Distinctio XXI

« Tentatio autem hoc modo facta esl ». « Stans coram femina hostis su])cibus non audet in verba perlum. Attende ordinem ac progressum humanae perditionis. Primo Deus dixerat: Quocumque die comederitis mo)'iamur. Novissime serpens dixit: Nequaquam moriemini. Deus aHirmavil, mulier cjuasi ambigendo illud dixit, diabolus negavit; quae igitur dubilavit, ab aflircum dixit: Eritis sicut dii; avaritia in ])romissione scientiae, cum dixit: Scientes bonmn et malum. Gula est immoderata cibi aviditas, vana gloria amor pro- ]oriae excellentiae, avaritia immoderata habendi cupitudinis et scientiae, cum supra moduni sublimitas am-

Cap. V I.

De duplici tmlationis specie.

« Pori'o sciencliim csl., dtias esse species lenlrttioliter inalum nobis intrinsecus suggerilur; et Iiaec tentatio aliquando fit ab Iioste, aliquando a carne. Nam et diabolus Invisibiliter inaia suggerit, et ex carnis corruptione siil)oritur motus illlciliis et litilialio prava; Tentatio autem carnis Inlerior dilliciiius vincitur, quia inlerius oppugnans de nostro coiitra nos roboralur».

Cap. VII.

Quare peccatum hominis, et non angeli, remediabik sit.

« Homo igitur, qui sola exleriori tentatione pulsatus cecidit, lanto gravius plectendus erat, quanto diabile peccalum eius exstitit. Peccatum vero hominis, sicut per alium habuil Initium, ita per alium non incongrue habuit remediuin-».

Tertninata prima parte principali huius tolalis libri, in qua agit Magister de hominis conditione, sequitur secunda pars principalis, in qua agit de lapsu. Et quoniam lapsus homiiiis est per peccalum, et peccatum hominis est triplex — quoddam, in quo 1 Cod. Erf. hic recte nnnotal: In Hugone iloc. cit c. 9] ret; quiie auteni cuin Deo, illa deserente, perstiterat, de sua certissime cognita semper felicllale gauderet. At vero creatura rationalis, quae in hominibus erat, sum est Sanctis, quod erunt aequales Angelis Dei », Cap. VIII.

Quod non soli viro praeceplum fuit datum.

Illud etiam notandum esl, quod non soli viro facturus erat mulierem, slc praecepit, ul per virum ad nuilierem perveniret niaudatum; (]ula inulier, quae debuit accipere praecpptum. Unde Aposlolus: Sz riuid tales fecerat, qiii possent loqui el discere ab aliis, sl essent ». persona corrum]")it naturam, et hoc fuit peccatum priiiii hominis; quoddaiii, in quo natura corrumpit personam, et hoc est originale; quoddam vero, in qno persona corrumpit se ipsain, et hoc est actuale — ideo pars ista habet tres partes. In prima determinal Magisler de peccato primorum parentum. Iu secunda vero determinat de peccato originali, quod ab illo fuit causatuin, infra distinctione trigesima: /)( superioribus insinuatum est etc. In tertia vero de peccalo actuali, infra distinctione trigesima quarta: Post praedicta de peccato actuali etc.

Prima pars, in qua determinat de peccato primorum parentum, habet duas. In prima determinat modum transgrediendi. In secunda vero, ut ostendatur hominis culpa, ostendit, quod homo habuil potentiara resistendi. Sive in priina determinat de culpa, per quam cecidit; in secunda de potenlia, per quam stare potuit, infra distinctione vigesima quarta: Nwnc diligenter investigari oporlet etc.

Et quoniam culpa sive peccatum Adae comparationem habet ad diabolum tentantem el ad hominem cadentem et ad Deum permittentem, ideo prima pars habet tres partes. In prima determinat de diaboli tentatione. In secunda vero determinat de hominis transgressione, infra distinctione vigesima secunda: IHc videtur diligenter investigandum etc. In tertia vero determinat de Dei permissione, innius partis circa tria Ad intelligentiam autem

Primo quaeritur de tentatione

Secundo quaeritur de diversitate tentationum.

Tertio vero incidit hic quaestio circa quuniitatem et qualitatem peccati, quod ex illa tentatione

Quid moueril principaliter Circa primuin sic proceditur et quaeritur, quid moverit principaliter diabolum ad tentandum hominem. Et quod inuidia, videtur:

1. Priiiio per illud quod dicitur Sapientiae se-: Jnvidia diaboli niors introivit in orbem terrarum; introitus auteni mortis fuit per tentationem et.seductionem hominis: ergo ad tentandum hominem invidia dial3olum coramovit.

2. Item, Gregorius,in Moralibus: «In paradiso diabolus invidens homini superbiae vulnus inflixit»: fra distinctione vigesima tertia: Praeterea solet quaeri etc.

Prima pars conlinet praesentem distinclionem et potest dividi in tres partes. In prima Magister determinat, qualiter primi paren!es fuerunt lentati. In secunda vero determinat generaliter modos tentandi, ibi: Porro sciendum est, duas esse species tenlalionis. In tertia vero concludit propter tentationem praearabulam remissibilitatem huumni peccati, ibi: Homo igili,r, qui sola exteriori tentatione etc. Duabus ultimis partibus remanenlibus indivisis, prima pars habel tres partes. In prima determinat de tentatione primi hominis quanlum ad motivum, scilicet primo capitulo. In secunda vero quantum ad instrumentum, ibi: Sed quiaper violentiam etc. In tertia vero determinat quantum ad progressum, ibi: Tentatio vero hoc modo facta est. — Et sic in parte ista tria determinantur, scilicet modus primae tentationis in speciali; modi etiaai cuiuslibet tentationis in generali; postremo vero qualilas et quantitas peccati hunumi. ibi: Homo igitur, qid sola exteriori tentatione etc. est secutum.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur de tentatione primorum parentum quantum ad motivum.

Secundo, quantum ad instruraentum.

Tertio, quantura ad ordinem et progressura.

ad tentandum hominem. ergo cum vulnus inflixerit per tentationem, tentatio fuit ex invidJa.

3. Ilem, diabolus tentando hominera factus est horaicida, secundum quod dicitur loannis octavo: Ille homicida erat ab inilio; sed homicidium procedit ex odio, odium autem procedit ex invidia: ergo a primo, tentatio hominis, in qua diabolus fuit horaicida, processit ex invidia.

4. Item, qui desiderat casum alterius sine suo fructu, non niovetur ex amore commoditatis propriae, sed ex odio felicitatis alienae; sed diabnlus casuin hominis desiderat)at alisque suo fructu, sicut constat: ergo moveliatur odio felicitatis huuianae. ad tentanduni homineni. Sed tale odium non est aliud quam invidia: ergo etc.

Sed contra: 1. Omnis invidia est respeclu paris, vel superioris, secundum quod dicit Gregorius super illud lob: Parvulum occidit invidia, superioris, inquam, saltera secundum reputationem: sed diabolus non reputabat hominem superiorem sibi: ergo videtur, quod ei non invidebat: ergo si ipsum tentabat, hoc non erat ex invidia.

2. Ilem, invidia est respectu boni, quod aliquo modo potest acquiri; sed diabolus non poterat pervenire ad aeternam beatitudinem, quia lapsus erat irreparabiliter: ergo videtur, quod propter illius acquisitionem non invidebat homini.

3. Item, invidia est respectu boni, quod desideratur; nullus enim invidet alicui de aliquo, nisi cum illud amat et cupit; sed diabolus non cupiebat mandatis Dei obedire nec ad supernam patriam ascendere nec amicus Dei esse, propter sui desperationem: ergo videtur, quod hoc in homine non invideret: ergo etc.

4. Item, invidia non est nisi respectu eius quod est natum diminuere bonum proprium; sed beatitudinis acquisitio nullius bonum potest diminuere: ergo non est ahquid, quod ab aliquo invideri possit: ergo videtur, quod si diabolus aliquo appetitu hominem cadere fecit, ex invidia motus non fuit. Diabolus ex superbia quidem, sed immediate ex invidia motus est ad hominem ientandum.

Respondeo: Dicendum, quod sicut praetactum ista duo peccata sunt, quae maxime possident mentem diaboli, superbia el invidia. Unde, sicut habitum fuit supra, et Augustinus dicit, ex his duobus, qui prius erat lucifer, diabolus factus est: et sunt quasi haec dno inseparabilia, ita quod unum concomitatur ad alterum Superbus enim amat excellentiam, et ita nullum vult habere parem, ac per hoc statim appetit excellentiam singulariter possidere; et ideo stat.im vel actu, vel habitu invidet, cum nolit, bonum consimile bono, quod appetit, abalio comraunicari. — Mens igitur diaboli, ab his duobus vitiis possessa, videlicet superbia et invidia, videns hominem in statu, in quo poterat cadere sub diabolica potestate et in quo poterat ascendere ad supernam felicitatem, ex qua ipse ceciderat — et ex superbia motus est et ex invidia ad ipsum lentandum. Ex superbia namque, ut ipsura sibi subiiceret: ex invidia evo, ut ipsum a superna felicitate impediret. Et «wperbia fuit sicut movens primum, invidia vero sicut movens proxiraum et immediatum. — Esto enim, quod non posset dominium super hominem acquirere, adhac sluduisset ipsum a paradisi gaudiis impedire; et ideo Scriptura dicit, et eius exposilores, diabolum ad tentandum hominein ex invidia motum esse. — Et concedendae sunt rationes hoc ostendentes.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur, qtiod invidia est respectu superioris, vel paris; dicendum, quod non solum est respectu superioris eius qui est superior, sed etiam eius qui potest esse. Quamvis autem diabolus in statu illo non reputaret hominem superiorem se; invidebat tamen, oe merito obedientiae sublimaretur ad statum gloriae, in quo statu ipsum superiorem se non dubitaret. — Potest eliam dici, quod tunc reputabat ipsum superiorem se in hoc, quod poterat pervenire ad illam gloriam, ad quam diabolus ascendere non poterat.

2. Ad illud quod obhcitur, quod invidia est respectu boni, quod polest acquiri; respondendum est per intereniplionem, quia non solum invidet aliquis illud quod polest obtinere, sed etiam illud quod natus est habere, quamvis non possit, sicut truncatus et caecus invidet aliis visum et progressum. Licet autem diabolus non posset ad beatitudinem pervenire, tamen habebat ad hnc naturalem aptitudinem.

3. Ad illud qaod obiicitur, quod invidia est respectu boni desiderati; dicendum, quod invidia non tantum venit ex desiderio alicuius boni privati, immo ex odio boni alieni — Quia tamen desiderium boni propi'ii videtur esse principium omnis peccati, ideo potest aliter dici, quod inviuia non solummodo est respectu eiusboni, quod desideratur, sed etiam respectu eius boni, cuius obtentu minuitur bonum desideratum, vel aestimatur minus. Et quoniam diabolus desid&rat singulariter efferri, ideo ex exaltatione hominis aestimabat suum bonum impediri; et ideo invidebat et ex invidia oppiignabat.

4. Et per hoc palet responsio ad uUinuim, quia, etsi hominis gloriricatio et exallatio secundum veritatem alicuius bonum non diminueret, tamen secundum aestimationem falsani credi potuit, esse

Secundo quaeritur de tentatione primorum parentmu quantum ad inslrumentum medium. Et dicitur in Genesis tertio quod diabolus tentavit hominem per serpentem. Et quod isle modus non fuerit conveniens, oslendilur primo sic.

1. Qaanto tentatio est occultior, tanto est ad (lecipiendum eCQcacior: si ergo diabolus, quanlo maiori calliditate poterat, hominem decipere conabatur, videtur, quod ipsum debuisset tenlare spirituali tentatione absqr.e alicuius corporis assumtione.

2. Item, tanto tentatio est efficacior, quanto tentans est in suggerendo affabilior; sed actus locutionis proprie debetur humanae efflgiei: ergo videtur, quod diabolus ad tentandum magis debuit assumere effigiem hominis quam bruti animalis, cum brutmu animal sua loculione potius essel ad terroreiu quam ad persuasionem.

3. Item, quanto tentans magis simulat et induit speciem sanctitatis, tanto magis praevalet in tentando; sed multa sunt animalia, quae magis in suis proprietatibus sanctitatem praetendunt quam serpens, sicut columba et agnus: ergo videtur, quod illa magis debuerit assumere diabolus ad tenlandum.

4. Item, inslrumentum sive organum debet conformari exercitio per ipsum faclo; sed tentatio erat ad decipiendum: ergo diabolus debuit assumere animal maxime dolosum el callidum. Sed plus est de dolositate in vulpe quam in serpente: ergo magis debuit assumere vulpein quam serpentem. alicuius boni diminutivum, et ex illa aestimatione oriri invidia. Affectiones enim non tantum oriunlur ex iudiciis certis, sed etiam ex suspicionibus et aeslimationibus falsis.

II. De ipsa quaeslione:.A,lex. Ilal., loc. cit. m. 4. — S.

Ad oppositum sunt rationes; sed tjuoniam verum concludunt, possunt claudi in responsione.

c 0 N c L u s I 0. Quod homo tcntaretur a diabolo suh specie aninialis bruti, et quidem serpentis, congruum esse, tripliciter insinuatur.

Respondeo: Ad praedictorum inlelligentiam est notandum, quod modus ille lenta.ndi non tantum fuit ex diabolica electione, sicut dicit Augustinus sed etiain ex divina permissione. Non eniin licuit diabolo tentare omni modo, quo vellet et posset, sed eo modo, quo Dominus permitteret. Concessit autem divina Sapientia, quae omnia ordinat et gubernat, et permisit, quod diabolus tentaret hominem in efflgie animalis bruti, et non cuiuscuinque, sed serpentis; sic enim exigebat congruentia ordinis.

Quod eniin homo tentaretur a diabolo in effigie bruti animalis, congruum erat tum respectu ojoeris, tuni respectu finis intenti, tam eVww respectu divini iudicii. Respectu operis, quia liomo natus est inclinari ad bonum ut nunc, maxirae ex parte sensibili et brutali; et ideo congruum erat, ipsum tentari in effigie animalis bruti. — Respectu finis intenli siiniliter congruum erat, quia ad hoc ordinabatur tentatio, ut homo efficeretur similis animali bruto, cum, contempto bono incommutabili, adhaereret bono commiitabili et ibi quiesceret; et ideo

afl hoc insinnnndnm in specie animalis bruti delmit tentari. — Kespectn divini iudicii etiam congruum (nit, quoniam Dominus iustus et (idelis non permittit hominem tentari ultra, quam possit. Et ideo sic patitur diabolum in tentatione latere, ut nihilominus possit ab homine deprehendi: et ideo non passus est, quod diabohis hominem lentaret omnino in specie consimili, et per hoc non in specie vel effigie humana, sed potius brutali. — Triplex ergo congruentia ordinis exigebat, ut homo a diabolo in brutali elTigie tenlaretur.

Hac etiani triplici congruentia exigente, permisoj)eris. Quia enim tentatio fiebat per snggestinnis ingressum, quae intrat ad cor ad modum serpentis et ibi virus peccati diffundit, ex quo homo habet spirilualiter mori; ideo, ut exterior effigies operi responderet interiori, congruum fuit, hominem a diabolo tentari in efQgie serpentis, cuius est serpere et venenum diffundere et diffundendo hominem interimere — Respectu etiam pnis intenti congruum erat. Quia enim intendebat diabolus faciem hominis et caput et superiorem raentem convertere deorsum et totum prosternere, el sic prosternendo ad malum flnem deducere. proponendo sibi praemiuin aliquod delectabile: ideo permissus est tentare in serpenle, qui secundum totum suum corpus habet terrae in suo incessu adhaerere — Congruum etiam erat respectu divini iudicii. Quia enini ex illa tentatione divino iudicio inter tentatum et lentatorem debebat inimicitia exoriri; ideo tentatio hominis in serpente debuit fieri, quem post lapsura maxime exhorret, et qui maxime sua callidilate insidiatur hominem laedere. — Et sic patet multiplex congruentia, quare diabolus permissus est hominem tentare in effigie serpenlina.

1..d iilnd ergo quod primo obiicitur, quod

tentatio tanto est efficacior, quanto occultior; dicendum, quod etsi diabolus se mamfestaret exterioribus sensibus in effigie serpentis, nihilominus tamen in illa manifestatione plus se occultabat, quam manifeslabat. Unde mulier non credidit, eum qui loquebatur in serpente, esse adversnrium, sed etiam potius bonum consiliarium: et ideo ita occulta erat illa tentatio, sicut si diabolus loqueretur ad cor interius. —.Liter potest responderi, quod iusto iudicio Dei non est permissus tentare interius, quia non habebat posse ingredi interius, nisi homo praeberet sibi aditum; et ideo tentavit ab exteriori per sensum, et voce sensibih raagis quam voce spirituali; non enim debebat aliter permilti.

2. Ad illud de maiori aflabilitate iam patet responsio. Verum est enim, quod si fuisset in efligie humana, affabilior fuisset; sed divina providentia non debuit hoc permiltere, sed cautelam diaboli debuit temperare; et ideo concessum est sibi corpus serpentis, quod tamen habebat faciem virginis, sicut dicit Beda, et reliquum corpus erat serpentis, ut sic ex una parle posset latere, ex altera deprehendi.

3. Ad illud quod obiicitur de aniicabilitate, iam patet responsio: quia sic debuit permitti ostendi e/figies aniicitiae, ut posset deprehendi verilas inimicitiae. Nam tentator, qui effigiem amicitiae praetendebat, secundum veritatem inimicus erat. Ideo huic operi animal maxime competebat, quod haberet aspectum humanum, corpus vero eww animalis, quod natum est homini esse raaxime inimicum.

4. Ad illud quod obiicitur ultimo de calliditate, dicendum, quod etsi sint aliqua animalia callidiora et prudentiora, tamen in nocendo et insidiando homini serpens est animal c'allidissimum. Et quia calliditas lentantis erat ad hominem offendendum, hinc est, quod inter cetera animalia magis permissus esl tentare per serpentem.

5. De sequente (3.) quaest.: Alex. Ilal., loc. cil. m. 7 ct i.

Utrum ordo el progressus terUationis Terlio quaeritur de teritatione primnrum parentum quaiitum ad ordinem et progressum. Et dicit Scriptura et Magister in littera, quod tentatio incepit a muliere, et per mulierem pervenit ad viriiui. Et videlur, quod liic modus progrediendi competat astutiae diaboli, el quod etiam debeat a Deo permitli.

1. Ordo enini destructionis contrarius est orcoustructionis, quae enim sunt ultima in componendo sunt priora in resolvendo-; sed mulier fuit ultimo facta et formata: ergo videtur, quod via deformalionis et corruptionis a muliere debuit habere exortnm; ergo tentalor debuit eam prius aggredi.

2. Item, tentatio exterior debet conformari interiori; sed in tentatione interiori peccatum ascendit a sensualitate ad superiorem partem mediante inferiori portione rationis: si ergo superior portid est vir, et inferior est mulier; sicut tentatio interior procedit ad virum mediante muliere,-sic et tentatio exterior.

3. Item, cautus pugnator citius aggreditur ad bellandum illum, quem potest expngnare facilius: si ergo mulier facilius poterat expugnari quam vir, videtur, quod progressus tentationis pervenire debuit ad virum mediante muliere.

4. Item, facilius est alicui expugnare fortem inimicum per domesticum quam etiam per se ipsum; sed vir erat fortis et spirituali mente praeditiis: ergo non videtur, quod dialiolus aiisus fuerit eum tentare per se ipsuin, sed per suuiii domesticuin: ergo mediante muliere tentatio pervenit ad virum.

Sed contra: 1. Peccatum non est in carne, sed in Dei imagine; sed mulier et vir aequaliter sunt ad imaginem Dei, quia in anima non est distinctio sexus: ergo videtur, quod tentatio non inagis debuit inclioari a sexu muliebri quani a virili.

2. Item, mulier nullam habebat pronitatem ad peccatum, sicut nec vir, et ita erat recta, sicut vir, nec caro eius aliquo modo animam incurvabat: ergo videtur, quod ita difficile erat mulierem sicut virum deiicere: nulla ergo ratio videtur esse, ob quam tentatio diaboli magis inciperet a muliere. in primis parentibus fuerit conveniens.

3. Itein, viluperabilius est vinci a muliere quam a viro, et gloriosius est vincere virum quam mulierem: si ergo diabolus maxime refugit vituperium et avidissime quaerit gloriam, videtur, quod magis tentationem a viro quam a muliere inchoaverit.

4. Ilem, natura audacium est libenter fortibus occurrere; sed diabolus est audacissimus et procacissimus et maxime praesumens de suis viribus: ergo videtur, quod dedignatus fuerit primo aggredi muliebrem sexum: non ergo videtur probabile, quod prius tentaverit mulierem quam virum.

C 0 N c L u s I 0.

Propter duplicem rationem diaboli tentatio a muliere inchoavit.

RESPONnEO: Dicendum. quod, sicut dicit Scriptura et Magister dicit in littera, non est dubitan-i dum, quin tentatio diaboli a muliere inchoaverit et per eam pervenerit ad virum. — Ratio autem huius sumitur ex parte sapientiae Dei, et ex parle astutiae diaboli.

Ex parte sapienliae Dei. Dominus enini tali ordine permisit diabolum tentare, tum propter vi7'i exercitalionem, tum ne nmlier haberet excusationem, tum etiam propter nostram. eruditionem. — Propter viri exercitationem, quia ipse adeo fortis erat et spirituali mente praeditus, quod non solum poterat resistere tentationi serpentis, sed etiam suggestioni mulieris; et ideo fortiori tentatione permissus est tentari. — Propter mulieris vero removendam excusationem primo debuit ab ipsa tentatio incipere. Nam si vir primo peccasset, cnm vir sit caput mulieris et dominetur ei, non esset multum mirandum, si mulier ei consentiret; immo magnuni haberet excusationis colorem. — Propter nostram eruditionem etiam hoc permissum est. In illo enim modo tenlandi sensibili cognoscimus nos modum et progressum tentationis invisibilis; et sicut ille a serpente venit ad virum mediante muliere, sic iste a sensualitate pervenit ad superiorem portionem rationis mediante inferiori.

tunioris adliaerenliae. Quia minoris sapientiae erat, facilior erat ad seducendum; et 'ideo diabolus seductor per eam voluit sibi facere transitum ac viam. Quia debilioris constantiae, facilior erat ad pervertendum: et ideo diabolus expugnator aggressus est hominis civitatem ex ea parte, ex qua erat aditus niiims munitus. Quia vero importunioris erat adhaerentiae, cogitavit diabolus, quod si ipsa prinio vinceretur, non quiesceret, quousque perverteret virum. Unde dicitur Ecclesiastis septimo de muliere, quod laqueus est venatorum, et sagena cor eius, vincula sunt manw illius. Propterea diabolus, astutus impulsor, incepit a sexu femineo.

Et sic patet, quod sicut dicit Scriptura, per -3. omnem modum congruum fuit, tentationem incipi a niuliere. tum quia hoc diaboli astutia expetebat, tum quia hoc divina providentia disponebat. Unde concedendae sunt raliones ad hoc inductae.

1.,d illud autem quod primo obiicitur in op- contrarium, nuod quantum ad imaginem non est sexuum differentia; dicendum, quod licet in viro et muliere reperiatur imago aeque expresse, quantum est de natura ipsius animae; quia tamen anima, quamdiu est in corpore, complexionem corporis imitatur, ex ratione debilitatis complexionis - et sexus

Consequenter quaeritur circa secundum articulum de modis tentationis in generali. Dividit autem Magister tentationem in eam quae est ab hoste, et in eam quae est a carne. Sed cum de tentatione, quae est ab hoste, aliqualis possit haberi notitia per ea quae determinata sunt supra de potestate daemonum; ideo hic quaeritur de tentatione, quae est

Circa primum sio proceditur et ostenditur, quod carnis sit tentare.

1. [acobi prinio: Unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus et illectus; sed concu- 'i contrahit anima quandam effeminationem; et propterea, quantuin est ex parte naturae, nisi adsit fortitudo maioris gratiae, facilius incurvatur ad malum sexus femineus. Et propterea illud non cogit.

2..d illud quod obiicit, quoil mulier nullam habuit ad hoc pronitatem; dicendum, quod verum est: non tamen ex hoc sequitur, quod haberet aequalem slabilitatem. Quamvis enim non haberet curvationem in affectu nec deceptionem in aspectu, facilius tamen poterat in hoc incidere quam vir, in quo et natura erat fortior. et gratia creditur fuisse abundantior.

3. Ad ilkid quod obiicitur, quod vituperabile est vinci a muliere etc; dicendum, quod verum est; verumtamen gloriosius est mulierem luctando superare, quam cum viro luctando succumbere. Et quia diabolus, si incepisset a viro, timebat, ne viriliter sibi resisteret, ideo maiori cautela studuit gloriam adipisci.

4. Ad illud quod obiicitur, quod audaces libentiu.s aggrediuntur toties; dicendum, quod illud verum est, ubi est audacia sine astutia; diabolus autem non tantum est audax et procax, immo eti:im est astutus et fallax: et ideo in tentando non aggressus est viam difflciliorem, sed potius efTicaciorem. Praeterea, non permittebatur sibi totam suam exercere potentiam; cum enim non vincat nisi volentem, est debilis in pugnando; et ideo non a forliori, sed a debiliori suam inchoavit tentationem. a carne. Et circa hoc possunt quaeri tria.

Primo quaerilur, utrum carnis sit tentare.

Secundo quaeritur, utrum tentationem carnis a tentatione diaboli contingat separari.

Tertio quaeritur, cui istarum tentationum diflicilius sit resistere. piscentia, quae maxime nos abstrahit et illicit, est concupiscentia carnis: ergo etc.

2. Item, Cassiodorus definiens tentationem dicit, quod tentatio est assimilatio boni ad fallendum; per libros Sententiarum: « Ijuod subiungitur, ut e. Cassiodoro

sed appetitus carnalis facit, bonum ut nunc credi esse bonum simpliciter; et hoc decipit et fallit spiritum: ergo contingit, spiritum tentari a carnali appelitu.

3. Item, tentatio diabolica non est aluid quam eius suggestio; sed sicut diabolus suggerit homini mala, ita et carnis prudentia, qaae est Deo inimica: ergo si diabolus dicitur tentare, cum suggerit mala, eadem ratione et caro, cum spiritum trahit ad carnalia.

4. Item, diabolus impugnat nos tentando, nec est aliud diaboli tentatio quani eius impugnatio; sed sicut impugnamur a diabolo, ita etiam et a carne impugnamur et impellimur: ergo videtur, quod sicut tentaniur a diabolo, ita vere et proprie tentemur a carne.

Sed contra: 1. llugo de sancto Victore-: « Tenlare est callide experiri et quasi quibusdam blaudis conatibus probare »; sed experimentum sumere hoc est solius substantiae rationalis: ergo non videtur esse carnis.

2. Itera, tentans differt a tentato, nullus enim tentat se ipsuni; sed qui tentatur est homo carnalis: cum igitur homo carnalis a carne sua non differat per substantiam, videtur, quod nullus homo tentetur a carne sua nec ab alia: constat ergo, quod nulla caro tentat.

3. Item, persuasio ordinala ad decipiendura potius est sophisticatio quam tentatio, — tentatio enim est persuasio ordinata ad suraendum experimentum — sed caro vitiosa directe inclinat ad malum et sua inclinatione seducit spiritum: ergo carnis propulsatio potius debet dici sophisticatio quam tentatio.

4. Itera, quandocuraque aliquis actus de aliquibus subiectis dicitur, dicitur secundum aliquod commune in eis repertum; sed Deus tentare dicitur in Scriptura et diabolus et homo et caro: ergo secundum aliquod coraniune debet dici. Sed caro non videtur aliqno modo comraunicare in aliquo cura Deo et cura spirilu angelico: ergo videtur, quod ei non possit competere tentatio; aut si corapetat, hoc erit aequivoce et secundura alium modura diin modura dicitur, et quare illa carnis impulsio tentatio appellatur?

C 0 N C L U S 1 0. Cum lenlalio sit quidam tactus ad probandum ordinatus, et carnis concupiscenfia nos impellit,

ad cuius impulsum sequitur approbatio, vel

improbatio hominis, recte caro dicitur tenlare. qui significationes vocabulorura studiose rimati sunt. 1 Si tamen vehraus eius principalem et praecipuam significationera accipere, tentare probare est; unde i tentatio dici potest quidara tactus, quo illud quod ji tangitur, probatur: sicut caecus dicitur tentare, cjuando suo tactu vult aliquam certitudinem habere de aliqua re, quam tangit. Per hunc niodura in spi-,; ritualibus tentatio dicitur quidani tactus ad proban- [; dum ordinatus. — Hoc autera potest esse quadrupli- QuadmpiK jj citer: aut quia ille qui pulsat, intendit probare et 1 approbare sive probatum ostendere; et hoc raodo il tentat Deus, secunduni quod dicitur Sapientiae ter- i! tio: Deus tentavil illos et invenit illos dignos se.. — Aul ille qui pulsat, intendit profiare et reprobare, i sive reprobum facere; et sic tentat diabolus, secun- [ duni quod dicitur Actuum quinto: Citt ientavit j: Salanas cor tuum mentiri Spiritui sancto? — Aut Ij quia ille qui pulsat, intendit solura probare et ex- i perimentum sumere de eo quod est in homine; et i sic tentat homo cautus; et de hoc Ecclesiastici de- i; cimo tertio: Ex multis loquelis tentabit te, et subridens inlerrogabit te de absconditis tuis. — i Aut quia, etsi pulsans niJdl intendit, ad eius taraen ] pulsationem sequitur approbatio vel reprobatio ho- minis; et sic tentat caro vel carnalis concupiscentia, Ad quaest.j; de qua lacobi primo®: Unusquisque tentalur a ''', concupiscentia, sua abstraclus et illectus. A carne enim sive a carnis concupiscentia homo pulsatur et quasi tangitur, cui tactui sive pulsationi si consen- i tiat, probatur et reprobatur; si vero dissentiat,!j probatur et approbatur. Et sic recte et proprie conciusio. carnis inipulsio tentatio dici potest. — Unde rationes hoc ostendentes concedendae sunt. ab Hugone non assignatur nisi proprie de tentatione, diaboli. — Si autem quis (enera/ter velit eain intel-Aiia soiuiio,i lectica quaedam, quapropter de omnibus inspicit et explorat

ligere, ut se extendal ad omneiii tentationem, ciuae ad malum inclinat; lunc dicemus, quod intelligitur per causani, ul sit sensus, quod per tentationem flt experienlia et probalio, utrum homo dignus sit approhari vel reprobari; et hoc non tantum fit a diabolo, scd etiam a carne. — Si autera velit dicere, hoc essentialiter esse dictum; tunc dicemus, quod nomine carnis non intelligitur corpus solum, sed ratio carnalis; et idem ipse homo, secundum quod carnalis est et ad carnem conversus. se ipsum tentat, secundum quod spiritualis esl et divinae legi subiectus.

2. Ad illud quod obiicitur secundo, quod tentans differt a tentato secundum substantiam; dicenduui, quod sicut iudicare et iudicari sunt aclus diversarum personarum, nihilominus tamen eadem persona secundum aliam et aliam sui portionem i;otest se ipsam iudicare, sicul semetipsum homo diiudicat, et superior portio iudicat inferiorem; sic etiam intelligendum est, quod spiritualiter ipsa sensualitas tenlare potest rationem, sive homo exterior interiorem; et ita, cum caro tentat spiritum, non

I..Xotanda est dislinclio quatuor modofum tentandi, qui a. 2. 1-3.

Utrum tentatio carnis a Secundo quaeritur, utrum contingat, tentationem carnis a tentatione diaboli separari. Et quod sic, videtur.

1. Quaecumque dividuntur ex opposito, unum potest esse sine altero sive separari polest ab altero; sed tentatio carnis dividitur contra tentationem hostis: ergo etc.

2. Ilem, diabolus tentavit hominem primum et lentavit Christum: sed nec caro Christi, nec caro hominis primi ad malum impellebat: ergo neuter a carne tentabatur: igitur cum tentarentur a diabolo, tentatio, quae est a diabolo, separatin- a tentatione, quae est a carne.

3. Item, esto, quod diabolus nunquam nobis idem tentatur a se, sed alius ab alio; illa lamen reperiri habenl in eadem persona.

4. Ad illud quod obiicitur, quod persuasio, ordinata ad decipiendum, potius est sophisticatio quara tentatio; dici potest, quod tentatio large dicta comprehendit et sopliisticalionem et tentationem proprie dictam. Sophistica enim persuasione potest homo de alio experimentum sumere; et ita non valet illa obiectio, quia tentatio, secundum quod hic. accipitur, contra deceptionem et sophisticationem non dividitur. — Aliter tamen possel dici, quod tentationis nomen magis translalum est a tentatione maleriali, in qua est quaedam palpalio, secundum quod caecus dicitur teiitare, quam a tentatione illa, quae est in ratiocinalionibus, per quem modum dividitur contra sophisticationem-, ut dicatur alius syllogismus sophisticus, alius tentativus.

5. Ad uUimum patet responsio ex praedictis. Ahquod enim -commune reperitur in omnibus illis, de quibus dicitur actus tentandi, videlicet tactu quodam pulsare, ad quem consequitur pulsati probatio; et hoc prius explanatum est. lat. I. — Dionys. Carth., do 3 huius nrt. qq. hic q. 3.

diaboli possit separari. mala suggereret, nihilominus *en,sM nostri ad malum ab adolescentia proni essent: ergo omni tentatione diaboli circumscripta, adhuc homo tentaretur a carne propria,

4. Item, aliud est inquinamentum carnis, et aliud inquinamentum spiritus; sed diabolus impellit ad peccata spiritualia, caro vero ad peccata carnalia: ergo cum peccatum spirituale possit esse sine carnali, et e converso, videlur, quod tentatio carnis sequestrari habeat a tentatione diaboli.

5. Item, quaecumque duo sic se habent, quod in uno contingit mereri et in alio demereri, illa contingit ah invicem separari; sed tentatio hostis est materia exercendae virtutis, tentatio vero carnis Colligitur ex definitione oppositorum, de quilnis Aristot.

seniper est a culpa vel cum culpa,- sicut dicil Magisler: ergo una istarum sequestrari habet ab altera.

6. Uem, teiitalio carnis et hostis differunt, sicut dicit Magister in littera-, sicut tentatio exterior et interior; sed quod est exterius sequestrari habel ab eo quod eslinterius: ergo et tentatio carnis ab ea quae est a diabolo. Quodsi tu dicas, quod tentatio, quae est ab h.oste, est ita interior, sicut tentatio, quae est a carne; per lioc non efifugitur, quia, cuin Deus fidelis nonpermiltal hominem tentari supra id quod possit, et alter istorum modorum ad exercitandnm sufliciat, nec homo simul possit esse intentus circa diversa; videtur, quod alio et alio tempore flat circa nos tentatio carnis et tentatio diabolica.

Sed contra: 1. Quod tentatio carnis non halDeat nymi: « Mala omnia ab instmctu diaijoli procedunt, sicut bona ab instinctu Dei »: ergo nullum peccatum fit, in quo diabolus non interponat partes suas; si ergo tentatio carnis via est ad peccatum, videtur, quod non possit esse sine tentatione diaboli.

9. Itein, niotus instrumenti non est sijie motu principalis motoris; sed caro est sicut inslrumentum in tenlando respectu dialjoli, sicut dicitur super illud lobnono: Terra data est in manusimpii, id est, caro iii manus diaboli: ergo titillatio carnis non est absque impulsione diaJMli: si igitur haec est tentatio, patet etc.

10. Itein, etsi non sit pnnere primum inahim, quod non sit ab alio, est tamen ponere malum, quod est initium oinnis mali, sicut dicitur Ecclesiastici decimo: Initium omnis peccati superbia. Si igilur diabolus rex est super omnes filios superbiae el pater omnis mendacii, videtur, quod nullum sit peccatuin, quod aliquo modo non procedat ab ipso, et ita ad nullum iiialum impeilit caro absque diabolo: ergo tentatio carnis non separatur a tentatione hostis.

11. Item, quod tentatio hostis non separetur a nes, irae, rixae, invidiae, etc.; ibi enumerantur peccata carnalia et spiritualia: ergo videtur, quod omnia peccata procedant a carne: igitur ad nullum maluin inclinat tentatio hostis absque tentatione carnis.

12. Item, generatio transfertur a corporalibus ad spiritualia; sed in corporalibus impossibile est, generari aliquid a patre absquematre: ergo nec in spiritualibus. Sed pater omnis peccati dicitur esse diabolus, mater vero caro sive concupiscentia: ergo etc. Prima per se patet; secunda raanifestalur per illud quod dicitur Ezechielis decinio sexto: Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethea. Per Amorrhaeum enim intelligitur diabolus, per Cet/ieam vero concupi.scentia. Et expressius dicit Gregorius super Leviticum, decimo nono: « Concupiscentia est raater oinnis peccati, et diabolus pater»: ergo etc.

(i. Item, diabolus non potest tentare bonum Angelum nec raalum nec spirituni separatum, sed solum spiritum carni coniunctum: ergovidetur, quod aditum non habeat ad mentem nisi per carnera: ergo absque carne non tentat: ergo non contingit, tentationera diaboli a tentatione carnis separari.

c 0 N c L u s I 0. Si consideratur tentatio, ut est a movente prirao, tentatio carnis nunquam potest esse absque tentatione hostis, tentatio vero hostis interdum est absque tentatione carnis. Si autem tentatio consideratur ut a movente proximo, utraque ab altera et formaliter et temporaliter separari potest.

Respondeo: Dicendura, quod cura diciinus, tentationera esse a carne vel ab hoste, hoc dupliciter potest intelligi: aut sicut a mom.e primo, aut sicut a movente proximo et immediato. Si sicut a movente primo, sic tentatio cariiis nunquam potest esse absque tentatione hostis, quia oranis tentatio carnis est ex eius corruptione, quae ortum habuit a priina hostis tentatione. Tentatio tamen hos tis potest esse absque tentatione carnis, tunc potissime, quaiido istentalur, in quo non est carnis corruptio, siciit fuit in Adara et in Christo, vel quando ex illa

tentatione nulla oritur inciirvatio. Quaiido vero tentatio hostis ad peccalum perlrahit, cuin nulluni peccatuin sit io nobis, quod non habeat ortum ex con- 3. cupisi'entia aliqua; sic tentatio diaboli a tentatione carnis non potest separari. — Sic igitur iudicandum est, secundum quod tentatio dicitur esse a carne, vel ab hoste tanquam a movente primo.

Si autem sic dicatur esse, sicut a movente proxiino et proprio, sicut accipit Magister in litlera, 4. sic sequestrantnr et distantia formali et distantia temporali. Distantia formali, quia alio modo tentat caro, et alio modo diabolus; et ad aliud vitium inipellit haec, et ad aliud ille, et priinum movens est aliud et aliud. Sequestrantur etiam distantia temporali, quia aliquo tempore vexat diabolus et instigat ad aliquod vitium, ad quod non inclinat caro; et aliquando potest esse e converso. — Et sic isto ultiino modo accipiendo proprie tentationem carnis et tentationem hostis, ut accipit Magister in littera,, concedenduni est, eas ab invicem separari, ut non solum inter unam el alteram sit differentia, sed etiam una possit esse sine altera. — Llnde concedendae sunt rationes, quae hoc probant.

1. Ad illud quod primo obiicitur in coniraop- riuni, quod omne malum est ab instinctu diaboli; a motore p-oxfmo.,Nam absente diabolo, peccatum potest esse a libero arbitrio vel voluntate propria, vel a trahente carnis concupiscentia.

2. Ad illud quod obiicilur. quod caro movet sicut instrumentum; dicendum, quod hoc verum est, quando diabolus vexat carnem, et vexando carnem vexat spiritum; et tunc tentatio carnis et diaboli non ponunt in numerum. Contingit tamen, carnem mediante sensualitate sibi coniuncta spiritum

Utrum tentatio carnis sit Tertio quaeritur, cui istarum tentationum sit difficilius resistere.Et quod tentationi carnis, videtur:

1. Per illud quod dicit Magister in littera: « Tentatio camis interior diiTicilius deiicitur, quia. interius oppugnans de nostro contra nos robora- SOl nostrum ad mabim inclinaie, etiam diabolo non movente; et tunc non movet sicut instrumentum, sed sicut movens primum; et hoc inodo habet sequestrari a tentatione diaboli.

2. Ad illud quod oliiicitur, quod peccatum diaboli est initium omnis niali; dicendum, quod hoc non est intelligendum, quod sit principium immediatum respectu cuiuslibet peccati, sed quia ante peccatum eius non fuit aliud, et ipsum fuit initium illius peccati originalis, e.K quo est inclinatio ad onine maluin.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omnia peccata sunt a carne; dicendum, quod caro ibi sumitur large pro omni concupiscentia, quae inhaesit animae ex coniunctione sui ad carnem; et sic nomine carnis intelligitur conciipiscehtia, quae est inater omnium malorum, et sine hac diabolus non generat in nobis aliquod peccatum.

b. lit per hoc patet responsio ad sequens obiectum de generatione spirituali. Accipitur enim ibi caro et concupiscenlia large, sicut ostensum est. Ex illo tamen non sequitur, quod tentatio diaboli non possit esse absque tentatione carnis; non enim omnis tentatio diaboli est peccati generatio, frequenter enim tentat, ita quod nulla sequitur culpa.

6. Ad illud quod obiicitur, quod non tentat nisi hominem carnalem; dicendum, quod hoc non est, quia tentatio diaboli pendeat a tentatione carnis, sed quia non potest aliquem tentare, nisi quando habet verlibilitatem liberi arbilrii et esf in statu merendi vel demerendi, et in quo potest seduci. Et hoc solum est, quando spiritus rationalis est coniunctus carni mortali. Ex illa tamen ratione non cohcluditur, quod caro in tentatione diaboli sit causa praecipua, sed solum causa sine qua non. difficilior tentatione diaboli. tur »; sed illi tentationi.ifficilius est resistece,. quam difficihus esl.vincere:.ergO;,etG.; -...:.::;,..!

7. Ilem, Seneca: « Nulla pestis inimicior, quam familiavis ipimicus »; sed inimicus carnis est multo familiarior quaji,diab()!us:,,.ergo, eius tentatio - Hic c. 6. — Pro et proprio Vat. et proprie, cod. aa

cradelior et periciilosior, ac per hoc ad vincendum difficilior.

3. Ilem, quanto tentatio est ad nocendum efflcacior, tanto difficilius est resistere tentationi; sed tentatio carnis efficacior est ad nocenduni quam tentatio hostis, quia, cum tentatio hostis sit exercendae virtulis inateria, tentatio carnis nunquam est sine culpa: ergo etc.

4. Item, tanto difflcilius est resistere alicuius persuasioni, quanto ille qui persuadet, magis amatur; sed lionio raultum diligit carnera - et multum odit diabolum: ergo multo difficilius est ei resistere impulsioni carnis quam suggestioni diaboli sive tentationi.

CoNTRA: 1. Quanto irapugnans est fortior, tanlo eius impugnationi difTicilius resistitur; sed diabolus est hostis fortissimus, sicut dicitur lob quadragesimo priino: Non est potestas super terram, quae eipossit comparari: ergo difflcilius est eius tentationi sive impugnationi resistere quam ei tentationi, quae est ex carne.

2. Item, quanto tentans est versutior et callidior, tanto dilTicilius est eius laqueos el cautelas evadere: sed diabolus est versulissimus: ergo difficilius est eius iilaqueationi sive tentationi resistere quam tentationi carnis.

3. Item, quanto inimicus est occultior, tanto minu; potest linino eius impetum declinare; sed diabolus est hostis spiritualis et occultus, caro vero est hostis manifestus: ergo teotatio sive praelium diaboli maioris est periculi quam tentatio carnis: cum maiori igitur difficultate ei resistitur..! i. s-

4. Itein, facilius superntur quod est in nostra potestate, quam quod non est in nostra potestate; sed caro in nostra. potestate est — nain ipsam possumus mortiflcare et cum viliis el concwpiscentHs crucifigere diabolum vero minime — ergo multo facihus est resistere eius tentationi quain tentationi diaboli.

5. Iteiii, spiritus magis adhaeret hono proprio quain bono carnis, sive bono interiori quam bono inferiori; sed (.liabolus suggerit et inclinat ad bonum interius, dum tentat de peccalis spiritualibus; caro vero ad bonum inferiiis % dum tentat de peccatis carnalibus. Si ergo difficilius repellitur quod est maioris adhaerentiae, difflcilius repellitur tentatio hostis, quae est de peccato spiriluali, quam tentatio carnis, quae est de peccato carnali.

6. Itein, difficilius est resistere violentiis quam blanditiis, quia violcntum impoi'tat de sua ratione impossibilitatera sive difficultatera resistendi; sed diabolus tentat violentando, sicut dicit Hugo, caro autem tentat blandiendo: ergo ditficilius superatur diabolus, quam superetur caro.

C 0 N C LU s I 0. Si tentatio hostis et carnis est respectu eiusclem, sic dilficilior est tentatio carnis; si autem est respectu cliversorum,. sic se habent sicut excedenlla et excessa, sed plerumque excedit tentatio carnis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod cuin quaeritur, cni tentationi sit difflcilius resistere, utrum tentationi carnis, vel dem peccati, utpote peccati carnalis, ad quod instigal caro, instigat et diabolus; tunc respondendum est, quod tentatio carnis est difficilior propter coniunctionem carnis ad spiritum, ob quam magis animam incurvat; et sic inteUigit Magister in littera, et rationes probant ad primam partem inductae.

Si autem intelligatur comparatio fleri respectu diversorum peccatorura, utpote tentatio carnis intelligatur respectu carnalium, et tentatio hostis respectu peccatorum spiritualium, sic se habent exGedentia et excessa. Quidara enim homines sunt, qui magis sunt proni ad peccata carnalia, utpote ad luxuriam, quam ad superbiam; et his difflcilius est resistere tentalioni carnis quam tentalioni hostis. Quidam autem sunt, qui proniores sunt ad peccata spiritualia quara ad carnalia, ulpote illi qui niagis desiderant honores quam voluptates; et his difflcilius esl resistere tentationi hostis quam tentationi carnis. Si quis autem sit indifferens ad utruraque et aequaliter pronus, quantuin est de se, ei quodara raodo tentatio carnis est difficilior, quodam inodo tentatio hostis. Tentatio carnis erit difficilior propter maiorem et magis intrinsecam et magis continuam adhaerentiara; tentatio vero hostis difficilior propter maio:'3m boni promissi apparehtiam et propter latentiorem instigantis fallaciara. Sicut enim Gregorius in Morahbus ostendit, hostis antiquas multa,

quae sunt vitia secunduni specie virtutum.

Si igilur quaeratur, quae harum tentationum sit ad vincendum dilTicilior, si respectu eiusdem peccati intelligatur, respondendum est, quod tentatio carnis. Si respectu diversorura, sic se liabent sicut excedeiitia et excessa, sicut oslensum est; et sic procedunt rationes ad utramque partem. — Si autem quaeratur, quae earum magis excedat alterani; dicen- 4. dum, quod quia omnis caro corrupit viam suam, et horaines ex maiori parte carnales sunt et desideriis carnis obsequuntur; quod difBcilius est resistere tentalioni carnis quam hostis.

1. 2. 3. Et ad rationes illas quae obiiciuntur in oppositum, quod - hostis ille est fortior et astutinr,.,.,, et occultior, facile est respondere, quia non permittitur tenlare secundum totam suam potentiam et astuliam, immo reprimitur potestate divina.

k. Ad iUud vero quod obiicilur, quod caro est in nostra potestate; dicendum, quod etsi in nostra sit potestate secundum ordinem naturae, tamen propter perversitatem concupiscentiae in multis et regnat ancilla et servit domina, et nimius amor car-

1. Senlenlia Magislri (hic c. 6.), « quod tentatio cnrnis interior tione, quae exsui'git ex apprehensiime de.leciabiUs, non ex wto

Consequenter quantum ad tertium articulum quaeritur de quantitate peccati primorum parentum. Ei circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum primum peccatum potuerit esse veniale.

Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum primum peccatum hominis fuerit vel esse potuerit peccatum veniale. Et quod sic, videtur. nis facit ventrem esse deum hominis; et ideo non est in noslra potestate, quousque liberemur de poteslate corporis huius, adiuvante gratia Dci per lesum Chrislum Dominum nostrwn. Tanta enim est vis amoris, ut amantem amato quodam modo subiiciat. llnde etsi fihus sit in potestate patris, non est tamen patri facile occidere vel affligere fdium, sed valde diflicile; sic in proposito intelligendum esl, quia nemo unqiumi carnem suam odio habuit, sed nutrit ct fovet eam

0. Ad illud quod obiicitur, quod bonum interius magis adhaeret; dicendum, quod etsi magis adhaereat spiritui, secundum quod spiritus est, non tamen raagis adhaeret, seCundum quod carnalis est; nunc autem fere omnes homioes carnales sunt, nec permanet spiritus Dei in homine, quia caro est.

1. Ad illud quod obiicitur, quod diabolus tentat violentiis; dicendum. quod nulli infert violentiam simpliciter; violentare tamen dicitur quodam modo propter immissionem aliquarum tribulationum. quae non ita movent affectum, sicut carnis incitamenta, nisi caro ibi interponat partes suas. dispositione corporalis organi. idem sentit /Egid. R. (hic q. 1.

Securido quaeritur, utrum fuerit remediabile sive remissibile.

Tertio quaeritur, utrum inter cetera genera peccatorum fuerit magis grave.

Yenialis: ergo cum cecidit a statu rectiludinis innocentiae, per veniale transivit ad mortale: ergo prius peccavit venialiter quam mortaliter.

2. Item, consensum sive electionem praecedit appetitus, nihil enim eligimus, nisi prius illud appetamus: ergo ante consensum primi hominis l'uit appetitus. Sed appetitus ille erat ad illicitum, ergo erat peccatum; sed non mortale, quia nihil est mortale citra conseiisinn: ergo veniale: prius igitur peccavit peccalo veni;di quam peccato mortali.

3. Item, contingit aliquid diligere inordinate ei supra Deum. Contingit etiam aliquid diligere ordinate et sub Deo; sed inter haec duo cadit raedium, videlicet diligere aliquid sub Deo, sed inordinute: si igitur ab extremo in extremum pervenitur per medium% prius dilexit homo aliquid inordinate sub Deo quam supra Deum. Sed primum est mortale, secundum veniale: ergo etc.

Si tu dicas, quod homo in primo statu existens non potuit peccare venialiter; ostenditur, quod sic;

h. Primum, quia verbum ntiosum est peccalum veniale, quanlum est de genere suo, cum non sit contra aliquod mandalum; sed Adam poterat verbum otiosnm dicere et cum uxore sua iocari: ergo poterat in statu illo venialiter peccare.

5. Item, quod polest in maius potest in minus, quod est ordinatum ad illud; sed Adam poteratpeccare mortaliter; sed peccatum mortale est maius quam veniale. Cum igitur Adam primo potuit peccare mortaliter, poluit primo peccare venialiter.

6, Item, est ponere slatum, in quo non potest quis peccare venialiter nec mortaliter, utpote statum comprehensoris; et slatum, in quo potest peccaf e venialiter et mortaliter, utpote statum viatoris; et statum, in quo contingit peccare mortaliter et non venialiter, sicut slalum angeli lapsi: ergo erit ponere statum, in quo contingeret peccare venialiler et non mortaliter; sed hic non est slatus nisi hominis inslituti: ergo etc.

Sed contra: 1. Peccatum veniale ideo veniale prnptcr impulsiouem et pronitatem, quam homo habet ad illud; sed primus homo nullum habuit impulsum: ergo non potuit primo committere veniale peccatum.

2. Item, in primo homine nullus erat motus brutalis, sed quilibet erat secundura deliberationem rationis; sed peccatura conuniltere cnm deliberatione rationis, ubi nulla est pronitas, non potest esse nisi mortale: ergo etc.

3. Item, regnum animae adeo ordinatura erat, sicut dicit.Vugustinus, quod, si ipsa servaret ordinem sub Deo, nihil exiret eius imperium: ergo impossibile fuit, horainera peccare, nisi prius a Deo se averterel; sed hoc est per mortale: ergo etc.

h. Item, angelus propter dignitatem sui status non solum peccavit raortaliter, sed etiara irremediabiliter: ergo si status innocentiae excedebal statura miseriae in magna praecellentia, videtur, quod illud quod est in nobis modo modicnra et leve, in statu illo esset raagnum et grave: nulla igitur essent ibi levia et rainuta peccata, sed orania essent gravia et niortalia.

5. Item, orane peccatum aufert innocentiam; sed quod auferebat honiini innocentiam auferebat iramortalitatem; et quod auferebat ira.mortalitatera inferebat raortem; et quod inferebal mortera erat mortale: ergo a primo, nullum peccatura poterat esse prirao in homine, quod non esset raortale.

6. Itera, si Adani prirao cornmisisset veniale, quaero, utram potuisset poenitere, an nmi. Si non: ergo fuisset irreraediabile. Si sic: ergo propler veniale peccatum doluisset: ergo passibilis factus esset; et si passibilis, ergn et raortalis, cura eadem esset in eo ratio passibilitatis et mortis. Ergo necesse fuit, primura peccatura primi hominis vel esse mortale, vel esse irreraediabile, vel quod aliquid esset veniale et inferret raorlem; quae duo simul stare non poterant.

c 0 N c L u s I 0.

Primum peccatum Aclae fuit mortale, nec potuit esse veniale.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandnni, quod circa hoc duplex fuit opinio.

Quidam enim dixerunt, quod Adain prinio peccato peccavit mortaliter, potuisset tamen peccare venialiter, pon taraen orani genere venialis. Quoddara enim est veniale, quod est veniale ex genere actus, sicut dicere verbum otiosum et mendacium iocosnm. vel exire in risum dissolutum; et boc est veniale, non solum, cura praevenit rationis iudiciura, sed etiam, cum snbsequitur; et hoc peccato

dicunt Adam prinio peccare potuisse. Est aliud genus venialis peccati, quod dicitur veniale a veniendo, quia venit ex surreptione et pronitate naturae corruptae; et hoc praevenit, non subsequitur iudicium rationis; et tali peccato dixerunt Adam peccare non potuisse propter ordinem originalis iustiliae, quo inferior potentia ita subdebatur superiori, quod nihil appeteret absque eius imperio et dictamine. — Et haec positio satis fuit proljabilis.

'erumtamen communiter non approbant eam doctores theologiae; nam improbabilitatem habet, si quis attendat ad perfectionein status et regulam rectitudinis, in qua erat; a qua etiara, cum nullum haberet impellens, exire non poterat.nisi contemnendo divinam iustitiam et foedando suam innocentiam et corrumpendo naturam suam; quae omnia faciunt, primani culpam Adae non venialem, sed mortalem fuisse, nec potuisse aliter esse. Et ideo est communis opinio, quam hodie approbant doctores, ciuod Adam in statu innocentiae primo peccato peccavit mortaliter, nec primum eius peccatum veniale esse potuit. — Unde concedendae sunt rationes, quae hoc ostendunt.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod prius est pervenire ad parvam obliquitateiu quam ad magnam; dicendum, quod verum est, ubi est curvitas paulativa et per successionem; ibi- autem potius fuit fractio quam curvatio, vel si curvatio dici debet, primo incepit in consensu, qui fuit mortale peccatum, et ita inter rectitudinem et illam obliquitatem non intercidit medium. Et si iu quaeras: unde hoc? dico, quod hoc non fuit propter immediatam oppositionem rectiludinis ad peccatum mortale, sed quia in tali subiecto, quod quidem vel oportebat esse sanum -, vel niortuum.

2. Ad secundum quod obiicitur, quod appetitus praecedit consensum; dicendum, quod verum est; sed appetitus, qui praecessit consensum primorum parentum, non (aii libidinosus, sed naturalis; ex tunc autem incepit esse libidinosus, quando

I. Scotus (in ulrnque scripto liic q. 1.) sustinet, quod privoluntas deliberativa consensit, et tunc etiam incepit esse mortalis; et ita non ante coepit esse peccatum, quain esset mortale.

3. Ad illud quod obiicitur, quod medium est inter diligere ordinate sub Deo, et innrdinate supra Deum; dicendum, quod elsi sit medium, comparando slatum ad statuiu simphciter, comparando tamen ad hominem illum, non cadebat medium. Ratio autem huius erat propter magnam approximationem ad Deuin, ob quani nihil poterat inordinate diligere, quin per hoc Deo iniuriam faceret, ac per hoc supra Deum diligeret.

4. Ad ahud quod obiicitur, qund poterat dicere verbum otiosuin, quod est veniale; dicendum, quod verinuu otiosum ei fuisset mortale propter status perfectionem. Unde quod dicitur, aliquod peccatum esse A'eniale generaliter sive de genere sui actus, hoc intelligendum est respeclu naturae lapsae.

b. Ad illud quod obiicitur: quod polest in maius, potest in minus; dicenduni, quod illud non est semper verum, quia non est hominis potestas aliquando ita ordinata ad minus, sicut ad maius. Unde maius est, hominem mori quam febricitare, facilius tanien potest aliquis alicui inferre mortem quam febrem; sic et homo primus citius potuit se occidere quain debilitare, id est, prius mortahler quam venialiter peccare.

6. Ad illud quod obiicitur, quod quartus status esse deberet, in quo posset tantum veniahter peccare; dicendum, quod illum slatum nullo modo convenit esse. Quod enim aliquod peccatum sit veniale alicui, hoc est propter magnam pronitatem, quam habet ad peccandunij et difficultaiem, quam habet ad benefaciendum; et ubi haec sunt, est facilitas ad mortale. Et ita nunquam est ponere statum, in quo peccetur venialiter, in quo non possit peccati mortaliter; est tamen ponere e converso statum, scilicet in quo contingit peccare mortaliter, et non venialiter, propter defectum poenitentiae; huiusmodi autem est status daemonum. communiler cimi nostro Doctore contrariam tenent sentcnpeccari pro peccare.

Ulrum peccalim primum honnnis Secundo quaeritur, uLruin peccatum, quoij primo seculum est ex tentatione illa, fuerit remissibile, vel irremissiijiie. Et quod irremissibile, videtur.

1. Auguslinus de Mirabililnis sacrae Scripturae, loquens de Angelo, dicit, quod resurgere non potuit, quia de sublimissimo statu cecidit; sed homo cecidit de nobiiissimo gradu et statu, quera poluit habere in via: ergo si non pntuit resurgere daemon, pari ratione nec homo.

"2. Item, peccatum, ad quod nullam habet homo inclinalionem, nuliani habet excusationem, et quod omni caret excnsatione, non est dignum remissione; sed peccatum, quod omnino ineptuin est ad remissionem, est irremissibile: ergo peccatum illud est irremissibile, quod fit sine aliqua inclinatione. Sed tale fuit peccatum, quod consecutum est ex prima tentatione: ergo, etc.

3. Item, morbus, qui totam naturam inficit, est incurabilis, qaia omnino sanilatem et principium sanitatis expellit; sed peccatum, quod ex priinaria tentatione subsecutum est, totam naturam humanam infecit: videtur igitur, quod fnerit morlras incurabilis.

4. Ilem, Adain, antequam peccaret, non solum habuit naturalia, sed etiam gratuita, sicut ostendetur infra — et hoc innuit Glossa, Lucae decimo, ubi dicit, quod honio « vulneratus fuit in naturalibus el exspoliatus graluitis » — Angelus vero non habuit gratuita, sed solum naturalia, sicut ostensum fuit supra: ergo maiorem corruptionera fecit peccatum hominis in homine quara peccatum angeli in angelo. Sed peccatum, quod raagis corrurapit, minus est aptum sanari: ergo si peccatum angeli fuit irremediabile, raulto fortius peccatum hominis.

Sed contba: 1. Poenitentia est via ad invenienveniaui; sed primus parens, postquani peccavit, potuit poenitere quod patel, quia doluil et poenituit: ergo potuit veniani et misericordiam invenire: ergo peccatum eius fuit remissibile.

2. Itera, dignum est, ut qui ab alio deiicitur ab alio adiuvetur; sed homo, cum peccavit, alio tenfueril remissibile, vel irremissibilc. tante deiectus est: ergo decuit, ipsum habere praesidium et adiutorium ad resurgendum; sed illo habito, peccatum iiominis est remissibile: ergo, etc.

3. Item, peccatum prirai hominis totara huraanara naturam infecit: ergo si irremissibile fuisset, tota humana natura damnata fuisset: ergo divina providentia et dispositio, quae borainera fecerat propter beatitudinem, fuisset fruslrala. et ita esset vana.

4. Itera, non est maioris slabilitatis culpa quara gratia, nec demeritum quam meritum: ergo si culpa Adae fuisset irremissibilis, gratia praecedens fuisset inamissibilis: ergo si gratiani potuit amittere, pari ralione a culpa potuit resurgere.

Quaestio est igitur, propter quid remissilMle fuerit peccatum humanuni, non angelicum.

c 0 N c i. u s I 0. Peccatum primum hominis remissibile fuit, quocl triplici ratione congruum esse probatur.

Respondeo: Dicendum, quod priraum peccatum hominis, quod ex tentatione diafioli subsecutura remissibile fuit.

Et si quaeratur ratio huius, dicendum, quod ex tribus rationibus una potest ratio sufficiens colligi. Remissibile namque fuit peccatum prirai nis, quia erat in carne mortalis, quia m voluntate veriibilis, quia in transgressione excusabilis. — Carnis niortalitas faciebat remissibilitatem. Potuit enim divina iustitia severitatera et aequitatem sui iudicii n homine exercere praeter aeternam damnationem in hoc, quod borainem peccatorem morti tradidit et hominis innocentis mortera pro salisfa ctione suscepit, ut sic exerceretur in honiine se. veritatis vindicta pro culpa perpetrata, ut, quemad. modum homo voluntarie peccando Deum deseruerat et se ipsuin raorte culpae occiderat, sic spiritus invitus desereret corpus, et niors exigatur in poena, sicut commissa fuerat in culpa. Angelus autem per naturam immortalis erat nec mori poterat, nisi 5 Plures codd., ut 0 T VV omittunt invenicndam, alii, ut C F P

morle aeterna; et ideo iion erat alia via exercendi in ipsuni iustitiae severitatem nisi per mortem damnationis aeternae. Et sic caniis morkditas mullum facit ad hoc, quod peccatum hominis esset remissibile.

Voluntalis vcvlihililas ad hoc nihilnminus fa- -2. ciebat. Quia enim homo conditus esl in verlibilitate arbitrii, quae non tantum debebat esse in eo ad niomenlum, sed etiam ad tempus diutnrnum, quia longo tempore debebat esse viator; hinc est, quod sicut gralia adveniens eius voluntati non abstulit verlibilitatem ad malum, sic culpa superveniens non abstulit polentiam revertendi ad bonum; et sicut potuit Iransgredi, ita potuit conteri; et sicut per culpam pervenit ad iram divinam, sic per poenitentiam rediit ad gratiam. Iloc autem angelus non habuit, sicut ostensum fuit supra distinctione septima-, propter brevitatem spatii merendi, post quod volunlas eius vertibilitatem habere non poterat, sicut ibidem ostensum est.

Excusabilitas etiam in culpa faciebat ad peccati hominis reraissibilitatera. Quia enim alio suggerente cecidit, dignum fuit, per alium sublevari; et ideo competebat sibi mediatorem habere. Et quia lapsus non potest resurgere sine manu subievante, et inimicus non potest reconciliari sine mediatore interveniente; hinc est, quod peccatum hominis remissibile fuit, non peccatum angeli: quia horao, qui per alium cecidit, alium debuit habere adiutorem et relevatorem; angelus vero non, quia cecidit per semetipsurii. Et haec est ratio, quam Magister reddit in littera.

Et sic patet, quod triplex est ralio, quare peccatum hominis remissibile fuit; et istae Ires concurrentes reddunt unam rationem integram. Inter has tamen praecipua est ratio, quae raedio loco posita est, scilicet vertibilitas voluntatis post lapsum, per quam homo susceptibilis erat poenitentiae, raediante

qua ad veniani poterat pervenire. — Concedendae sunt igitur rationes ostendentes, peccatum hominis, quod ex priina tentatione secutura est, fuisse remissibile. esset in statu sublimi, non tamen sic dicitur de sublimissimo statu cecidisse, sicut angelus. Angelus enira proximus erat gloriae, adeo quod uno solo motu cnnversionis ad Deum poterat effici gloriosus; non sic fuit de homine; et ideo non est simile.

2. Ad illud quod obiicitur, quod hoino nullam habuit inclinationem; dicendum. quod etsi, non habuit inclinativura interius, habuit tamen impulsivuin exterius, ratione cuius aliquo modo fuit peccatum eius excusabile. Esto taraen, quod excusabile non esset in se, nihilominus excusabile factura est, quando homo incepit de sua- transgressione dolere.

3. Ad illurl quod obiicitur, quod tota natura corrupta est; dicendum, quod etsi corrupta sit tota quantum ad totam posterilatem, quae seminaliter ex Adam procedit, nihilorainus tamen reraansit ipsi Adao.semen, in quo benedictae sunt omnes gentes, id est Christus, in quo nulla fuit corruptio, immo membrum sanissimmii fuit; et ideo sua cauterizatione cetera membra a faece peccati curavit. Remansit etiam in homine aliqua naturalis rectitudo, utpote synderesis, ciuae non fuil in eo extincta, qua movente et instigante, potuit peccalum detestari, et detestando ad Deuni reverti et revertendo curari.

4. Ad illud quod obiicitur, quod homo habuit naturalia et gratuita, quando peccavit; dicendum, quod etsi aliquod donum amiserit in peccando, quod lucifer non perdidit, quia non habuit; naturae tamen rectitudo non est adeo obliquata in homine, sicut fuit in diabolo; et non tani improbe et pertinaciter adhaesit ei quod appetiit, sicut angelus, qui nuUum habuil retardativum.

Utrum primum peccatum fuerit Tertio quaerilur, utrum peccatuni, quod ex illa teijlalione subsecutura est, fuerit gravissimum omnium peccatorum. Et quod sic, videtur.

1. Augustinus decimo quarto de Civitate Dei: « Magna fuit in peccando iniquitas, ubi tanta fuit iu nou peccando facilitas«. Ex quo verbo elicitur tale argumentum: ubi raaior est facilitas ad obediendum, ibi maior est culpa in contemnendo; sed primo liomini obedire fuit facillimum: ergo in transgressione illa fuit peccatum masimum.

2. Item, Augustinus ibidem: « Obedientia secundi hominis eo est praedicabilior, quo factus est obediens usque ad mortemn. Ex quo verbo potest elici tale argumenlum: sicut qui est obediens usque ad raortem habet maximum meritura in obediendo el est raaxime laudabilis, sicut fuit Filius Dei; sic qui sic est inobediens, ut etiam non desistat propter timorem mortis, maxime est culpabilis et viluperabilis; sed talis fuit inobedientia primorum parentum, qui comminatione raortis non tiniuerunt Iransgredi divinum raandatum: ergo videtur, quod illud peccatum fuerit maximum.

3. Ilem, tanto gravius est peccatum, quanto magis corrumpit, quia peccatum est corruptio modi, speciei et ordinis; sed peccatum primorura parentum fuit maxime corruptivum, quia non solura ipsos corrupit, sed etiani totura genus humanum: ergo fuit omnium peccatorum raaxiniura.

4. Item, tanto gravius est peccatum, quanto maiori poena punitur per iustum Dei iudicium; sed peccatum priraorum parentura punitum fuit poena mortis et exhaeredationis in se et in suis posteris, et haec est maxima omnium poenarum: ergo illud peccatum fuit maximum.

Sed coxTR.v: 1. iMinus est peccatum remissibile quara irremissibile; sed peccatura illud fuit reraisomnium peccatorwn. tioneni; sed peccatum -primorura parentum aliquam habet excusatitmem in hoc, quod factum est ad alienara instigationem; peccatura autem in Spiritum sanctum colorem excusationis non habet: ergo peccatum illud non fuit peccatum gravissiraum.

3. Itera, tanto gravius est peccatum, quanto ex maiori libidine procedit; sed in primis parentibus minime regnavit libido et voluntatis improbitas, cum eorum natura esset munda et sana: ergo videtur, quod illa transgressio ex inobedientia non fuerit raaxima.

4. Item, gravius est peccatum, quod est contra rationem et naturam et institutionem divinam, quam quod solum est contra clivinum mandatum; sed peccatura primorum parentum, quod ex illa tentatione secutum est, nec fuit omnino contra natura.m nec contra rationem, sed sohini contra divinam institutionem — nam nec natura nec ratio per se dictabat, de illo ligno non esse edendum — raulta autera sunt peccata, quae sunt contra naluram et rationem et institutionem divinam, quae nos appellamus peccata contra naturam: ergo non videlur, quod illa primorum parentum transgressio omnium peccatorum fuerit maxima.

c 0 N c Li; s I 0. Peccatum Adae non fuit gravissimum propter maiorem libidinem vel ingrcUitudinem, fuit tamen (Uiqualiter, sive sub duplici respectu, gravissimum omniuni humanoruni peccatorum.

Respondeo: Dicendum, quod cura multis modis possit dici peccatum unum gravius et maius allero, ad praesens tamen attendendum est, quod bus modis dicitur unum peccatura esse gravius altero: aut propter maiorem libidinem, aut propter maiorem ingratitudinem., aut propler maiorem corruptionem. — Si primo modo loquamur, sic peccatum illud nec fuit maximum sirapliciter nec maximum omnium peccatorum humanorura; ex raaiori enira

libidine diabolus pecoavit, et etiam inulti filii Adae ex maiori libidine peccant, quam peccaverit primus parens. — Si vero secundo nindo dicatur peccatum 3. maius, scilicet quantum ad ingraliludinem; sic peccatum Adae non fuit maximum simpliciler, maximum tamen fuit omnium humanorum. Maximum namque simpliciler non fuit, quia diabolus ex maiori ingratitudine peccavit, cum plura bona in sua creatione perceperit et de sublimiori statu lapsus fuerit. Fuit lamen maximura omnium humanorum, quia in nobiliori statu et altiori erat quam aliquis posterorum suurnm, qui lapsus fuerit in peccatum; et ideo maxime iudicatur fuisse ingratus. — Si aulem dicatur tertio modo peccatum. maius allero, ratione maioris laesionis; sic quodam modo fuit

1. S. Thom. disej-te docel (hic q. 2. a. 2; S. II. II. q. 163. hoc dicit Scot. (hic q. 2. n. 3.): « Multa peccata fiunt niodo a

In pirte ista sunt dubitationes circa litleram et primo de hoc, quod dicitur, quod diabolus loquebatur per serpentem ignorantem, sicut per energumenos. Sed contra: Diabolus movet energumenos mediante virtute sensibili: ergo videtur similiter, quod moverit serpentem ad formandam locutionem mediante sensibili virtute; hoc autem non videtur possibile, quia imaginatio serpentis non erat capax sermonis et locutionis: ergo mediante illa non poterat vox articulala formari -. — luxta hoc quaeritur, a qua virlute fuerit illius locutionis forraatio principaliter; et utrum dala sit nova potestas serpenti; utrum etiam fuerit miracuhim, sicut fuit in loculione asinae Balaara

1 Cod. cc et cd. 1 omittunt et. — Cfr. infra d. 33. dub. 2. maximum omnium, et quodam modo non. Maior enim laesio dupliciter polest intelligi et esse, scilicet inlensive et exlensive. Intensive loquendo peccatum Adae non fuit maximae laesionis, quia non adeo depravavit voluntatem suara, sicut multa peccata depravant. Exlensive vero loquendo, peccatum illud maximae laesionis fuit, quia nullum peccatum est, quod tot personis nocuerit et in tot pertranseat, sicut illud peccatum, quod perpetratum fuit ex tentatione primaria; et ita quodara modo fuit gravissimum, quodam modo non.

Et ex hoc patet responsio ad rationes ad utramque partem adductas: ulraeque enim secundum versas vias verum concludunt, sicut aspicienti satis est planum.

Respondeo: Dicendum, quod ad locutionis formationem isla tria concurrunt: primo zmfo-iwnmtorum aptUudo et convenientia; secundo vero virtus motiva; et tertio virtus directiva, cuius regimine formatur vox articulala. Et haec tria sunt in homine complete a sui natura; in brutis vero animalibus reperiuntnr incomplete. Habent enim quaedam animalia organa apta, licet non complete, ad vocis formationem; habent etiam vim sensibilem motivam; habent etiam vim excogitativam sive imaginativam, ratione cuius erudiuntur ad aliquas voces pronuntiandas; non tamen est in eis complete, sed cum adest vis rationalis, quae possit et regere et movere, tunc illa potentia incompleta ad actum habet reduci. — Et sic fuit in illa prima tentatione. Nam excitabat vim motivam et adiuvabat et dirigebat, sese habet, ul si ila percutialur atque formetur, ut cum linblO ut posset illas voces articulatas formare, ita quod 3. serpenti non est data nova potestas, sed potestas superior assistel)al. Unde proprie miracidnm non erat, licet quis rationabiliter admirari posset, cum esset supra potestatem irrationalis creaturae, talia verba formari. — Licet igitur maior sit aptitudo in energumenis ratione vis motivae et organorum in loquendo quani in serpente; quia tamen virtus priocipaliter movens utrobique et dirigens in formando est virtus daemonis, ideo dicit Magister, eodem modo locutum esse diabolum per serpentem, quo modo loquitur per daemoniacum.

Ad illud ergo quod obiicitur, quod imaginativa vis serpentis non erat capax locutionis; dicendum, quod verum est de locutione quantum ad signi/icationem, sed non est veriuu quantum ad vocis expressionem. — Vel posset dici, quod quamvis motus serpentis cooperaretur ad motam linguae, non tamen cognitiva cooperabatur ad vocis articulationem. — Et per hoc patent ea quae quaesita sunt.

Item quaeritur de hoc quod dicit: serpens caUidissimus dictus est propler astutiam diaboli. Sed si haec est ratio, quare serpens dictus est callidissimus; pari ratione, si diabolus ciuodcumque aliud animal assumsisset, callidissimum diceretur: ergo non esset ratio, quare magis illud animal assumsisset quam aliud.

Respondeo: Dicendum, quod calliditas attenditur in cognitione ordinata ad nocendum et seducendum. Et quoniam duplex est nocumentura, videlicet spirituale et corporale, duplex potest esse calliditas: aut in nocendo corporaliter, aut in nocendo spiritualiter. Calliditatem in nocendo corporaliter homini habet serpens a naturae suae industria, loquendo saltem secundum statum naturae lapsae. Calliditatem vero nocendi spiritualiter non habet a se, sed a diaboli praesentia; et de hoc loquitur Augustinus et Magister in littera. Et quia spiritualia debent significari per corporalia sibi simiha, ideo, cum serpens ex se habeat calliditatem nocendi et insidiandi coi-poraliter, congruum fuit. per ipsum diabolum exercere calliditatem suam conlra hominem in nocendo spiritualiter; et secundum hunc duplicem sensum intelligi potest Scriptura Itein quaeritur de hoc quod dicit scriptura: Sciendum est, duas esse species tentationis, interiorem et exteriorem. Exterior enim tentatio non est nisi propter interiorem nec ad culpam perducit nisi mediante interiori: ergo nonvidetur, quod ab invicem habeant distingui. — Item, subdividit interiorem in eara quae est ab hoste, et in eam quae est a carne; et videtur, quod divisio illa sit insufficiens, quia non soluiu tentatio est ab hoste et a carne, sed etiain a m.undo, secundum illud primae loannis secundo: Omne quod est in mundo, aut est concupiscentia carnis etc.

Quaeritur ergo de sufficientia horum ruin. Et cum alibi legantur plures aliae differentiae tentationis, quaeritur, quomodo distinguantur ab illis.

Respondeo: Dicendum, quod tentatio quinque modis considerari potest, scilicet quantum ad mortuum et quantum ad instrumentum et quantum ad effectum et quantum ad gradum et quantum ad modum. — Quantum ad motivum: vel generaliter vel specialiter. Si generaliter; sic dividitur tentatio in eam quae est ab hoste et a carne et a mundo, ut dicitur in quadam sequentia: «Mundus, caro, daemonia diversa movent proelia ». — Si specialiter, ut dicatur motivum, quod se offert non solum per modum obiecti, sed etiam quod inducit et excitat per moduiu iiupulsivi; sic est illa divisio, quam ponit Magister in littera, quod tentatio alia est ab hoste, alia est a carne,quorum utrumque habet ad malum incendere.

Si autem loquaraur quantum ad instrumentum, sic dupliciter potest considerari: aut generaliter, aut specialiter. Si generaliter; sic est illa divisio Gregorii, quod tentatio quaedara est per vitia, quaedam per fla,gella. — Si specialiter; sic est illa divisio tentationis, quam ponit Glossa in Psalrao super illud: Omnem escam abominata est etc, ubi dicilur, quod multiplex est tentatio; quarum priiua est error sive nescientia viae veritatis; secunda, diffi.cultas vincendarum concupiscentiarum; terlia. taedium boni; quarta, tempestas saecidi.

Si terlio modo, scilicet quantum ad effectum, consideretur ipsa tentatio, siiuiliter dupliciter potest considerari: aut generaliler, aut specialiter. Si Cfr. Mone, Ilynini latini medii aevi, tom. 3. pag. 10. — Paulo

generaliter; sic est illa divisio, quae ponitur in Glossa super illud primae ad Corinthios decimo: Tentatio vos non apprehendal etc, ubi diritur in Glossa, quod tentatio alia est diabolica, alia est humana. Et differunt, quia, sicut ibidem innuitur, tentatio diahoUca est, quae malum habet exitum et quae terminatur ad mortale peccatum; tentatio vero humana dicitur, quae exitum periculosum uon habet, quia vel est ibi peccatum veniale, vel nulla est il)i culpa, secundum quod ostenditur in Glossa, ubi dicitur, quod tribus modis habet fieri tentatio Immana. — Si specialiter; sic est illa Augustini de Doctrina christiana, quod diabolus tentat aut vexando carnem, aut vulnerando naturalia, aut exspoliando gratuita: hic enim ponuntur specialiter elfectus tentationis diabolicae.

Si autem quarto modo consideretur tentatio, scilicet quantum ad gradum, hoc potest esse dupliciter: aut generaliler, aut specialiLer. Si generaliter; sic est illa, quam ponit Magister in littera: tentatio alia est exterior, alia interior. — Si specialiter; sic est illa, quam ponit Gregorius, et habetur in Glossa super illud lacobi primo: Unusquisque tentatur a concu-piscentia etc, quod tentatio tripliciter perficitur: suggestione, deleclaliorie et consensu, ubi notantur gradus in progressu tentationis explicite, qui ponebantur in divisione prius habita implicite. Per tentationem enim exteriorem intelligimus suggestionem; per interiorem intelligit.mus illam, in qua est delectatio vel consensus. — Et per hoc patet responsio ad illud quod primo obiiritur, quod illa membra ad invicem non distinguuntur, cum unum ordinetur ad alterum.

Si autem quinto modo consideretur tentatio, hoc potest esse explicite, vel implicite. Si implicite; sic esl illa, quae ponitur in Glossa super Psalmum: Qui habilat in adiutorio, ubi dicitur,,. quod quaedam est tentatio levis et occulta; quaedam gravis et occulta; quaedam levis et manife- Sll sla; quaedam gravis el manifesta. Si auteni explicite; sic e.st illa quam ponit Bernardus per septem membra. Quarum prima est importuna, scilicet quae procaciter insistit; semn&A dubia, scilicet quae animum dubietatis nebula involvit; tertia est suhita, scilicet quae iudicium rationis praevenit; quarta occulta, quae scilicet deliberationis ordinem praeterfugit; quinta vioknta, quae vires nostras transcendit; sexta fraudulenta, quae scilicet animum seducit; seplinia perplexa, quae variis vitiis impedit. — In hac enim divisione explicantur difficultates et gravitales tentationum sive modorum tentandi, et latentiae, quae in priori divisione implicite claudebantur. Verumtamen tam haec divisio quam praecedens est de modis tentationis in sua generalitate consideratae. — Si autem consideretur specialiter tentatio, prout contrahitur ad tentationem diaboli, sic modi eius dupliciter possunt assignari: vel implicite; et sic dividit Augustinus in quodani sermone: « Diabolus tentat ut leo, tentat ut draco». Vel explicite; et sic est illa divisio Gregorii super lob quadragesirao, super quem locum dicit Gregorius sic: « Fideli famulo Dominus cunctas hostis callidi machinationes insinuat, scilicet quod opprimendo rapit, insidiando circumvenil, minando terret, suadendo blanditur, desperando /rcoj.iyzi, promittendo deeipit». In hac autem divisione explicantur modi, quos Augustinus clauserat sub his duobus verbis, quod « tentat ut leo, tentat ut draco». — Et sic patet ratio assignandi diversas divisiones tentationis secundum diversas eius considerationes. Patet nihilorainus responsio ad obiecta.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit in liltera: Tentatio, quae fit ex carne, non est sine peccato. Cum enim diabolus possit carnem commovere et vexare, videtur similiter, quod tentatio, quae est ab hoste, siiie peccato esse noh possit. — Item, cum non sit in nostra potestate tentari, vel non ipsum (jraviter vulneraium, saucium ei semivivum esse detentari, videtur, quod teiitalio de se iion ponat in nobis culpani, nisi ei consentiatur. Sicut ergo tentatio hostis, cui non consentitur, est materia exercendae virtutis, ita videtur etiam tentatio carnis. — Propter hoc est quaestio, quare tentatio carnis magis est semper cum peccato quam tentatio hostis.

Respondeo: Dicendum, quod tentatio carnis est impulsus sensualitatis, quem consuevimus appellare primummotum; et quoniam in illo impulsu sensualitas movetur inordinate et praeter rationis ordinem, hinc est, quod tentatio carnis nunquam est in nobis, quin sit in nobis aliqua inordinatio,

Cap. I.

Be origine illius peccati.

Hic vidctiir (liligenter iiivestlgaiKlum esse, quae gustinus iiiiuierc super Gcnesiin, ita dicens: « Non est pulanduni, quod homo deiiceretur, nisi praecessisset iii eo qiiaedani elatio coinprimenda, ut per huininon conlenta SHasione serpontis, aspexif- lignum bomodus atque progressus insinuatur, nec noii etiain quod honilnls.

Quod si ita fuit, non igitur alterius suggestionc prius peccavit, cum auctoritas tradat, ideo peccatuin et ita aliqua venialis culpa. Tentatio vero hostis omnino extra est et potest esse sine aliqua delectatione inordinata in nobis existente. Et ideo dicit Magister, quod tentatio hostis potest esse sine peccato, tentatio vero carnis minime. — Alia etiam posset reddi ratio, quoniam caro est in potestate nnslra, et eam possumus ad libitum nostrum domare; et ideo potius imputatur nobis in culpam carnis impulsio quam diabolica suggestio. Quomodo autem carnis impulsus sive primi motus clebeant dici esse peccatum, infra suo loco magis expresse determinabitur. diaboli incurabile esse, quia non suggestlone, sed propria superbia cecidit 'boinlnis vero cu!'ahile, quia non per se, sed per alium cecidit, et ideo per aliuin resurgere potuit. Qiiocirca jjraedlcta verba Augustini pium opus peccati. Talis enim fuit ordinis processus: diamulieris s,niTepsit elatio quaedam et amor propriae poteslalis; ex quo placuit ei facere quod diabolus suadehat, et utique fecil. Suggestione igitur jieccavit, quia tentatio praecessit, ex qua in mente eius orta est elatio, quam peccatum o)eris secntum est et poena peccati.

Cap. II.

De mulieris elatione.

Et lalis quidem elatlo in menle mulieris fuit pro certo, qua credidit et vohiit habere siinililudinem Dei lier diabolo, nisi esset iii nienle eius de se superba ad mulierem rcferendum est,ut intelligatur quae mulier, non elallo, fuerat per tenlalionem etc.

Cap. III.

Be viri elatione.

Solet quaeri, utrum illa lalis elalio ct amor propriae potestatis In viro fuerit, sicut in muliere. — Ad

experiri, oum mulierem non videret morluam, esca iiia percepta. Unde Auguslinus super Genesim: « Cum Aposlolus Adam praevaricatorem fuisse ostendat dicens: In siimLUudinem praevaricaliotiis Adae, sedueis divinitatem invideret, qui eos homines fecerat. « Sed otsi virum propler aliquam raentis elationem, quae Deum latere non polerat, sollicitavit aliqua expeiam spirituali mente praeditus erat, ullo modo credidisse quod diabolus suggerebat ».

Cap. IV.

Quis rmgis deliquerit, vir, an mulier.

Ex quo manifesle animadverti potest, quis eorum et de poenilentia et Dei misericordia cogitavit, dum uxori morem gerens, eius persuasioni conseiisit, nolens eam conlristare et a se alienatam relinquere, ne periret, arbilratus, illud esse veniale, non morlale denon est seductus; quod utique ita accipi potest, ut intelligalur non esse seduclus prior scilicet, vel in eo haberet. Minus ergo peccavit qui de poenilentia ct Dei diicta manducavit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quaiii credebat sine suo solatio quidem carnali victus concupiscentia, qunm nondum excusalione peccati et eliam in esu ligni vetiti, sed tibi? « Qui per se vull esse utDeus, perverse vult voluit.ut nullo sibi dominante, esset quasi Deus ». bitratus est, se esse aequalem Deo: « Quia non usurpavit quod suum non essel, ut diabolus et primus Ideo quibusdam videtur, quod etiam Adam amposse: el ideo falsum esse quod diabolus promiltebat,.cognovit.iEt licet divinitatis aequalitatenv conciipierit, autem videtur ideo dicluni esse, quod Adani illud voquiunt, peccatum dicitur per ununi hominem mlrasse inlraverit de viro factani. Vel potius ideo per hominem -mandatum,. et peccatum esse coiilra agere.,El ideo excusari a pecGato per ignoi-aniiam non potuit.

Cap. Y.

9Ji:fi(i jj Hiil rantia vincihiiis / et igaorantiSL inuinGibilis..Ecum-io j Est autem ignorantia triplex: et eorum -sciliQet qui scire noluril, cuni possint, quae non excusatf.quia et ipsa peccatum est;: et eorum qui. volwU, sed -.jion 3, possiiiit, quae excusalei: estipoenaipecGati; iBsi);. piC- j;/ 'jy&i.zi.-' '! "'-.- '''>.;i>-;SM C-;, iiu.? jii,IJ0;7

0:il'l( JiJ scire noluisse », « quia in eis qui intelligere noluerunt, ipsa ignorantia peccatuin esl; in eis vero qui non navit. De hoc aiilcm in sequenti plenius tractabimus, cum origo mali, et in qua re coalescat, investigabitur.

Cap. VI.

An volunlas jmiecesserit illud peccatum.

Si vero quaeritur, utrum vobmtas illud peccalum praecesserit; dicimuSj quia peccatum illud et in voluntate et in actu conslltit, et voluntas actum pi-aeborainis arbilrio illa voluiilas niala prodiit, qua iusliliam deseruit et iniquitatem inchoavit; et ipsa voluntas iniqxiitasfuifccssur.:.!-!: -.u.)..;;('v

).:ii:,,<;!._ -:-::;

i:i! >l!.>i:;