Distinctio VI

Siiniliter secunda pars habet tres. In prima niovet quaestionem de unitate loci quantum ad Angelos minores; secundo quantum ad luciferum; tertio occasionaliter oslendit contligendi inodum inter nos et nostram adversarium. Primnin facit ibi: Solet autem quaeri etc.; secundum ibi: Dc lucifero; tertium, ibi: Aliis quoque, quia sanctis etc. — Principaliter igitur in bac distinctione determinatur, ande Angeli corruerunl; et deinde, quis locus post ruinam, et quis ordo in loco et ofQcio.

Ad inlelligentiam eorum, quae in liac parte dicuntur de lapsu Angelorum, tria incidunt quaerenda.

Primum est, de qno ordine vel dignitate ceciderunt.

Secundum est, in quid ceciderunt.

Quaeritur ergo primo, de (uo ordine fuerit lucifer. El quod fnerit de supreniOjhoc ostenditur.

1. loh quadragesimo: Jpse est principium Dci; scd noH ordine naturae: ergo ordine dignitatis: ergo fuit praecellens inter creaturas ceteras, ergo et inter Angelos.

2. Item, Gregorius trigesimo secundo Moralium - tractans illud Ezechielis: 7 Cheruh exlentus et protegens etc: « Quia comparatione claritatis suae ceterornm claritatem obumbrasse creditur, ideo ipse extentus et protegens perliibetur »; loquitur de lucifero: ergo etc. Elhkem iterum: « Uum ceteris agminibus.ngelorum praelatus, eorum claritatem transcendit, ex eorum comparatione clarior fuit ». FA iterum in eodem libro: «Illa supernarum virtutum procerae altitudinis agmina in laetitiae aeternae viriditate plantata, quamvis excelsa fuerint condita, huic tamen nec praelala sunt nec coaeqnafa ».

3. Item, ratione. Luciler appetiit oninibus praeesse et credidit, se posse obtinere, ul nulli subesset; sed hoc non est probabile, nisi vidisset, se omnes praecellere: ergo fuit de supremo ordine.

4. Item, peccatum eius maxinuun fuit inter peccata onmium Angelorum, immo omnium creaturefragantibus codd. K T U X aa bb et edd. I, 2.

Tertium est de ordine sive praelatione eorum post casum.

Circa primuni duo quaeruntur.

Primo quaerilur, de quo ordine fuit lucifer.

Secundo, de quo ordine lapsi sunt minores Angeli. rarum; sed tanto maius est vitium, quanto in nobiliori natura: ergo si maximum peccatum habuit omnium aliorum, ergo quantum ad naturam ceteris maior fuit.

Sed coNTii.v: I. Ezechielis vigesimo octavo dicitur ad Inciferum: Tu Cliend, sicut Gregorius; sed supremus ordo non est ordo Cherubim, sed Seraphim. sicut vult Dionysius: ergo non fuit de supremo ordine.

2. Ilem, Damascenus secundo libro, quarto capitulo: « Ex his angelicis virtulibus, quae praeerant terrestri ordini, id est, eius qui circa terrena est ordinis, et cui terrae custodia a Deo commissa erat, liberi arbitrii sui eleclione aversns est »: ergo lucifer secundum Damascennm fuit de inlimo ordine.

3. Item, ratione videtur, quia si ipse fuit snpremus, ergo magis fuit deiforrais, ergo magis ad peccatum inhabilis: ergo non peccavit, aut si peccavit, non ita profunde, sicul alii, ut videtur.

4. Item, si supremus inter omnes Angelos, ergo inter omnes creaturas nobilior: ergo magis a Deo dilectus, qui diligit omnia quae fecit: ergo cum facillimnm fnerit Domino ipsum conservare, non videtur probabile, quod ipsum permiserit ruere.

C 0 N C L l S I 0.

Lucifer fuit praecellens inler Angelos el de supremo ordine.

RiiSPONUEO: Dicenduin, quod sicut (estanlur et auctoritates sacrae Scripturae et Sanctorum, lucifer valde excellens fuit, et si stetisset, in suprenio ordine collocatus fuisset, cum ad hoc haberet idoneitatem ex parte naturae. Sicut enim patebit infra, distinctio ordinum consummata venit ex parte gratiae, sed dispositio ex parte naturae. — Unde concedendae sunt rationes ad boc inductae.

1. Ad ilhid quod obiicitur, quod dicitur Cherub; dicendum, (juod Seraphim interprelatur incendium-, et hoc est per caritalem; Angelus autem, hcet a sua conditione habuerit plenitudi.nem scientiae, non lameii lialDuit incendium caritatis nisi a gratia. Et quia Cherubim dicilur plenitudo scientiae, sed Seraphim incendiwm caritatis; hinc est, quod diciturCherul), iioii Serapli; et hoc non ideo, quiii esset de ordine Clieruliiin, sed quia iiabeljat habitum illi ordini convenientem, non sic habitum convenientem ordini Seraphim, quamvis ad illum esset praeparatus.

2. Ad illud quod obiicitur, quod praeerat terrestri ordini: dicendum, quod Damascenus hoc dicit quantum ad vim adnunislrativam,, quia ceteri ei erant subiecti quantum ad actum ministerii. Et quia actus ministerii onuiibus aliquo modo competit ex nalura, sicut infra patebit, quia omnes su.nt administratorii spiritus; ideo ex lioc non liabetur, quod Angelus fuerit de ordioe infimo, immo esse potuit de supremo et praesidere terrenorum ministerio.

Sed tunc est quaestio: cuin iri Angelo esset vis conte??!jjtowa, quare magis per administrativam eum describit? Et dicendum, quod vis contemplativa altendilur in comparatione ad superius, sed adminislrativa in comparatione ad inferius. Et quoniam Angelus sumsit occasionem peccandi, considerando suain pracsidentiam respectu inferiorum; ideo secundum illam vim eum describit. Unde Augusti-

I. ScntoMilia, quam S. Bonav. liic exponit, cst fere communis, nus dicit. (juod consideratio Angeli in peccando fuit contrario modo consideralioni centuri(mis, qui dixit Matlhaei octavo: Ego liomo sunt sub potestate conslitutus e.t habens sub me milites. Angelus e contrario primo consideravit milites et ministros sibi subditos; ideo elevatus est in superbiam.

3. Ad illud quod obiicitur, quod minus hahilis ad [leccanduni; dicendum, quod verum est; attamen voluntas in omnibus Angelis libera erat et vertibilis, et ideo sine omni pronilale poterat quo voleljat in-. clinari; et hinc est, quod ille gravius peccavit. Unde ad peccatum non necessario concurrit pronitas, sed vertibiUtas; nec peccatum intenditur ex pronitate, sed magis ex naturae et donorum dignitate et conversionis profunditale. Et quia altior erat, ideo cecidit profundius; et quia fortior, ideo ad mahim se convertit fortius et inseparabilius.

4. Ad illud quod obiicilur ultimo, quod videtur incredibile, quod Deus nobihssimam creaturam suam sic perire dimitteret: dicendum, quod mira in hoc ostenditur Dei lustitia, quae lantum servat iustitiam, ut ordinem institutuui nullo modo infringat; tantum peccatum odit, ut propter peccatum quos carissimos reputavit abiiciat. Unde credo, quod tam spectandum monslrum divinae severitalis in Angelo nobihssimo et primo homine, quorum utrumque propriis manibus plasmavit et decoravit, Deus nobis infirmis apposuit et ostendit, ut addiscamus. quantum Deus odit peccatuin, et maxiine superbiani, quod pro uno motu cordis nobilissima oimiium creaturarum aelernaUter et sine spe veniae est damnata, et pro uno esu pomi et ipse Adam et tota poslerilas usque ad fmem nmndi est morlalitati et multiplici poenalitati subiecta; et nisi Dominus reliquissel nobis semen, quasi Sodoma fuissemus. Ex his efficacissinmm relinquitur arguinentum, quod horrendum est incidere in manus Dei viventis. Si enim Deus non pepercit nobilissimo Angelo superbienti, quid erit de vihssimo cinere et abiectissimo, in altum se extoUenli, cum iacere debeat in cinere et cilicio, iiiimo in ipso sterquilinio? solvunt secundum probabllilatem et in codcm scnsu ac S.

Secundo quaeritur, ile (juo ordine lapsi sunt minores Angeli. Et quoil de omnibus, videtur.

1. Hugo: « De quolibet ordine aliqui ceciderunt ».

2. Item, Gregorius dicit in homilia Penlecostes quod ad omnes Angelorum ordines aliqui Iiomines assumuntur; sed hoc non erit nisi ad restaurandam ruinam Angelorum: ergo de quolibet aliqui corruerunt.

3. Item, probatum est quod lucifer fuit de supremo ordine: ergo si de illo ceciderunl, videtur, quod multo forlius de aliis.

4. Item, omnes Angelorum ordines procurant honiinum salutem — unde omnes sunl administratorii spirilus etc. — ergo videtur, quod omnibus ordinibus sno modo homines recompensent obsequiuni, ut nutriatur caritatis solatium; sed sicut Angeli subveniunt hominibus ministrando, ita homines Angelis eorum lapsum reparando: ergo quilibet ordo liabuit ruinam.

Sed contra: I. Secundae Petri secnndo: Deus angelis peccantibus non pepercil: ergo onines labentes sunt de infimo ordine, quia infimus ordo censetur nomine Angelorum, ut inferius patebit.

2. Item, Apostolus vocat daemones, ad Ephesios wUimo "principatus et potestates, et diversa nomina Angelorum dicunlur de daemonibus praeter Seraphim et Thronos: ergo videtur, quod de his ordinibus nulli ceciderint, aut si ceciderunt, cum non possit probari per Scripturam, nullo modo esl asserendum.

3. Item, Angeli eiusdem ordinis sunt similiores in nalura; sed qui sunt similiores in natura, similiores sunt in affectionibus, quia omne animal ad sibi simile copulabitur; et qui similiores sunt in affectionibus similiores sunt in moribus, et qui similiores sunt in moribus similiores sunt in bonitate et malitia: ergo probabilius videtur ponere. quod si de aliquo ordine steterunt aliqui, quod omnes per consequens; et si ruerunt aliqui. quod omnes de illo ordine: ergo non est ponei'e, quod de omnibus ordinibus aliqui ruerinl, aliqui steterint.

De omnibus ordinibus Angelorum aliqui lapsi sunt.

Respondeo: Dicendum, quod secundum quod Sancti dicunt et accipiunt ex Scriptura, de omnibus ordinibus aliqui lapsi sunt; et hoc expresse dicit Hugo, et ratio persuadet. Cum enim de supremo ordine aliqui avulsi sint, ut lucifer, credendum est, quod onmes senserint aliquam ruinara.

1. Ad illud ergo quod obiicitur, quod omnes dicunlur angeli; dicendum, quod avi(/ e/iw, secundum quod est nomen officii, quod est mitti, coramune omniura est, ut patebit infra; appropriatur tamen inferiori ordini, de quo frequentius mittuntur aliqui; et ideo beatus Petrus, generaliter loquens, comprehendit omnes.

2. Ad illud quod obiicitur, quod Scriptura non nominat omnia nomina; dicendum, quod sicut in malis quaedam sunt, «quae mox nominata coniuncta sunt maIo°», ita in bonis quaedam sunt, quae mox nominata coniuncta sunt bono, ut Seraphim, quia dicit caritatis incendium, et Throni, quia dicit sedem, ubi Dominus requiescit ad iudicandum. Et ideo nomina horura ordinum daemonibus non attribuuntur; quamvis ipsi ex natura dispositi essent ad lios ordines, sicut ad alios, tamen nomina aliorum tenent, quia communia sunt bonis et malis, ut sunt principatus et pntestates.

3. Ad illud quod obiicitur de amore similitudinis, dicendum, quod illud habet locum in amore naturali; in amore vero electivo, ubi quis fertur secundum dorainium voluntatis, non habet veritatem. Nam iMedea occidit filium, et plus odit homo hominem quain serpentem frequenter, et maior cst discordia voluntatum; et quia lapsus et status fuit secundum voluntatem electivam, non naturalem, ideo non habet hic locum.

0 Aristot., II. Ethic. c. 6. Cfr. tom. l pag. 32, nota 6.—

Consequenter qiiaeriiur quantum ad lapsum, in quid ceciderunt.

l'riino, utrum ceciderunt in infernum quanlum

Ouod aulem cecideriut in locum infcrnalem, videtur:

1. Quia casus tanto profundior, quanto gradus excelsior: ergo si ceciderunt de.loco altissimo, ut do empyreo, videlur, quod detrusi sunt in locuni infnnum, et ita in infernum.

2. llem,.ngelis saiictis propter nuuirtitiam et Incem sapienliae debetur locus mundissiinus el lucidissimus, sicut empyreum: ergo a contrariis daemonibus immundis el obtenebratis debetur locus tenebrosissimus et immundus; sed iste locus esl infimus el subterraneus, qni dicitur infernus: ergo etc.

3. Itera, homines mali post mortem statim descendtmt in infernum, sicut dicit lob vigesimo primo: Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt: evgo cum «hoc sit Angelis casus quod hominibus mors», ergo statim ceciderunt in locum iiifernaiem. Si tu dicas, quod sunt relicti extra infernum ad nostram exercitalionem; contra: honio de se pronus ost sufficienter ad malum et satis potest exercitari a passionibus carnis: ergo viilentur superlluere exerciiationes daemonum; et si Deus hoc permittit, videlur immisericorditer agere.

CoNTiiA: 1. d Ephesios secundo: Aliquando secundum principem potestatis aeris huius; huius demonstrat aerem materialem: ergopotestas diaboli maxime est in hoc aere; sed ubi est poteslas eius, et substantia: ergo etc.

2. Item, constans est, quod diabolus nos tentat, et tentavit Christum, ut dicitur Malthaei quarto, de nobis autem non tantum Scriptura docet, sed etiam experientia: ergo cuin.ngelus ibi sit, ubi operatur; et circa nos operatur: ergo etc.

3. Item, in inferno nuUa est omnino redemptio, unde qui descendunt in infernum, nunquam ascendunt: ergo si daemones deiecti essent in inferno, nequaquam possent ad nos venire; sed veniunt: ergo in infernmn nuiKiuam desccnderunt. ad locum.

Secundo. utrum in inferiiaie supplicium.

c 0 X c L u s I 0.

Locus daemonum post lapsuni ordinarie est aer caliginosus.

Respondko: Dicendum, quod, sicut patet ex Scripturis, locus daemonuin post lapsum usque ad diem iudicii non est locus subterraneus, quem vocamus infernum, sed aer caliginosus, in quo generaliter daemonum multitudo inhabilat. — Utrum auteni aliqui dctrusi sint in infernum, hoc ego nescio nec invenio a Sanctis determinatum. IIoc autem bene credo, quod aliqui descendunt ad torquendas animas, secundum quod habent deputata inter se maledictionis officia.

Ratio autem, quare in boc aere sunt, est propter humanum exercitium. Sicut enim dicit Augustinus: «Nunquam Deus, quos praesciebat futuros malos, eos fecisset, nisi pariter nossel, quibus bonorum usibus eos accommodarel». Unde divina dispositio hoc exigit, ut etiam de praevaricantibus Angelis obsequium quodam modo electorum trahat et eliciat. Scit enim bene uli malorum pravis voluntatibiis; et ideo non eos detrusit in infernum, sed locum dedit aptuiu ipsis daemonibus tum quantum ad stalum peccati, tum quantum ad statum excrcitii sive belli. Air enim caliginosus propter caliginem convenit tenebrositati culpae, sed propter mobiiitatein et subtilita.tem convenit velocitati angelicae; unde, sicut aliquibus viris snnctis ostensum est, frequenter circa nos volitaut sicut

sit eis debitus, noii t;mieri ibi suiit semper, sed et circa nos ad e.plendum suum ministeriuni. Similiter dico, quod quanivis locus infimus et vilissimus sil daemonibus debitus, tamen eis diflertur propter nostrum exercitium.

3. Ad illud quod obiicitur de hominibus malis post morleni etc., dicendum, quod non est simile omnino, sed solum quoad statum impoenitentiae. Nam quoad statum demeriti vel exercitii non est simile, sicul infra melius patebit; anima enim non est deputata ad ministrandum, sicut Angelus.

Ad illud quod obiicitur ultimo, quod Deus immisericorditer auit cum homine; dicendum. quod

a actionem quantumcumijue spiriiualeni praotioam impediat

Secundo quaeritur circa hoc, utrum ceciderint in infernale supplicium, ulrum scilicet crucientur ubicumque sunl. lit quod sic, videtur.

1. Super illud lacobi tertio: Lingua infl.ammato a gehenna, Glossa: « Gehenna est diabolus, propter quem facta est. Sicut enim gehenna semper ardet, sic diabnlus ubicumque sit, vel in aere, vel sub terrn. semper fert secum tormenta flammarum ».

2. liem, hoc videtur ratione per.inrile. Angeli conversi, quamvis non sint a ministerio absoluti, tainen in ipso ministerio habent praeinium suae conversionis, scilicet beatain visionem: ergo pari ratione daemones poenam infernalem.

Dist. 7. p. 1. a. I. q. 3; d. 10. a. I. q. 1. seq. el ibid. non, immo misericordia supere.mltat iudicium.-: quia contra fomitem dat scintillam conscientiae, contra dacmonem dat bonum Angelum, et supra hoc dat suam gratiam et Spiritum sanctum suum, qui vincit onmem potestatem: rjuia neque mors, neque vita, neque principatus, neque poteslates possunt nos separare a caritate Dei. Unde ille amor esl adiutorium praevalens omnibus el oiiinia vincens. Propter hoc, ut haberent exercitiuui, quia virtus in infirmitate perficilur, dal Deus sanctis suis angelum salanae, qui eos colaplrizet; sicut colaphizavit Paulura. distantia»; unde ipse illam ralionem ponit in supernatarali

3. Item, videtur a minori, quia gravius est in conspectu Dei iusle omnia ponderanlis peccatum angelicum quam humanum: sed homo decedens in peccato sine aliquo intervallo stalim punitur poeiia gehennali et incendio: ergo inulto Ibrtius videtur de angelis inalis.

4. Itera, in peccato duo sunt: aversio et conversio, et utrique respondet sua poena, scilicet carentia visionis aversioni, et afflictio ignis conversioni; sed statiin ut peccavit, araisit irreinediabililer visionem ct punitus est carentia visionis: ergo pari ratione poena afflictionis. Sed haec est poena illius ignis: ergo etc.

1 Epist. II. Coi-. 12, 9. et 7.

CoNTnA: 1. Matlhaei octavo dicitur: lem, fili ut quicl venisU anle tempus torquere nos? ergo angeli nonflum torqnebantur.

2. Item, si punirentur poena ignis materialis, cum ille agat in creaturam passiliilem et condignam pati: ergo cum dialjolus corporaliter obsidet aliquem, si secHni fert ignem, videtur, quod eum totum combiirat, nisi virtutem ignis per miraculum Deus restringat. Sed non est ibi ponendum miraculum: ergo etc.

3. Item, si ila lorquerentur igne materiali, cum ille sit summe afllictivus, non delectarentur in peccato hominis sive in faciendo alios peccare: ergo cum hoc raultum desiderent, non videtur esse probabile

4. Ilem, si torquerentur igne materiali, cum non sint nisi tres species: carbo, flamma et iux; quaero, qua specie? Non luce; constat, quia non affligit, nec decet eos secum ferre lucem: ergo vel flamma vel carbone. Sed neutra istarum latet sensum: ergo etc.

c 0 N c L u s 1 0.

Videtur esse probabilius, quod poena ignis (liffertur usque post iudicium.

Respondeo: Dicendum, quod circa lioc sunt diversae positiones doctorum.

Quidam enim, innitentes praedictae Glossae et 1. considerantes ultionem divinae iustitiae sive rigorem, dicunt, daemones, ubicumque sunt, puniri supplicio ignis materialis, licet minus intense quam post ultimam damnationem. Et cum hoc non sit intelligibile, quod ignem cremantem ubique secum circumlerant, nisi habeant corpora alligata, coguntur ponere, quod daemones a sui lapsu primario habuerunt sibi aptata corpora, in quibus punirentur, et in quibus circumferrent quasi intrinsecus mate-

Consequenter tertio loco iiuaeritur. qualiter daeniones sint post lapsuni ordinati. Et circa hoc ciuaeruntur dno.

1 Vei's. 29: Qtiiil nobis et tibi, Iesu, Fili Dei? venisti liiic riale incendiura, quocunique discurrant, sicut febricitans ubique circurafert ardorem, in qualicumque loco ponatur sicut infra melius patebit; elpraeterea, non videntur acriter puniri, tum ex verbis Evangelii, tum i etiam quod intenti sunt mala facere et mala multa i; raulliplicare: ideo aliorura positio est, quod daemo- opinio a.; ( nibus differtur poena ignis usque post iudicium,;i tum ut eorum exercitium non omittatur, tum etiam. ut divina raisericcrdia ostendatur, quae sustinet H vasa irae apta in interitum in multa patientia j usque in diem, quo retribuet omnibus secundum ]' fructum adinvenlionum suarum. I Quae harum positionum sit verior, nescio; haec conciusio.ji tamen, quae ultimo dicta est, videtur probabilior. telligit de flararaa ignis materialis, sed de flaramis vitiorum, scilicet irae et inviiliae, quibus etiam torquentur.

2. Ad illud quod obiicitur de Angelis bonis, dicenduni, quod non est simile, quia Deus pronior est ad miserendum quain ad condemnandum. Praeterea, minisleriura Angelorura non impeditur ex gloria, sed expeditur; sed poena omnino retraheret malos ab exercitando.

3. Ad illud quod obiicitur de danraalis hominibus, dicendum, quod non est simile, quia damnati statim sunt extra statum deraeriti, et. ideo non oporlet, quod differatur supplicium; non sic daemones, quia demerentur, sicut infra melius patebit.

ti. Ad iUud quod obiicitur de aversione, dicendum, quod non est simile, quia visio Dei uon potest stare cura culpa; unde inseparabilis poena a culpa est visionis carentia; non sic est de poena aftlictiva

Primo quaeritur, utiann sit inter eos ordinum distinctio.

Secundo, utrum inter malos angelos sit praelatio.

Quaeritur ergo, utrum inter eos sit distinctio ordinum. Et quod sic, videlur.

1. Apostolus ad Ephesios ultimo Yocat eos principatus et potestates, et alii Sancti noniinibus aliorum ordinum: ergo videtur, quodsi tenue- runt nomen ot non frustra, quod aliquo modo tenuerunt reni, et ita, quod ordines sint distincti in eis.

2. Ilein, a natura sna sunt conditi distincti et perfecti et ordinati; sed Dionysius dicit, « quod liabent sibi naturaliter data integerrima»: ergo adliuc raanet inter eos ordo.

3. Item, nihil in universo est inordinatum, quamvis sit inordinatum in se, quia foedari non potest: ergo daemones suo modo sunt ordioali, ut Angeli: ergo et inter eos est ordo.

4. lleni, natura Angelorum, quantum erat de se, habilis erat ad ordines, et gratia adveniens perfecisset ordines, quia data eis fuisset secundum naturalium strenuitatem: ergo cum similiter per maiorem naturalium strenuitatem fuerit ordo et maioritas in culpa, videtur, quod similiter per culpam non auferatur ordo, sed magis perficiatur.

Contra: 1. Ilugo de sancto Victore: «Oinnes in eandem malitiam consenserunt et unum ordinem perversae societatis effecerunt»: ergo non est inter eos ordinum distinctio.

2. Item, «malum est corruptio modi, speciei et ordinis''»; sed per peccatum facti sunt mali, ergo inordinati: ergo non est inter eos ordo, cum omnes sint mali.

3. Item, maior esl deordinatio in culpa sive per culpam quam in poena — nam poena reducit culpam ad ordinem aliquem — sed in snppliciis non est ordo naturae: ergo nec in existentibns in peccatis. Probatio minoris: lob decimo: Ubi nidlus ordo, sed sempiternus liorror inhabitat; loquitur de loco poenarum.

4. Item, quanto melior est natura, tanto maior esl in ea culpa: ergo quanto aliquis superior per naturam, tanto inferior per culpam, quia iiiaior culpa ficit peiorem: ergo culpa pervertit totum ordinem naturae et aufert omnino ordinein gratiae: ergo nullus ordo est inter eos.

c 0 N c L u s I 0. Post lapsum inter daemones remaiwl ordinum distinctio, sed imperfecta et perversa.

Respoxdeo: Dicendum. quod de Angelis est loqui quantum ad statuni triplicem, scilicet (/or/ae et nalurae instilutae et lapsae. Quantum ad stadistinctionem, sed imperfectam; quantum ad statum culpae, ordinum distinctionem, sed imperfectam et perversam: imperfectam, propter privationem gratiae, quae habilitatem naturae perficit; perversam, propter praesentiam culpae, quae, quamvis substantiam naturalium non corrumpat, tamen foedat et deordinat. Et illud manifestum est, si altendatur.

Nam illi qui meliora habuerunt naturalia. ilji gravius peccaverunt et peccant, tiim propter hoc quod ardentius appetierunt, tura quia magis ingrati fuerunt, tum etiam quia modo acrius vexant. Ratione nobilitatis naturae praecellunt in ordine naturae, et praecellunt in magnitudine culpae, et quantum ad hoc deteriores sunt, et ideo inferiores esse debent.

Concedo ergo, quod inter daemones est ordo secundum praecellentiam naturalium, sed tamen perversus adiunctione culparuin. Concedo igitur rationes probantes, quod in eis sit aliquis ordo, licet tenuis, ut visum est. sonantia magis est discordaniia quam consonantia. Nam magnitudo culpae facit in veritate minus, quanto maior est; el ita in magna natura non servat dignitatem ordinis, immo magis pervertit, quia magnificari in culpa est deterio-ari in natura bene condita sive instituta. — Quod enim Dionysius dicit, quod habent data inlegerrima; verum est quantuin ad substantiam, non quantum ad Iiabilitalem ad operationera determinatam.

Quae vero ad oppositum opponuntur concedenda sunt, eo quod verura concludunt, scilicet quod uon est in eis ordo perfectus, immo magis perversus. Et sic patent omnia.

eorum naturae ct divinae ordinatiotiis.

Secundo (]iiaeritiir circa hoc, lUrnin inter angelos malos sit praelatio. Et quod sit ibi dc faclo, osteiiditur.

1. lob peiiultimo: Non est poteslas super terram, quae possit el comparari. Et iterum: Ipse est rex super omnes filios superbiae; sed daemones sunt huiusmodi: ergo etc.

2. Item, Matthaei vigesimo quinto: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qul paratus est diabolo et angelis eius. Vocat minores daemones angelos diaboli: ergo ciim angelus diaboli nullus dicatur quantum ad naturae conditionem, dicitur ergo quantum ad ministerii subiectionem: ergo etc.

Item, (luod de iure unus praesit alii, videtur.

3. « Servitus enim introducta est inter Iiomines, nt dicit.mbrosius, merito peccati »; sed nulluin peccatuin adeo meretur servitutem, sicut peccatum ambitionis et superbiae: cum ergo daemones maxinie illo peccaverunt, inter eos ma.ime debet esse servitus et dominium, et ita praelatio.

/i. Item, hidiens liberi arbitrii voluntatein secunduiii legem potest se f;icere servum sempiternuni, sicut dicitur Exodi vigesimo primo; sed daemones, liberae vohiiitatis entes, lucifero se voluntarie snbiecerunt, dum eius superbiae consenserunt: ergo facti sunt servi.

Sed coNinA: Quod ibi non sit praelatio de facto, videtur.

1. Inter superbos semper iurgia sunt, sicut dicitur Proverbiorum decimo tertio. Ergo cuin ipsi sint valde superbi, videtur, quod refugiant omne dominium: ergo ant non est ibi praelatio, aut si est, nullius stabilitatis est.

2. Iteiii, si est ibi, aut ergo natura, aut violentia, aut electione voluntaria. Non natura, quia natura etiam post culpain et in poenis eadem ma- Scnt. d. 9. q. 1. anle finem. nebit; sed tiinien post iudicium cessabit omnis praelalio, ut dicit Magister. Si violentia: ergo quilibet, qui potest, subiugat sibi alium; sed hoc noii est sine quadam colluctatione et pugna: ergo videtur, quod continue sit inter daemones rixa et discordia; quod manifesle falsum est, quia miro modn concordes sunt ad pervertendos homines, quod non esset, si inter se bellarenl. Igitur non est nisi electione voluntatis; sed hoc est falsum, quia superbi sunt: ergo etc.

Item, videtur, quod non sit ibi dc iure.

3. Si enim servitus et doininiuni introdncta sunt propter peccatniu, ita quod servitus est poena peccati, ergo magis deberet servitute deprimi qui inagis peccavit; sed lucifer magis peccavit: ergo omnibus deberet osse subiectus. Sed nulla est praelatio, in qua unus subiicitur multis; ergo etc.

/i. Item, licet hoino teneatur hominis iraperio obedire. cui subiugatus est et suhditus factus, sicut dicit Scriplura; Servi obedire per omnia dominis; tamen quando praecipit contra Deum, non lenelur iiec deliet; et si semper praeciperet coiitra Deum, niini]uam deberet subiici vel obedire: ergo si nunquam posset aliquid praecipere nisi contra Deum, nullo modo possel nec deberet ei de iure subesse. Si ergo diabolus conlra Deuin praecipit in omni eo iiuod mandat, nec aliter potest praecipere, patet etc.

c 0 N c L u s 1 0.

Praelatio de facto est inter daemones, usque- (lum cessabit status ministerii.

Respondko: Dicendum, quod sicut dicit Magister in littera, praelatio est inter daemones; et alii iinperant, alii obediunt, sicut tangit M'gister in littera.

= Uic c. 4. Cfr. infra d. 9. q. 6. — Ullima prop. huius

Et hoc satis videtur probabile, tum quia fiUi tenebrarum quodamniodo imitari conanlur, licet falso et imperfecte, filios lucis; unde, sicut vident Angelos ordinate olTicia sua exsequi secundum imperia sapienliorum et maiorum, similiter ipsi faciunt nialeficia; tum etiam quia filii tenebrarum prudentissimi sunt in generatione sua Et quia habent colluctationem adversus genus humanum, et regnuni eorum et exercitus, si esset divisus et sine capite, non posset stare: ideo, sicut homines proeliantes in exercitu, quantumcumque sint praesumtuosi, tamen propter odium inimicorum libenter subiacent duci imperanti et habent multos proximos el unum principalem ducem; sic credendura est esse in daemonibus. — Concedendum est ergo, quod inter daemones est praelatio.

1. Et patet responsio ad illud quod primo obiicitur de superbia, quia malitia et invidia, quam non potest superbus exercere sine adiutore, facit eum libenter alii subiici propter appetitum triumpbi.

2. Ad illud quod obiicitur, quomodo sit ibi prae-

In parte ista sunt dubitationes circa lilteram et primo quaerilur de boc quod dicit: Eos cadentes caliginosi aeris habitaculum suscepisse... ad nostram probationem: ergo videtur ex hoc, quod ultimo dicitur, quod debeant habitare in lerra, cum ad nostrum exercitium sint deputati. — Kem, in Dialogo legitur, quod quaedam comedit lactucam et statim obsessa est a daemonio; et ibidem ratio redditur, quia diabolus erat in lactuca, quam momordit: ergo videtur, quod sint in terra.

Respondeo: Dicendum, quod divina clementia et providentia locum sequestratum providit daemonibus, ne nimis acriter nos tentarent, nec tamen nimis a nobis longinquum, ut possent nos exercitare. Unde quod habitent in caliginoso aere, hoc divinae sentenliae est; quod vero ad nos veniant, hoc pennissionis est. Unde cum triplex sit aeris interstitium, si quaeratur, in qua parte sint; probabile videtur, quod sint in medio, ubi est turbulentia et vexatio et varietas impressionum; et hinc est, quod frequenter commovent ventos et pluvias. latio; dicendum, quod non est electione nec iiiolentia, sed credo, quod natura el divina institutione. A sua enim conditione data est eis vis ministrativa, et potentior imi quam ahi; et Deus ordinavit, ut minus potentes et sapientes niagis potentibus et sapientibus subessent in ministrando. Et Hugo dicit, quod « id in malo ministerium exercent, quod perficiendum ex conditione acceperunt ». Et ita sibi invicem praesunt, sicut praeessent, si essent boni; et cum cessabit status ministerii, cessabit status praelationis; et sic patet, quod de fucto est praelatio.

3. 4. Ad illud quod quaeritur, xilrnm de iure; dicendum, quod nulla omnino est praelatio de iure, quia, cum ipsi daeraones subiectis nihil praecipiant nisi conlra ius, eo quod ruperunt ius et dissipaverunt foedus sempiternum, ideo nulla manet ibi iuris obligatio, sed solum malevolens confoederatio. Nec est simile de homine, qui iuste potest praecipere servo; et ideo non valent rationes ad hoc inductae.

DuB. U.

ftem quaeritur de boc quod dicit: In isto aere caliginoso, qui eis carcer est. Videlur enim, quod nullo modo sit carcer, quia discurrunt quo volunt. — Et iterum, spirituales sunt, ergo nec prohibenlur nec detinentur corpore. — Item, ventus non potesl commovere nec conturbare radium, ergo multo fortius nec spiritum. — Item, cum non habeant visum corporalem, videtur, quod nullus locus sit eis caliginosus, nec puniri videntur tenebris corporalibus.

Respondeo: Dicendum, quod sicut ex quadam congruitate caelum empyreum est Angelis sanctis locus conveniens et aptus, tum ex luce tum ex spatiositate, ita ul recte possit dici palatium, altestans claritati et tranquillitati et amplitudini caritatis; sic, per oppositum, aer iste caliginosus carcer est, quia parvus et arctus et obscurus, non obscuritate, quae obscuret, vel arctitudine, quae angustet, sed potius, quae attestatur mentis arctitudini et frigori iniquitatis et commotioni affectionum. Et ideo recte carcer dicitur. Et sicut alio modo Scil. verbis ad nostram probationem.

locus corporalis locat spiritus, alio modo corpora; ita etiam alio et alio modo incarcerat. Et sic patent obiecta.

DuB. III.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod dabilur ei polestas a Deo tenlandi homines, quam modo non habet. Contra: lob quadragesirao primo: Non est potestas super lerram, quae possit ei comparari; ergo si vires eius excedunt nostras, potius videtur, quod Deus deberet nobis augere posse quam daemonibus; aut videtur iniuste agere et inaequaliler, dum exponit debilem forti et fortificat fortem contra debilem.

Respondeo: Dicendum, quod potestas illa, de qua loquitur lob, est potestas virtutis naturalis, non est potestas tentandi. Nam polestas tentandi debilis est, nisi fortilicetur per consensum tentati. « Debilis enim est hostis, qui non vincit nisi volentem ». Quia tamen propter noslram concupiscentiam et ignorantiam multipliciter nos decipit et allicit, ideo fortis est et adeo, quod pauci essent, qui non vincerenlur, nisi Deus eius astutiam et fallaciam restringeret, quam in fme iusto iudicio permitlet dila-

Cap. I.

Utrum boni Angeli possint peccare vel mali recle vivere.

Supra dicluni est, quod Angeli, qul perslilerunl, per graliam confirmati sunt, et qui ceciderunt, a graillud bonum cst et iustum fieri, nec tamen boiia votari Et ideo potestatem tentandi dicitur dare, non conferendo novam potentiam, sed sinendo ipsum operari secundum istam potenliam et astutiam, quam iam habel.

DuB. IV.

Item quaeritur de hoc quod dicit, quod non est fas illi spiritui, qui victus est, impugnare aliquem. Contra: probabiliter creditur, quod diabolus magnus, qui tentavit Adam, tentavit Christum et omnimode est victus: ergo videtur, quod nunquam amodo tenlet; quod est contra textum Apocalypsis. — Item, si hoc est verum, ergo videtur exercitus daemonum adeo diminutus in fine, quod tentare non possil; hoc autem falsum est, cuni fortius tentet in fine

Respondko: Dicendum, quod circa hoc diflicile esl veritatem determinare. Quod enim fiat imminutio in illo exercitu daemonum, non videtur improbabile, cum ita videamus contingere secundum legem belli, ut qui superatur amoveatur a bello; quanlum tamen et quando, difficile est determinare; unde quidquid dicat Origenes melius est dubitare, quam super hoc aliquid defmire.

Cap. II. Quod cum utrique liaheanl liberum arbitrium, no7i tamen ad ulrunu/ue ftccli possunt.

Scd cuni nec boni peccare possint, ncc niali bene parlem flccti possunt». — Hic videtur dicere, quod omnis creatura in libero arbilrio conslituta flecli polest ad bonum et ad malum. Quod si est, ergo et boni

Angeli et inali ad utnimqiie flecti possunl: ergo et cimiis, quia boni tanla gratia confirmati sunt, ut necorruptum, quod surgere ad bonum non valent.

Cap. III.

habenl Quod bofii post confirmalionem liberiu

arbitrium quam anle.

Boni vero arbilrium habenl multo liberius post confirmationem quam ante. Ut enim Augustinus tradit in Euchiridlo: « Non ideo carent libero arbitrio, est arbilrium, quod non potest servire peccato. Neque culpanda cst voluntas, aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati esse sic volunt, ut esse miseri non solum nolint, sed nec prorsus velle possint». Nnn possunt itaque boni Angeli velle inalum, caelestium mori potuit, quia peccare potuit. Nam et Angeli peccaverunt et daemones facli sunt, quorum diabolus est princeps, et qui non peccaverunt peccare

Cap. V.

Quibus modis mali angeli noscanl verilalem temporalium rerum.

Et licet mali angeli ila per malitiam sint obdurati, vivaci tamen sensu non penitus sunt privati. Nam, ut tur, ut peccare non possil, non est hoc naturae provire peccato.

Cap. IV. Quod non possunt ex natura peccare, sicut ante.

Non ergo post confirmationem Angeli de natura, arbilrio, sed ex gratia Dei. Quod ergo Hieronyinus post per gratiam ila bono addicti sunt, ut inde mutari nequeant. Ad lioc enim repugnat gratia, non nalura. scunt, iussu eius sibi revelantibus. Aliquando autem iidem nefandi spiritus et quae ipsi facturi sunt, velut divinando, praedicunt».

Cap. VI.

Quod magicae artes virtute et scientia cliaboli valent, quae est eis a Deo.

Quorum scientia alque virlute etiam magicae artes exercentur; quibus tamen tain scientia quam potestas a Deo data est vel ad fallendum fallaces, vel ad nioiuslorum patientiam. Unde Auguslinus in libro tertio

aliquid valere, nisi data desuper potestale. Dalur spiriluuni operatione viderenlur admirandi, a quibus aliquid facere pro magno desiderent, propter quod etiam nobis in Scriptura sunt prodila; vel ad exercendam, probandan) manileslandanique iustorum patientiam ».

Cap. YII.

Quod malis angelis mn serni acl nut.win materia visibilium rerum.

«Nec putandum est, islis transgressoribus angelis ad nulum servire hanc visibiliuin rerum maleriam, sed Deo potius, a quo haec poleslas datur, quantum incommuiabilis iudicat °».

Cap. Vlll. Quod non sunl creatores, licet per eos magi ranas el aiia fecerint; sicut nec boni, elsi per eorum minislcrimii fiant creaturae.

« Ncc sane creatores illi inali angeli dicendi sunt, 3. quia pcr illos magi ranas et serpentes fecerunt; non Deus originaliter eis indidit. Ipse ergo creator est ncc brmos Angelos fas est putare crcalorcs; sed pro subtiiilate sui sensus et corporis semina istarum rerum accipit, sive ad suam poenam, sive ad alioruin, vel poenam malorum, vel laudem bonorum ».

Gap. IX. Quod solus Deus sic operatur creationem rerum, sicut iustificaliotieni mentis. non potest nisi Deus, praedicareaulem exlrinsecus Evaunibus adbibcntur ». « Sed liaec ab hoininibus tanto diHicilius adhibeiitur, quanlum desunt sensuum subtilitates et corporum mobililates in membris terrenis et pigris. Unde qualibuscumque Angelis vicinas causas ab elementis contrahere quanto facilius cst, lanto mirabiliores iii huiusmodi operibus eorum existnnt celeritates. Sed non estcreator, nisi qui )rincipa!iter isla format; nec quisquam hoc potest nisi uiius creator creata sunl, sed acceptis opportunilatibus prodeunt ».

Cap. X. Quod angeli mali mulla possiml pcr naturae vigorem, quae non possunt propter Dei prohibitionem.

Illud quoque sciendum est, quod angeli raali ciuaedam possunt per naturae subtililatem, quae tamen

(luid per ipsius naturae suae conditionem facere non sinanlur, homini explorare difficile est, immo impos-

Supra egit Magister de aversione et conversione. In hac parte agit de confirmatione et obstinatione. Et dividitur haec pars in duas. In prima agit de conflrmatione et obstinatione. Secundo vero de consequentibns ad haec, ibi: Et licet mali angeli etc.

Prima pars habet quatuor particulas. In prima oslendit, quod alii Angeli post conversionem et aversionem sunt per gloriam conflrmati, et ahi

per mabtiam obstinati. In secunda quaerit, utrum

Ad intelligentiam huius partis circa duo incidit hic quaestio.

Primum est de obstinationis malignitate quantum ad malos.

Secundum est de liberi arbitrii immutabilitate quantum ad bonos et malos.

Quaeritur igitur primum, utrum affectio vel voluntas daemonum possit rectiflcari. Et quod non, videlur.

1. Primo, Damascenus - dicit, quod « hoc est

casus, quod hominibus mors »: sed homo post mortem non potest recuperare bonam et rectam voluntatem, quam amisit in vita: ergo etc.

Circa primum quaerunlur tria. Primo quaeritur, utrum in daeraonum volun- Secundo, utrum sit in eis malae volunlatis Tertio, utrum sit in eis malae voluntatis intensio. 2. llem, Augustinus in libro de Fide ad Pe-

3. Item, boc videtur ratione. Similis est ratio

In codd. I Q bene addilur boni.

in boiio: ergo el inali stalim ut peccaverunt, obstinati sunt in maio: sicut ergo boni non possunt cadere, ita nec mali resurgere.

4. Uem, gravius peccavit Angelus quam liomo, ergo et gravius del)et puniri; sed peccatum hominis punitum fuit aliqua poena irremediabili, ut poena mortis, de qua nullus evadit: ergo necesse fuit, peccatuni Angeli, quod erat mors spiritus angelici, puniri poena mortis. Sed non potuit puniri poena mortis naturae: ergo necesse fuit, ipsum puniri poena damnationis aeternae.

Sed contra: 1. Ad rectificationem voluntatis duo sufliciunt, scilicet haec: condonalio divinae misericordiae et contrilio poenitentiae; sed utrumque horum est possibile circa angelos lapsos esse: ergo et voluntatem eorum rectificari. — Quod autem possit esse condonatio misericordiae, ostenditur: quia misericordia Dei est infinita, peccatum luciferi ct daemonum est finitum; sed infinitum vincit et superat finitum: ergo divina misericordia potest remittere illud peccatum. Si lu dicas, quod potest de potenlia, sed non de condecentia; contra: decet misericordiam Dei summe manifestari, cum sit summa: ergo si sic manifestatur in summo, scilicet in remittendo maximum omnium peccatorum; et hoc fuit peccatum luciferi: ergo decet ipsum illud condonare. — Quod autem possit esse dolor poenitentiae in diabolo, ostenditur: quandocumque aliquis sentit sibi adesse quod odit, et abesse quod diligit dolet et tristatur, quia, sicut dicit Augustinus, de Civitate, decimo quarto: « Dolor est disscnsus ab his rebus, quae nobis nolenlibus accidunt»; sed diabolus scit, se ex peccato suo amisisse illam nobilitatem, quam habebat in caelo, et incurrisse poenam in inferno, el primum maxime diligit et secuncium maxime odit: ergo poenitet de hoc quod fecit vel quod voluit, vel saltem possibile est, ipsum aliquando ad hunc statum devenire, si modo non est. — Ergo potest ex parte Angeli esse dolor poenitentiae, ex parle Dei condonatio misericordiae: ergo etc.

2. Item, hoc ostendilur, quia, si voluntas Angeli non potest rectificari, aut hoc est ex parte Dei, aut ex parle Angeli, aut ex parte peccati.

Ostenditur igitur primo, quod non sit ex parle Dei, triplici ratione. Prima est liaec: obstinatio malae voluntatis vel impossibilitas ad rectitudinem voluntatis est defectus, non positio, ergo non habet causam efficientem, sed de/icientem; sed Deus nullius est causa deflciens: ergo non est causa vel ratio huius impossibilitatis. — Secunda est haec: « Deus antecedenter omnes homines et Angelos vult salvos fieri, ut dicit Damascenus, quia non creavit sive plasmavit ad poenam, sed ad gloriam ». Si ergo non vult angelos malos beatificari, hoc est ovmlnte consequente; sed « volunlas cojweuens est concessio ex causa nostra >: ergo alia ratio est ulterior, quare hoc concedit: non ergo voluntas Dei. — Tertia est haec: si diabolus veniam peteret, Dominus non repelleret, quia, sicul dicit Ambrosius, « ipse recipit confugientes ad se; hoc iustitiae est»; sed contra iustitiam Deus nullo modo facit. — Praeterea, quantumcumque homo Deo servierit, si poenitet de bonis, Deus bona praeterita non acceptat: ergo similiter, si poenitet de malo, Yidetur, quod mala remittat; et hoc spectat ad summe misericordem: ergo ratio, quare voluntas diaboli non potest rectificari, non polest principaliler venire ex parte Dei, ut patet ex hac triplici ratione.

Ostenditur etiam, quod non ex parte naturae Angeli venit haec impossibilitas. Primo aucturitate Augustini, de Fide ad Petrum: « Si Immana natura, postquam a Deo aversa bonitatem perdidit voluntatis, ex se ipsa rursum halere potuisset; multo possibilius hoc natura haberet angelica, quae quanto niinus gravatur pondere terreni corporis, tanto magis hac esset praedita facultate ». — Item, hoc videtur secundo ratione, quia Angelus peccando non amisit arbitrii libertatem, quoniam libertas arbilrii est ei naturalis; sed ratione liberi arbitrii erat susceptibilis rectitudinis a sui natura: ergo adhuc, quantum est ex parte naturae suae, est susceptibilis. — Item, si natura Angeli esset causa illius impossibilitatis, et cuiuscumque res per modum naturae est causa, Deus similiter est causa; quia sola voluntas adversatur Deo: ergo Deus esset causa, qui lalem naturam fecit; si ergo nullo modo Deus est causa impossibilitatis ad bonum, nec natura Angeli.