseca non habet veritatem — et ideo, quia nescivit distinguere, deceplus est pessimus Manichaeus. Et quod ita sit, patet. Si enim conlrariorum contrariae sunl causae primae producentes, tot essent principia, quot sunt genera contrarietatum: ergo alius Deus fecisset cahduni, et ahus frigidum, et sic de aliis contrarietatibus. Si quis ita argueret, ab omnibus deridendus esset; quanto magis stultissimus Manichaeus.

Quod tamen dicitur, quod caro contrariatur spiritui; dicendum, quod nomen carnis ahquando

accipitur pro natura, sicut ad Ephesios quinto: Nemo unquam carnem suam odio habuit; et sic non contrariatur, immo miro amore necluutur. Accipitur etiam pro vitio et corruptione, quae est in carne: et ratione huius contrariatur; nec tamen habet causam contrariam, quia non habet causam efficientem, sed deficientem.

b. Quod obiicitur. quod idem similiter se habens etc.; dicendum, quod aliquod est agens, quod agit se ipso; et illud impossibile est quod producendo diversa diversificelur; inuuo uno et eodem producit multa. Ahud est agens, quod agit per aliud a se, et illud variatur in agendo diversa. Deus autem est agens primo modo, et non secundo. Et quia hoc non intellexit Manichaeus, posuit diversa principia et diversos legislatores, cum videat in legibus diversitatem et in rebus. — Et quod stulte motus fuerit, sensibiliter patet. Videmus enim, quod idem artifex per eandem artem domificandi facit aulam et cloacam; nunquid duos artifices oportuit ad haec facienda invenire? Rursus, idem medicus secundum eandem arlem medicinae diversa eidem aegroto secundum diversos status apponit medicamenta, et diversa dal praecepta et contraria secundum diversitates infirmorum; immo stultus esset medicus, qui eadem semper daret medicamenta et mandata. Si ergo diversus fuit status hominum incipientium, ut ludaeorum, et virorum evangelicorum, quid prohibet, unum et eundem diversa et contraria praecepisse? Attamen contraria non sunt, spirituahter intellecta.

6. Quod ultimo obiicitur, iam solutum est, quia vitiositas mundanorum est contemnenda, sed creatura amanda, et Deus in ea laudandus; et omnes creaturae laudant Deunx et bonae sunt. Et haec sufDciant.

S. I. q. 4i. a. 1. 2; de Potent. q. 3. a. 3; S. c. Gent. II. c. 15. 16, III. c. 15. — B. Alberl., hic a. 2; S. p. I. tr. 6. q.

Utrum primum principium

Secundo, supposito quod oninia sint ab uno principio, quaeritur, utrum illud produxerit oninia se ipso, aut mediante alio.

1. Et quod mediante alio, videtur congruum. De liberalitate agentis est, ut non tantum communicet alii actum, sed etiam potentiam multiplicandi et diffundendi; sed Deus est agens liberalissimum: ergo videtur, quod primae creaturae, quam fecit, dederit potentiam faciendi aliam, et illa dat alii, et sic procedendo usque ad ultimam. Si dicas, quod creatura non est capax tantae potentiae; contra: maius est facere aliquid, cum est resistentia, quani ubi nulla; sed creatura in faciendo ex contrario habet resistentiam, in faciendc ex nihilo, nullam: ergo si capax est primae potentiae, et secundae.

2. Item, de nobilitate agentis est facere nobiliora opera per se ipsum, et minus nobilia per ministrum, ut patet — decet enim regem iudicare, sed non decet eum coquinam facere — ergo si primus rex est nobilissimus et producit res, secundum quod decet eius nobilitatem, videtur, quod ipse debuerit unum producere, et per illud minus nobilia, et sic procedendo usque ad ultimum. Si tu dicas, quod non est simile de Deo et aliquo agente creato, quia Deus non perficitur ab aliquo opere; obiicitur, quod opus regiininis, propagationis et gubernationis divinum est, et tamen Deus regit et gubernat unam creaturam per aliam; et hoc est ad ostensionem suae nobilitatis: quare non similiter creat?

3. Item, ostenditur, quod necessarium sit ita esse, sic: omnis effectus, qui exit ab aliqua causa universali, exit ab ea vel per aliam causam propriam, vel per se ipsam appropriatam; sed Deus hic q. 3. omnia se ipso, aut mediante alio. est causa universalissima, non valens arctari nec appropriari, cum nulla possit ei fieri additio: ergo cum producit multa, producit per aliam causam propriam.

4. Item, ego video, quod virtus unitatis est ad numeros inflnitos; tamen unitas nullum numerum producit, quin producatur pariter a numero, qui immediate ipsam sequitur, scilicet dualitate — unde nullo modo unitas faceret ternarium numerum nisi per dualitatem, et sic in aliis procedendo — ergo videtur similiter, quod non procedit a Deo multitudo rerum, cum ipse sit summe unus, nisi per ipsas res

Sed contra: 1. Quod illud non sit congruum videtur. Quantum homo recipit ab alio, in tantum ei tenetur; sed ad solum Deum tenetur creatura ex toto — solum enim Deum debet diligere homo ex toto corde, et nihil aliud aequaliter — ergo solus Deus dat totum. Sed creatio est actio, in qua totum producitur: ergo etc.

2. Item, maius est rem de non-esse ad esse producere quam conservare et perficere: ergo si Deus mediante alio produceret res, videtur, quod mediante alio conservaret et perficeret: ergo res nullo modo Deo indigerent, ergo nec ad Deum tenderent. Sed omnia sunt bona, quia tendunt ad ipsum, et ordinata: ergo nihil esset bonum nec ordinatum; in quo enim principaliter est ratio finis, in eodem est ratio boni.

3. Item, quod sit impossibile, videtur. Impossibile est, creaturam agere se tota, cum nulla sit omnino siraplex: ergo impossibile est, quod agat totum, ergo solum partem.

4. Item, impossibile est, creaturam agere per potentiam infinitam; sed inter omnino nihil et aliquid est distantia inflnita: ergo non potest reduci nisi ab agente virtutis infinitae; tale autem est solus Deus: ergo etc.

Deus omnia immediate produxit.

Respondeo: Dicendum, quod ponere, quod Deus produxerit res per aliud agens, est contra veritatem et contra fidem, sed solum per Filium suum: Dixit enim, et facta sunt; nec solura contra fidem, verum etiani contra rationem.

Et ponenti res omnes productas ex nihilo, omniyio 1. est contra rationem, ita ut non possil capi, quomodo agens potentiae flnitae aliquid ex niliilo producat. Nec credo, aliquem philosophorum hoc posuisse.

Sed supposito potenliali sive materiali principio, 2. plures fuerunl philosophi qui posuerunt ordinem in producendo gradatim descendendo hoc modo: Deus, cum sit omnino simplex, cuius actus est intelligere, non produxit nisi intelligentiam primam et unicam. Illa vero propter distare a primo intellexit se et primum, et ita aliquo modo fuit composita, et ita produxit orbem suum et intelligentiam secundi orbis; et sic deinceps usque ad orbem lunae et intelligentiam decimam, quae irradiat super animas rationales; et sicut ordo est in producendo, ita iu irradiaiido. — Sed iste error falsum habet fundanientum, videhcet quod materiale principium non sit productum, sicut supra probatum est Jlem, falsam habet rationem. Dicit enim, quod, quia simplicissimus est Deus, non producit nisi unum; sed hoc inagis est ad oppositum, quia quanto aliquid simplicius, tanto potentius, et quanto potentius, tanto in plura potest: ergo si Deus simplicissimus, hoc ipso potest in omnia sine medio. Rursus, haec ratio repugnat eis. Si enim propter simphcitatem non producit nisi unum, cum intelligentia secunda sit simpjicior inter omnes, unde venit in orbe eius raaior varietas stellaruni, quam in aliquo orbium inferiorum? Quia videtur per rationem suam, quod uniformes sint; et ita ratio positionis contradicit positioni.

Propter hoc dicendum, sicut dicit fldes nostra, quod omnia in prima conditione immediate a Deo sunt producta. Quia eniin creatio est totius substantiae secundum totum, ideo decuit esse sohus Dei, nec poluit esse alterius sive per allerum, ut probant rationes ad hanc partem inductae.

I. 2. Quod obiicitur de liberalitale et nobilitate, dicendum, quod tain liberalitas quam nobilitas supponit ordinem et possibilitatem in actu. In actu autem creationis non attenditur ordo; aequalis enim virtutis et dignitatis est producere asinum ex nihilo et Angelum, quia utrumque est infmitae potentiae. Non est etiam in hoc actu possibilitas creaturae, ut visum est, propter inflnitatem. Non sic est de actu regiminis et propagationis; ideo patet, quod non est simile.

Quod obiicitur, quod creatura est capax, quia non habet resistens; dicendum, quod in contrariis resistentia confert ad operationem. Praeterea, esto quod impediat, nihilominus habet iuvans, scihcet fundamentum et appetitum materiae; sed in creatione nullum habet iuvamentum; ideo difficilius: ideo non est locus a minori, ut patet.

3. Quod obiicitur, quod causa universalis non potest in ellectus proprios; dicendum, quod causa imiversalis, quae non est actus purus, indiget actuahtate causae particularis; sed illa quae omnino est actus, simul habet in se rationem universalis causae et particularis, quia simul habet primitatem et actualitalem: ideo potest in niulta, et secundum totum potest in illa.

4. Quod ultimo obiicitur, quod unitas non potest in numeros posteriores sine prioribus; dicendum, quod nec in puncto est omnino potentia activa et sufficiens ad lineam, nec in unitate ad numerum. Nam ipsa unitas est potentia omnis nu- 7;6ppw TT]5 ap)(_5]? otiaTaaSai. Cfr. tom. I. pag. 180, nota 8. —

meri, non poteiitia sulTiciens per se, et ideo non omnino actualis, verum etiam aliquo modo passiva, quoniam est pars numeri. Deus autem in omnia

1. Ex libris philosophni-uni Arabum muhi errores irrepsc-

Viso de entitate et quidditate principii produducentis, quaeritur liic tertio de ipsa productione, quae creatio appellatur. Circa quam quaeruntur duo.

Quod autem dicat mutationem, videtur:

1. Primo per auctoritatem Augustini, duodecirao de Civitate Dei: « Omnia quae creata sunt, 1 Sequimur codd. F N bb ponentes omnis numeri pro omnis potesl potentia omnino activa, e ideo sine omni medio potest creare omnia. cte impetuntur, ut videri potest in libro Collectio iudiciorum.

Primum est, utrum dicat mutationem aliquara.

Secimdum est, utrum dicat aliquid medium inter Creatorem et creaturam. mutabilia sunt, quia de nihilo facta sunt »; si ergo creabile est mutabile, ergo creatum est mutatura, et creatio est mutatio. Si tu dicas, quod est rautabile, quia potest in nihil cedere, et non, quia productum est; contra: sicut destrui dicit viam deveniendi in non-esse, ita creari in esse: si ergo destructio ponit niutationem, ergo pari ratione et productio.

2. Item, creatio est actio; sed « omnis actio est in motu, et omnis niotus in actione »: ergo qui creat, vere agit: ergo vere movet. Si tu dicas, quod actio divina magis est substanlia quam actio, et talis est creatio; obiicitur de passione, quia creari est ipsius creaturae. Si ergo creatura susceptibilis est vere passionis et mutationis, ergo creatiopassio est mutatio.

3. Item, per Damascenum % qui philosophus et theologus est: « Omne quod a versione incipit, in versionem tendit » — loquitur de creatione — ergo secundum ipsum creatio est versio; sed omnis versio est mutatio, sicut ipse idem dicit, quod creata sunt mutabilia, quia vertibilia: ergo creatio est mutatio.

4. Item, quanto aliqua sunt magis distantia, tanto in perveniendo ab uno ad alterum maior est mutatio et variatio; sed ens et non-ens sumnie distant: ergo cum creatione de non-ente fiat ens, creatio verissime est mutatio.

5. Item, magis mutatur res, quando suscipit formam novam, quam quando acquirit novum situm; et rursus adhuc magis, quando acquirit formam substantialem, quam quando acquirit dispositionem accidentalem: ergo quando totum de novo recipit et accipit, tunc mutatur maxime. Sed hoc est in creatione: ergo ibi vere est mutatio.

6. Item, si creatio dicit actionem absque omni mutatione, ergo absque omni tempore; et talia possunt inesse et insunt Deo ab aeterno: ergo videtur, quod Deus res produxerit ab aeterno.

7. Ad oppositum Magister dicit, et habetur in Gilberl. Porrct., de Srx priiicip. c. cle Actione: Scire littera: « Cum dicimus, Deum facere aliquid, non aliquem in operando motum intelligimus inesse ». Si dicas, quod creatio-actio non dicit motum, sed creatio-passio tantum; cmitra: idem manet significatum in activo et passivo, sicut dicit gramraaticus, sicut recti et obliqui: si ergo in actione non dicit motum, ergo nec in passione.

8. Item, mutari est aliter se habere nunc quam prius; sed quod creatur non se habet aliter nunc et prius, quia nunquam se habuit aliter, quam sicut se habet in creatione — nunquam enim fuit aliquo modo nec se habuit aliqualiter, nec ergo ahter quam nunc — ergo non mutatur, dum crea- tur: ergo creatio non est mutatio.

9. Item, immutabile est quod se habet eodem modo nunc et prius: ergo mutabile, quod se habet aliter, cum sit eius oppositum; sed creatum non se habet aliter nunc quam prius, quia nullo modo se habuit prius: ergo non est mutatum: ergo creatio non est mutatio

10. Item, « omnis motus et mutatio est perfectio entis in potentia »; creatio autem est nullo modo entis: ergo creatio non est motus nec mutatio. Prima patet per Philosophum % secunda vero per Magistrum.

o. Item, omnis mutatio fundatur super aliquod mobile; sed creatio non praeexigit aliquod mobile, quia omne mobile per creationem inducitur in esse: ergo creatio non est mutatio.

6. Item, si creatio est mutatio, aut ergo secundum accidens, aut secundum substantiam. Non secundum accidens, quia tune sola accidentia crearentur; sed nec secundum substantiam, quia tunc esset generatio, vel corruptio. Si dicas, quod sub nulla harum specierum continetur: obiicitur, quod non solum secundum Philosophum, sed secundum Augustinum « omnis motus aut est ad modo: sed hoc cst aliter se habere nunc quam prius: igisitum, aut ad formam »; sed creatio est ad materiam recte ac proprie: ergo videtur, quod non sit mutatio.

7. Item, ex tanta potentia creat Deus, ex quanta generat, quia utrumque facit per potentiara infinitam; sed Deus potest generare sine mutatione sui et etiam personae genitae: ergo pari ratione potest creare sine mutatione sui et creaturae; aut si non, quaero, quare non? Creatio est mutatio, sed distincta a mutatione naturali.

Respondeo: Dicendum, quod quaedam est productio, in qua productum se liabet aliter nunc et prius, quia secundum aliquid sui fuit prius sub una dispositione, et nunc est sub alia; et talis est productio, quae esl ex materiali principio, ut naturalis generatio. Quaedam est productio, in qua productum onmi modo se habet nunc et nuUo modo prius; et talis est productio, quae est ex nihilo. Tei-lia est productio, in qua productum aeque omnino se habet nunc et prius, si tamen est ibi dicere prius; et talis est Fihi generatio ab aeterno. Ab aeterno enim sic processit ut nunc. — Prima habet rationem m.otus et mutationis et productioms: molus, ratione praeparatioms materiae, quae fit per dispositiones accidentales, et haec indiget successione et tempore; mutationis, ratione exitus in esse sive receptionis substantialis formae, quae fit in instauti; productionis vero, ratione eius, quod illam formam non a se habet, sed ab alio effectivo. — Secunda caret ratione motus, habet tamen rationem mutationis et productionis. Ratione motus caret, quia cum non habeat materiani, nulla potest praeire dispositio; habet tamen rationem mutationis, quia ibi est subita et nova formae inductio; habet rationem productionis, quoniam hoc habet ab alio effectivo principio. — Tertia caret ratione motus et mutationis, habet tamen rationem productionis. Ratione motus et mutationis caret, quia nec est ex materiali principio, nec ex nihilo; sed tamen est ab aliquo, et sempiternaliter est ab ipso.

Concedendum est igitur, quod productio creaturae est mutatio; et concedendae sunt rationes ad hoc, licet aliquae videantur sophisticae.

1. Quod ergo obiicitur, quod est sine motu; dicendura, quod illud intelligitur sine motu agentis, non tamen sine mutatione producti. Si enim, ut dicit Philosophus, anima, dum movet corpus, imraobilis perseverat, quanto magis Deus, dum creat et mutat omnia, «ipse stabilis manens dat cuncta mutari » —. Si ergo obiiciat, quod verbum activum et passivum idem significant; dicendum, quod falsum est, quia actio et passio dicunt diversa genera; tamen in coniugatione unum ponitur iuxta alterum, quia secundum vocis formationem unum venit ab alio.

2. Quod obiicitur, quod mutari est aliter se habere nunc et prius; dicendum, quod ista non est generalis ratio eius quod est mutari sive rautationis, sed solius mutationis naturalis.

3. Quod ergo obiicitur: immutabile est quod se habet eodem modo, et mutabile quod se habet aliter; diceiidum, quod hic est consequens, quia si mutabile et immutabile opponuntur, ut privatio et habitus, et immutabile est quod se habet eodem modo;tunc mutabile est sive mutatum quod non se habet eodem modo. Sed hoc habet tres causas veritatis: aut quia nullo modo se habet prius et posterius; aut nullo modo prius, et aliquo modo posterius, et ita non eodem modo; aut quia simpliciter aliter se habet prius, et aliter posterius: et ideo, cum procedit a pluribus causis veritatis ad unam, peccat secundum consequens.

4. o. 6. Ad tres rationes sequentes patet responsio, quia omnes procedunt de mutatione naturali, quae praeexigit materiam et ens in potentia, et quae est generatio; tali autem raodo creatio non est mutatio, sed supra hanc mutationem; unde potest dici supernatui-alis mutatio. Et si quaeras, utrum sit mutatio ad formata aut ad situm; dico. in quantum principium, quiescit, mota particula, quae subest;

quod est ad totam rei substanliam, et ita ad formam, ac per hoc sub mutatione ad formam potest comprehendi.

7. Quod quaeritur de generatione Filii, dicendum, quod non est siniile: quamvis enim utraque sit ab aequali potentia, tamen creatio est ex niliilo. Sed ex non potest dicere identitatem nec causalitatem, ergo ordinem: ergo fieri ex nihilo habet esse post nihil, et ita post non-esse: ergo aliquo modo se habet nunc, qiio non se habebat prius; et ideo

tioni Aristotelicae; addit taTiien, quod creatio in sensu minus

Utrum creatio dicat medium Secundo quaeritur, utrum creatio dicat metlium inter Creatorem et creaturam. Et quod sic, videtur.

i. Sicut se habet generari ad generatum esse et fieri ad factum esse. ita creari ad creatum esse; sed fieri est medium inter facientem et factum, et generari inter generantem et generatum-: ergo etc.

2. Item, in omnibus creatis entibus « differt quod esl et quo est », etiam formaliter: ergo differt similiter quo creatur et quod creatur. Sed quod creatur est creatura; quo crealur formaliter est creatio: ergo differt creatio a creatura, et simihter a Creatore creatio-passio: ergo est inter utrumque.

3. Item, quod transit non est idem cum eo quod permanet; sed creari rei est in instanti, et non amplius: ergo cum esse creaturae duret et necessario mutatio ponitur per productionem de nihilo, vel inceptio. Filius autem est de Patris substantia per identitatem, nec oportet, quod habeat ordinem ad nihil sive ad non-esse: ergo potest semper esse, et ita produci sine initio et mutatione. Unde productio rei non ponit inchoationem rei necessario, sed productio ex nihilo necessario ponit; et ideo creatio iiidudit mutationem, generatio vero Filii ininime. Carlh., hic q. 2. in flne. inter Creatorem et creaturam. maneat post creationem, ergo differt creari et esse, ergo creatio et creatura.

4. Item, omnis mutatio est via, et omnis via differt a termino, quia nihil terminatur ad se ipsuin; si ergo creatio est mutatio et hatjet creaturam pro termino, ergo differt a creatura ul via a termino. Sed via cadit media inter extrema: ergo etc.

b. Item, per impossibile: si creatio est creatura, et omnis creatura creatur, ergo creatio creatur; sed omne quod creatur, creatur per creationem mediam: ergo creatio per aliam creationem, et sic deinceps usque in infinitum. Si ergo non est abire in infinitum, patet etc.

CoNTRA: [. Philosophus de Causis: « Prima rum creatarum est esse»; sed nihil ex parte crea- 5 Sub quo respectu.Aristot., VI. Phys. text. 40. (c. 5.) ait:

turae esl anle creari: ergo creari non est aliucl quam esse, ergo nec creatio quam essentia: ergo nuUa est differentia creationis ad creaturam.

2. Itein, inter ens ab alio et non ab alio non est medium; sed omne quod non est ab alio, est Creator, omne autem quod est ab alio essentialiter, esl creatura: ergo inter ea nihil est medium.

3. Item, per impossibile ostenditur. Creatura refertur ad Creatorem; aut ergo se ipsa, aut per aliud. Si per aliud, quaerilur de illo, ulrum referatur se ipso, aut alio, et sic procedendo in infinitum. Si vero refertur se ipsa — sed refertur per creationem — ergo creatio non est aliud quam creatura.

4. Item, si creatio est medium inter Creatoreni et creaturam, aut ergo aelernum, &a. temporale K Quod si aeternum, ergo aliquid aeternum est aliud a Deo; si temporale, ergo ante omnem creaturam esi aliquod temporale. Horum autem utrumque est haereticum dicere et reprolxitum in Concilio Senonensi de ideis, quae ponebantur a quibusdam mediae inter Deum et res.

5. Iteni, a proportione videtur hoc posse ostendi. Sicut enim se habet Creator ad creaturam, ita creatio-actio ad creationem-passionem: ergo, a permutata proportione, sicut se lialjet Creator ad creationem activam, ita creatura ad creationem passivam: sed Creator non differt secundum rem a creationeactione: ergo etc.

c 0 N c I, u s I 0. Creatio-actio tantum secundum rationem intelligendi est med.ium inter Creatorem et creaturam; creatiomssio non est aliud secundum rem a creatura nec medium inter ipsam et Deum secundum essentiam, sed secunduni ralionem et habitudinem.

Respondeo: Dicendum, quod est loqui de creotione-actione, et de creatione-passione. Si de creat.tione-actione loquamur, sic dico, quod non est medium secundum rem, sed solum securidum rationem intelligendi, pro eo quod Deus, cum sit sunune simplex, est sua actio. Si autem loquaniur de creatione-passione, tunc distinguendum -, quia per creaturae nomen polest significari el importari omne quod est ab alio, ita quod habet esse post omni/no non-esse. Et hoc modo in nomine crealurae clauditur ipsa creatio, quoniam creatura non tantum nominat ipsa creata, sed etiain concreata; et sic est medium nec re nec ralione. kw modo creatura noininat ipsam substantiam rei ab aliquo productae de nihilo; et slc creatio tenet medium secundum rem et naturam, sed secundum rationem et habitudinem. esse producens, de ratione sui nominis. Creari enim non significat esse principaliter, sed exire de nonesse in esse, et hoc ab aliquo.

Si ergo quaeratur, quae sit habitudo, quae importatur in coinparatione ad non-esse; dicendum, quod illa habitudo dicitur mutatio. — Et si quaeras, quid sit illa mutatio; dico, quod non est aliud tio ad esse nihil ponit nisi a parte termini; mutatio ab esse nihil ponit nisi a parte principii; mutatio in esse ponit ex parte utriusque; et ideo mutari primo modo nihil aliud est, quam nunc primo esse. Mutatio.secundo modo nihil aliud est, quam nunc ultimo esse; et ideo non ponit aliquid aliud secundum rem sed solum secundum intentionem. Mutatio vero in esse utrumque extremum habet et subiectum, quod est prius natura quam terminus. Ideo et talis mutatio aliquid potesl esse natura praecedens terminum, et diversum ab illo secundum rem, quamvis non sit ens actu completum. — Et ideo non sic creatio esl medium inter Creatorem et creaturam, sicut generatio inter generantem et generatum. Dicendo igitur comparalionem ad non-esse, dicit medium non diversum per essentiam, sed secundum rationem. super proprielatem accidentalem, sicut aliqui dicuntur similes, quia albi; quaedam. quae fundatur super dependenliam essentialem, sicul comparatio materiae ad formam; quaedam, quae super originem naturalem. Prima relatio addit aliud per essentiam; tertia relatio nihil aliud nisi pure

es-se, si(?ut patet in divinis; media relatio dicit aliquid, quod est quodam modo idem, quodaiu niodo aliud. — Creatio autem dicit relationem secundum medium modum, quoniam ipsa creatura essentialiter el totaliter a Creatore dependet.

Et ideo concedendum, quod creatio non est aliud secundum rem a creatura, nec medium inter ipsam et Deum secundum essentiam, sed secundum r.ationem et habitudinem; unde est prius natura creari quara esse, non duratione. Plus lamen est j(jem creatio-actio cum creante quam creatio-passio cum crealura, quia ibi non est differentia nisi solum secundum modum nostrum accipiendi; hic auteni est differenlia rationis et etiam habitndinis, quae non facit liiversitatem per essentiam, quia habitudo illa est essentialisl Similiter iudicandum est de unitate, bonitate, veritate essentiali.

His visis patent obiecta. Concedendae enim sunt rationes proljantes, quod non est verum medium secundum rem.

1. Quod obiicitur de generari et generatura op- gsse, patet responsio ex dictis, quia generatio non est secundum totum, immo aliquid praeexigitur de generando, cuius est entelichia ipsa generatio natura praecedens ipsam formam, ac per hoc diversitatem notat. Non sic creatio, secundum quam flt tota rei substantia a virtute divina inuuediate, quae rem creat volendo, eam primo esse, cum non sit.

2. Quod obiicitur, quod differt quod et quo;

dicendum, quod illa non est differentia per essentiam, sed quodam modo differt, quodam modo convenit. — Vel dicendum, quod non est simile, quia creatio complectitur totam rei substantiam, quae constare dicitur ex quo est et quod est.

3. Quod obiicitur, quod transit; dicendum, quod non transit ratione eius quod significationi suae substeruitur, sed solum ratione connotati; quod patet. Si enim creari est liunc primo esse, desinit creari non ivalione eius quod ponit, sed ratione immediatae collationis ad nihilum.

4. Quod obiicitur, quod mutatio est via: dicendum, quod mutatio, quae habet duo extrema, illa est, quae necessario differt a termino, cuiusmodi est rautatio in esse; mutatio vero, quae habet tantum ultimum extremum ens, non potest dicere medium, sed necessario oportet, quod se teneat cura altero extremornm.

5. Quod obiicitur, quod oinnis creatura creatur; dicendum, quod verum est de creatura proprie dicta; si auteni large dicatur, non solum creatura dicitur quod creatur, sed quod concreatur et quod est creaturae annexum; et hoc modo est creatio. — Si ergo quaeritur, quomodo potest esse; dicenduni, quod in primis est status, ut prius tactum fuit Unde sicut unitas, quae lacit subiectum unum, non est una alia unitate, sic nec creatio, qua substantia exit in esse, per aliam creationem producitur sive concreatur. creatura, an realiter ab ea distincta et aliquid ei superaddislam siibstantialiler naturam ».

DUB. 1.

In parle ista sunt dubitationes circa litteram, et quaeritur primo de ordine istius libri ad praecedeiilem. Cum enim iios cognoscamus Creatorem per creaturas, quia videmus p£r specuhmi; et « scientia debeat inchoari a notioribus nobis »: ergo prius debuit agere de creaturis quam de Creatore: ergo liber iste primus, non secundus debet esse.

Respondeo: Dicendum, quod supra, eum actum est de Creatore, aclum est etiam de creaturis, prout sunt via ad perveniendum in cognitionem Creatoris; nunc autem agitur de cognitione rerum, proul cognitio de Creatore adminiculatur ei, quia agitur de conditione el kipsu. Non potest autem cognosci conditio, nisi prius cognoscatur eius principium; principium autein huius condilionis solus Deus est: ideo oportet, doctrinam huius libri sequi doctrinain praecedentis; et patet obiectum.

Dun. 11.

Item quaeritur de hoc, quod dirit: In uno principio a Deo creatore mundum factum refert. Carlh., hic q. 2. in fine. Quaero, pro quo supponat ille terminus principio: aut pro creato, aut pro increato. Non pro increato, quia praepositiones sunt transitivae. Non pro creato, quia nihil creatum erat, iu qiio fieret.

Item, ab aeterno fuerunt res in principio suo. scilicet Deo: si ergo productio respicit egressum a Deo, nullo modo potest stare pro principio increato; nec pro creato, quia nondum erat aliquid; ergo etc.

Respondeo: Dicenduin, quod praepositio cum suo casnali tripliciter polest nccipi. Uno modo ut dicat pure ordinem, sicut idem est facere in principio quod facere ante alia, ila quod connotet privationem respectu alicuius temporalis prioris, el connotet posilionem posterioris..Uio modo potest importare habitudinem mensurae; et tunc in principio idem est, quod in primo instanti temporis. Tertio modo potest importare /labitudinem causae; et tunc sensus est, in principio, id est in Filio. In Filio enim dicitur creasse, secundum quod dicilur in Psalmo: Omnia in sapientia fecisti, Domine, ut sic notetur non lantuin causa efficiens, sed etiain exemplaris.

Onines istae expositiones verae sunl et catholicae, et per eas eliduntur ires errores circa mundi productioriem. Ex prima eliditur error quorundani inodernoruni philosophantium, qni dixerunt, niundum ex tempore factum, sed mediante Intelligentia, ila quod Deus primo fecit Angelos et cum illis condidit munduni; contra quos est prima expositio. Si enim Deus in princvpio conditionis creavit mundum, non ergo post Angelos vel Intelligentias, ita quod per illos condiderit mundum; et hic error ortum habet ex illo verbo: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. quasi Dens loquatur Angehs. — Ex secunda expositione eliditur Brror Aristotehcorum, qui dixerunt, mundum conditum ab aeterno. Si enim in principio lemporis factus est ex niliilo, non ergo fuit sine principio; et hic error orluni habuit ex hoc, quod non potuerunt videre, qualiter nnindus inceperit, et 3. quare tunc et non ante. — Ex tertia expositione eliditur error lerlius Plalonicorum, qui dixerunt, principia mundi tria esse aeterna, scilicet Deum, materiam et exemplar. Si enim Deus in Filio sicut per exemplar aeternum condidit de nihilo mundum, non ergo requirilur secundum principium, quod est exemplar, nec lerlium, quod sit materia; et hic ortum habuit ex hoc, quod non potuerunt intelligere omnino, quomodo aliquid fiat ex nihilo. — eliditur per subiectum dictae locutionis: Creavit Deus caelum el terram, lucem et tenebras; et hic error est omnibus vilior.

Et habent se gradatim. Nam priiuus solum errat in eo de quo, quia dicit factum esse de materia, non ex nihilo; et in eo per quod, scilicet circa exemplar, quod posuit aliud a Deo, ut apparet; et in quando, quia posuit materiam ab aeterno imperfectam. Et iste error est multo vilior quam error Aristotelis, qui posuit, ab aeterno materiam fuisse perfectam sua forma. Quartus error- Manichaeorum omnibus est abominabilior, quia deficit in primo principio, in quo philosophi communiter concordaverunt, ponens prima duo principia, ac per hoc auferens ordinem et decorem universi, et bonitatem et Dei potestatem. Et hunc errorem inter ceteros non humanam malitiam, sed diabolicam astutiam credo adinvenisse, ut se alleruni Deum esse persuadeat mentibus peccatorum.

Ex dictis igitur patet, pro quo supponat hoc nomen principium. Potest enim supponere pro Filio, et Deus pro Patre; et ex modo conslruendi fit talis appropriatio. Potest eliam supponere pro creatura, utpote pro principio temporis; sed non dicit tunc ordinem, sed concomitanliam mensurae ad mensuratum, scilicet quod caelum et terra cum principio temporis esse coeperunt. Et sic patet illud.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Aristoteles tria posuit esse principia, duo etc., quare distinguit illa duo a tertio? Et iterum, videtur illud non esse veruni perscrutanti libros Philosophi, quia ipse non ponit nisi ista tria, materiam, formam et privationem, in principio novae Metaphysicae et in libro primo Physicorum: non ergo ista quae ponit Magister.

Respondeo: Dicendum, quod ideo duo distinguit a tertio, quia duo sunt intrinseca tanquam elementa, et unum est extrinsecum. Ubi autem Philosophus ista tria ponit, si quaeratur, expresse invenilur in secundo de Generatione circa fmem.!oco posilus. Versio Graeco-latina iii multis mss. intitulntur

Sed tunc est quaestio, quia videtur non sufficienter principia in Physicis assignasse; immo si il)i assignavit tria praeter operatorium, tunc ergo sunt quatuor. — Et dicendum ad hoc, quod prirentia, sive nominet ipsam formae essentiam, prout est in materia in potentia, non diiTert ab his duobus, scilicet materia et specie. Nam appetitus ad materiam reducitur nec est aliud; et essentia forniae ad speciem secundum rem. Et haec duo princjpia determinat in primo. Postmodum adiungit tertium, operatorium, dum omnia reducit ad motorem primum, in octavo Et sic patet, quod Magister vere et proprie loquitur.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit: In principio tew.porum munclum creasse. Si enim tempus coepit cum primo mobili, et illud coepit in secundo die: non ergo in principio lempoias, sed ante.

Respondeo: Dicendum, quod lempus dicitur

Supra egit Magister de conditione rerum a parte principii, hic agit a parte finis. Et quoniam res a fine et secundum illum respectum accipiunt distin- Intellige secundum obiectionem, Ubro primo Physicotripliciter: communissime, commimiter ei proprie. Communissime dicitur mensura exitus de non-esse in esse. Communiter dicitur lempus mensura cuiuslibet mutationis, maxime illius quae fuit ante primuni mobile. Tertio modo dicitur proprie mensura motus primi mobilis, ut communiter consuevit distingui. Et quia prirao modo dictum est primum omnium, et in illo conditum est saeculum: ideo dicit: in principio temporum.

DuB. V.

Item quaeritur de hoc quod dicit: Omnipotentissimi est nocere non posse.

Contra: Omnis poena alfligit et laedit, et si laedit, nocet: ergo si Deus non potest nocere, non potest punire.

Respondeo: Dicendum, quod sicut duplex est malum, scilicet culpae et poenae, sic etiam duplex est nocumentum. Cum ergo dicitur, quod non potest nocere, non intelligitur quantum ad nocumentum, quod facit malum poenae, sed quod facit malum culpae. ctionem formarum, ideo pars ista habet tres particulas. In prima ex comparatione rerum ad finem ostendit rerum distinctionem. In secuiida vero secun- Text. 4-5. seqq. (c. 6.). — Notandum, quod in determinaduiii illam distinctionem assignat diversara comparationem ad tinem, ibi: Ideoque, si quaenUwr, quare sil creatus homo etc. Tertio vero breviter epilogat determinata, ex ipsis faciens sibi viam ad cetera sequentia determinanda, ibi: Ex praeniissis apparet. — Prima et ultiiua parte reiiianentibus indivisis, media diviilimr iii tres. In priina determinat

Ad inteUigentiam huius partis, in qua agitur de rebus productis in comparatione ad finem, secundum ordinem et distinctionem, quaeruntur principaliter tria.

Primum est de rerum distinctione.

Secundum de ordine.

Utrum a primo efpciente debuerit, Quaeritur ergo primo, utrum a primu eiliciente debuerit, vel potuerit esse reruni multitudo. Et quod non,videlur prinio sic:

i. Per Philosophum: «Idem, uniformiter se habens, natum est efficere idem »; sed efficiens primum unum est omnino uniformiter se habens: ergo videtur, quod nuiiquam multa facere potuerit, ergo unum solum.

2. Item, a suinrae l3ono nunquara possunt esse mala, a sumnie vero non- possunt esse falsa: ergo a summe uno non possunt esse multa.

3. Item, mundus sensibilis dicitur assirailari mundo archetypo, qui est in mente divina — ad illius enini expressionem factus est — sed in illo omnia sunt unum: ergo et in hoc mundo: ergo videtur, quod ab illo non potuerit esse multitudo.

4. Item, a Deo exitus est-per generationem, per spirationem et per creationem; sed per generationem non emanat nisi una sola persona, et similiter per spirationem: ergo per creationem non egreditur nisi una sola creatura.

Contra: 1. Quanto substanlia producens est melior, tanto niagis est sui diffusiva, et quanto magis est sui diffusiva, tanto pluribus nata est se communicare; sed primum efficiens esl optimum inter orania: ergo etc. finein intellectualis substantiae; in secunda finem suljstantiae pure corpnralis, ibi: Et sicut factus esl /wmo propter Deum etc.; in tertia vero determinat flnem compositi ex utroque, in quantum est tale, ibi: De homirie quoque in Scriptura etc. Et ibi primo determinat veritatem; secundo dissolvit dubitationem, ibi: Solet etiam quaeri, cum maioris etc.

Tertium de diflerentia Angeb et animae.

Circa primum quaeruntur duo.

Primuiii est de multiplicatione rerum quantum ad principium.

Secundum quantum ad differentias, secundum quas distinguuntur. vel poluerit esse rerum multitudo.

2. Ilem, quanto substanlia spiritualior, tanto plurium esl cognitiva sed suprema substantia est spiritualissiraa: ergo multorum est cognitiva. Sed non est cognitiva multorum praecedentium se vel comitantium: ergo multorum ab ipsa exeuntium.

3. Item, quanto substantia simplicior, tanto potentior, quia « virtus quanto magis unita, tanto magis infinita»; sed quanto potentior, tanto in plura potest: ergo si substantia primi principii est siraplicissiraa, ergo potest et debet ad sui inanifestationein producere multa, cuni ipsa sit unica.

4. Item, quanto causa prior, tanlo univer'salior, unde prima est universalissima; et quanto universalior, tanto plurium principium: ergo cum principium productivum universi sit simpliciter primuni, debuit ergo et potuit exire ab ipso multitudo i'erum.

c 0 N c L u s 1 0. Multitudo rerum est a principio uno, quia esl principium et primum et unice unum.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam notandum est, quod si de principio intrinseco quaeratur, unde veniat multitudo rerum, maxime secundum speciem, patet, quud a forma. Sed unde veniat Hoc argumentum fundatur in illa Dionysii propositinne:

1. multitudo formarum tanquam a principio effecHvo extrinseco, patet, quocl ab efficiente uno. — Sed potest venire nuiltitudo a principio summe et perfectissime uno, diificile est intelligere. Et aliqui circa hoc erraverunt.

Quidam enim dixerunt, quod quamvis unus 1. esset rerum Conditor, tamen multa et varia facit propter multitudinem formarum idealium. — Sed illud improbatum est in primo libro, ubi ostendilur, quod omnes illae unum sunt; nec est in Deo secundum rem alius numerus quam personarum.

Aliqui vero dicere voluerunt, quod hoc erat 2. propter luultitudinem mediorum. Deus enim, cum sit unus et suimne simplex, intellexit se; et se intelligendo et nihil aliud, produxit primam Intelligentiam; et illa Intelligentia intellexit se et Deum, et ideo produxit duo, scihcet aliam Intelligentiam et orbem suuni; et sic descendendo et muUiplicando. — Et ista opinio iu lectione praecedenti - est improbata, ubi ostenditur, quod Deus immediate producit omnia.

Tertii dixerunt, quod multitudo rerum erat a 3. principio unico propter multitiulinem et infmitatem rcflexionum quibus divinus iiUellectus supra se reflectitur et intelligit se, et intelligit, se intelligere; et sic usque in infmitum. — Sed illud nihil est. Primum, quia falsum est, quod in Deo sit multitudo rellexionum cum Deus sit suum intelligere. Ilein, ex hoc nunquam proveniret nisi diversitas secundum numerum.

Et ideo est posilio recta, quod multitudo in rebus est a principio uno, quia est primum principium et unice unum. Quia eniin est principium simpliciter primum, ideo secundum et posens est fecuiiditate infmita et immensa. Si enim unitas, quae est prima in genere numeri, est principium,a quo possunt infiniti numeri egredi, et punctus, a quo inflnitae lineae; quod est simpliciler priinum est ita potens, quod omnino immensum Propter ergo im-

I. Haec quaeslio coliaeret cum iis quae supra (p. 1. a. 2. mensitatem infmita polest, sed propter immensitatis manifestationem multa de suis thesauris profert, non oinnia, quia effectus non potest aequari virtuti ipsius priinae causae. — Quia vero unice imum, ideo simplicissimum et spiritualissimum et perfectissimum: quia simplicissimum, maximae polentiae; quia spirilualissimum, maximae sapientiae; quia perfectissimum est, bonitatis summae; quia maximae potentiae, multa potest; quia maximae sapientiae, multa novit; quia summae bonitatis, multa vult producere et se communicare. — Et ideo a principio unn. quia primum et unum, exit multitudo. tibus, quorum virtus est arctata et limitata; et hoc non habet locum in Deo.

2. Quod obiicitur, quod a bono non sunt mala; dicendum, quod non est simile, quia mala et falsa dicunt privationes et defectus, et ideo non habent causam efficientem, sed deficientem, qualem non decet esse Deuni; sed multitudo est positio, et ideo causam habet elfectivam.

3. Quod obiicitur de archetypo et sensibili mundo, dicendum, quod iste imitatur illum in quantum potest, sed deficit. In illo enim est summa pulcritudo per omnimodam unitatem; hic autem, si esset unitas, non esset pulcritudo, quia noo esset ordo nec perfectio. Et ideo, ut mundus hic imilaretur in perfectione et pulcritudine, oportuit, quod haberet multitudinem, ut multa fticerent quod ununi facere per se non posset

4. Quod ultimo obiicitur de generatione et spiratione, iani patet: quia genitus aequalis generanti per omnia implet et imitatur ipsum, similiter et Spiritus sanctus; et ideo superflueret aliam ponere personam. Sed non sic est in creatura, quae est bonitatis linitae; ideo quod non potuit capere creatura in se, accepit quodam niodo in sibi socia, ut sic ex multis una perficeretur mundialis machina.

II. Conlra istos errores diffuse disputant Alex. Hal., S. p.

Secundo quaeritur circa lioc de differentiis, secundum quas res muUiplicatae sunt, quas Magister ponit in liltera, scilicet substantiam spiritualem et corporalem et ex utraque compositam. Quaeritur ergo. utrum haec distinctio debeat esse in universo. Et videtur, quod non:

1. Primo de cofporali. Nam, sicut tactum est, omne quod Deus facit, facit salva ordinatione, ergo propter suam bonitatem, sed non facit propter bonitatem suam augendam, sed participandam: sed sola creatura spiritualis « Dei capax est et eius particeps esse potest >: ergo solam spiritualem debuit facere, non corporalem. Si tu clicas, quod corporalis est particeps in effectu, quamvis non in se; hoc nihil est, quia aliquid participare bonitatem divinam in effectu, non est aliud quani esse — hoc enim ipso quod est, participat effectum Ijonitatis — ergo ideni est dicere, creaturam esse factam propter participationem divinae bonitatis, quod dicere, creaturam esse factam, ut sit; sed hoc nihil est: ergo etc.

"2. Item, de composito videtur. Omne enim compositum, quod Deus facit, facit salva proportione — seraper enim formam coniungit materiae summe proportionabili — sed creaturae spiritualis ad corporalem nuUa aut valde modica et longinaua est proportio: ergo nullo modo deberet Deus haec unire ut perfectionem perfectibili. Quod non sit proportio, patet: spirituale enim est simplex, corporale habet partium infinitatem.

3. Item, corporale est corruptibile, et ita habet durationem flnitam, spirituale autem incorruptibile, et ila habet durationem infinitam; si ergo « finiti ad inflnituni nulla est proportio ''», patet etc. Situdicas, quod corpus fuit incorruptibile a conditione prima: tunc ergo saltem, postquam corruptibile fuit, debet cessare unio.

4. Item, de pure spiritmili videtur. Omne quod Deus facit, debet facere salva connexione naturarum; sed natura generis essentialiter est connexa differentiae: ergo si animarum et sensibile est connexum rationali, ergo impossibile est, quod aliquid flat habens rationem, quin habeat vegetationem Hic c. i. cum uno alteroque cod. paulo inferius post condilione prima et sensura, sive quin sit animal. Sed animal est substantia composita ex spirituali et corporali: ergo etc. Et hoc videtur dicere Philosophus, « quod vegetativum est in sensitivo, sicut trigonum in tetragono», et hoc in rationali. sicut tetragonum in pentagono; sed nunquam Deus facit tetragonum sine trigono, nec pentagonura sine tetragono et trigono: ergo etc.

5. Item, nihil facit Deus nisi ex magna dilectione, ergo quod nielius est naturae unicuique. Aut ergo naturae spirituali melius est esse separatum, aut melius est esse coniunctum: quocumque dato, altera- differentia toUitur.

Sed contea: i. Decuit Deum ita res facere, essent in manifestationem suae potentiae; sed potentia manifestatur in productione rerum multum distantium et in earum coniunctione — nam potentia tanto virtuosior ostenditur, quanto potest super magis distantia — sed prinia et summa distantia substantiarum est inter corporeum et incorporeum, quia primae diflferentiae generis sunt: ergo ad hoc, quod divina potentia manifestelur plene, necesse fuit substantiam spiritualem et corporalem producere, rursus productas unire.

2. Itera, decuit Deum sic res producere, ut manifestaretur eius sapientia; sed sapientia artiflcis manifestatur in ordinis perfectione, oranis autem ordo habet de necessilate infimum ct summum et medium. Si ergo infimum est natura pui'e corporalis, summum natura spiritualis, medium composita ex utraque; nisi haec omnia fecisset, non ostenderetur perfecte Dei sapientia: oportuit igitur haec omnia fieri. Unde Augustinus duodecimo Confessionum: « Duo fecisti Domine, unum prope te et aliud prope nihil».

3. Item, Deum decuit sic res producere, ut manifestaretur eius bonitas; sed bonitas consistit in diffusione et communicatione sui in alterum: si ergo sua bonitas consistit in communicatione actus nobilissimi, qui est vivere et intelligere, decuit, ut non lantum daret alii potentiam vivendi et intelligendi, sed etiam potentiara alii communicandi. Si adiungit sed peccato factam est corruptibile. Dein codd. H aa

ergo vivens el intelligens est substantia spiritualis, quod auteni vivificatur et per intellectum perficitur est corpus: ergo ad perfectam i)onitatis uianifestationem necesse fuit, fieri substantiam spiritualem et corporalem. Sed hoc non perfecte inanifestarent, nisi una alteri coiumunicaret, et hoc non potest esse nisi per unionem: ergo necesse fuit facere compositam ex utraque.

4. Item, hoc non solum videlur ratione theologica, sed etiam philosophica: quia si est ponere unam differentiam contrarielatis, et alteram: si ergo corporale, et spirituale; et si ponere est extrema componibilia, ergo et medium: ergo etc.

c 0 N c L u s 1 0.

Triplex ilhicl genus subslantiae requiritur propter triplicem perfeclioneni universi.

Respondko: Dicendum, quod ad perfectionem universi hoc triplex genus substantiae requiritur: et lioc propler Triplicem perfectionem universi, quae attenditur in amplitudir. ambitus, suflQcientia ordinis, influentia bonitatis, in quibus tribus exprimit in causa triplicem perfectionem, videlicet )0- tentiae, sapientiae et bonitatis. Unde concedendae sunt rationes ad hoc inductae.

1. /Vd oppositas respondendum est. Quod obiicitur, quod in operibus salva debet esse ordinatio, Q,)„i [[- propter divinam bonitatem participandam; dicendum, quod fieri propter divinam bonitatem est dupliciter: aut ostendendam, et sic facta sunt cuncta; omnia enim exprimunt divinam bonitatem; aut participandam, et hoc dupliciter: aut quia sunt nata participare, aut qim serviunt prticipaulibus. Primo modo conditae sunt creaturae spirituales. secundo modo corporales; ipsae tamen aliquo modo parlicipant; sed in earum participatione status non est, sed ordinantur ad ulteriorem.

2. 3. Quod obiicitur, quod in omni coniunctione debet esse salva proportio; dicendum est, quod in coniunctione animae ad corpus salva est proportio, et absolute, et in relatione ad finem: absolute; nam quamvis supremum spiritus et infimum corporis multam habeant elongationem, lamen supre- nmm corporis et infimum spiritus summam habent vicinitatem. Spiritus enim animalis sive rationalis habet potentiam vivificandi, polentiam vegetandi et sentiendi; corpus autem huinanum habet complexionis aequalitatem, liabet organorum multiplicitatem, habet rursus spirituum subtilitatem, et secundum triplicem differentiam: Iiabet enim spiritum vitalem, spiritum naturalem et spiritum animalem. Coraparando igitur complexionem aequalem ad vim vivificalivam per medium et vinculum spiritus vilalis, optimus est nexus. Similiter comparando non solum complexionis aequalitatem, sed et organizationem et organizationis perfectionem ad vim vegetandi et sentiendi mediante spiritu naturali et animali, optima est proportio et mirabilis nexus. Unde sicut terra et ignis, quae multum distant, nectuntur duphci medio: uno, quod magis communicat cum terra, et reliquo, quod magis cum igne; similiter est in proposito.

Attenditur etiam perfecta proportio in ad finem. Cum enini animae humanae data sit bertas arbitrii vertibilis et revertibilis, id est potens stare et cadere et resurgere; datum est ei corpus potens mori, et potens non mori, et deinde potens in sempiternum vivificari. Rursus, cum anima creata sit « veluti tabula rasa », datum est ei corpus habens organa multiplicia, ut in illo posset perflci scientiis. — Similiter ex parle corporis optima propcrtio est in relatione ad finem. Cum enim sit ordo in formis corporalibus — quod patet, quia forma elementi ad formam mixti, et forma mixtionis ad formam complexionis, et rursus vegetabilis ad sensibilem — et non sit status in re corporali et imperfecta; non est status ibi, sed ultimo disponunt huiusmodi formae ad animam rationalem, per quam eliam corpus et natura corporalis etBcitur particeps aeternae beatitudinis. Aut ergo omnis intentio naturae corporalis solvitur, aut necesse est pervenire mediante anima rationali in ultinmm finem.

4. Quod obiicitur, quod in opere Dei debet salvari naturarum colligatio; dicendum, quod verum

est: sed sensibile et vegetabile non sunt de necessitate rationalis, nisi quod est rationale per unionem. Anima enim, ut prius tactum est, cum sit spiritus simplex et purus, non potest uniri carni nisi duplici medio ex parle sui; similiter nec corpus compjexionatum. Et ideo necesse est, quod interveniat natura vivificandi sive vegetandi, et natura ulterius sentiendi; et ideo in omni liomine haec cadunt. Sed quia Angelus est spiritus purus, ideo istis non indiget. — Patet igilur, quod contra veritatem et fidem errant Sadducaei, qui negant, esse spiritum. Patet nihilominus, quod errant Manichaei, qui negant, animam uniri corpori ut perfectibili, sed ut carceri.

1. Definitum est a Concilio Later. IV. c. Firmiter, et quam slricte demonstralivas, verbum decuit in fundam. salis in-

Consequenter secundo loco quaeritur de rebus productis quantum ad ordinem. Et circa hoc quaeruntur duo.

Primum est de ordine rerum in comparatione

Circa primum sic proceditur; cum omnes creaturae conditae sint propter divinam gloriam et utihtatem propriam, sicut dicit Magister et accipi potest ex Scriptura, et Augustinus dicil in libro de Doctrina christiana, quod Deus nos fecit et diligit non propter utilitatem suam, sed propter bonitatem suam et utilitateni nostram; quaeritur ergo, quis sit finis principalior conditionis rerum, utrum divina

0. Quod obiicitur ultimo, quod Deus dat unicuique quod melius est; dicendum, quod Deus non dat unicuique quod simpliciter nielius, quia tunc non faceret res ordinatas, sed aequaliter perfectas; et hoc repugnaret perfectioni, « quia, si essent aequalia, non essent omnia», ut dicit Augustinusl Cum ergo dicitur, quod Deus dal unicuique quod sibi melius est, hoc intelligitur secundum exigenliam ordinis e.l nalurae. Naturae autem animae coiiipetit uniri corpori, naturae autem angelicae, separatam esse a corpore. Et ideo ilia ratio non valet, quia dilectio Dei non excludit ordinem. m. 2, q, 18. m. 3; et B. Albert., II. Sent. d. 3. a. I. ad fineni.

Secundum est de ordine earum, quem habent ad invicem. gloria, vel utilitas nostra. Et quod gloria Dei, videlur.

I. Ille est finis principalior, qui est ulterior — finis enim ultimus est potissimus — sed ulterior finis est Dei gloria quam utilitas nostra — nain iion gloria Dei propter utilitatem, sed utilitas ad gloriam ordinatur — ergo videtur, quod gloria Dei sit principalior.

2. Item, ille finis est principalior, qui est perfectior; sed gloria Dei est perfectior: ergo etc. Probatio mediae: perfectior linis est, qui perfectiorem reddit operationem ordinatam ad ipsum: sed multo melius est opus, quod quis facit propter gloriam Dei quam propter utilitatem suam. Unde Apostolus primae ad Corinthios decimo: Omnia in gloriam Dei facite: ergo etc.

3. Iteni, ille finis est piincipalior, qui est essentialior; sed gloria Dei est essentialior unicuique rei conditae, maxime rationali, quam utilitas sua. Nam res propter malitiam potest privari sua utilitate, sed non potest unquam privari, quin sit ad Dei gloriam.

4. Item, ille finis est principalior, qui est universalior, propler hoc quod principalis finis totum debet complecti: sed gloria Dei est finis, quem assequitur omnis natura, sive humana sive angelica, sive bona sive mala: ergo etc.

CoNTitA: 1. Ille est flnis principalior rei cori- (ijtae, quem efficiens magis intendit; sed Deus magis intendit in conditione creaturae eius utilita.tem quam gloriam suam: ergo etc. Probatio mediae: sicut dicit Apostolus primae ad Corinlhios decimo tertio: Caritas non (juaerit quae sua sunt, sed quod alterius; sed Deus quae agit facit ex perfectissima caritate: ergo nec quaerit nec intendit quod suum est, ergo non suam gloriam, sed utilitatem alienam.

2. Item, ille finis est principalior conditionis rei, quem res cdndita magis appetit; sed unaquaeque res ita appetit suum commodum vel utilitatem, quod nullo modo potest velle oppositum sed oppositura gloriae divinae potest velle, sicut patet in blaspheniis: ergo utilitas etc.

3. Item, iUe fmis est potior conditionis rei, ad quem efficiens non pervenit nisi per effectum; hoc patet, quia, si aeque bene defenderer a pluviis absque domo sicut cum domo, si facerem domum propter talem defetisionem, facerem frustra. Si ergo Deus non est magis gloriosus post conditionem rerum quam ante, si faceret res principaliter propter gloriam suam, faceret frustra: quodsi non frustra factis non producit ergo principaliler propter gloriam suam, sed propter utilitatem;ilienam.

4. Item, ille fmis principalior est, qui effectum magis perficit, cum ad ipsum pervenit; sed Dei fruitio magis animam perficit quam Dei laudafio:

1 Vers. 31. — De maion cfr. Aristol., I. Magn. Moral. ergo principalius facta est anima propter fruitionem quam propter Dei gloriam et laudem. Rerum conditaruni principalior /inis est Dei gloria sive bonitas, non quid.em acquirenda vel augenda, sed manifestanda et communicanda.

Respondeo: Dicendum, quod flnis conditionis rei sive rerum conditarum principalior est Dei gloria sive bonitas, quam creaturae utilitas. — Sicut enim patet Proverbiorum decimo sexto: Universa propter semetipswn operatus est Dominus; sed non propter suam utilitatem vel indigentiam, quia Psalmus: Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges: ergo propter suam gloriam, non, inquam, propter gloriam augendam, sed propter gloriam manifestandam et propter gloriam suam conununicandam; in cuius manifestatione et participatione attendilur summa utilitas creaturae, videlicet eius gloriflcatio sive beatificatio. his et in Deo. Nam in nobis bonum proprium differt a bono communi; sed in Deo bonum suura est bonum commune, nam ipse est <i bonum omnis boni*». Si ergo eflectum non ordinaret ad se vel non faceret propter se, cum ipse sit bonum, a cjuo omne bonmn. iam effectus non esset bonus. Quoniam ergo utilitas creaturae tota altendilur in ordinatione ad bonum, quod Deus est; ideo caritas Dei omnia rectissime fecit et convertit ad se. Non sic est in nobis.

2. Quod obiicitur, quod ille flnis est principalior, quem natura magis appetit; dicenduni, quod est loqui de natura dupliciter: aut de natura ut deficiente, vel ut perfecta. Dico ergo, quod natura deficiens in se recurvalur: ideo proprium bonum desiderat, et ideo suum commodum. Natura vero perfecta amore carilatis sursum elevatur. et multo magis improportionaliter Dei gloriam desiderat quam utilitatem propriam: ut patet in habentibus caritatem. — Quod ergo dicitur, quod ille finis est principalior, quem natura magis desiderat; verura est de natura recta et. perfecla.

3. Quod obiicitur, quod ille est principalior flnis conditionis rei, ad quem res facta pertingit;

s Aristot., I. de Caelo et mundo, text. 32. (c. i.: Deus

responderi potesl dupliciter. Prhiio, quod lioc habet verilatem, quando operans operatur propter indigentiani alicuius finis, ad quem non potest pervenire nisi per opus, quod producit: sed talis operans non est Deus, sicut patet: et ideo non habet locum hic. — Vel aliter dicenduni, quod res faclae sunt propter Dei gloriam. non. inquam, acquirendum vel ampliandam, sed ostendendam et communicandam.?A quainvis gloria Dei sit sine rebus factis, non tamen communicatur vel manifestatur iiisi per res productas.

aliique niulti recentiores circa capitale hoc ethicae chrislianae

Secundo quaeritur de ordine rerum ad invicem. Nam hunc tangit Magister in littera-, utrum videlicet natura spiritualis dignitate naturae praecellat compositam ex spirituali et corporali. Certum enim est, quod ulraque praecellit corporalem. Et quod sic, videtur.

1. In omni genere « nobilius est illud propter quod est alterum, sicut flnis eo quod est ad finem ''»; sed homo est propter Angelum — nam, sicut dicunt Sancti, et Magister recitat in littera, homo faclus est ad reparationem angelicae ruinae — ergo etc.

2. Item, spirituale, simphciter loquendo, nobilius est corporali: ergo nobilius est illud quod pure est spiritus. niliil habens de corpore, quam quod est spirituale et coniunctum corpori: ergo nobilior angelica natura quam humana.

3. Quod obiicitur, quod fruitio niagis perficit; dicendum, quod laus dupliciter est, scilicetje/-/ecto el imperfecta. Laus imperfecta minus perficit animam quam fruitio; sed non sic laus perfecta, quia anima magis laetatur in gloria et plus gaudebit de Dei gloria et honore quara de sua glorificatione, et plus iucundabitur in laudando quam in considerando proprium bonum. Et ideo patet, quod ille finis est ulterior. rundamentum erraverunt. Hinc Conc. Vatican. de Fide non tan- 8. — Biel, hk- q. S.

4. Item, in quolibet genere immortale et incorruptibile nobilius est mortali et corruptibili; sed.ngelus per naturam est immortalis et incorruptibilis, homo vero e contrario: ergo etc.

5. Item, « quod simiMus est meliori est inehus, si non sit similius in ridiculosioribus, ut simia hoinini quam equus >; sed Angelus est Deo simihor et deiformior quam homo; hoc manifestum est; et non in ridiculosis, sed in optimis: ergo simpliciter melior est natura spiritualis quam composita.

Contra: 1. Augustinus: « Mente humana solus Deus est inaior». Unde in libro de Trinitate undecimo el in libro Octoginta trium Quaestionum dicit, « quod immediate ipsa mens a prima veritate formatur», et « inter ipsam et Deum nihil cadit medium »: ergo.ngelus non est supra menlem humanam: ergo per se adeo bona est, ut.ngelus. Sed aninia pixpter coniunctioneni sui cum corpore non deterioratur, immo luaius bonura est, cum corpus sit bonum: ergo simpliciter totus liomo est.ngeIo melior.

2. Item, in omni genere quod tenet rationem finis, illud est melius; sed in genere creaturarum homo tenet rationem fmis, non.ngelus. Unde Remigius dicit et Philosophus quod « nos sumus fmis quodammodo omnium quae sunt»; lioc non dicitur de.ngelo: ergo etc.

3. Item, si « optimum in uno genere est melius optimo in alio, et simpliciter hoc illo inelius - »; sed optimus in genere liominum est melior optimo in genere.ngeIoruin, ut patet, quia Christus: ergo etc. Si tu clicas, quod non in quantum homo, sed in quantum Deus; obiicilur de beata Virgine. quae est pure femina, et tamen domina.ngelorum.

4. Item, maior est qui recumbit, quam qui rainistrat, teste Domino, Lucae vigesimo secundo; sed Angelus ministrat homini, ad Hebraeos primo: Omnes sunt. administmtorii spirilus: ergo etc. Angelus et homo quoad ordinem in finem, qui est beatitudo, sunt pares; quoad naturae dignitatem Angelus est creatura homine superior.

Respondeo: Dicendum, quod cum quaeritur de ordine spiritus rationalis sive uniri ad spiritum angelicum vel separatum, de duplici ordine potest intelligi: aut de ordine quantum ad /?«m, aut quantum ad naturae clignitatem. — Si ciuantum ad finem; 1. sic dico, quod sunt pares. Nam ad eundem finem, scilicet ad aeternam beatitudinera, immediate ordinantur; et eadem esl mensura hominis, quae et Angeli, nec horao propter Angelum, nec Angelus propter hominem. Taraen sicut le.x caritatis facit in meinbris corporalibus et concivibus civitatis, cpiod unum membrum su])plet indigentiam alterius — ut patet, quia oculus videt viam sibi et pedi, et pes fert se ipsura et oculura, et in civibus terrenae civitatis similiter contingit — similiter intelligendum est in hoinine et Angelo, qui sunt cives civitatis supernae. Nain homo habet babilitatein ad lahenduin frequenter, et possibilitatem ad resurgendum; Angelus vero stans perpetuitatem in stando, et cadens iinpossibilitatem in resurgendo: ideo Angelus stans sustentat hominem sive inhrniitatem humanam, et hoino resurgens reparat ruinam angelicara; ideo quodam inodo Angelus propter hominem, et quodam inodo horao propter Angeluni: et ideo in hoc ordine pares sunt.

Si autein loquamur de ordine quantum ad naturae dignitatem, dicendum, quod, simpliciter loquendo, Angelus est creatura superior homine. Natura eniin angelica, sicut patet ex multis locis Scripturae, nobilior est humana et in superiori gradu consistit.

Concedendae igitur sunt rationes manifestantes, quod Angelus naturae dignitate praecellit horainem, praeter primam, ad quam solutum est. duin, quod est inediuin secuntluin dignitatem naturae, vel secundum causalitatem influentiae. Primo niodo cadit mediura, secundo inodo, non. Nam Deus imraediate influit in inentera, et ipsa mens immediale a prima veritate formatur.

2. Quod obiicitur secundo, quod hoino tenet rationem fmis; dicendum, quod aliquid, propter quod res est, aut est ad supplendtim indigentiam, sicut doinus propter honiinera, et calceus propter pedem; aut ad suscipiendum eius influentiam, sicut homo propter Deuin. Quod ultimo modo habet rationem flnis, nobilius est; quod priino inodo, non. Quia enim homo omnibus indiget, Angelus nullo nisi Deo; ideo omnia propter hominem, non omnia propter Angelum. In cuius rei signuin Angelus conditus est in principio, homo vero in die sexto.

3. Quod obiicitur de optirao, inteUigendum est

per se et praecise.- Sed nec l)eata Vii-go nec Cliristus excedunt Angelos pure ratione naturae, sed ratione multiplicis gratiae.

4. Quod ultimo obiicitur de ministerio, infra melius pateltit; ad praesens tantum sudiciat dicere.

mentatoi'cs praeler Pelr. a Tar., hic q. 3. a. 2. quaestiunc. 2; et Richard. a.Med., hic a. 5. q., qui teslatur, aliquos magistros

De modo distinguendi spiritum Consequenter tertio loco quaeritur de modo distinguendi spiritum angelicum ab anima rationali. Et quaeruntur duo.

Primo quaeritur, utrum diiTerant specie, an tan-

Quod autem differant specie, videtur.

1. Quae differunt specie habenl diversas perfesecundum speciem; sed homo et Angelus differunt specie, constat, et anima dat speciem homini et actum specificum; ergo et anima et Angelus.

2. Item, quae sunt similia specie, vel simul producuntur, vel unum facit ad productionem alterius, ubi producuntur per propagationem; sed animae non simul cum Angelis sunt productae, nec Angeli faciunt ad animarum productionem: ergo etc. Si iu dicas, quod similiter potest argui de animabus; hoc falsum est, quia pater facit ad generationem prolis.

3. Item. plus convenit sensibile et vegetabile cum sensibili et vegetabili, quam sensibile et vegetabile cum non-sensibili et non-vegetabili; sed anima humana per essentiam est sensibilis et vegetabilis, alioquin non faceret aniiual: ergo cum differat specie ab anima sensibili tantum et vegetabili, multo plus difTert a spiritu angelico, qui nec est sensibilis nec vegetabilis.

CoNTRA: 1. Quorum perfectio et complementum ultimum est imum specie, ipsa sunt unum; sed quod alicui ministratur dupliciter: aut propter se, sicut regi et domino, et talis est nobilior; aut propter alium, sicut ministrat miles garcioni regis; et per hoc solvendum. Angelus enim ministrat homini propter Deum, sicut dives pauperi. et fortis aegrotanti. illa aetate aliter ac S. Bonav. opinatos esse. Dionys. Carth. (hio q. 10.) exscribit tantum vcrba nostri Doctoris. angelicum ab anima rationali. tum numero.

Secundo, quae sit illa diflerentia, per quam differunt. ad eandem beatitudinem ordinatur homo et Angelus, quae est visio et fruitio Dei: ergo homo et Angelus, sive anima et Angelus sunt specie imum.

2. Item, ciuorum differentia ultimo completiva est specie una, ipsa sunt specie unum; sed differentia ultimo conipleliva animae ralionalis et Angeli est hoc quod est rationale sive intelleetuale, et in hoc communicant, sicut dicit Gregorius, quod homo communicat « esse cum lapidibus, intelligere cum Angelis»: ergo etc.

3. Item, quorum optimum naturale est unum, ipsa sunt specie unum; sed optimum naturale hominis et Angeli est unum, sicut dicit Bernardus ad Eugenium: «Optimum, inquit, tui et Angeli ratio est »: ergo cum species accipiatur ab optimo, patet etc.

C 0 N c L u s I 0.

Anima rationalis ab Angelo specie differt, et quidem in genere subslantiae.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod circa hoc fuit triplex opinio.

Quidam namque dicere vohierunt, quod quae- 1. stio ista nuUa est. Cum enim quaeritur, utruin aliqua diflerant specie, supponitur, quod ulrumque sit in genere ut species; et quoniam anima non est species, sed speciei pars, nec est in genere secundum rectam lineam ut species vel individuum, sed a latere, vei magis per reductionera sicut principiuin: ideo dicunt, quod quaestio ista nuUa est, cura anima nou sit species. — Sed haec responsio potius est evasio acl hominem quam solutio ad oraimiem. Nam adhuc restat quaestio: cum aninia sit subslantia et forma substantialis, vel habens formain subslantialem, in qna omnes animae conveniunt, utruin in eadein conveniant aniina et Angelus, an sil ibi solum differentia accidentalis. Praeterea, anima separata spiritus est et substantia, prout est res per se existens, et per se substans accidentibus, et secundum sui mutationem susceptibiliscontrariorum-: ergo proprie est substantia et recte in genere substantiae sicut substantia prima, et Angelus simihter; constat. Si ergo de omnibus primis substantiis rationabiliter contingit quaerere, utrum specie conveniant vel differant: patet, quod quaestio est bona et recta, et responsio est fuga.

Secunda vero positio est, (]uod si consideratur 2. anima ut spiritus, est eadein specie cum Angelo, sed differt in hoc, quod animarum ad animas est aliqua validior sirailitndo, sicut aqua eadem aquae dicitur esse. Et ratio, quae movet eos, est propter convenientiam in optimo et nobilissimo suo, sicut ostensuni est in obiiciendo. — Sed haec positio coramnniter non tenetur, quia planura est, hominem et Angelum non solura specie, sed etiam genere dif-

I. Duas Iiuius articuli quaesliones olii Commcntatores una ferre: ergo et perfectio sive forma dans speciem homini ab Angelo differt; haec autein est anima: ergo differt specie ab Angelo. Et hoc melius patebit infra. retur iam. Nunc autem iuxta communem positionem tenendum est, quod essentialiter differant et in genere substantiae. — Unde concedendae sunt rationes proljanles, Angelum et animara esse specie differentes, eo modo, quo licet dicere animam rationalem esse speciem. Nain, proprie loquendo, potius est forma speciei sive pars formalis, quam species; extenso tamen nomine potest species appellari.

1. Quod obiicitur, quod perfectio AngeU et hoinlnis eadem sunt specie; dicendum, quod est perfectio in esse primo, et in esse secumlo; quorura perfectio in esse secundo est eadem, ipsa propter hoc non sunt eadem — nara cygnus et nix sunt alba eadera albedine secundum speciem — sed illud habet veritatem in perfectione quantum ad primum esse; hoc autein inodo non est gloria vel gratia perfectio.

2. 3. Quod obiicitur: quoruin differentia ultimo completiva est eadem etc.; dicendum, quod rationale, secundum quod est differentia animae et Angeli, differt. Nam ralionale Angeli est intellectuale; sed ralionale animae proprie est rationale. Nara Angelus natus est intelligere secundum intellectura simpUcem et deiformem, aniraa secundum intellectum inquisitivum et possibilem. — Et per hoc patet sohUio ad sequens. Nam quamvis ratio sit optimum mei et Angeli, tainen ratio mea et ratio Angeli est alia et alia, non tantum secundum accidens, sed etiam secundura speciem et essentiara, ut patet. q. 20. m. o. plures differeiuias reccnset, et in flne concludit:

nalis est, perficit corpus ut forma substantialis. Quae doctrina

Quae sil differentia, per Sectinilo circa hoc quaeritur, quae sit illa differentia, per quym Angelus et anima differunt. Quod auteni differant essentialiter per lioc quod est unihile, videtur priino sic.

1. Sicut se liabet corpus humanum ad corpus unibile. sic se habet spiritus humanus ad spiritum non unibileni; sed corpus humanuin differt specie, inimo etiam genere, ut videtur, a corpore non unibili, utpole a lapide, per hoc quod est unibile aniinae vivificanti: ergo etc.

2. Item, esse unibile convenit animae rationali: aut ergo essentialiter, aut accidentaliter; sed non accidentaliter, constat; quia tunc ex corpore et anima non fieret unuin per essentiam: ergo essentialiter hoc convenit animae. Sed quaecumque differunt in aliquo essentiali, differunt specie: ergo anima et Angelus etc.

3. Item, pars suum es-se completum non habet, nisi secundum quod est in toto: ergo cum anima rationahs sit pars hominis, suum esse completum non habel, nisi secundum quod est in suo toto, scilicet in lioinine, ut pars. Sed non est pars hominis, nisi secundum quod est unibilis: ergo in unibilitate ad corpus consistit complementum animae. Sed per ilhid habet unumquodque essentiahter differre sive dislingui ab aliquo, in quo consistit eius complementum: ergo etc.

4. Item, vivificare est actus animae rationalis, quem habet in corpus: aut ergo a.ctus accidentalis, aut essenliaUs. Si accidentalis, ergo vita accidit homini; quod manifeste falsuin est, quia tunc accideret ei esse animal. Si est actus substantialis sive essentialis, ergo inest animae ratione sui quo est, sive formalis et completivi. Ergo si penes illud accipitur differentia formalis et completiva uniuscuiusque, quod est formale et completivum, penes illud, quo anima nata est vivificare corpus, sumitur illa differentia; sed eo ipso nata est anima uniri corpori, quo nata est corpus vivificare: ergo penes unibili- 1 Fide codd. U aa cc et ed. I substituinnis corpore pro de Differentia, ubi et plura alia huc spectantia tanguntur.

S. Bomv. — Tom. II..figid. R., hic p. II. q. 2. a. 3. — Henr. Gand., Quodl. 12. Angelm el aninia differunt. tatem sumitur animae ad Angelum differentia essentialis specifica.

CoNTR.: 1. Omnis differentia prior est per naturam, quam illud cuius est diflerentia; sed unio sive unibilitas ad corpus consequitur animam, quia dicit relationem ad alterum, sine quo potest anima esse et inlelligi: ergo unibilitas sive unibile non est illud, per quod diflerunt Angelus et anima.

2. Item, differentia completiva debet esse propria eius cuius est differentia; sed esse unibile non solum rationali animae convenit. sed etiam vegetabili et sensibili: ergo non est anim.ae rationalis completiva differentia.

3. Iteni, differentia specifica debet accipi penes id quod in re est optimum, quia unumquodque debet definiri per id quod est optimum in ipso; sed esse unibile convenit animae penes suum infimum: ergo penes illud diflerentia completiva non potest accipi.

4. Item, differentia completiva ita essentialiter adhaeret, quod eius oppositum non potest inesse, vel si inest actu, non tamen naturaliter; sed anima rationalis sic est unibihs, quod separabilis; et praeterea, separabile esse convenit animae per naturam, et per hoc diflert a vegetabili et sensibili: ergo esse unibile corpori nuUo modo potest esse specifica differentia, per quam differunt Angelus et anima.

c 0 N c L u s I 0. Differentia specifica inter Angeluni et aniniam humanam recte sumilur ab eo, quod anima est natu7'aliter unibilis corpori, Angelus vero non.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc triplex est modus dicendi.

Quidam enim conati sunt assignare differentiam specificam Angeli et aniniae per comparationem ad Deum. Et ratio, quae movit eos, haec fuit, quia

differentia ultimo completiva penes id quod nobilius est in re, debet accipi; et ideo Yoluerunt dicere, quod anima et Angelus differunt, quia Angelus habet intellectum deiformem, ut vult Dionysius; unde habet sibi species innatas et videt aspectu simphci. Sed anima habet intellectam potentialem sive coliativum et inquisitivum, et hoc per naturam, quidquid sit dc gloHa. — Sed iste modus assignandi diflerentiam non videtur esse oninino conveniens. Primo, quia differentiae rerum accipiuntur secundum coiiiparationem, quam habent ad se-, non in relatione ad Deum, respectu cuius potius conveniunt. Amplius, deiformitas intellectus respicit potentiam intellectivam; nos autem quaerimus de differentia essentiarum, non de differentia potentiarum. Postremo, quod obtinetur per gratiam non est contra naturam institutam; sed deiformitatem acquirit intellectus per gloriam: ergo haec intellectui humano non est aliena; ergo per hanc non differt Angelus ab anima. Et quod plus est, anima separata modura intelligendi habet, queni habet Angelus; et anima Adae habuit species innatas, ut etiam Angelus; et hoc totum quid accidentale videtur dicere: ergo penes hoc essentialis differentia non debet sumi.

Hi vero fuerunt, qui conati sunt differentiam 2. invenire secundum comparationem rerum ad invicem; et quia non potuerunt invenire actus differentes formaliter, per quos venirent in cognitionem diversarum differentiarum, sed invenerunt actus differentes gradu et dignitate; dixerunt, quod aniraa et Angehis differunt specie propter maiorem excessum in simplicitate et bonitate nalimie. Et iste excessus in essentialibus variat speciem, quando excessus ille exit liniitem speciei debitum, sicut cahdum in quarto gradu est alterius speciei, quam cahdum in primo; sic dicunt esse in proposito. — Sed hoc valde dubium est, quod AngeUis tantum excedat animam, quod ex ipso excessu differentia specierum flat, cum optima aninia, scilicet Christi, nobihssima sit creatura nec exeat speciem humanam. Et p?'aeterea, esto quod esset ibi excessus, penes ipsum non debet sumi differentia specifica, quia potius videtur consequi differentiam specificam quam e converso. Potius enim res diversarum bonitatum gradus habent in nobihtate propter naturas diversas specierum, quae sunt natae capere pkis et minus, quam e converso. Et iterum, haec differentia valde generahs et transcendens esse videtur, quia, si ita potest accipi hic, pari ratione ubique.

Et ideo tertius est hic modus dicendi, quem probabihorem aestimo, qui sumitur per comparationem animae rationalis ad corpus humanum, ex qua parte innotescit nobis anima non solum secundum accidentia, sed etiam secundum substantiam et naturam, et non solum secundum id quod indignitatis est, sed etiam secundum id quod nobilitatis. Hoc enim, quod est animam uniri corpori humano sive viviflcare corpus humanum, non dicit actum accidentalem nec dicit actum ignobilem: non accidentalem, quia ratione illius est anima forma substantialis; non ignobilem, quia ratione iUius est anima nobilissima formarum omnium, et in anima stat appetitus totius naturae. Corpus enim humanum nobilissima complexione et organizatione, quae sit in natura, est organizatum et complexionatum; ideo non completur nec natum est compleri nisi nobilissima forma sive natura. Illud ergo, quo anima est unihilis corpori, tale dicit quid essentiale respiciens, quod est nobilissimum in anima; et ita penes illud recte sumitur speciflca differentia, secundum quam differt anima a natura angelica. — Unde rationes ad hoc inductae concedendae sunt. Ad illa quae obiiciuntur in contrarium, ex praedictis patet responsio.

1. Quod enim dicit primo, quod differentia debet esse prior; dicendum, quod verum est; et differentia illa, quae est esse unibile, non dicit puram relationem, sed naturalem apUtudinem, quae inest animae secundum principia intrinseca, quae priora sunt anima per naturam, sicut rationale respectu hominis.

2. 3. Quod obiicitur, quod differenUa comple- Uva debet esse propria; dicendum, quod uniri corporimn est proprium animae rationalis; sed tamen uniri corpori humano, sicut dicit illud quod est animae essentiale et nobile, sic etiam importat, quod est proprium. — Et per hoc patet aliud. Nam illud quo mediante anima perficit corpus humanum, est illud qun anima est anima rationalis, et quod etiam est principium aliarum nolMlium operaUonum; sed

perficit se ipsa; se ipsa enim anima perficit corpus, sicut forma se ipsa unitur materiae.

4. Quod obiicitur ultimo, quod differentia essentialiter adhaeret; dicendura, quod esse unibile adhaeret inseparabiliter, quia aptitudo semper inest, quamvis non semper insit actus, sicut patet in rationabihtate et gressibiiitate. Et sicut gressibilis truncatur, et rationalis anima stulta efficitur non natura, sed propter defectum naturae; ita quod anima separatur, hoc est in poenam peccati. Et ideo esse sepambile non sic assignatur differentia animae, sicut esse unibile. — Amplius, anima rationalis eo ipso, quod nata est perflcere corpus sic perfectum et ordinatum per naturam ad immortalitatem, est

DUB. 1.

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et quaeritur primo de hoc quod dicit Augustinus et habetur in littera=: Quia bonus est Deus, sumus. Videtur enim falsum dicere. Nara si consequentia est bona: ergo, si non essemus, Deus non esset bonus. Si dicas, quod non est consequentia necessaria, et quia non dicit ibi consequentiam, sed causam; obiicitur conin hoc, quia bonitas Dei aut est causa sufficiens, aut non. Si sxifficiens, ergo ponit effectum eo modo, quo inest; sed necessarium est, Deum esse bonum: ergo necessariura fuit, creaturas exire in esse, ergo non voluntarium; cuius oppositum monstratura est in libro primo in tractatu de voluntate. — Item, videtur male appropriare. In vestigio enira est correspondentia causae ad effectum, ita quod essentia creaturae repraesentat essentiam Creatoris, potentia potentiara, veritas veritatem et bonitas bonitatem: ergo deberet dicere: quia Deus est, sumus. Propter hoc est quaestio: cum ad nostrum esse concurrat potentia, sapientia, bonilas, quare causalitas nostri esse potius attribuitur bonitati quam aliis?

Respondeo: Dicendum, quod causa in actu est ©x concuFsu efficientis et finis, quia flnis movet efficientem in his inferioribus. Et quoniara voluntas dicit illud quo eiBciens iungitur fini in habentibus intellectura, hinc est, quod voluntas est causa imrit aatem ( Vat. nam perjicit) non mediante polentia. Cod. T iramortalis; et eo ipso nata est separari ab hoc corpore iam mortuo propter peccatum; et ita nunc non dicit aliam differentiam, quam hoc quod est esse unibile, sed consequitur illam, quia, sicut non est separatio nisi prioris uniri, sic non est separabilitas in aliquo, nisi prius fuerit unibilitas per naturam. Et ideo, si aliquid potest esse differentia animae, videtur, quod hoc raaxime sit, id est iUud quod per hoc nomen significatur. intellectus enim noster rarissime pervenit ad cognitionem forraae substantialis nisi a posteriori; et quia sicut cognoscit, sic nominat, ideo differentias per naturara priores ut plurimum nominat a posteriori. Et sic patent quaesita. raediata; et ita dictum est et ostensum in primo libro Quoniam ergo bonum dicit rationera duplicis causae, scilicet efficientis et finis, hinc est, quod bonura est ratio, quare voluntas est in actu, et ita potissima ratio productionis effectuum. Et ideo nostrum esse attribuitur bonitati, non per raodum repraesentandi, vel appropriationis in repraesentando, sed ratioms in causando. Unde prima consecpientia includit hanc, scilicet: quia bonus est Deus, vult se diffundere; et quia vult se diffundere, vult creaturam producere; et quia Deus vult creaturam producere, vult creaturara esse; et ita, quia bonus est, suraus.

Item quaeritur de hac propositione: In r/uantum sumus, boni sumus. Ergo videtur, quod nos boni simusper essentiam, quod est contra Boethiura in libro de Hebdomadibns, qui dicit, quod sumus boni participatione. — Item, si in quantum sumus, bnni sumus: ergo non est intelligere esse, abstracta bonitate; quod falsum est, cum intelligatur veritas, bonitate abstracta.

Respondeo: Dicendum, quod bonilas est duplex in creatura: una quae est ex forma dante es.e, alia quae est ex forma dante bene esse. Prima est bonitas substantialis, quae non addit supra forraam i novam essentiam, sed solum relationem ad flnalem

causain, ex qua comparatione omne aliud a Deo habet esse bonum. Et quia illa comparatio ad causam essentialem sive fmalem est essentialis, nec unquam esse relinquit nec potest relinquere; hinc est, quod Augustinus dicit: « In quantum sumus, boni sumus ». — Ad illud ergo quod obiicitur de Boethio, dicendum, quod ipse vocat bonum per essentiam illud bonum, quod est absolute bonum, non ex dependentia ad aliud. Hoc autem modo nulla creatura bona est, immo ex comparatione, et ideo particijMlione. Nec sequitur, quod accidentaliter; quia participatio non est accidentalis respeclu primae bonitatis, quae est ex forma dante esse, quamvis sit accidentalis, secundura quod est ex foruia dante bene esse.

Ad illud quod obiicitur, quod non est intelligere esse etc; dicendum, quod illud quod attribuitur alicui secundum quod ipsuni, potest dupliciter attribui: aut enim consequitur, anl praecedit. Si praecedit, sic est ita essentiale, quod sine ipso nec est nec potest inlelligi. Sed si aliquo modo consequitur, non tamen cadit in aliud genus, potest quidem intelligi intellectu apprehendente et intellectu semiplene resolvente; sed intellectu p/ene ad causas comparante nou potest intelligi, non intellecto illo, maxirae cum illud dicit habiludinera necessariam et relationem ad causara, sicut verura et bonum.

De Aiigellca ilaque iiatura liaec prinio coiisideraiida sunl: quando creala rueril, el iibi, el qualis aliqua dicenda sunt.

C.«'. I.

Be Angelis, quando facli sunl.

Quaedam auotorilates - innuere videiUur, « quod antc oiniiem creaturain creati sunt Angeli. Unde illud:

Item quaeritur de his causis, quas assignat Magister circa unionem animae rationalis. Dicit enim primo, quod causa est Dei voluntas; secundo, quod est causa instructio nostra. Et videtur, quod utraque sit inartificialis. Prima enim responsio potest ad omnia dari; in secunda videtur principium peti, quia, si non esset imita, limpide videret Deum nec indigeret exemplo: ergo si exemplo indiguit, non fuit nisi propter minorationem suae cognitionis.