Distinctio XXVII

2. Ad illud quod obiicitur de auctoritate Apostoli, dicendum, quod sicut in opponendo praedictum est, hoc intelligitur de gratiis gratis datis. Illae enim raultiplicantur propter hoc, quod ordinantur ad

opera exteriora, ita quod secundum primam et immedialam rationem effectus diversos respiciunt; gralia autem graluin faciens, in quantum huiusmodi, non hal3et respicere opera exteriora, sicut interiora, nisi mediantibus habitibus virtutum et donornni; aut si illa respicit, hoc non est, nisi in quantum considerantur sub una ratione, videlicet sub ratione ineriti. — Et ideo non tenet illud quod consequenter obiicit, quod maior est perfectio gratiae gratum facientis quara gratiae gratis datae; quod etsi verum sit intensive, non tamen oportet, quod extensive.

3.,d illud quod obiicitur, quod culpa multiplicatur % ergo et gratia; responderi potest, quod ilia ratio deficit dupliciter. Primum quidem, quia illud intelligitur de mulliplicatione non secundum divisionem, quae est in partes suhiectivas, sed secundum diversas acceptiones sive significationes. Cum enim irrationale dividatur contra rationale, non oportet, quod tot sint rationalia. quot irrationalia. Secundo etiam deflcit, quia uni bono nata sunt opponi plura mala, cum omalum sit multifariam, et bonum uno modo ».

i. Ad illud quod obiicitur, quod actus gratiae,

6So secundum quod gratia est, diversificantur etc.; dicendum, quod etsi actus illi diversi sint tanta diversitate, quod in corporalibus diversis rebus attiiljuuntur, quia allerius medicinae est curare, et alterius praeservare; in spiritualibus tamen non sic diversificantur, ut inducant diversitatem habitus, tum propter ipsorum actuum et e(Tectuum ordinem, tum etiam propter ipsius habitus perfectionem, ex quahabel, ut possit multo melius in plures effectus sine sui multiplicatione, quam natura corporalis hoc possit ex diversarum naturarum coniunctione.

b. Ad illud quod obiicitur de scientia, plana est responsio per iam dicta. Non enim est simile, tum quia scientia dicit habitum habentem respectum ad exteriora cognoscibilia secundum speciales et proprias conditiones et naturas; tum etiam, quia aliquo modo scientia creata causari dicitur ex rebus extra; tum etiam, quia ad ipsam scientiam maxime pertinet distinguere. Oppositaaulem harumproprietatum etconditionum reperiri habent in gratia, sicut haberi potest ex his quae praedicta sunt; et ideo non plurificatur, sed in una anima reperitur una. praeveniens dicit causam secundum habitum, operans dicit caucooperatione liberi arbitrii respectu graliae operantis vide etiam

Utrum gratia g?'atum faciens et Secundo quaeritur de comparatione gratiae ad virtutem gratuitam, et est quaestio, utrum gratia gratum faciens et virtus gratuita differant per essentiam. Et quod non, videtur:

l.Primoper illud quod Magister dicit, et habitum est in lectione praecedenti, quod gratia gratum faciens est « fides cum dilectione »: si ergo fides et caritas virtutes sunt, videtur etc.

2. Item, « quorura deflnitiones sunt eaedem, ipsa sunt eadem «; sed gratia sic definitur ab Isidoro: <c Gratia est divinae misericordiae donum, per quod bonae voluntatis est exilus »; sed haec definitio convenit virtuti gratuitae: ergo etc.

3. Ilem, eadem est per essentiam gratia operans et cooperans; sed gratia cooperans in libero arbitrio non est aliud quam virtus gratuita, cum ipsius sit voluntati cooperari: ergo idem est virtus et gratia.

4. Item, quorum effectus et actus proximus et immediatus est idem, ipsa sunt eadem; sed graliae actus respectu subiecti est animam viviflcare, respectu Dei est acceptam reddere, respectu operis est ipsum opus meritorium facere. Omnia haec virtuti competunt; nani dicitur ad Romanos primo: lustus ex fide vivit; et ad Hebraeos undecimo: Sine fide impossibile est Deo placere; et primae ad Corinthios decimo tertio: Si caritalem non habuero, nihil mihi prodest. Ergo si primi effectus gratiae virtuti attribuuntur, gratia et virtus sunt unus et idem habitus.

B. Item, si habitus sunt diversi, unus non denominat alterum; sed gratia virtutem denominat, dicitur enim virtus gratuita: ergo gratia et virtus uon differunt in essentia.

6. Item, circumscripto omni aho habitu, si quis Senl. d. 26. a. unicus q. 6. — Dionys. Carlh., II. Sent. d. 26. q. 5. gratuita differant per essentiam. habeat fldem et caritatem, habet unde Deo placeat et unde etiam ei serviat: si igitur illud quod facit Deo placere, est gratia gratum faciens; ergo omni habitu circumscripto, intellecto quod quis habeat fidem et caritatem, habet gratiam gratum facientem: ergo gratia gratum faciens non est aliquid per essentiam dilTerens a virtute.

Sedcontra: I. Anselmus de Concordia stinationis et liberi arbitrii: « Rectitudinem voluntatis nullus habet, nisi Dei gratia praeveniente »; sed virlus non est aliud quam rectitudo voluntatis: virtus est a gratia praeveniente. Sed in creaturis differt effectus a causa per essentiam: ergo virtus gratuita essentialiter differt a

2. Item, quaecumque sic se habent, quod unum est medium operandi respectu alterius, illa difTerunt per essentiam, quia nihil creatum agit se ipso; sed gratia in opus bonum et in actum determinatum movet mediante virtule: ergo gratia et virtus gratuita differunt per essentiam.

3. Item, quaecumque sic se habent, quod unum illorum habet actum continuum, et reliquum habet actum interpolatum, illa differunt per essenliam; sed gratia et virtus sunt huiusmodi, quia gratia est in actu continuo — continue enim vivificat et animam Deo reddit acceptam — virtus vero non est continue in ipso actu: ergo etc.

4. Item, quaecumque sic se habent, quod habent diversas differentias dividentes, illa differunt per essentiam; sed gratia dividitur per praevenientem et subsequentem, virtus vero per cardinalem et theologicam: ergo etc.

5. Item, quaecumque sic se habent, quod unum

reraanet, reliquo recedente, illa sunt per essentiam diversa; sed virtus aliquo modo remanet post perpetratioDem culpae, gratia vero gratum faciens nullo modo: ergo etc.

6. Item, quaecumque sic se habent, quod unum remanet indivisum, reliquum vero dividitur et multiplicatur, illa essentialiter differunt; sed gratia in una anmia est una, sicut ostensum est supra% virtutes vero multae, sicut ostendetur infra, et Apostolus dicit primae ad Corinthios decimo tertio: Nwnc cmtem manent fides, spes et caritas, tria haec etc: necesse est igitur, gratia.m et virtutes gratuitas differre per essentiam.

Gratia gratum faciens diversa est a virtutum habitibus, qui una gratia fiunt gratuiti.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam notandum est, quod circa hoc diversi diversimode senserunt.

Quidam enim dicere voluerunt, quod gratia nihil I. aliud est quam virtus. Intellexerunt enim, quod gratia non est aliud quam quaedam rectificatio potentiarum animae respectu eius, ad quod sunt. Hanc autem recliflcationem, quia supra naturam est, non potest facere nisi Deus. Et quoniam talem rectitudinem faciendo in anima dat virlutes ipsis potentiis, ut rationali fidem, concupiscibili caritatem et irascibili spem; ideo dixerunt, gratiam creatam nihil aliud esse quam virtutem gratuilam, differre autem sola ratione dicendi, quia gratia dicitur, in quantum Deus per illam rectitudinem animam acceptat etapprobat, virtus vero, in quantum anima, sic rectificata, habet exire in opera ardua et laudabilia.

Alii vero dixerunt, quod gratia et virtus gratuita 2. essentialiter differunt sicut principium et principiatum, et sicut substantia et virtus. Sicut enim potentia animae non est ipsa animae essentia, sed potius emanat et procedit ab illa; sic virtus, quae perficit potentiam, non est ipsa gratia, quae perflcit animae substantiam, sed potius aliquid egrediens ab ipsa, ut, sicut anima est quoddam totum potenliale, sic etiam gratia sit quoddam totum poienliale. Est enim ima secundum se, et in quantum respicit ipsam animae substantiam; est tamen origo plurium, in quantum influit in ipsas potentias. Unde dicunt, illas virtutes non solummodo differre, in quantum sunt virtutes, sed etiam in quantum gratuitae, ut sit alia gratia specialis, a qua fides dicitur gratuita, alia, a qua spes, alia. a qua carilas gratuita nuncupatur. aspiciat, videbit, aliquo modo utramque a veritatis tramite declinare. — Nam prima, quae dicit, quod gratia nihil aliud est quam virtutis habitus, necesse habet dicere, aut quod omnes virlutes sint una virtus, aut quod in uno homine sint multae gratiae gratum facientes. Quorum utrumque est improbabile, et unum est improbatum supra, et aliud est satis improbabile, videlicet quod omnes virtutes sint una virtus, et improbabitur suo loco. Necesse etiam habet dicere, aut quod gralia gratum faciens non totaliter tollitur per culpam, aut quod post peccatum nihil remanet de virtute aliqua. Et primum horum est contra communem doctorum sententiam, secundum vero est contra sensibilem experientiam. Ideo modus iste dicendi non modicam habet calumniam. — Alius etiam a veritate deviare videtur. Primum in eo, quod ponit, quod gratia primo existat in substantia et postmodum influat in potentias: hoc enim improbatum est supra. Secundo vero in eo, quod ponit, in uno et eodem homine esse diversas gratias gratum facientes; et hoc ipsum supra improbatum est. Unus enim est decor, qui datur faciei animae, ex quo non solum ipsa acceptatur, immo etiam habitus et opera.

Et ideo est tertius modus dicendi, quod quemadmodum, cum dico hmien et colorem illuminatimi, dico aliam et aliam formam, licet una sit ordinata ad aham,'et quodam modo altera compleatur ex alterius praesentia; similiter intelligendum estdegratia et virtute gratuita. Quemadmodum enim « color qualitas est corporis terminati », quae a praesentia luminis influxi venustalur et completur, ut possit raovere visum; sic virtus, quae est habililatio potentiae, absque gratia gratum faciente informis est, sicut color sine lumine; sed ea adveniente, ex qua tota aniraa in se et in suis potentiis decoratur, formari et vivificari dicuntur habitus virtutum et eflici Deo accepti. fA quemadmodum ex lumine infuso et colore non flt unum per essentiam, sed per ordinem; et ilerum, lumen, in quantum illuminat aerem coniunctum corpori terminato, et in quantum colorem reddit luminosum, non est aliud et aliud per essentiam, sed sola comparatione differens et secundum esse; et sicut

unum lumen diversos potest colores ad actum reducere sine sui multiplicatione: sic in influentia gratiae et habitu virtutis intelligendum est esse, scilicet quod 2. gratia superveniens cum habita virtutis, quem /brjnare dicilur, non facit unumper essentiam, sed ideo format, quia ad finem suum ordmat. Similiter gratia, a qua anima dicitur esse Deo grata, et a qua aliqua virtus dicitur esse gratuita, non differt nisi sola com- 3, paratione, sicut exempUim positum est in luminel Si- 4. militer una est gratia, a qua omnes virtutes aniniae dicuntur esse gratuitae. — Concedendum est igitur, sicut rationes plures ostendunt, quod habitus gratiae gratum facientis et virtutura habitus sunt diversi.

1. Ad illud ergo quod primo obiicitur de Magitiam, sed per quandam conconiitantiam et significantiam. Et aliquo modo posset etiam reduci ad praedicationem per causam.

2. M illud quod obiicitur, quod defmitio gratiae convenit virtuti; dicendum, quod ilia notificatio vel non est propria, vel si est propria, non eo modo convenit virtuti, quo dicitur de gratia gratia enim est sicut donum primum et excellentissimum inter dona creata, et sicut donum, quod complectitur totam bonitatem donantis. Sic autem intellecta hac notificatione, non competit virtuti.

3. 4. Ad iUud quod obiicitur, quod gratia cooperansest virtus; dicendum, quod ille actus non assignatur graliae secundum se, sed secundum quod est ordinativa virtuUs; et sic dicitur libero arbitrio cooperari. Nec ex hoc sequitur, quod idem sit quod virtus;

I. De quodam corollario huius quaeslionis iam supra d. imrao si sic argueretur, esset consequens % sicut si ita argueretur: color movet visum, et lux movet visum: i ergo color non differt a luce. — Et per hoc patet re- sponsio ad sequens, quoniam vivificare et acceptum J reddere et opus meritorium facere aliter competit vir- t tuti, aliter graUae. Gratiae enim competit prirao, virtuti vero ex consequenti, videlicet quia ab influentia gratiae formatur et ordinatur.

3. Ad illud quod obiicitur, quod si habitus sunt diversi, unus non denominat alterum; dicendum, quod est denominatio per inhaerentiam, sicut albedo per, alljum denominat corpus; et denominatio per circumincessionem quandam, in qua aliqua duo sic se ha-: bent, quod unum habet ordinare alterum, secundum quod dicitur voluntas deliberans et mslitia. prudens: Et per hunc modum virtus dicitur esse gratuita.

4. Ad illud quod obiicitur, quod circumscripto omni habituetc; dicendum, quod a caritate non po-. test circumscribi gratia, quia caritas semper nominat virtutem formatam. Si quis autem vocaret caritatem sotanduii! habitum amoris, quo natus est homo diligere Deuni propter se et super omnia, sic, etsi modo non possit absque graUa reperiri, potest tamen intelligi, sicut in i Adam et in primo Angelo ante lapsum fuit, ut supra distinctione tertia patuit. — Et sic patet, quod graUa est aUud quam virtus; patet etiam, quod est aliud quam potentiarum recUficaUo. Nam in homine quantum ad: statum innocentiae erat potentiarnra rectitudo, antequam esset gratiae gratum facienUs infusio; et hoc me- Uus videbitur infra, quando agetur de necessitate gratiae secundum statum innocentiae. conti'a quam argumentatur secundo loco S. Bonav., scilicet quod

rationem, sed secundum substantiam «. Sed S. Bonav, (hic in

Utrum gratia gratum faciem Tertio quaeritur de gratia in comparatione ad gloriam, et est quaestio, utrum differant per essentiam. Et quod sic, videtur.

1. Gratia gratum faciens, etsi non sit fldes, tamen nunquam est sine fide, quia sine fide impossibile est placere Deo; gloria autem nullo modo compatitur secum fldem: ergo necesse est, gratiam et gloriam per essentiam diiierre.

2. Item, gratia gratum faciens se habet ad gloriam, sicut via ad terminum, et sicut id quod est ad flnem, ad flnem. Si igitur terminus necessario distinguitur a via, et finis ab eo quod est ad flnem, distinctione essentiali; pari ratione videtur, quod gratia et gloria.

3. Item, sicut se liabet culpa ad supplicium, ita se habet gratia ad praemium; sed culpa et poena aelerna differunt essentialiter: ergo pari ratione gratia et gloria.

4.. Item, corruptibile et incorruptibile differunt per essentiam; sed gratia est corruptibilis et amissibilis, sicut supra ostensum fuit, gloria vero omnino est incorruptibilis: ergo etc.

0. Item, quod est cognoscibile ab habente differt per essentiam ab eo quod non est cognoscibile; sed gloria ab omni eo qui liabet eam, cognoscitur — nullus enim est gloriosus, qui nesciat, se esse gloriom tentiam in re principali differre a sentenlia Scoti. et gloria essentialiter differant. sum — gratia non: ergo differt per essentiam a gloria.

Sed contba: 1. Sicut se habet caritas viae caritatem patriae, sic se habet gratia ad gloriam; sed caritas viae non differt per essentiam a caritate patriae, sicut enim dicitur primae ad Corinlhios decirao tertio % caritas nunquam excidit: ergo pari ratione gratia a gloria.

2. Item, Christus ab instanti suae conceptionis habuit gloriam et habuit gratiam; sed gratia illa, quam habuit, fuit ad cognoscendum et amandum Deum — statim enim cum conceptus fuit, cognovit et amavit cognitione et dilectione comprehensionis — igitur in ipso gratia non differebat a gloria.

3. Item, perfectum et imperfectum non varianf rem secundum essentiam; sed gratia dicit assimilationem animae ad Deum secundum statum imperfectionis, gloria vero secundum statum perfectionis: ergo etc.

4. Item, aut gloria reddit acceptum Deo, aut non. Si non: ergo non tantum placet Deo gloria, quantum gratia, ergo nec status patriae, quantum status viae; quod est inconveniens. Si sic: ergo cum iste sit proprius actus gratiae, necesse est, gloriam esse gratiam.

5. Itein, quando aliquis de gratia transit ad gloriam, aut perdit gratiam, ant non. Si perdit gratiam: ergo videtur, quod desinat esse gratus Deo, et quod gloria et gratia haJDeant ad invicem repugnantiam; quorum utrumque falsum est. Si non perdit, cum gratia sit vita aniniae, sicut ostensum est supra, et in una aniraa tantum sit una vita; aut gloria non erit vita, aut gratia et gloria erunt idem per essentiam. Sed constat, quod gloria est vita: ergo etc.

Quaestio est igitur, qualiter se habeat gratia ad gloriam. Si enim sunt idem, qualiter transitur ab una aHam, et quare sortiuntur diversa nomina? Si vero sunt diversa, ut quid gloria appellatur gratia? Unde est etiam ista diversitas, cum divina gratia omni statui conveniat, sive statui viae sive statui patriae? Utrosque enim Deus acceptat.

c 0 N c L u s 1 0. Gratia et gloria non secundum essentiam dijferunt, sed tum secundum status sibi succedentes, tum secundum diversam comparationem.

Respondeo: Dicendum, quod tam gratia gratum faciens quam gloria nominat divinam influentiam, per quam aninia habet Deum, et Deus habilat in anima. — Habere autem contingit dupliciter: vel perfecte, et sic habet homo Deum in ratione quiescentis; vel semiplene, et sic habet homo Deum in ratione tefidentis. Primum, scilicet quies, competit statui patriae; secundum, scilicet lendentia, competit statui viae; et ideo primum est gloriae, secundum est gratiae. Et quia primum est praemii, secundum est meriti; ideo gratiae attribuitur actus merendi, gloriae vero actus regnandi Quoniam igitur idem potest esse per es- 1. sentiam raagis perfectum et minus perfectum; hinc est, quod gratia et gloria, secundum quod distinguuntur secundum modum habendi Deum, differunt solum secundum statum. — El quoniam ms habere Deum non est aliud, quam Deum habilare in nobis; ideo gcatia et gloria non soluramodo distinguuntur secundum modum habendi Deum, sed etiam secundum rationem habitandi Deum in noliis. Cum tamen dico, Deum habitare in homine, duo ex lioc dico, scilicet divinam dignationeni, qua hominem acceptat et sibi confoederat, et per consequens humanam exallationem, ex qua homo ea quae Dei sunt, excellenter participat. Et ideo illa influentia, per fi quam Deus in nobis habitat, dicitur esse gratia secundura primam comparationem, videlicet in quantum Deus horaini condescendit; et dicitur esse gloria quantum ad secundam comparationem, secundum hoc videlicet, quod homo per illam inhabitationem gloria non differunt nisi sola comparatione. Unde vita aeterna norainatur gloria, et norainatur etiam gratia, ad Romanos sexto: Gratia auteni Dei vita aeterna.

Et sic patet responsio ad quaestionem proposidifferunt aliquo modo, hoc est secundum comparationem aliam et aliam — et sic simul sunt in eodem, sicut in Beatis et in Christo, qui dicuntur habere gratiam et gloriam — vel secundum slatum alium et alium, secundum quod successive eidera insunt, quia primo inest gratia in statu viae, et postmodum gloria in statu patriae. Prirao enini gratia inchoatur, et postmodum consummatur. quod hoc est ratione status. Fides enim, quae dicit aenigmaticam visionem, simul potest stare cum gratia secundum statum imperfectionis; won autem potest stare cum gratia secundum statum plenitudinis, qui excludit omne quod est ex parte l Unde ex illa ratione non potest concludi, quod gratia et gloria differant per essentiam sive secundum habitum, sed soluni secundum statum.

2. Ad ilhid quod obiicitur, quod gratia se habet ad gloriam, sicut via ad terminura; dicendum,, quod hoc dicitur ratione.status et additionis eius ] quod gloria superaddit gratiae, sicut perfectum ad- ] dilur imperfecto, cum ipsum perducit ad complemen- ] tum; et quanlum ad statum bene concedendum est,! quod diversitas esse potest inter gratiam et gloriam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod sicut se habet culpa ad supplicium etc.; dicendum, quod non est ] simile, quia culpa principaliter inest ex parte animae, supplicium vero aliquod ex parte corporis;. gratia autem et gloria insunt animae ab eodem et se- 1 cundum idein et ad idem, videlicet in coraparatione i ad Deum. — Posset tamen dici, quod aliqua culpa AUa soimi, I poena est, sicut videbitur infra, et ita aliqua poena i non differt a culpa, et aliqua differt; sic etiam et in gloria. illa enim, in qua consislit praemium substantiale, eadem est cum gratia; sed gloria, quae consistit in stola corporis, erit ab ea diversa.

4. Ad illud quod obiicitur, quod corruptibile et incorruptibile variant essentiam; dicendum, quod illud non habet locuui, nisi ubi corruptibilitas et incorruptibilitas venit ex natura principiorum componentium. Hoc autem non est in proposito, quia immutabilitas gloriae venit desursum, corruptibilitas autem gratiae de deorsum, videlicet a liberi arbitrii vertibilitate.

5. Ad illud quod obiicitur de cognoscente di-

I. Verbum gloria in vario sensu accipi potest, sed hoc loco, quam quocdam inchoatio gloriae in nobis». — Qui tenent,

Consequenter quaeritur de gratia in comparatione ad meriti exercitium. Et circa hoc quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum per gratiam contingat mereri ipsum gratiae donum.

Secundo quaeritur, utrum contingat mereri gra-

Utrum per gratiam contingat Circa primum sic proceditur et quaeritur, utrum per gratiam contingat mereri ipsum gratiae donum iam habitum. Et quod sic, videtur:

1. Primoper simile in corporalibus. Bonus enim. miles strenue militando meretur equum, a domino suo sibi gratis datum, per usum ipsius equi: ergo si tantae est efficaciae usus rei spirilualis in merendo rem spiritualem, sicut rei corporalis in merendo rem corporalera; videtur, quod per gratiae bonum usum mereatur quis donum gratiae iara acceptum.

2. Item, quod potest in maius potest in minus; sed per usum gratiae contingit mereri gloriam habendam: ergo multo fortius contingit mereri gratiam iam habitam.

1 Cfr. supra d. 26. q. 3. cendum, quod ilhid non concludit differentiam secundum essentiam. Sola enim differentia secundum statum potest facere, ut videatur quod prius videri non poterat; sicut aliquis non cognoscit affectionem suam, quando non est intensa, sed quando postmodum intenditur, tunc de facili deprehenditur et cognoscitur. Ilem, color in tenebris non est visibilis, et in lumine est visibilis, et tamen color non differt essentialiter; sic nec diversitas modi cognoscendi respectu gratiae et gloriae habet eas essentialiter diversificare. — Et sic patet responsio ad omnia quaesita. Dionys. Carth., referens verba tantum nostri Doctoris. tiae augmentum

Tertio quaeritur, utrum per gratiam contingat mereri ipsius gratiae complementum, videlicet gloriae praemium. ipsum gratiae donum iam habitum.

3. Item, unusquisque ma.gis est efQcax ad merendum sibi quam alii; sed viri iusti, in quibus est gratia, orando merentur aliis primam gratiam, sicut dicit Augustinus de Praedestinatione Sanctorum: ergo multo fortius homo bene utendo dono graliae efBcitur dignus habitu gratiae, quem accepit. — Quod autem unusquisque magis sit efficax ad merendum sibi quam alii, probatur per id quod dicitur super illud Matthaei nono: Videns Lesus fidem illorum; ibi Glossa: « Quantum valet unicuique fides propria, sl tantum profuit aliena «, quasi dicat: multo plus.

4. Item, quantum placet Deo petitio et oratio pro hahendo, tantum placet ei gratiarum actio pro iam habito; sed aliquis ex caritate orans meretur 5 Cap. 8. n. 13. Cfr. de Dono persev. c. 22. n. 60. et

obtinere quod petit, si petit pie Qiprose, persevercmler et ad salulem: ergo pari ratione, qui gratias agit pie et perseveranter, ex caritate, dignus efficitur eo quod iam accepit.

5. Item, sicut se.habet caritas ad amandum, sic se habet gratia ad merendum; sed per caritatem non solummodo contingit amare aiia, sed etiam ipsam caritatem, sicut vult Augustinus, et in primo libro habitum est: ergo pari ratione per gratiam contingit mereri ipsum gratiae donum.

6. Item, tunc est perfectio in actibus et habilibus animae, quando agens reflectitur super se ipsum; tuncenim quis perfecte intelligit, quando intelligit, se intelligere: ergo non videtur esse perfectum nieritum, nisi quis merealur etiam iUud, per quod meretur.

Sec coNTnA: 1. Meritum etpraemium relative skwl pater dicitur relative ad filium: ergo sicul idem non potest esse pater sui ipsius, sic unum et idem non potest esse meritum sui ipsius: ergo per gratiam non conlingit mereri ipsius gratiae donum habitum.

2. Item, meritum ipraemium habent ordinem, sicut via et terminus, et sicut dispositio respectu eius, ad quod disponit: ergo necesse est, quod meritum praecedat praemium vel tempore vel natura: ergo impossibile est, per gratiam mereri ipsum gratiae donum.

3. Item, gratuitum et debitum opponuntur; sed quanto aliquid magis cadit sub mCT-jto, tanto magis habet rationem debiti: si igitur usus gratiae non aufert ipsi gratiae esse donum gratuitum, immo polius addit; videtur, quod per ipsum usum gratiae nullo modo contingat mereri gratiae donum.

4. Item, quantum unumquodque placet Deo, tanlum est meritorium; sed usus gratiae non placet Deo nisi propter ipsam gratiam: ergo non plus meretur usus gratiae cum gratia, quam gratia per se ipsam. Sed donum gratiae, eo ipso quod habelur, non meretur se: ergo pari ratione nec usu gratiae contingit mereri iam habitum gratiae donum.

c 0 N c L u s I 0. Per usum gratiae comequentem non potest quis mereri habitum gratiae praecedentem, nec per meritum congrui nec per meritum condigni.

Respondeo: Dicendum, quod per usum gratiae consequentem non contingit mereri habitum graliae praecedentem, nec quantum ad meritum congrui nec quantum ad meritum condigni. — Quantum ad meritum congrui non, pro eo quod usus gratiae ad ipsum habitum non comparatur sicut meritum ad praemium; tum quia non ordinatur ad ipsum habitum promerendum, sed ad aliud; tum etiam, quia non habet ordinari ad illud, nisi sicut ad suura fundamentum et originem. Meritum autem omne, sive congrui sive condigni, ordinatur ad praemium tanquam quaedam via et dispositio praeambula. — Multo minus nec quantum ad meritum condigni per usum graliae contingit mereri ipsum donum gratiae, quod est ipsius usus principium; tum, quia ipsa gratia, quantum est de sua prima ratione et primaria infusione, sic habet rationem gratuiti, ut nullo modo compatiatur rationem debiti — si enim esset ex meritis, iam non esset gratia — tum etiani, quia si usus gratiae ipsam gratiam mereretur, quanto magis ipsa bene uteretur, tanto minus pro ipsa teneretur Deo esse gratus. Quodsi hoc repugnat perfectioni meriti, planum est, quod gratiam non contingit mereri, nec merito condigni, quia tunc toUeretur perfectio gratiae et- perfectio merili; nec merito congrui, quia non salvatur ibi ordo, qui inler raeritum et praemium debet attendi. — Unde rationes, quae hoc ostendunt, concedendae sunt.

1. Ad illud vero, quod primo obiicitur in contrarium de simihtudine meriti in corporahbus, dicendum, quod non est simile, quia equus, quantum est de sui ratione, non dicit rationem gratuiti; ideo salva sua ratione potest quis eum iam habitum raereri. Primum autem gratiae donum, eo ipso quod tale est, dicit quid sm])c[er gratuitum; ideo quidquid liomo faciat, nunquam ilhid meretur, non solum quia sit iam habilum, sed quia gratuitum. Unde etsi aliqui dixerint, quod contingat meveri gloriam iam habitam, sicut in Angelis; non tamen credo, ahquos recte intelligentes sensisse, quod contingat mereri gratiam iam habitam.

2. Ad illud quod obiicitur, quod si aUquid polest in maius, potest in rainus; dicendum, quod ilkid non habet verilatem, nisi quando aliquid ordinatur ad maius et ad minus ordinatione consimih; sic autem non est in proposito. Nam usus gratiae ordinatur ad raerendum gloriam, non ad merendum gratiam, pro co quod ipsam praesupponit tanquam fundamentum.

3. Ad illud quod obiicitur, quod aliquis meretur

alii priraani gnUiani; dicendnni, quod non est simile; primum, quia gratia in viro iusto praecessit gratiam infundendam viro peccatori, usus autem gratiae in eodem honiine sequi habet ipsum donum gratuitum. P7-aeterea, cum quis meretur alii gratiam, donum gratiae non perdit ex hoc rationem gratuiti, quoniam ratio gratuiti attenditur in habitu gratiae in comparatione ad eum cui datur. Quantumcumque autem vir iustus oret pro peccatore, quod peccatori detur habitus gratum faciens, non potest esse sine gratuita hberalitale divinae misericordiae. Et ideo non sequitur, quod si unus ahi potest mereri gratiam habendam, quod ipse possit sibi mereri gratiam iam liabitara. — Quod autem dicitur, quod plus valet unicuique fides propria quam fides aliena, hoc intelligitur respectu meriti propriae gratiae.

4..d illud quod obiicitur, quod gratiarum actio ita est efiicax pro habito, sicut oratio pro habendo; dicendum, quod etsi gratiarum actio ita sit Deo acceptabilis pro praeterito, sicut oratio pro futuro; ex hoc tamen non sequitur, quod gratiarum actio sit ordinata ad merendum iam habitum, pro eo quod ipsa gratia-

I. Haec quaeslio distinguenda est a sequente, quae agit de possit ipsa cadere sub merito. In hoc sensu quaestio ab aliis

Secundo quaeritur, utrum per gratiam contingat mereri gratiae augmentuiu. Et quod sic, videtur:

1. Primo per Augustinum ad Bonifacium: « Grameretur augeri, ut aucta mereatur et perfici ».

2. Item, hoc videtur ratione. Omnis habens gratiam, habet unde possit proficere in merito; sed profectus in merito non est nisi per augmentum gratiae: ergo gratia sui ipsius augmentum mereri potest.

3. Item, peccans uno genere peccati meretur incidere in aliud genus peccati, unde efQcilur peior, sicut peccans peccato superbiae meretur incidere in peccatura luxuriae: ergo pari ratione, qui bene utitur gratia per bonorum operum exercitium videtur mereri, ut fiat sibi gratiae augmentum.

4. Item, laudabilior esl qui se extendit ad opus perfectionis cum minori adiutorio, quam qui se extenrum actio et laus pro beneficiis acceptis plus tenet rationem praemii quam rationem meriti. Sed si tenet rationem merili, ordinatur ex divina liberalitate potius ad donum - promerendum quam ad promerendum iam habitura.

5. Ad illud quod obiicitur de comparatione caritalis ad amorem, et gratiae ad meritum, dicendum, quod non est simile. Meritum enim de sua ratione importat ordinem et relationem, amor vero importat actum potentiae non alligatae materiae; et quia idem non habet ad se referri et ordinari, sed actus potentiae non alligatae materiae habet supra se reflecti; hinc est, quod amorem contingit amari, sed meritum non contingit raereri.

6. Et per hoc patet responsio ad illud quod ultimo obiiciebatur. iuud enim veritatem in eis actibus non habet, qui quidem important relationem et ordinem et simul cum hoc aliquam imperfectionem; actus autera raerendi respectu actus gloriosi imperfectionem aliquam dicit et ordinem et relationem, sicut prius ostensum est; et ideo illud non valet. non tractatur explicite nisi ab Alex. Hal. (S. p. II. q. 61. m. S. corp.) et B. Albert. (II. Sent. d. 28. a. 2.). dit cum maiori: ergo si habens minorem gratiam se elevat ad opera aequalis perfectionis cum eo qui habet maiorem, videtur, quod tantundem vel amplius apud Deum mereri habeat: ergo si nulli tit retributio nisi secundum quantitatem gratiae, videtur, quod taUsmeretur augmentum in gratia.

b. Item, qui pelil pie, perseveranter, pro se et ad salutem, meretur exaudiri; sed qui petit gratiae augmentura continue, hoc modo petit: ergo videtur gratiae augmentum mereri.

Sed contra: 1. Meritum non est respectu eius quod omnino est impossibile; sed gratiam, cum forma simplex, augeri est impossibile: ergo impossibile est mereri gratiae augraentum.

2. Item, meritum non est respectu eius quod est in nobis, sed quod est ab alio; sed habens gratiam

per virtutem eius quod liubel, potest in bonum proficere; uon sokun eniin habet unde possit slare, sicut dicit Augustinus, sed etiam unde possit proficere. Si igitur profectus gratiae consistit in eius augmento; sicul profeclMs gratiae est in eius potestate, ita videtur, quod et auymentim: ergo non videtur ad hoc concurrere merituni.

3. Item, nihil augetur nisi per rem eiusdem generis et naturae; sed gratia, quae prinio datur, quantum est de natura sui, est ita gratuita, quod non cadit sub merito, sicut supra ostensum est, et Augustinus dicit de Trinitate quarlo: « Quod meritis redditur, non est gratia». Si igitur non contingit mereri ipsuni gratiae doiium, non contingit mereri ipsius gratiae augraentum.

/i. Uem, Deus remunerat opus secundum quantitatem radicis: ergo tantum ineretur quis pcr opus gratuitum, (luanta est illa gratia, a qua exit ohis; si igitur gratia augmenlata excedit illam, videtur, quod minor gratia per suum opus non possit mereri sui ipsius augiiicntnin.

5. Item, si ahquis meretur augmentum, tunc si Deus non augeret ei graliam, esset iniustus; et cum auget, opus illud est remuneratum: ergo videtur, quod opus illud non esset digmiin rcmuneratione gloriae. Si igitur hoc est ralsuni et impossibile, ul per augmentum gratiae auferatur efficacia merendi gloriam; impossibile est ponere, quod augmentmn gratiae mereri contingat.

c 0 N c L u s I 0.

Homo graliae augmcnlum polest mereri.

Respondeo: Dicendniii, (piod, sicut dicit Augustinus, absque dubio leneiidum cst, ()uod gralia meretur augeri. — Quis autein sit modus augendi, et niodus merendi, difficile est assignare. — Cum enim mulli sint luodi augendi, quis eorum competat gratiae, non est lacile discernere. Contingitcnim, aliquid augeri per impermixtionem cmn contrario, sicut dicitur, quod « aibius est, quod est nigro imperuiixtius ». Contingit nihilominus, aliquid augeri propter hoc, quod minori succedil miiius, sicut dies augeri tlicuntur. Conlingit etiam, ali(]uid augeri propter aggregalioneni multorum, sicut lumen augetur in aere propter multitudinem candelarum, ex quarum concursu fit lumiiiuin. Contingit etiam, aliquid augeri per additionem, sicut augetur corpus per alimenlum. Contingit etiam, aliquid augeri per magnificationem rei in se ipsa, sicut augmentata fuit costa, cum de ea facta fuit Eva et sicut augmentati fuerunt quinque panes, cum de eis quinque millia hominum pasti sunt. Contingit etiam sexto modo, aliquid augeri per accessum ad suum summum, sicut aliquid dicitur magis pulcrum et inagis luminosum, quod magis acceditad perfectionem pulcritudinis el lucis. cili, et in primo libro, distinctione decima septima improbali sunt aliquo modo, cum agitur de caritatis augmento. Eodem enim modo tam caritas quam gratia habenl augeri. — Tres autem modi sequentes satis convenientes sunt nec improbari de facili possunt. Primus tamen eorum famosior est, pro eo quod raagis consonat Sanctorum auctoritatibus, quae videnlur dicere, in augmento gratiae infundi novain gratiam, cum loquuntur de diversa Sacramentorum eflicacia. Qualiter autem hic modus valeat sustiiieri, in primo hbro praedictorum, immo secundum hunc modum dicendi obiectiones, quae Runt contra gratiae augmentum, facilius declinari possunt. Quamvis enim augmentum per appositionem videatur repugnare simplicibus, maxime cnm in spiritualibus quanto aliquid est simplicius, tanto sit virtute maius; augmentum tamen per accessum ad summum valde videtur eis consonum. — Quocunupie autem horum trium modorum sequentium dicatur, noii cst magna vis facienda, sed pro certo habentes, gratiam Dei in nobis augeri posse, debemus, qualiter in nobis augeatur per bona opera. Per illa enim, ut dicit Augustinus, « meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici ». gruo, et contingit, aliquid mereri ex condigno. Tunc est meritum ex condigno, quando ratio meriti reperitur ibi perfecte et plene; et tunc est quaedam commensuratio et adaequatio meriti ad praemium. Et quia hoc non potest esse, cum gralia augetur; hinc est, quod non potest quis mereri gratiae augmentum merito condigni; si igitur ooiilingit ipsum augmontuin gratiae mereri, hoc est iiierito congrui. Meritum autem congrui dicitur in quo est aliqua dispositio cougrnitatis respectu eius, ad quod ilia dispositio ordinatur, quae tamen deflcit a ratione condignitalis. Et hoc polest caritatem, meretur de congnio priinam gratiam; ibi enim est quaedam cong ruilas, quia facit quod in se est; non est tainen condignitas, quia inimicus Dei est el indignus pane, quo vescitur. Aut est ibi dignitas cum indignitate, sicut cst, (naudo vir iustus meretur peccatori primam gratiani: dignilas enim ex parle viri iusti, qui est amicus Del et dignus a Deo exaudiri, sed indignitas estex parte peccatoris; et ideonon est ibi plena ratio meriti. Aut est ibi dignitas cum gradus inferioritate; et sic habens gratiam minoreni meretur per bonum usum pervenire ad gratiae cumuhnii; et hic modus merendi, etsi deficiat a merito condigni et contineatur sub merito congrui, maxime tamen inter ceteros modos praedictos merendi accedit ad perlectionem merili, et ideo quasi inedium tenet inter meritum congrui et meritum condigni. — Ex praedictis igitur haberi potest, qnahter gratia augetur, et etiam, quahter augeri mere.lMr. Unde auctoritates et rationes ostendentes, quod gratia meretur augeri, concedendae sunt.

1. d ilhid autem quod obiicitur in conlrarium, quod cum sit simplex, non pntest augeri; dicendum, vel quod gratia non est omnino simplex, sed solum per privationem partium quantitalivarnin quantitate molis, non autein per privationein partium qiiantilativarum quantitate virtutis; et quantum ad tale genus partium est ei'augmentum, non quantum ad primum. Vel potest dici secunduin ultimum modum dicondi,

66S quod augmentum, quod attenditur per accessum ad sumnuim, non [lowicompositionem, sed quandam niaio>is simplicilatis el unitatisperfectiQnem; ot ideo non repugnat gratiao raliono simplicitatis essontiae.

2. Ad illud quod obiicitur, quod prolectus est in potestate gratiae; dicendum, quod quidam est profectus accidentalis, uipolo qui attiMiditur in fervoris intensione, vol habilus radicalioiio, vol oporiim luultiplicatione; et hic profectus esl in potestate gratiae; et secundum hunc profectum gratia non dicitur augeri proprie, quia non efTicitur hoino dignus niaiori praemio substaiiliali por illiiin. Alius vero est profoclus, qni respicit praoinium substantiale, secundum quein dicitur homo dignus maioripraemio; et hic non estin potestate gratiae, sed in sola illius polostalo, cuius est gratiam infundere; et ideo huiic gralia iioii fucere, sed mereri (klm-: ct peiies hunc eflectum attenditur gratiae augmentnin.

3. Ad ilind inod obiicilur, quod augmentum gratiae cst eiusdem generis cum gratia primo data; dicenduin, quod etsi sit eiusdem naturae quantum ad rationem habitus, differentia tamen est quantum ad statum, pro eo qund supponit gratiae initium. El quia eiusdem generis est cuiii gratia primo data, ideo non potest mereri merito condigni, sed merito congrui. Quia vero graliam praesupponit, mniori congrnitate nieretur quis graliae augiiioiilum (]uaiii graliae initinin, sicut supra dictum biit.

A. 5. Ad ilhid (uod obiicitur, quod roinuiioratio attenditur secunduin quantilatcin radicis; respondenduin est, quod illud inlelligitur iii inorito condigni; iii inorito aulem congrui locum noii liabot. I']l per hunc etiam moduin respondenduin est ad illud quod ultimo opponit.

17. p. II. q. 1. 2. in scholiis.

Utrum per gratiam

Tertio quaeritur, utrum contingat per gratiam mereri ipsius complementum, hoc est ipsum praemium gloriae, et hoc quantum ad nieritum condigni, quia de merito congrui non est dubium. Et quod sic, videtur.

1. Secundae ad Timotheum quarto: De reliquo reposita cst miM corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die, iustus iudex. Si ergo quod redditur secundum iustitiam meritis debetur, et respectu eius praecessit meritum; ergo si talis corona, quam exspectabat.postolus, est gloriae praemium, videtur, quod illud contingat mereri per gratiae donum.

2. Item, Zachariaequarto: Adaequabil gratiam gratiae; et exponunt Sancti et doctores, quod adaequabit gratiam patriae gratiae viae. Et hoc expressius habetur Matthaei septimo: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Si igitur uhi est adaequatio meriti et praemii, ibi contingit reperiri meritum condigni; videtur etc.

3. Item, sicut se habet culpa ad poenam, sic se habet gralia ad gloriam; sed per culpam ex condigno meretur quis aeternam damnationem: ergo per gratiam econtra ex condigno meretur quis aeternam beatitudinem.

4. Item, aeque dignus est qui vincit adversarium honore el gloria, sicut qui vincitur est dignus ignominia: si ergo ille qui permittit, se a diabolo superari, dignus est aeterno improperio; videtur, quod qui vincit ex condigno mereatur regnum supernum.

5. Item, aut per servitium, quod homo facit Deo, meretur aliquid, aut nihil. Si nihil: ergo stultus est qui Deo servit. Si aliquid: cum praemium sit maioris dignitatis quam meritum, et nihil sit excellentius est de augmento caritatis. mereri ipsius complementum. gratia nisi gloria, et per nihil potest opus meritorium sufDcienter remunerari nisi per gloriani; ergo loquendo de merito condigni, contingit per gratiam gloriam mereri.

Sed contra: 1. Ad Romanos octavo: Non sunt m condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis: ergo per eas non contingit futuram gloriam mereri merito condigni.

2. Item, ad Romanos sexto: Stipendia peccati mors, gratia Dei vita aeterna; Glossa: « Maluit dicere, gratia Dei vita aeterna, ut intelligeremus, Deum ad vitam aeternam pro sua miseratione nos perducere, non nostris meritis »: ergo si non perducit nos nostris meritis, videtur etc.

3. Item, per rationem. Nullum servitium, quod debetur, dum redditur, obligat eum cui fit, in aliquo. Unde Dominus Lucae decimo septimo: Quis vestrum habens servum etc.; sed homo totum, quod facit et quod potest facere, totum debel Deo: ergo videtur, quod non obhget Deum ad reddendum sibi aliquid: ergo nihil meremur apud Deum merito condigni.

4. Item, nullum servitium, quod gratis flt, obligat eum cui flt, in aliquo; sed opera facta ex gratia flunt gratis: ergo non obligant eum cui fiunt, ad retribuendum ex debito, sed solum de congruo: ergo idem quod prius.

b. Item, ubi est meritum ex condigno, ibi est ratio dati et accepti; sed Deus nihil potest a nobis accipere, quia bonorum nostrorum non indiget: ergo praemium gloriae, quod est excellentissimum, non possumus ex condigno mereri apud Deum.

Per gratiam praemiimi gloriae mereri possumus, non solum merito congrui, sed etiam merito condigni.

Hespondeo: Dicendum, quod circa istam quaeslionem aliqui doctores senserunt diversimode.

Quidam enim dicere voluerunt, quod quia me- I. ritum condigni dicit quandam obligationem in retribuente et quandam commensurationem in servitio et retributione; et Deus non potest alicui obligari, et praemio gloriae nihil aliud potest commensurari: ideo dixerunt, quod nuUus potest caelestem gloriam mereri ex condigno, sed si meretur, hoc tantum est ex congruo. Et ad istam suam positionem astruendam multis fulciuntur auctoritatibus sacrae Scripturae et etiam expositorum, qui hoc sentire videntur.

Sed quoniam in Scriptura etiam saepe reperitur, quod Deus wiicuique relribuet secundum opera sua, et in parabola, in qua exprimitur meritum et retributio, Matthaei vigesimo, dicitur: ToUe quod tuum esl etc., et plura consimiha reperiuntur; ideo aho- -2. rura positio est, quod gloriam non tantum contingit mereri merito congrui — tale enim meritum reperiri potest in gratia gratis data — sed etiara contingit mereri raerito condigni, pro eo quod gratiae et gloriae quaedam est comraensuratio, et in Deo quaedara cadit obligatio, non ex necessitale, sed ex sua raera benignitate, qua voluit promittere et pactum firmare cum his qui eum diligerent, quod se ipsum mercedem eis retribueret, sicul in Abraham apparet.

Si autem vehmus considerare, quis istorum mocidorum dicendi sit verior; inveniemus, quod secundum diversas comparationes operis meritorii reperitur in eo et meritum congrui et meritum condigni. statum, in quo flt. — Si loquamur de ipso per comparationem ad principium, sic opus et ortum habet a voluntate libera et ortura habet a gratia. Et in quantum ortum habet a voluntate libera, est raeritorium merito congrui; sic enim quodam modo nostrum est et quasi alterius generis est, quam sit ipsum praeraium, quod deberet retribui. In quantum auteni ortum habet a gratia, sic, cum gralia reddat hominem acceptum Deo et sit quid divinum, et ad hoc sit ordinata, ut ducat ad Deum; opus illud est meritorium raerito condigni.

Si autera comparemus opus meritorium ad eum pro quo fit, hoc potest esse dupliciter: vel ad lai-gitatem dispensantis, vel ad veritatem pollicentis. Si comparetur ad largitatem dispensantis, sic est raeritoriura merito congrui; nam pro suae liberalitatis immensitate decet ipsum pro modico obsequio retribuere magnum praemium. Si vero comparetur ad verilatem poUiceniis, ex qua promisit et quodam modo se voluntarie obligavit, quod tanto operi tantum redderet praemium; sic opus illud meritorium est merito condigni.

Si autera tertio modo comparemus opus meritorium ad statum, hoc potest esse dupliciter: aut quantum ad temporis opportumtatem, aut quantum ad operis difpcultatem. Si quantum ad temporis opportunitatem, quia nunc est tempus seminandi, sicut dicit Apostolus, et qui facit opera meritoria semen proiicit in terram bonam: congrmm est, ut ex hac terra magnura fructum suscipiat. Et ideo recte Deus ei, qui in praesenti dimittit modicum, promittit reddere centuplum. Si autem consideretur operis arduitas; quia opus tale sic est in voluntate facientis, ut sit supra vires; et homo elevetur in faciendo ipsum supra se, et bono proprio praeponat bonum aeternum: hinc est, quod tale genus operis aeterna remuneratione est dignum, et sic per ipsum mereri contingit merito condigni.

Patet igitur, quod opus meritorium, consideratum in comparatione ad voluntalis libertatem et dispetisatoris liberalitatem et temporis opportunitaiem, est meritorium merito congrui. Comparatum vero ad gratiae dignitatem, ad poUicentis veritatem et ad sui ipsius difJicuUatem, est meritorium merito condigni. — Et per hoc solvi possunt rationes et auctoritates ad utraraque partem inductae, pro eo quod secundmu diversas vias procedunt. Nam rationes, quae probant, quod per gratiam contingit mereri praemium aeternum merito condigni, procedunt secundum alteram istarum considerationum. — Ula tamen ratio, quae fit de simili comparatione culpae ad poenam, et gratiae ad gloriara, non cogit: tum quia gloria multo plus excellit iii bono, quam poena in malo: tum etiam, quia facilius est descendere quam ascendere. — Rationes vero ad oppositum procedunt secundum aliam viam, videlicet prout opus habet comparari ad voluntatem nostram; sic enim non est de se sufQciens ad merendum; nam omnes iustitiae nostrae sicut pannus menstruatae; prout etiam habet comparari ad liberalitatem divinam,

6f quae nuUi potest obligari, sed quidquid facit ex mera liberalitate facit; et hoc niodo concludunt verum, quod non sit ibi meritum condigni; aliter enim rationes illae non cogerent.

1. Nam quod dicitur, quod passiones huius temporis non sunt condignae etc.; hoc verum est, in quantum sunt passiones; sunt tamen condignae, in quantum fiunt ex carilate, quae actionibus et passionibus dat eflicaciam et valorem.

2. Ad illud quod obiicilur, quod Deus non perducit nos ad gloriam nostris meritis; exponendum est, quod hoc intelligitur, secundum quod merita mere comparantur ad voluntatem nostram, non secundum quod haljent ortum a gratia.

3. Ad illud quod obiicitur, quod totum, quod homo facit, debet Deo; dicendum, quod etsi opus illud sit debitum, in quantum est creaturae; est tamen gratuitum, in quantum fit ex gratia et caritate. Et ideo, sicut ratio debiti non tollit rationem gratuiti, sic etiam non tollit rationem merili. — Et si ipse obiiciat, quod nec opus gratuitum nec debitum mtest obligare Deuni; dicendum, quod etsi non possit Deus nobis obligari in ratione dati el accepti, sicut ostendit etiam ratio ultima; obligari tamen dicitur quodam modo ex sua mera benignitale, qua voluit promittere se ipsum diligentibus se. Praeterea, meritura condigni non necessario ponit obligalionem in retribuente, sed ponit sufficientem ordinationem eius qui remuneratur, ad ipsam remunerationem mediante

4. Durand. (Iiic q. 2.), priinam opinioneni (in corp.) secutus, ad reni e.xplicandam praeler pollicentis veritatem adducit gra-

DlIB. 1.

In parle ista sunt dubitationes circa litteram, et primo quaeritur de hoc quou dicit: Operans gratia dicilur, in quantum volunlatem honiinis liberat; cooaliqua laudabili operatione. Gratia autem sufDcientem ordinationem ponit in vialore ad obtinendam gloriam, tum ratione suae dignitatis, ex qua totum hominem reddit Deo et acceptum et carum, tum etiam ratione divinae pactionis, tum ratione arduae operationis, sicut prius tactum est.

4. 5. Et sic patet responsio ad duas rationes sequentes. Nam quod obiicitur: quod gratis fit, non obligat; dicendum, esto quod non obliget, propter hoc non tollitur a merito. quin possit esse condignum. Praeterea, etsi non obliget eum, cuius esl retribuere et remunerare servitium sibi factum, pensata propria utilitate; obligat tamen eum quodam modo, qui retribuit, pensata servitutis fidelitate. Unde magis meretur apud Deum, qui servit ei ex amore flliali et liberali, quam qui servit ex amore mercenario, exspectans mercedem et retributionem. — Si autem aliquis obiiciat, quod non potest ibi esse meritum condigni, quia non est ibi commensuratio; dicenduni, quod etsi non sit commensuralio per omnimodam aequalitatem, est tamen commensuratio per quandam convenientem proportionabilitatem, sicut fructus dicitur recte commensurari semini, quando tantum excedit, sicut conveniebat fecunditati seminis et terrae germinanti. Unde sicut aliquis non esset contentus, si de semine non reciperet decuplum, sic nullus posset esse contentus ex operibus meritoriis factis, nisi pro eis reciperet praemium perfectum, quod complet et terminat totum desiderium. tiae digintatem et operis arduitatem (cfr. infra d. 29. a. 3. q..Egid. R., hic q. 2. a. 4. — Dionys. Carth., hic q. 2. perans vero, in quantum eandem adiuvat. Gregorius enira in Moralibus, dislinguens gratiam praevenientem et subsequenlem, dicit ita, quod gralia praeveniem attenditur quantum ad dona naturae; subsequens vero quantum ad dona gratiae: ergo si idem est gratia opebreviationem pro proportionabilitatem etiam legi potesl pvopor-

7-ans et coope?-am videtur, quod operans non dicatur illa quae hominis volunlatem liberat. — Si forle tu dicas, quod alio modo accipitur ibi praeveniens et subsequens; tunc est quaestio de ratione istorum nominum, quare scilicet sic nominatur, ut diratur quaedam praeveniens, quaedam subsecjueiis, quaedam operans, quaedam cooperans. Videtur enim, quod omnis gratia sit cooperans, quia nulla operatio debetur formae alicui per se, nisi cum subiectol Videtur etiam, quod nuUa deljeat dici praeveniens; autenim praeveniens dicitur per comparationem ad aclum, aut per comparationem ad subieclum. Si per comparationem ad aclum, sic omnis forma deljet dici praeveniens, quia omnis forma praecedit actum suuni. Si per comparationem ad subiectum, sic nulla debet dici praeveniens, cnm nulla sit ante subiectum suum.

Est igitur quaestio, cum gratia a diversis diversimode dicalur, el huiusmodi nomina diversimode exde ponantur, unde haec diversitas veniat.

Respondeo: Dicendum, quod cum gratia una sit, muUiplices tamen habet divisiones secundum diversas considerationes. Habet enim gratia comparari ad suum principium a quo, habet comparari ad suum subie-, ctum in quo, habet nihilominus comparari ad suum oppositum contra quod, habet comparari ad suum effectum, ad quem ordinatur.

Per comparationem ad suum principium, sic dividitur gratia in gratiam praedestinationis, vocationis, iustificationis et magnificationis. Primo enim Deus gratiam praeparat, secundo offert, tertio confert et quarto complet. Et secundum hoc attenditur praedicta divisio, quae sumitur de eo quod dicit,postolus ad Romanos octavo.

Secundum autem quod gratia comparatur ad suum subiectum, sic dividitur in gratiam cogitationis, voluntalis et perfectionis secundum triplicem potentiam eius substantiae, in qua est gratia, videlicet secundum intellectivam, affectivam et operativam. Et haec divisio ponitur a Bernardo in librn de Libero Arbitrio l proteclionis, liberationis, extractionis et salvalionis. Sumilur enim haec divisio, secundum quod gratia adiuvat contra multiplex malum, videlicet malum tentationis sive pugnae, malum perseculionis sive miseriae, malum culpae et malum sequelae. A primo protegit, a secnndo liberat, a tertio extrahit et a quarto salvat. Et haec divisio sumitur pro eo quod dicitur Isaiae trigesimo primo: Protegit Dominus exercituum ludam et lerusalem, protegens et liberans, transiens el salvans. operantem et cooperantem, quae sunt diflerentiae gratiae secundum effectus. quos habet in ipsam voluntatem. Dicitur enim %rdXdL praeveniens, in quantum ipsam voluntatem facit bonam; et ideo praevenit, quia non est a libero arbitrio, sed potius infnnditur ab ipso Deo. Cooperans vero se subsequens dicitur, in quantum adiuvat liberum arbitrium respectu boni operis eliciendi.

Et notandum, quod secundum quod nomen gratiae diversimode accipitur, sic etiam et istae duae differenla,e, p)-aeveniens el subsequens. kccipdar enim gratia uno modo largissime, et sic comprehendit dona naturalia et dona gratuita; utraque enim desursum sunt. Et hoc modo gratia habet dividi in praevenientem et subsequentem, ita quod praeveniens vocantur dona naturalia, subsequens vero dona graUdta; et sic accipit Gregorius in Moralibus. — Alio modo accipilur gratia niinus communiter, et sic compi-ehendit gratiam gratis dalam et gralum facientem; et tunc dividere gratiam in praevenientem et subsequentem nihil aliud est quam dividere gratiam in gratis datam eigratum facientem. Et sic dividit Bernardus, cum di- Ut argumentatio valeat, supplendum est: ac praeveniens

cit, quod quaedam est gratia, quae seminat cogitatum, et hanc vocat gratiam praevenientem; quaedam, quae perficit bonum, et hanc dicit gratiam subsequentem. Ait enim sic in hbro de Libero Arbitrio: « Haec tria in nobis operatur Deus, scilicet cogitare, velle eXperpcerc. Primum sine nobis operatur, secundum nobiscum, et tertium per nos». — Accipitur et gratia slricte, et sic comprehendit gratiam gratum facientem et 3. gloriam; et lunc dividere gratiam in praevenientem et subsequentem non est aUud, quam dividere mgratiam et gloriam. Et sic dividit Augustinus in libro de Natura et gratia % cum ait: « Gratia praevenit, ut pie vivamus; subsequitur, ut cum illo semper vivamus. Nunc praevenit, ut vocemur; tunc subsequitur, ut gloriflcemur ». — Accipitur etiam gratia magis slricle, et tunc nominat solum gratiam gratum facientem; et tunc dividere eam per praevenientem et subsequensit contra mahim, et alter ad lionum; vel ita, quod uterque sit ad bonum, sed unus competat gratiae, secundum quod informat, aUer, secundum quod movet; vel ita, quod uterque attribuatur gratiae moventi, sed unus in ingressu, et alter in profectu. Et sic tripliciter exponitur ab Augustino in libro de Nalura et gratia Uno modo sic: gratia praeveniens hominis voluntatem liberat et praeparat; subsequens vero, in quantum eandem adiuvat. Secundo modo sic: gratia praeveniens « praevenit voluntatem, ut sanemur; et subsequitur, ut sanati vegetemur ». Tertio modo sic: gratia praevenit voluntatem, ut veht; et subsequitur, ne frustra veht. — Et per hoc patet responsio ad obiecta.

DuB. IL

Item quaeritur de hoc quod dicit secundo capitulo: Praemittendum est, tria esse genera bonorum. Alia namque sunt magna, alia minima, alia media. Videtur enim ista divisio boni esse insufBciens, quoniam multae sunt aliae bonorum differentiae. Est enim bonum fortunae et bonum naturae et bonum gratiae et gloriae. Si tu dicas, quod istae diflerentiae reducuntur ad has; quaeritur tunc, sub qua istarum contineatur bonum, quod Deus est, sive ipsa anima. Si tu dicas, quod sub magnis bonis; contra: magna bona sunt, ut dicit, quibus non contingit male uti; sed Deo potest quis male uti, sicut cum diligit propter aliud: ergo non continetur sub magnis bonis: Item arguitur ex hoc: si Deo contingit male uti, videlicet cum refertur ad ahud; et Deus est optimus inter omnia bona: ergo omnibus bonis contingit male uti: ergo nuUa sunt bona magna. Falsum igitur dicit, cuni dicit, quod magna bona sunt, quibus non contingit male uti. — Item, videtur male exempliflcare de virtutibus; nam aliquis potest de virtutibus superbire, potest etiam virtutes propter laudem humanam amare; et hoc est abuti: ergo videlur, quod virtutibus possit abuti: ergo sub magnis bonis non possunt contineri.

Respondeo: Dicendum, quod Augustinus, cum dividit bonum per istas tres differentias, scilicet per bonum maximum et medium et inflmum, non generaliler accipit divisionem boni, sed eius boni, quod est bonum alicui, et hoc est bonum, per quod contingit aliquo modo in finem ordinari; et ideo dividit hic bonum utile. Et propter hoc, cum triplex sit differenlia bouj utilis, per quod quis ordinatur in nnem, triplicem boni ponit difierentiam. Aliquid enim sic est utile ad finem, ut tamen sine illo possit ad finem perveniri, sicut sunt bona corporalia. Aliquid autem est ita utile ad finem, ut tamen sine illo non possit ad finem perveniri; per ipsum tamen potest quis a fine deordinari, sicut est liberum arbitrium, quo contingit male uti. Aliquid est ita utile, quod sine ipso ad finem non potest perveniri, nec per ipsum contingit aliquo modo a fine deordinari, sicut est virtus gratuita. Et quoniam in primo bono minima est utilitas, in secundo vero maior, in tertio maxima; hinc est, quod dividit bonum per has tres differentias, scilicet per bona minima, media et magna. — Et patet divisionis sufficientia et responsio ad illud quod obiicitur de summo bono, quod Deus est.

Ad illud vero quod obiicitur, quod virtutibus contingit male uti; dicendum, quod uti aliquo est multis modis, sicut dictum fuit in primo libro, videlicet sicut instrumento et habitu directivo, vel sicut obiecto. Primo modo nuUomodo contingit male uti virtute, quia virtus, quantum est de se, semper ad bonum dirigit, nec unquam per virtutem aliquid ordinatur ad malum. Auguslini afferuntur, quae ad complendas has dcfiniliones iuquia n virtus est bonus usus voluntatis », ut dicit Augustinus. Secundo modo contingit male uti virtutibus, nec est aliquid ita bonum, circa quod non possit se liberum arbitrium deordinare, inordinate amando illud.

Item quaeritur de illa ratione virtutis, quam ponit in littera: Virtus esl bona qualitas mentis etc. Videtur enim haec notificatio primo redargui posse a modo praedicandi. «Nihil enim, quod praedicatur de altero in abstractione, praedicari habet de altero in concretione », sicut dicit Philosophus: si ergo virtus est bonitas, nullo modo virtus dicenda est esse bona. — Item redarguiturpraedicta defmitio a,defectu convertihilitatis in praedicando, quia tota haec ratio convenire potest graliae et donis et aliis habitibus aninae. — Item redargui potest a falsitale in hoc quod dicit: quam Deus in nobis sine nobis operatur; hoc enim est contra Augustinum, qui dicit quod « qui creavit te sine te, non iustificat te sine te ». Et Bernardus etiam dicit, quod ad opus nostrae salutis duo concurrunt, scihcet Deus et liberum arbitrium.

luxta hoc quaeritur, cum unius rei una sit deside niiio et differenter definiatur a diversis ipsa virtus: quomodo illae definitiones distinguuntur?

Respondeo: Dicendum,quod virtusaccipitur communiter, proprie et magis proprie. — Secundum quod communiter accipitur, sic comprehendit virtutem a Philosopho de Caelo et niundo cum dicit: « Virtus est ultimum potentiae de re». Secundo modo definilur ab eodem in septimo Physicorum: «Virtus est dispositio perfecti ad optimum ». Istae enim duae sunt notificationes virtutis in sua generalitate, prout comprehendit virtutem moralem et naturalem. politicam et gratuitam. Et sic dupliciter habet considerari: aut per comparationem ad ipsum actuni, aut per compai-ationem ad principiuni directivum. Si per comparationem ad actum, sic definitur a Philosopho in Ethicis: «Virtus est habitus, qui perficit habentem et opus eius bonum reddit». Per comparationem autem ad principium directivum sic definitur ab eodem Philosopho ibidem: «Virtus est habitus voluntarius in medio consistens, recta ratione determinatus, prout sapiens determinabit ». Et secundum hoc etiam definitur a Tullio per alia verba: «Virtus est habitus mentis, in modum nalurae ralioni consentiens». Secundum hanc duplicem comparationem deflnitur ab Auguslino virtus moralis per alia verla, idem significantia, in libro de Spiritu et anima sic: «Virtus est habitus mentis bene compositae»; in libro- de Quantitate animae '-: « Virtus est aequalitas vitae, rationi undique consentiens». Hae duae notificationes, si quis altendat, realiter idem sunt cum praedictis, et tam istae quam illae sunt illius virtutis, quae per assuetudinein habet acquiri.

Tertio modo polest considerari virtus magis proprie, prout accipitur pro virtute gratuita; et sic qua- drupliciter potest comparari, videlicet ad finem, ad

suhieclum, ad aclum et ad siiMm principium; secundum quadruplex genus causae, videlicet flnalis, materialis, formalis et efficientis. In comparatione ad finem sic definitur ab Augustino in Soliloquiis: « Virtus est ratio recta ad suum finem perveniens». In comparatione vero ad subiectum, quod informat, quod est ipsa voluntas, sic definitur ab eodem de Civitate Dei: « Virtus est bona voluntas ». In comparatione vero ad actum proprium sive complementum sic datur illa de Moribus Ecclesiae: «Virtus est ordo amoris sive amor ordinatus». In comparatione vero ad suum principium effectivum datur iUa quae ponitur a Magistro in littera: « Virtus est bona qualitas mentis » etc. In qua definitione hoc quod dicitur qualitas mentis, ponitur pro genere, et subiunguntur tres differentiae. Per hoc quod dicitur: qua recte vivitur, separatur a bonis corporalibus. Per hoc quod dicitur: qua nemo male t(«i«Mr, separatur a proprietatibus spiritualibus el naturalibus. Per hoc autem quod subiungitur: quam Deus in nobis sine nobis operatur, separatur a proprietatibus spiritualibus et con-

Cap. I.

De haeresi Pekigiana.

Id vero iiiconcusse et iiicuuctanter teneanius, liberum arbilrium sine gratia praeveniente el adiuvante noii runi sic asserunt voluntalis arbitrium, ut gratiae Dei non relinquant locuni, quam secuiidum merita noslra dari asserunt ».

Cap. II.

Quod Pelagia7ii dictis Augustini utuntur in teslimonium sui erroris.

« Pelagianorum haeresis omnium recentissima a Pelagio monacho exorta est. Hi Dei gratiae, qua praedeslinati sumus, et qua meruimus de potestate tenebrasuetudinibus, quae etsi sint boni usus potentiarum animae, non sunt tamen per infusionem, sed per acquisitionem. — Et sic patet intellectus huius definitionis et distinctio ab aliis.

Ad illud quod obiicitur, quod non debet dici bona, cum sit bonitas; dicendum, quod in primis 2ntoift'o?i2'6u.s est praedicatio reflexa propter simplicitatem. Haec autem non habet locum in his quae sunt determinati generis, de quibus Philosophus loquitur; non enim dicitur: albedo est colorata.

Ad illud quod obiicitur, quod non est convertibilis; dicendum, quod hic non definitur virtus, prout distinguitur contra dona et alios habitus gratuitos, sed prout nomine virtutis clauditur onmis qualitas animae gratuita. — Posset tamen dici, quod per appropriationem recte vivere est virtutum, expedite donorum, sed perfecte beatitudinum, sicut alibi manifestabitur.

Ad ultimum dicendum, quod sine nobis non privat ex parte liberi arbitrii dispositionem susceptivam ipsius vjrtulis, sed potestatem ejfectivam. rum erui'-, in tantum inimici sunt, ul sine hac credant hominein posse facere omnia divina mandata. Denique adiutorio gratiae Dei ad eius mandata lacicnda; non cam libero arbitrio praeponebat, sed infideli callidilate supponebat, diceiis, ad hoc eam dari liominibus, ut quae facere per liberum arbitrium iubentur, facilius possint implere per gratiam. Dicendo utique facilius possint, voluit credi, etiamsi difficilius, tamen posse homines sine gralia facere iussa divina. Illam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni possumus facere, nou esse dicunt nisi in libero arbitrio, quod nullis suis praead hoc tanluin iuvante nos per suam legem atque ignorantia pellitnr; caritatem autein negant diviuilusdari, qua pie vivitur, ut scilicet sit donum Dei scientia, quae

laSj quae ut scimtia non inflet _, aedificat. Destruunt dari. Parvulos etiam sine ullo peccati originalis vinculo asserunt nasci- ».

Cap. III.

Quomodo Augustinus illa verba determinat in Retractationibus.

Quod vero dicunt, sine gratia hominem per liberum arbitrium omnia iussa implere, huiusmodi induputansadversus eum, inimo adversus gratiam, sicut Axiguslinus in libro RetractalionunT, illud et alia huiusmodi retractaus, commemorat inquiens: « In iis atque Voluntas quippe est, qna peccatur et recte vivitur, quod his verbis egimus; sed ipsa nisi Dei gratia liberetur non potest ». — Ecce aperte determinat, ex quo sensu illa dixerit, inimicos gratiae refellens.

Simililer et innitebalur Pelagius verbis Augustini 2. contra gratiam, qui in libro de Duabus Animabus dinon potest; quod in nostra potestate esse positum Dominus docet ubi ait: Axit facite arborem bonam, aut ctationibus « non esse aontra gratiam Dei, quam praea Deo detur, de quo dictum est: Dedit eis poteslatem filios Dei fieri. Cum enim hoc sit in potestate, quod cum volumus, facimus, nihil tam in poteslate, quam ipsa voluntas est; sed praeparatur a Doinino voluntas: Dei, vel excidi eius severitate mereamur; quia in poluntatem, quae cum praeparatur a Domino, facile flt Epistolae ad Romanos quaedam Augustinus interseenim: « Quod credimus nostrum est; quod aulem bocullalem bene operandi per Spiritum sanctum ». — Quae qualiter intelligi debeant, Augustinus in libro Rctractalionum aperit dicens: « Verum est quidcni, a Deo Illud etiam diligenter est inspiciendum, quod Auquod « posse habere fldem, sicut posse habere caritatem, naturae est hominum; habere autem fldem, siquae Dei gratia praeventa credit et diligit; ([uod sine gratia non valet.

Cap. IV. De haeresi loviniani et Manichaei, quos collidit Eieronymus. teneamus, quod Hieronymus in Explanatione fidei Cahaec considerandum est, ulrum etc.

gratia. Circa hoc quaeruntur duo.

trium absque gratia gratum faciente.

absque gratia gratis data.

Quantum possit liberum

sit a culpa resurgere. Et quod non, videtur:

arbitrio edd., excepta, liberum arbitrium.

° Vat. cum cdd. 3, 4 duabus, omissa voce capitulis. posse peccare. Uterque tollit arbitrii libertatem. Nos vero dicimus, hominem semper et peccare et non peccare posse, ut semper nos liberi confiteamur esse arbitrii. Haec est fldes, quam in Catholica Ecclesia didicinnis et quam semper temiimus». Media pars dividitur in tres partes secundum tria media, a quibus surauntur tres rationes, quibus Magister respondet. Primo enim respondet ad illud quod Pelagius dicebat, nullum esse culpandum, si non vitat, vel non facit illud, quod sibi est impossibile. Ex quo sgmuntur duae rationes, ad quas Magister respondet duobus capitulis. Secundo vero respondet ad illud quod Pelagius dicebat, quod nihil est tam in nostra potestale quam ipsa voluntas, quod etiam ab ipso Auguslino Pelagius assumserat, ibi: Alibi etiam Augustinus dicit qUod huic gratiae etc. Tertio vero respondet ad illud quod Pelagius dicebat: Quod credere nostrum est, quod etiam extraxerat de verbis Augustini ex duobus locis; et ideo Magister respondet in duobus capitulis. Et incipit illa pars ibi: In Expositione quarundam propositionum etc.

Circa primum quaeruntur tria.

Primo quaeritur, utrum liberum arbitrium sine gratia gratum faciente possit a culpa resurgere.

Secundo quaeritur, utrum possit absque gratia gratum faciente adversarium vincere.