Distinctio II

Respondeo: Dicendum, quod Magister respondet sufficienter et bene. Sufficienter quidem, quia cum sit duplex via cognoscendi opera Dei, scilicet fide el inlelligentia, ad soliditatem fidei sufficit scire, quod Deus voluit, quem credit niliil velle nisi rationabile; unde in prima responsione satisfacit fidei, et haec responsio in omnibus fideli ut fldelis est, plene suflicit. — Ad soliditatem intelligentiae redditur ratio; et cum non possit reddi ratio vel causa ex parte Dei, redditur ex parte creaturae. Et haec est raanifestatio divinae bonitatis in suo opere, in quo debet se manifestare non solum propter nostram indigentiam, verum eliam ad suam gloriam; et sic patent obiecta. Respondetur etiara hic causa efficiens et finalis, et sic sufficienter et plene. Primo omnium creata est sr/.p«e«/M », quod intelligitur de angelica iialura, quae in Scriptura saepe vita, sapienlia et lux dicitur. Nam snpieiilia illa, quae Deus est, creata iion est. Filius enim, sapienlia Palris est genita, non facta nec creala; ct tota Triiiilas una sa- 5 Clr. supra a. 2. q. 1. — Idem dubium solvit B. Albert., hic a. i.

videnlai, et ita post ipsam facta videntur caeliini et terra, et ipsa facta anle caelum et terram. Iterum, si in principio creavit Deus caelum et lerrani, niliil factum csl ante caeluin el terram; nec ipsa sapienlia prius lempore creati sunt Angeli quam illa corporalis tamen dignitate. Quod auteni simul creata fueril spirisim - aperte ostendit dicens, per caelum et terram.spiritualem corporalemque creaturam intelligi. Et haec creata sunt in principio, scilicet temporis, vel in principio, quia primo facta sunt.

l:.p. U.

Quod nihil factum est anle cnelimi et terram.

Anlea enim nihil factum est, nec etiam lempus factum est ante spirilualem. scilicet angelicam naturam, et ante cor)oralem, scilicet materiam illam quatempus in tempore crealum est, quia non fuit lempus antequam essel caelum et lerra. Uiule Augustinus in

Cap. IY.

Ubi Aru/eli mox crea.ti fuerint.

lam est ostensum, quando creala fuerit angelica natura. Nuiic autein attendendum esl, ubi facla fuerit. Testimoniis quarundam auctoritatum evidenter monstraquod secunda die factum est, sed caeluni s)lendidum, non a calore, quod statim factum Aiigelis est replelum, quam esset tempus, et uon in tempore coepit esse dominus, quia fuit dominus temporis, quaiido coepit esse tempus, nec utique lempus coepit esse in tempore, quia non erat lempus, anlequam inciperet lempus.

Cap. III.

Quod sim.ul mm tempore et cum mundo coepit spiritualis creatura. et corporalis.

Simul ergo cum tempore facta est corporalis et spiritualis creatura, et siinul cum mundo; nec fuit per Epislolam ad Titimi aliud videtur sentire riicens: « Sex millia necdum noslri temporis implentur annorum, et quantas prius aelernitates, quanta tempora, mensuris, et Deo iubente. substiterunt »! His verbisqnidam adhaerentes dixerunt, cum mundo coepisse temdixisse non ila seiiliendo, sed alioruin opinionem refeligi volunt, ubi Scriptura dicit: In principio C7'cavit Deus caelum et terram. « Caelum, iiupiit Strabus, nou visibile ririnamenliim liic ap])cllat, sed empyreum, id est igiienm vel inlelleclualc, quod iioii ab ardore, Caelum enim, in quo.posita sunt luminaria, nou in

empyreo et cum iiilornii maleria omnium corporalium.

Cap. V.

Quod simul creata est visibilium materia et invimbiUum natura, et utraque inforniis.

Simul ergo visiljilium rerum materia et invisibiliuin natura condita est, et utraque ew/'o/w«.s fuit secunduin aliquid, et formata secundum aliquid. Sicut enim corporalium materia confusa et permixta, quae secundum Graecos chaos dicta est, in illo exordio conditionis primariae el formain confusionis habuil, et non habuit formam distinctionis et discretionis, donec postea forlualis et angelica natura in sua conditione secundum naturae habitum formata fuit, et tamen illani, quam

Quando creati sunt Anneli

Supra egit Magisler de rerum productione in generali. In hac parte agit de productione rerum iii speciali. Et ([uoniam triplex est differentia creaturae, scilicet spiritualis et corporalis et composita ex utraque, ideo haec pars habet Ires. In prima agit de conditione spiritualis creaturae. In secunda de conditione corporalis creaturae, infra distinctione duodecima: Ilaec de angelicae naturae etc. In tertia de conditione naturae ex utrisque compositae, scilicet humanae, infra distinctione decima sexta: //w excursis, quae supra de liomine. Priina pars liabet duas. In prima determinat, quales facti sunt Angeli ex prima conditione. In secunda deterniinat, quales facti sunt ex aversione et conversione, infra distinctione quinta: Post haec consideratio adducit etc. Prima pars lialiet duas. In prima determinat, quando

Ad intelligentiam liuius partis, in qua quaeritur de mensura conditionis angelicae naturae, duo principaliter quaeruntur.

Primo de mensura eius in se.

Secundo per comparationem ad mensuram esse corporalis naturae. ponens praemissa vcrba Genesis, per caehmi dicit intelligi informem naturam spiritualis vitae, sicut in formatur; per terrr™ corporalem materiam sine omni qualitate, quae apparet in materia formata.

Cap. VI.

Quomodo dixerit lucifer: Ascendam in caelum.

Hic quaeri solel, si in caelo empyreo fuerunt Angeli, slatim ubi facti sunt, quomodo, ut legitur in Isaia, dicit lucifer: Ascendam in caelum et exaltabo lum vocat Dei celsitudinem, cui ijariticari volebat, et est lale: Ascendam in caelum, id est ad aequalitatem Dei. tle niensura durationis eorum. et ubi creati sunt Angeli. In secunda vero, quales creati sunt, infra distinctione tertia; Ecce ostemum est, ubi Angeli etc.

Prima pars habet duas. Primo enim determinat, gMa?i(to Angeli creati fuerunt; in secunda, ubi, infra distinctione eadeiu: lam oslensum est etc. Prima pars liabet quatuor particulas. In prima praemittit prooemium, in quo aperit suam intentionem. In secunda vero movet duljitationein circa durationem sive initium vel mensuram angelicae conditionis, ibi: Quaedam auctoritates videntur. In tertia deterrainat veritatem et confirmat, ibi: Videtur itaque, hoc esse tenendum. Quarto vero et ultimo veritatem praedeterminatam et probatam concludit, et auctoritatem in oppositum deterininat, ibi: Sinml ergo cum tempore etc.

Circa primum Iria quaeruntur.

Priino, utruin spiritualia habeant mensuram propriam.

Secundo, utruni haijeant mensuram unicam.

Tertio, utrum habeant mensuram simplicem aut compositain, sive stantem vel successivam.

3 Cap. i, 13.

Circn primum sic proceditur. Quod habeant propriam mensuraHi, primo videtur:

1. Per Philosophum in libro de Causis, in penpropositione: «Interrem, cuius substantia et operatio est in aeternitate, et rem, cuius substantia et operatio est in tempore, est res media, cuius substantia est in aeternitate et actio in tempore »; sed lioc non potest intelligi de aeternitate increata: ergo de creata: et hanc distinguit a tempore et ponit mensuram substantiarum spiritualium et incorruptibilium: ergo videtur etc.

2. Item, Ecclesiastici primo: Omnis sapientia a Domino Deo est, usque ibi. ante aevum: ergo si ante aevum dicit quid increatum, aevum dicit quid creatum; non substantiam: ergo mensuram; non rerum materialium, sed spiritualium; et haec dilTert Qui lempus ab aevo

Ire iubes: ergo etc. Omne enim quod exit ab alio. differt ab eo.

3. Item, Dionysius de Divinis Nominibus in capitulo de aevo: « Proprietas aevi est antiquum, inveteratum, secundum totum esse mensurans, temporis vero in aUeratione aliter et aliter se habens »: ergo si idem non se habet sic et aliter simul et seinel, non est eadem mensura tempus et aevum. Sed aevum est mensura durantiura perpetuo, et talis est natura angelica: ergo.

4. Item, sicut se habet unitas ad distinctionem, ita nunc ad durationem; sed in spiritualibus non soluni est reperire distinctionem secundum substantiam. verum etiam eius mensuram: ergo pari ratione et esse Angeli mensuram durationis liabet; sed non tempus, cum non varietur nec mutetur: ergo aham mensuram propriam.

5. Item, omne quod habet esse limitatum actu, habet mensuram, per quam potest cognosci eius lirnitatio; sed tale est esse omnis creati: ergo etc; arguatur ut prius.

6. Item, mensura durationis respicit modum durandi; sed spiritualia habent modum suae durationis differentem a corporalibus, maxime a mutabilibus, cum durent perpetualiter et immutabiliter: ergo per istam mensuram habent mensurari. lem vero per loca et tempora »: ergo spiritualis naturae mensura est tempus.

7. Item, Beda: « Quatuor fuerunt primo creata: angelica natura, materia prima, caelum empyreum et tempus ». Si ergo tempus stat pro mensura, ergo aul spiritualia in principio non habuerunt mensuram, aut non habuerunt aliam a corporalibus. aut Beda fuit insufficiens in illa enumeratione.

8. Item, ratioiw videtur. Unus est locus, qui est continentia visibilium et invisibilium, ut empyreum: ergo si mensura, quae est tempus, non est minoris appropriationis quam locus, ergo videtur quod unum sit tempus, in quo sint spiritualia et corporalia: non ergo habent mensurani propriam.

9. Item, sicut idem est numerus, quo mensurantur decera canes et decem homines, sic idem est nuraerus, quo numerantur decem Angeli et decem homines: si ergo spiritualia non habent aham raensuram distinctionis quam corporalia, ergo nec aliam mensuram durationis.

10. Item, homo beatus et Angelus mensurantur eadera raensura, quia oranes beati; sed hbmo beatus habet idem esse cum se non beato, ergo et eandem mensuram: ergo eadem mensura mensui'atur homo viator, qua Angelus, ergo et quaelibet natura corporalis: non ergo habet raensnram propriam.

(). Iteni, per impossibile: si habet meiisurain, aut est substanlia, aut est accidens; non subslanlia: ergo accidens. Si accidens, in quo genere? Non nisi in genere quantitalis; non discretae: ergo continuae. Sed non est linea neque superficies, nec corpus nec locus: ergo vel est tenipus, velnihil: aut ergo angelica nalura nullani habet mensuram, aut si habet, non habet propriam. Creaturae spirituales secundum earum esse immutabile habent propriam mensurani, diversani a tempore, quae dicitur aeviternitas.

Respondeo: Dicendum, quod cum quaeritur, utrum angelica natura habeat mensuram propriam, diversam a tempore, distinguendum est, quia aut loquimur de mensura spiritualiuni secundum esse, quod non mutatur, aut secundum affectiones. Si ergo de mensura loquimur, quae respicit esse, et quae dicitur aevum, hoc modo consuevit ab anti- -2. quis doctoribus responderi: aut loqueris de diversitate in genere mensurae, aut in genere entis. Si in genere men.surae, sic oportet ponere differentiam, sicut ostendunt auctoritates et rationes ad primam partem inductae. Si vero loqueris de diversitate in genere entis, sic triplex fuit opinio.

Nam quidam dixerunt, quod sicut locus et I. superficies idem sunt per essentiam, differentia secundum comparationem, sic idem est nunc aevi et temporis, sola comparatione differens. Nunc enim respicit substantiam rei; substantia autem primi mobilis quantum ad esse omnino est immobilis: comparata auteni ad situm, est mobilis. Et primo modo mensuratur nunc aevi, secundo modo nunc temporis, ita quod idem est nicnc, diversimode comparatum, sicut idem ultimuni, comparatum ad corpus arabiens, est superficies, comparatum ad corpus ambilum, esl locus. — Sed illud non potest stare, quia circa ultinuim corporis illae duae comparationes non sunt incompossibiles; sed nunc tem- 1 Cfr. Aristot., de Pniedicam. c. de Quantitate, ubi liae poris et aevi habent proprietates incompossibiles circa idem. Nam, sicut dicit Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum, hoc, scilicet nunc aevi, est stabile, illud, scilicet nunc temporis, est fluxibile; sed impossibile est, quod unum et idem et secundum idem simul moveatur et stet.

Et ideo est secunda positio, quod ipsum nunc sequilur essentiam materiae primae. Sicut igitur materia in omnibus est eadem per essentiam, differens per esse; sic nunc temporis et aevi idem est pcr essentiam, non sicut individuum, sed ad modum materiae idem per essentiam, differens autem solum quantum ad esse. Et hi posuerunt, quod omiiis rei quidditas mensura eadem per essentiam mensuratur. — Sed nec illud multuni est intelligibile. Cum enim aevum esse stabile et quietum respiciat, quod quidera habet materia a forma perfecta, et haec mensura non respiciat nisi esse actuale et iiiodum essendi completum; videtur, quod aevum non possit sic accipi ex parte materiae, quidquid sit de terapore. Cum ergo modus durandi essentialiter et formaliter differat hinc inde, patet etiam, quod meiisura propria.

Et ideo est tertia positio, quod spiritualia habent mensuram diversam a tempore, non solum in genere mensurae, verum etiam in genere entis; et hoc non solum comparatione, sed etiani secundum substantiam et formam. Quidquid autem sit de diversitate in genere entis, diversitatem tamen secundum modum mensurandi nemo est qui negare possit. Et hoc sufQcit quaestioni praesenti, qua quaeritur, utrum spiritualia habeant mensuram diversam a corporalibus. Dicendum enim, quod sic.

Quod si quaeras, quae sit illa; respondendum secundum Sanctos et philosophos, quod dicitur aelernilas creata aut aevuni; sed quoniara aeternitas proprie accipitur pro increato, el aevum frequenter accipitur pro tempore, ideo proprio potest aeviternitas appellari. Sic respondendum est, si quaeratur de mensura, quae respicit ipsum esse spiritualis creaturae, esse, inquam, immutabile et perpetuura. — Si autem quaei'alur de mensura an-.Melaph. text. 12. et I. dc Caelo et mundo, text. 93.), qui

gelicarum affectionum, ulrum illa sit a tempore diversa; hoc habebit quaestionem inlVa. Nunc autem plamuB est, quod illa mensura, quae dicitur aeviternitas, variationem affectionum non mensurat, ut dicit Augustinus ad Orosinm. Aevum enim solius esse incommutabilis est mensura.

Concedendum igitur, sicut ostendunt rationes, quod aliquo modo spiritualia habent mensuram propriam respeclu temporis et temporalium.

1. Quod ergo obiicitur, quod spiritualis natura op- raovetnr per tempora; iam patet responsio: hoc g. j.j quantum ad affectiones, non quantum ad esse.

2. Quod obiicitur de quatuor primo creatis, dicendum, quod nomen temporis extenditur ibi ad omnis durationis mensuram, cuius est ponere principium; unde valde large accipitur et comprehendit aevum, ut melius infra patebit.

3. Quod obiicitur de loco, non valet, quia locus corporalis non est mensura spiritualium, quamvis contineat; aevum autem rnensurat et conformatur; ideo non valet: est unus locus non mensurans, in- ergo unum tempus mensurans. — Si quaeras a me, unde hoc; dicendum, quod Angelus vere habet durationem, sed non habet extensionem; et ideo habet mensuram durationis, non extensionis.

4. Quod obiicitur de numero, dicendum, quod non est simile, quia idem est modus distinctionis in spiritualibus et corporalibus; sed non est idem

modus durationis. Ideo eadem est secundum speciem mensura distinctionis, non sic eadem mensura durationis.

3. Quod obiicitur de homine beato et Angelo, dicendum, quod mensura consimili mensurantur, scilicet aevo, quia consimilem habenl modum durandi; sed homo viator non mensuratur consimili mensura, quia, quamvis habeat idem esse, habet tamen modum essendi et durandi alium; et mensura non lantum esse, sed etiam modum durandi respicit.

4. Quod quaeritur: in quo genere sit mensura angelicae durationis; aliqui dicunt, quod non est quantitas nisi quantitas virtutis, et ideo non est in genere quantitatis proprie — Sed si vere mensura est, quomodo non est quantitas vera?

Ideo dicunt alii, quod est in genere quantitatis sicut principium. — Si tamen quaeratur, cuius sit principium, cnm dicat mensuram diversam a tempore, ut ostensum est; dilficile erit assignare Et ideo sanius potest dici, quod sicut tempus ponitur in substantiis spiritualibus quantum ad affectiones, secundum Augustinum, licet consideratio Philosophi ad illud nou conscenderit; sic et mensura ponitur differens specie ab aliis quanlilatibus, licet de illa non loquatur Philosophus, quia mensuras rerum inferiorum determinare intendebat. Nec ponitur ex hoc in ipso insutlicientia; et si etiam poneretur, non esset propter hoc a veritatis tramite aliquatenus discedendum.

prie; et sic tot sunt aeva, quot aeviterna. Alia est e.xtrinseca

Secundo quaeritur. utfuni spiritualia habeant mensuram unam per essentiam: et hoc est quaerere, utruni sit unum aevum oinnium aeviternornin. Et quod non, videtur.

1. Dionysius de Divinis Nominibus: « lp.se est aevorum »: ergo plura sunt aeva: non per interruptionem, ita quod unum post aliud: ergo per diversitatem simul existentiuni.

2. Ilem, unitas accidentis venit ttb unitale suljiecti; sed non est ponere unum subiectum omnium;ieviternofmn, cum quaedam spiritualia non habeant aliquod commiuie, ad cuius aspectum mensnrentur: ergo non est [ionere, aevum esse unum. Quod aulem iinllum habeant taie subiectum, quod sit contentivum spiritualium, hoc aiiparet, quia illud haberet excellentiam et intluentiam et continentiam respectu aeyiternorum, sicut primnm mobile respectu temporttlium; sed tale respectu subslantiarum spiritualium inveniri non potest, ut [latet discurrenti per singula: ergo etc.

3. Itera, omnibus aliis corruptis, [)ossibile est, unicum Angelnni remanere, cum non dependeat ab aliis;etsi remanet in me coiupleto, habet mensuram consequenlem illud e.s:-se. et hoc est aevum: ergo 1 Cap. 3. g S, et c. 10. 3. in fine, ubi loquilur de Deo, remanet aevum. quohbet Angelo remanente, et totum remanet et perfectum: ergo quot sunt Angeli. tot sunt aeva.

4. Item, aevuin est mensura rei perfectae et multum habentis de specie sive de forma: si ergo aevum maxime consequitur ease completum, cum illud noii sit unuiu nuinero, sed tantum specie, videtur, quod aevum silunum tanlum secundura speciem.

CoNTRA Hoc 1. arguitur a simili. Sicut se habet terapus ad tempnralia, ila aevum ad aeviterna: sed tempus est unum, quod mensiirat omnia temporalia, sicut Anselmus dicit et Philosophus: ergo similiter unum est aevnra, quod mensurat omnia aevilerna.

2. Itera, hoc videtur a minori. Maior est varietas et diflorraitas in rebus mntabilibus quam in rebus iramulabilibus: si ergo rautabilia orania possunt unica mensura per essenliam mensurari, ergo multo fortius aeviterna.

3. Ilem, hoc videtur a lausa. Positio enira multorum est, quare tempus unura potest esse: quia, quaravis sit accidens, tanien est mensura extrinseca, sicut locus. et quia non est accidens situale; sed hoc totum invenitur in aevo: ergo etc.

4. Iteni, si plura sunt aeva, aut ergo simul, aut consequenter. Non consequenter, cuni quoillibet sit infuiitum a parte post; non simul, quia quae sunt siniul, sunt in eodem instanti, ergo si aeviterna sunt simul, sunt in eodem nunc aevi: ergo si omnium aeviternorum est unum nimc, ergo unum aevuni per essentiam.

c 0 N c L u s I 0. Licet oninium tempo7'alium sit ununi tempus, tamen quot sunt aeviteiim, tot sunt aeva.

Respondeo: Ad liuius quaestionis intelligentiam praenotandum est, qualiter intelligitur unitas in tempore. Sciendum autem, quod tripliciter tentaverunt aliqui unitatem temporis accipere, secundum quod accidens habet tripliciter comparari ad subiectum. Habet enim ibi causam, existentiam et apparentiam.

Dixerunt ergo aliqui, quod tempus est unum 1- ratione subiecti, in quo primo est et per se, quo remoto, removetur et tempus. Unde dixerunt, quod tempus est ununi, quia est in primo mobili, cuius motu cessante, cessat et tempus. — Sed illud non sufficit dicere, quia, sicut dicit Augustinus, si cessaret motus prirai mobilis, adliuc posset moveri rota figuli; et constat, quod mensuraretur ille motus: ergo non tantum est ibi, immo et in aliis rebus mobilibus. Itein, tempus est in affectionibus et cogitationibus liberi arbitrii, quod non sujjest motui caelesti, sicut vult Augustinus -.

Et ideo dixerunt alii, quod tempus est unum 3. ratione subiecti, in quo primo apparet. Cuni enim tempus sit numerus sive mensura motuum, et numerus iste secundum essentiam et habitum sit 'in re mobili vel mota. in qua est prius et posterius, secundum actualem vero numerationem sit a parte animae, sicut vult Philosophus et Augustinus, cuni anima omnes motus et mutationes numeret aspiciendo ad mensuram motus primi mobilis, scilicet per diem, annum ethoram; voluerunt dicere, quod unum est tempus ratione subiecti, in quo prirao apparet; quia, etsi omnia habeant proprias periodos, > Cfr. Averroes, IV. Phys. te.t. 98. et 130, ubi dicit, tamen omnia numerantur et mensurantur per raensuram motus regularis et certi et nobis nolissimi, scilicet motus mobilis primi. — Sed illud non sufficit, quia dicit Philosophus de Caelo et mundo% quod si essent duo mobiha prinia, adhuc ununi esset lempus. Tunc non posset dici unum ratione subiecti, in quo primo esset, nec in quo primo appareret, cum utrumque esset aeque primum et evidens; nec ratione animae, quia tempus non est numerus numerans, sed numeratus, ut Philosophus vult, et tempus est dispositio rei extra, non fictio animae.

Et ideo dixerunt tertii profundius, quod unitas temporis sumitur ab unitate subiecti, a quo causatur; subiectum autem, a quo causatur, est materia ut mulabilis, et ita ut ens in potentia. Nam materia, ut est in acquisitione formae, mutatur, et sic est ens in potentia; et ideo tempus maxime inter omnia accidentia se tenet plus cum materia. Sicut igitur materia una est per essentiam, differens per esse, una non unitale universalitatis nec singularitatis, sed medio modo, sic et tempus in omnibus hbus. motus definitur per id ad quod est, unde motus respicit motorem et mobile et terminuni; tempus autem respicit ipsam durationem variam et successivam, quae venit ex potentia rei mobilis. Et quia motus naturae durantis consimilis est % et natura illa, supra quam fundatur, est una numero; ideo tempus non tantum est unum specie in omnibus temporalibus, immo etiam quantum ad essentiam unum numero, differens per me, sicut posuerunt omnes sapientes, qui circa hanc materiam locuti sunt. cendum, quod omnes aliae, elsi esse incomplelum habeant in materia — nam sunt in materia dimensiones inflnitae — tamen esse completum ipsarum est a materia existente sub forma. Tempus autem habet esse ex hoc, quod materia tendit ad formam, propter hoc quod causatur a motu, qui est «entelechia entis in potentia », et ideo tenet se maxime ex parte unde haec aucloritas niale cifatur hic. Verba Aristotelis vide

materiae, et ideo mininie distinctum. Nec dico, quod teinpus sit in ipsa materia, omni forma circuinscripta, ()uia hoc esset contra Augustinum, duodecimo Confessionum, quia non est vicissitudo aliqua in materia, nisi cum in ea est aliqua forma; sed quamvis sit in materia, quae est sub forma et ab ipsa causetur, magis tamen causatur a materia, ut tendit ad formam, et hoc est in materia ratione suae potentiae.

Secunduin liunc Triplicem modum nisi sunt alivisibilibus est reperire continentiam localem. Et sicut tempus in primo mobili fundatur, sic aevum - in prima intelligentia, quae virtualiter alias continet et in alias influit. — Sed ista positio non potest stare. Priino, quia omnes intelligentiae in incorruptione habent aequalitatem, sicut in sequenti distinctione dicitur. Secundo, quia conservatio inlelligentiarum immediate pendet ex Deo. Tertio, quia, si illa intelligentia destrueretur, tunc fundamenlum aevi periret; et possibile fuit, illam peccasse, imino forte peccavit, cura diabolus credatur fuisse excellentissimus Angeloi-um

Et ideo alii collati sunt assignare unilalem i'aiiumo omnimode quietum est. — Sed nec illud sufficit, quoniam immortalilas et immutabilitas per prius est in subslantiis spiritualibus quam corporalibus, cum sint digniores, et dignius non habeat mensurari per aspectum ad minus dignum.

Et ideo tentaverunt alii accipere unitatem ex fluenfiam, quae quoniam una est. unuin est aevuni, meiisurans ipsam. — Sed nec illud potest stare, quoniam influentia illa aut active, aut passive inlelligilur. Si de activa, non est aliud quain Deus, et ila noii liabet aevuin iiiensuram. Si de passiva, tot sunt, quot sunt suscipientes.

Et ideo non restat alius inodus nisi per unitatem materiae, sicut prius dictiiiii est de tempore. Sed inulti negant, intelligeiilias habere materiam.

1. Hic agitur de unitale lum leniporis, lum aevi, et non de unilate spedfica, sed de unitate secundum numermn, ut Sed quidquid sit de lioc, tamen aevimi respicit esse actuale et esse stabile, sed tempus materiam ut in potentia. Et ideo sicut unitas temporis conformatur materiae, sic unitas aevi conformatur formae, non inquam formae, in quantum haec vel illa, sed in quanlum immutabilis.

Unde sicut linea in corporibus quantumcumque Et sic concedendae sunt rationes probantes, non esse unum aevum aeviternorum, sed multa. ad temporalia; dicendum, quod non est simile, quia cum tempus, quantum est de se, respiciat variationem et motum, consequitur ipsa, quorum est mensura, ratione illius principii, per quod sunt entia in potentia; et quia illud unicum dicitur esse per essentiam, ideo et tempus. Aevum autem de sui ratione propria respicit esse completwn et stahile, et ideo magis respicit formam; et ideo nnn habet unitatem nisi universalitatis sive conformitatis, sicut et alia accidentia.

2. Quod arguitur a minori, quod temporalia habent unain mensurani; iam patet, quod non est locus a minori, quia illa variatio, ratione qua dicitur esse in potentia, respicit ipsum materiale principium, et ideo fecit recedere a distinctione; non sic est in aevo.

3. Quod obiicitur, quod tempus est uiium, quia est accidens extrinsecura, non situatum vel situale; dicendura, quod falsum est; ista enim non est causa, sed magis illa quae praedicta est.

4. Qund obiicitur: si suiit plura aeva, aut simul, aut non siniul; dicendum, quod simul. — Quod ergo obiicitur: ergo in eodem mmc; dicendum, quod esse simul in duratione est dupliciter: aut per mensurae concomitantiam, aut per mensurae unitatem et indifferentiam. Cum autein dicitur Deus, homo et Angelus esse simul; dicendum, quod hoc dicitur per mensurae concomitantiam. Cum autem dicitur; Petrus et Paulus simul sunt vel currunt, huc polest dici per mensurae unitatem et indifferentiam; et ideo non sequilur, quod si aeva aeviternorum sunt simul, quod siiit unuin. tio, communior sententia unitatem temporis afTirmabat. In quo

gelus». Hanc sentenliam;i!iquatenus approbat Richard. a Med.

Utrum spiritualia habeant Tertio quaeritur, utrum spiritualia habeant mensurain permanentem, aul successivam. Et quod permanentem, (i,xcmem priori et posteriori, videtur primo auctoritate, deinde ratione.

1. Et auctoritate sic: Augustinus duodecimo de nec futura, quasi nondum sit »: ergo tota est praesens, ergo permanens, non succedens.

2. Item, Augustinus undecimo Confessionura -: « Si praesens tempus staret et non transiret in praeteritum, esset aeternitas »; sed non propter hoc esset aeternitas increata: ergo esset aeternitas creata; et hoc est aevum: ergo aevum habet nunc non transiens: ergo etc.

3. Item, Philosophus: «In perpetuis non differt esse et posse »: ergo potentia est in toto suo actu, ergo niliil exspectat, ergo totum siinul: ergo nuUa est ibi successio vel prioritas.

4. Item ratione: proprietas debet respondere substantiae, ergo substantiae simplicis mensura debet esse simplex; sed substantia spiritualis est simplex: ergo et eius mensura. Sed eius mensura est aevum: ergo simplex est: ergo non habet prius et posterius. hic q. 3. — Dionys. Carth., hic q. 2.

vel successivam mensuram.

5. Item, omne successivum reducitur ad permanens, ergo prius et posterius successivum ad prius et posterius permanens; sed prius et posterius permanens est in sola magnitudine: ergo quod caret priori et posteriori permanente caret et successivo. Sed talis est Angelus: ergo etc.

6. Item, ubi est prius et posterius, ibi necessario cadit aliquid novum, quod de posteriori fit prius, et per hoc lapsus in praeteritum, et aliquid in vetus; sed in perpetuis non est aliqua mutatio nec innovatio: ergo nec successio.

7. Item, ubi est prius, ibi est aliqua exspectatio respectu eius quod posterius est et nondum habitum est; sed in Beatis perfecte nuUa cadit exspectatio, quia evacuatur omnino fides et spes, et habent omne quod habituri sunt: ergo nuUo modo est ibi prius et posterius.

CoNTRA: 1. Hieronymus ad Marcellam: « tum Deus est. qui non novit fuisse vel futurum esse »: omnis ergo creatura in sui esse lialiet praeteritionem sive /ume et /bre: ergo habet in sui duratione successionem.

2. Item, Anselmus in Proslogio tractans illud verbum: Dominus regnabit in aeternum et ultra, dicit, quod hoc dictum est, non quia post aeternimagis ordinem prioritatis et posteriorilatis v. g. tempus. Libr.

tatem sit aliquid, sed quia Dei aelernilas, quae tola simul est, excedit aeternitatem creaturae, quae uon oninino est tota simul; ista est sentenlia: ergo idem quod prius.

3. Iteni, raftbne videtur: unitas angelica deficit ah unitate divina, ergo simplicitas aeternitatis creatae a simplicitate aeternitatis increatae: si ergo hoc verum est, ergo habet compositionem aliquo modo. Sed couipositio in duratione ponit prius et posterius: ergo etc.

4. Ilem, lioc ipsum videtur, quia mensura durationis angelicae non est ipse Angelus, inuno differt ab Angelo, sicut mensura a mensurato; sed mensura secundum veritatem est in genere quantitatis, et talis est divisihilis, ergo habens partes: ergo etc. Si iu dicas, quod est quantitatis principium sicut punctus; contra: punctus non habet complete rationeui mensurae, sed est principium memuva.e; aevum autem vere et proprie est mensura: ergo non potest esse sicut principium.

5. Item, Angeli duratio est inflnita: si ergo est tota simul in actu, ergo aliquod creatum est inflnitum actu. Sed hoc est impossibile: ergo etc.

6. Item, in eo quod habet totum esse simul, ideni est fuisse et esse et futurum es'<e; sed quod fuit, impossibile est cogitari non fuisse, si intelligatur fuisse: ergo si in aeviterno idem est fuisse et fore, ergo impossibile est cogitari non fore. Hoc autem falsum est, quia hoc est proprium solius Dei: ergo etc.

7. Item, si totum esse praesens est, ergo non differt esse et fuisse: ergo quod nunc non est, nunquam fuit, et si fuit, est. Sed Deus non potest facere, quod fuit non fuisse: ergo non potest facere, aeviternum non esse. Sed hoc est manifeste falsum: ergo etc.

8. Item, si tolum esse aeviterni simul est, et tota duratio sine priori et posteriori, ergo non est ibi magis longum el minus longum: ergo anima beati Pelri nec prius nec diutius fuit in gloria quam anima beati Francisci. Si ergo hoc manifeste falsum est, patet etc.

c 0 N c L u s i 0. In aevo est aliqua successio, quae non importat prius et posterius cum variatione et innovatione, ut in tempore, sed tanlum durationis exlensionem.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc duplex fuit opinio. liubcre fiiicm, tum quia ipsa dc sua aelernilale nondum liabent Quidam enim dixerunt, quod aevum est totum simplex, sicut et illud quod mensurat; et esse substantiae aeviternae et eius duratio est tota simul, non habens successioneni prioris et posterioris. Unde dixerunt, aevum non esse proprie quantitatem, sed in genere quantitatis solum esse per reductionem; unde simplex est extensione, sed tamen est quantum virtute, et adeo quantum, quod sua virtute excedat omne esse temporale ad siuiilitudinem aeternitatis increatae. Nam sicut anima simplex est quantum ad quantitatein molis, tamen propter suam virtuteni et simplicitatem est in quaUbet parte sui corporis; sic in proposito intelligendum est. — Sed, sicut in opponendo tactum est, si quis ponat aevum oranino simplex. ponet ex hoc non esse veram mensuram; ponet etiam durationera creataui actu inflnitam; ponet etiam durationem creatam adeo entem % quod nec Deus deslruere, nec intellectus possit cogitare non esse; quaeomnia, cum non sint intelligibilia, faciunt, praedictam positionem nec esse rationabilem nec intelligibilem.

Et ideo, cum Sanclorum auctoritates aliud videantur sonare, est aliorum positio probabilior et intelligibilior, quod in aevo est 'goneve prius et posterius, et est ponere aliquam successionem, aliam men successionem quam in tempore. In tempore est successio cum variatione, et prius et cum inveleratione et renovatione. In aevo vero prius et posterius, quod dicit durationis extensionem, quod tamen nullam dicit variationem nec novationem. Et per hanc distinctionem ad omnia obiecta in contrarium facile est solvere, si quis eam intelligat.

Quod si forte, quaeratur: quomodo potest esse prius et posterius sine novitate circa esse; dicendum, quod sicut videmus, quod aliter egreditur rivulus a fonte, aliter radius a sole, sic in proposito videmus. Nam rivulus sic egreditur a fonte, quod nova aqua semper exit, non eadem; radius a sole continue egreditur, non quia semper novum aUquid emittatur, sed quia quod emissum est continuatur; unde solis influentia non est aliud ciuam continuatio dati. Similiter in motu, et in esse rei mobilis aliqua proprietas habita amittitur, vel non habita acquiritur; sed in esse rei aeviternae iiuotl primo datum est per continuam Dei influentiam conLinuatur. Nulla enim aevi crealura est omnino actus, nec aliqua eius virtus, unde continue indiget divina virtute cooperantc. Ideo, etsi esse totum habeat. tamen cojilinualionem esse non habet totain simul, et ideo

est ibi successio sine aliqua innovatione circa me vel proprietatem absolutara; tamen ibi est vera continuatio, respectu cuius creatura habet esse quodam modo in potentia, ac per hoc habet successionem. Solus igitur Deus, qui est actus purus, est actu inlinitus, et totum esse. et possessionem sui me simul habet. His visis, satis de facili solvuntur obiecta.

1. ± Quod enim obiicilur de praeterilo el fu-

2. Quod obiicitur. quod non differt esse et posse; dicendum, quod verura est de posse et esse, quod non diflert, id est, ciuod non distat; motus enim et tempus facit distare; in solo autem aeterno verum est, quod potentia omnino sit actus, non in aliqua creatura.

3. Quod obiicitur, quod substantiae simplicis proprielas non potest esse composita; dicendum, quod verum est, si illa proprietas habeat compositionem partium simul entium; nunc autem non est sic, immo de aevo nunquam est nisi nunc, sicut et de tempore dicitur. Et ita bene potest esse in siuiplici, ut iii composito; unde tantam exten-

I. Haec quaestio etiam sub his terminis proponitiu-: ulrum sionem habet duratio unius grani milii, sicut et unius montis.

3. Quod obiicitur, quod prius et posterius reducitur ad perraaneus; dicendum, quod verum est, quod ail permanens reducitur; sed non oportet, quod ad prius et posterius permanens. Empyreum enim durationem habet aeviternam et aeque siraplex est sicut duratio Angeli: ergo prius et posterius in partibus perraanentibus non facit aliquid ad hoc.

G. Quod obiicitur de novo et veteri, iam palet: quia nihil est ibi alterationis, est tamen ibi crementum durationis absque omni alteratione absolutae proprietatis. Verum enim est dicere, quod diutius fuit aniraa Petri, quam anima Francisci, quando in gloriam introivit, sed non est ita circa Deum; non enim diutius duravit hodie quam ante heri.

7. Quod obiicitur de exspectatione, dicendum, quod, sicut est successio non per novi acquisitionem, sed per prius dati continuationem, ita etiam est exspectatio non novi habendi, sed continuationis prius habiti, quod quia iam habent, et certi sunt se habituros, ideo potius dicitur tentio et comprehensio quani exspectatio. Et sic patet illud. solo Deo idem esse essentiam, existentiam, durationem; iii

De mensura angelicae naturae in CoDsequenter quaeritur de inensura substantiae spiritualis in comparatione ad mensuram rei corporalis. De qua tria quaeruntur.

Primum est, utrum aevum praecedat tempus aliquo prioritatis genere.

Circa primum sic. Quod aevum sit prius tempore, ostenditur:

1. Per illud Boethii de Consolalione loquentis sed tempus ire ab aevo non potest intelligi nisi vel ratione causalitatis, vel durationis, vel excellentiae, quia deficit ab aevo: ergo videtur omnino intelligendum, quod aevum sit tempore prius.

2. Item, omnis motus et mutatio ad immobile reducitur tanquam ad prius: ergo et mensura rei mobilis ad mensuram rei immobilis: ergo et tempus ad aevum tanquam ad prius. Prima consequentia manifeste est vera, quia omne tluxibile ad stans tanquam ad prius reducitur. Et secunda consequentia tenet secundum rationem proportionis, quia, sicut se habet mensuratum ad mensuratum, sie mensura ad mensuram: ergo etc.

3. Item, a priori et posteriori in magnitudine causatur prius et posterius in motu, et a priori et posteriori in motu causatur prius et posterius in tempore: ergo per naturam prior est magnitudo et magnitudinis esse, quam sit esse temporis; sed esse substantiale primi corporis mensuratur aevo, motus vero tempore: ergo aevum prius est tempore.

4. [tem, aevum fuit a principio creaturae, sicut et Angeli; sed tempus coepit cum niotu primi mobilis, qui incepit, ut dicitur, die quarto, vel saltem ante secundum diem non potuit incipere: ergo aevum duratione praecedit lempus.

Contra: 1. Beda dicit, quod quatuor fuerunt primo creata, et inter illa emuuerat tempus; aevum autem ntm enumeratur inter primo creata; et fuit creatum: ergo posterius.

1 Libf. 111. Metro 9.

acl memuram rei corporalis.

Secundum, utrum inter aevum et tempus cadat mensura mediae naturae.

Tertio, utrum res spirituales et corporales, sive aeviternae et temporales fuerint simul productae.

2. Item, Richardus de sancto Victore dicit et accipit ab Augustino, quod omne quod coepit, coepit ex tempore; sed aevum coepit: ergo coepit ex tempore. Sed quod incipit ex tempore non antecedit tempus, sed potius consequitur vel concomitatur: ergo aevum non potest esse ante tempus.

3. Item, terapus est mensura mutationis; sed aevum est mensura esse stabilis et fixi: ergo cum ante esse creatum praecedat ipsa creatio, quae est mutatio, ergo tempus est ante aevum.

4. Item, prius est quod imperfectum est, deinde quod perfectuni; sed tempus esl mensura secundum esse imperfectum, quod esl esse in potentia, aevum 'i vero secundum esse actuale et completum: ergo j igitur de ordine temporis ad aevum, et e converso. i;

c 0 N c L u s I 0. I Distincto quadruplici sensu termini tempus, asse- ', ritur, quod in tertio sensu aevum et tempus

sunt simul duratione, sed aevuni est prius

dignitate; in quarto sensu aevum praecedit

tempus et duratione et dignitate.

Respondeo: Dicendum, quod tempus SuQq con- '3°,™'' suevit quadrupHciter in scripturis Sanctorum, sci- licet communissime, communiter, proprie et magis proprie. Communissime tempus- dicit mensuram cuiuslibet durationis creatae; per quem modum accipitur a Beda, cura dicit, quod quatuor fuerunt primo creata, inter quae enumerat tempus. — Communiter; sic dicit mensuram mutationis cuiuscumque, sive illius quae est de non-esse in esse, sive alterius quae est de uno esse in aliud esse; et sic

s Libr. 1. de Trin. c. 6: Omne quod est vel esse potest,

accipilur illud quod dicit Ricliardus, quod omne quod coepit, ex leiupore coepit; et habetur in Glossa, in principio Genesis: In principio creavit Deus caelum et terram, scilicel temporis. — Tertio modo accipitur proprie; et sic dicit mensuram variationis successivae, sive sit successiva successione regulari et continua, sive non; et sic dicit Augustinus ad Orosium -: «Affectiones variae.ngelorum mensurantur tempore et omnis variatio rerum ». — Quarto modo accipitur magis proprie; et sic dicitur mensura motus sive variationis successivae et continuae et regulatae secundum regulam motus octavae sphaerae; et sic consuevit accipi a Philosopho: sed ista est coarctata temporis acceplio.

Cum igitur quaerilur de ordine, dicenduni, quod si tempus accipiatur primo modo, sic includit vum secundum rationem intelligendi, sicut creatio esse creatum. Si autem tertio modo, aevum et tempus simul sunt duratione, sed aevum prius est pro magna parte.

Quod enim ostenditur, quod aevum praecedit tempus; intelligitur vel tertio modo, et ita praecedit dignitate; vel quarto niodo, et ita duratione.

1. Quod tamen ostenditur, quod praecedat causalitate; dicendum, quod illud non oportet; neutra

2. Quadi'Uilex teniporis dislinctio sumta est ex Alex. Jlal., catur: » Tempus dupliciter polest accipi, scil. commiimler pro

Secundo quaeritur, utrum inter tempus et aevura sit aliqua mensura media. Et quod non, videtur:

I. Primo per Philosophum, qui dividit substantias mensuratas in libro de Causis sic, quod «inter j]jgjil-i.,j. cuius substanlia et actio est in momento aeternitatis, et subslantiam, cuius substantia enira harum mensurarum est ab alia, sed a Deo producente utrumque indivJsibile, scilicet nunc aevi et nunc temporis. Unde quod dicitur, quod tempus exit ab aevo, hoc dicitur, quia deflcit ab illo et defluit continua deperditione; sed in aevo est fixio sine deperditione et novi acquisitione.

2. Quod obiicitur de reductione ad immobile, dicendum, quod verum est ex parte motoris, et illum non oportet esse creatum, et similiter nec mensuram oportet esse creatam: et ideo non oportet, tempus reduci ad aevum sicut ad prius.

3. Ad illud quod obiicitur de priori et posteriori magniludijiis et motus et temporis, dicendum, quod non causatur a priori et posteriori in magnitudine prius et posterius in niotu vel tempore, nisi secundura quod raagnitudo illa est mobilis; et sic habet mensurari per nunc teraporis, non aevi;nam sicut tempus mensurat raotum, sic nunc temporis mensurat ipsuin mobile in quantura raobile.

4. Quod ultimo obiicitur, patet, quod= procedit in quarta acceptione lemporis. sicut patet aspicienti, excepta ultiraa, quae tur a comparatione imperfecti ad perfectum. Ad quam respondendum: quod imperfectum praecedit perfectum, verum est, ubi sunt circa idem; sed circa diversa est e converso. Et ideo potius potest argui oppositum quam propositum per illud medium. et actio est in momento teraporis, est substantia inedia, cuius substantia est in momento aeternitatis, et actio in inomento temporis«. Si ergo omnis substantia creata ad ahquara istarum habet reduci; et ad has mensurandas sufficiunt lempus et aevuin: ergo etc. ferius cuni pluribus aliis mss. pro quod tempus exit ponit ijiiod

"2. Item, hoc ipsum videtur per Dionysium de Divinis Nominibus: «.evi proprietas est esse sine alteratione et secundum totum metiri; temporis vero, quod in alteratione aliter el aliter se habens; media vero entium, quae iUinc quidem aevo, illinc tempore parlicipant». Ergo onmia quae sunt, vel totaliter aevo, vel totaliter tempore, vel partim aevo et partim tempore mensurantur: ergo non est tertia mensura alia ab his.

3. Item, omne creatum aut est stabile et incorruptibile, aut variabile et corruptibile; sed primum mensuratur aevo, et secundum tempore: ergo nihil est medium inter aevum et tempus.

4. Item, esse omnis creati aut est tenninabile aut interminabile. Si est terminabile, sic mensuratur tempore, quod est principium corruptionis, quia facit distare quod est. Si vevo inlernrinabile, sic aevo: ergo non videtur, quod sit aliquod tertium mensurans praeter haec duo.

CoNTRA: I. Ante quartum diem non erat temstat, quod non solum erat aevum, cum essent aliqua corporalia, ut herbae et arbusta: ergo erat alia mensura: ergo etc.

2. Item, post diem iudicii non erit tempus, secundum quod iurat Angelus in Apocalypsi, et erit successio et variatio in tormentis, quae non poterit aevo mensurari: ergo necesse est mensuram tertiam ab his ponere.

3. Item, in affeclionibus Angelorum est intensio et variatio, et ipsi sunt supra tempus, sicut dicitur in libro de Causis: ergo mensura illa affectionum est supra tempus; sed non potest esse aevum, cum in aevo non cadat variatio: ergo oportet, quod sit alia mensura.

4. Item, Angelus cum convertitur ad Deum, elevatur supra tempus: ergo illa conversio. et illud quod in illa conversione accipit, supra tempus j est; et mensura supra tempus debet mensurari:. sed Angelus ibi aliquid cognoscit quod potest desi- j nere cogitare: saltem ergo illud non potest men- surari aevo, quod est mensura rei interminabilis, nec tempore: ergo etc.

i Si tempus accipitur proprie, tunc inter aevum et temjms non est medium re, sed solum ra- > lione differens; si autem magis proprie, tU7ic,, est media mensura dijferens, ab antiquis vo- cata saeculimi. Respondeo: Dicendura, quod secundum quod I tempus dividilur contra aevum, in duabus scilicet? acceptionibus ultimis prius positis, dupliciler po- Tempus aa- test accipi, aut scilicet prout dicit mensuram ciim«- pirater.. libet durationis variae sive variationis successivae;, et sic inter aevum et tempus non est medium re, conciusio t. sed solum ralione; non, inquam, est mediuni dif- j ferens ab utroque in genere mensui'ae, sed medium, in genere mensuratorum, participans utrumque, ut est illa substantia, quae est in confinio aeternitatis et temporis. — Et sic procedunt omnes rationes ad primam partem, ut palet aspicienti de facili. j Aliter vero accipitur tempus prout est mensura, variationis, in qua est successio habens continuationem et regulationem a motu orbis primi; et haec mensura habet fmem el desinet esse. Et inter hancconciusioa. et aevum esl ponere inediam mensuram, in qua est variatio, nec oportet quod sit desitio, vel primi motus regulatio; cuiusmodi fuit in triduo conditionis rerum, et qualis erit in inferno post diem extremum. Et haec ab antiquis doctoribus appellata est saeculum. — Et hoc concludunt rationes ad oppositum; et sic patet totum.

Utrum spirituales et

Tertio quaeritur, utrum spirituales substantiae et corporales simul sint creatae. Et videtur, quod sic.

1. In Genesi: In principio creavit Deus etc;

« id est spiritualem et corporalem naturani».

2. Item, duodecimo Confessionum -: « Duo invenio, quae fecisti carentia temporibus: unum, quod tua immutabilitate perfruitur, alteruni, quod ita informe erat, ut ex forma in quam forinam mutaretur, non haberet».

3. IteiTT, ratione videtur. Constat, quod Angeli non siTut creati sine loco, quia tunc unus non haberet ordinem ad alium secundum existentiam: oportuit ergo quod fleret empyreum; et iterum, illius concavitas non poterat esse vacua: ergo etc.

h. Item, distinctio dierum attenditur secundum distinctionem rerum % ergo productio ex niliilo praecedit omnem diem: ergo cum materia rerum corporalium sit ex nihilo producta, sicut et natura angelica, quemadmodum natura angelica est ante tempus, similiter videtur, quod materia: et si hoc, ergo in principio durationis: ergo simul.

CoNTRA: 1. Ecclesiastici primo: Prior omniuni creata, est sapientia; constat, quod loquitur de sapientia non divina, sed quae est creata; haec auteni — Henr. Gand., Quodl. 12. q. S. — Dionys. ("'.arth., hic q. 2. substantiae simul creatae sint. est Angelus, ut dicit Glossa. Si tu dicas, quod prius est dignitate; obiicitur de Hilario duodecimo de Trinitate: « Quid magnuiu, ut ante oninem creaturam Deus Dominum nostrum lesum Christum genuerit, cum et Angelorum origo terrae creatione reperiatur antiquior ».

2. IteiTT, hoc videtur ratione, quam facit Isidorus: «In rerum conditione primaria conditus est locus poenarum»; sed Deus non praeparavit poenam innocenli: ergo diabolus peccavit ante productionem rerum.

3. Item, videtur, quod non simul potuerint, quia nulla virtus maior est inflnita; sed ad productionem unius creaturae necesse est virtutem inflnitam exponi: ergo si ad hunc elTectum requiritur virtus infinita, et infinito nihil plus potest, ergo virtus illa non potest pro tempore illo alium effectum producere.

4. Item, simplex ad quod se convertit, totaliter se convertit: ergo si divina virtus est siinplicissima, cum se convertit ad aliquem effectum producendum, impossibile est, quod ad aliud se convertat, et ita quod aliud prodiTcat: ergo impossibile est, quod simul plura producat.

S.Item, quaerilur: quare tantum ista quatuor dicuntur primo esse creata?

C 0 N C LU s i 0. Quatuor fuerunt primo creata, scilicet caelum empyreum, angelica natura, materia et tempus.

Respondeo: M praerlictorum intelligentiam notandum, quod, sicut extrahitur a Glossa, quatuor fuerunt primo creata, scilicet caelum empyreum, angelica natura, materia et tempus.

Huius autem ratio duplex potest assignari: «na;, 1. quia in principio debuerunt prima in omni genere creari, scilicet in relDus et mensuris, et in rebus corporalibus et spiritualibus, et in corporalibus activis et passivis. Quoniam igitur prima inter substantias spirituales est Angelus, prima inter substantias corporales activas est empyreum, et prima inter passivas est materia elementorum, el prima inter mensuras est tempus, quia non tantura dicit mensuraiu durationis, sed etiam egressionis: ideo Iiaec quatuor dicuntur primo creata.

Alia ratio potest reddi, quod substantia spiri- 2. tualis angelica primum debuit fieri tanquam caput et minus dependens, et cum facta fuit, siraul habuit distinclionem et ordinem; sed ordinem existentiae non habuit nisi in aliquo continente: ergo simul factum est caelum empyreum supremum corporum, et ideo capacissiraum. Et rursus, cuni non posset esse vacuum, necesse fuit, fleri materiam corporalem sive molem; et quia omnis productio est in ahqua mensura, haec tria de necessitate consequitur tempus.

Concedendum igitur, quod quatuor sunt primo creata, et quod angelica natura et corporea simul sunt creatae quantum ad mensurarum concnmitan-

I. Inler doctofes Lulinos atl quaeslionem communiler affirtiam, quia simul incepit duratio materiae et intel- ligentiae, sicut probatum est. origine. Aeternitate Deus praecedit orania, tempore flos fructum, electione fructus florem, origine sonus cantum. Prioritate ergo durationis'-' nec corporalis natura ante angelicam, nec e converso; prioritate autem electionis sive dignitatis prior omnium creala est sapientia. — Ad auctoritates Hilarii et Isidori, dicendum, quod ipsi loquuntur secundum illam positionem, quae posuit, creationem tempore praecedere distinctionem. Unde in principio temporis Angelus et materia sunt creata; sed res non fuerunt distinctae usque ad tertium diem. — Vel potest dici,Aiiter. quod Hilarius loquitur secundum opinionem, et Isidorus de prioritale secundum fraevisionem.

3. Quod obiicitur, quod Deus totam potentiam exponit ad productionem unius rei; dicendum, quod; quamvis totam exponat, non tamen totaliter expo- sotanduni nit. Virlus enim divina non tantum dicitur infinita, quia possit de non-ente facere ens, sed etiam quia non potest tot, quin plura; unde nunquam tot simul producit, quin adhuc possit plura; unde potest, quantum est de se, in infinituni intensione et exten- sione. Et ideo non valet illud.

4. Quod obiicitur de simplici, dicendum, quod illud habet locum in illo simplici, in quo simul esl simplicitas et finitas; sed de illo, quod simplex est i et infinitum siniul et semel, veritatem non habet.; Illud enim etsi ratione simplicitatis totuiu se con- j vertat ad id, ad quod se convertit, tamen ratione; immensitatis nunquam se totaliter ad effectum producendum convertit.

In parle ista sunt dubitationes circa litteram, et quaeritur primo circa Iioc quod dicit: Et tu in principio, Domine, fundasti terram. Videtur enim falsum, pri.mo ex. Iioc, quod dicit, terram esse fundatam, quia non videtur esse fundata, sed potius appensa, secundum quod dicitur Isaiae quadragesimo: Qui appendit tribus digitis molem terrae; et Proverbiorum oclavo: Quando appendebat fundamenta terrae. Ilem videtur falsum dicere, cum ait: In principio terram fundasti -, quia terra facta fuit tertio die: ergo non fuit fundata in principio.

lu.Kta hoc quaeritur, supra (pid terra fundata trarium autem videtur per Scripturam, quae dicit: Qui fundavit terram super slabilitatem suam, et per rationem, quae dictat, aquam esse minus gravem quam terram, et ita secundum ordinem naturae non terram supra aquam, sed e converso.

Respondeo: Dicendum, quod nomine terrae in Scriptura intelligitur materia corporalium, intelligitur etiam elementum terrae; et utroque modo accipi potest in praedicta auctoritate, et vere. Si enim terra accipiatur pro materia informi, sic recte dicitur: In principio, tu Domine, terram fundasti, id est, in principio fecisti raateriara informem, quasi fundamentum omninra formarum. Quae ideo dicitur esse fundata, quia omnes formae sustentantur a materia, et ipsa non sustentatur ab alio nisi a Deo. Ideo autem dicitur esse fundata in principio, quia niliil ante ipsam creatuin esL — Si auteiuuomine terrae intelligatur elementum terrae, adhuc verus est praedictus sermo. Terra enim fundata dicilur propter sui slabilitatem, secundum illud Ecclesiastae primo: Generatio praeterit, et generatio advenit; terra aulem in aeternum stat. — Hoc autera elementura, scilicet terrae, et dicitur fundatum et dicitur appensum, et fundatum super stabilitatem suam et fundatuni etiara super aquas. Fundatum dicitur, quia, sicut fundamentum est infimum inter omnes partes domus, sic terra est infimum inter omnia corpora mundi, et in centro existens tenet locum fundamenli. — Et cum virtute propria sibi divinitus data ceiitrum appetat et iii centro requiescat, fundata dicitur super stabilitatem suam. Et hoc dictum esse intelligendum est secundura veritatem. Secunduni autem nostram imaginationem et vulgarera apinionem, cum aquae cooperiant inferiorem superficiem terrae respectu nostri, et ultra aquam sit aer, et ultra aerem sit ignis, dicitur terra esse fundata super aquas. Nos enira aestimamus, terram esse super aquam, dum consideramus aquara sub pedibus nostris. — Dicitur etiam esse tribus digitis appensa, pro eo quod tribus elementis intermediis distat a caeli circuinferentia, et mediaiitibus illis videtur esse quasi appensa. — Et per hoc patet responsio ad omnia obiecta.

Nota tamen, quod aliter accipitur principium, secundum quod nomine terrae inteUigitur materia, aliter secundum quod intelligitur elementum terrae. Secundam enira quod noraine terrae intelligitur materia, tunc dicitur esse fundata in principio, id est in priniordio productionis rerura; secundura quod terra dicitur elementum, tunc dicitur esse fundata in principio, id est in primis operibus sex dierum.

Item quaeritur de hoc quod dicitur, quod tempus non coepit esse in tempore. Omne enim quod coepit esse, aut coepit esse in tempore, aut in aeternitate; si igitur tempus coepit esse, et non coepit esse in aeternitate: ergo coepit esse in tempore. — Item, dicit, quod Deus non coepit esse Dominus ex tempore. Et videtur esse falsum, quia non fuit Dominus, antequara haberet servum; sed non habuit servum nisi ex tempore: ergo coepit esse Dominus ex tempore.

luxta hoc quaeritur, utrum coeperit esse Dominus. Et quod non, videtur, quia dominium est potestas coercendi subditos, et hoc fuit semper in Deo. Contrarium autem videtur, quia « relativa siinul sunt natura, ">>; el servus non fuit ab aeterno: ergo nec Dominus.

Respondeo: Direndura, quod differt dicere, secundura Augustinura 'l aliquid fieri ex tempore, et

accipiendo habitudinem eius quod est ex et m; nos aulem in commuiii sermone large accipimus.

inceperit Quod vero quaeritur, utrum Deus esse dominus; dicendum, quod dominus uno modo importat potestatem coercendi subditos; et sic dicit praesidentiam secundum habitum et convenit Deo ab aeteriio. Alio Inodo importat actualem praesidentiam respectu servi; et sic incepit esse dominus, non ratione rautationis factae in ipso, sed ratione mutationis factae in suo correlativo. dubitationem, ibi: Ilic quaeri solet, si in caelo empyreo etc. Sic circa duo versatur intentio partis praesentis, scilicel circa loci angelici quidditatem, et quantum ad actum locandi, sive offlcium, quod dicitur liabere caelum erapyreum respectu Angelorum.

Secundo, in quantum habet locare spiritus sublimes.

Circa priraum quaeruntur duo.

Priraum est quantum ad qualitatem naturae.

Secundura quantum ad virtutera influentiae. sed corpus caeli siderei est niobile: ergo supra illud de necessitate est ponere ulterius corpus, quod sit immohile; hoc autera dico empyreura. Si tu dicas, quod non requiritur, quia raotus circularis est circa locum et non requirit immobilitatem nisi a parte medii; contra: totum caelura movetur;

tunc ergo quaero de ultima superficie caeli, utrum moveatur; constat quod sic; sed omne mobile est in loco, quia « non qnaereretur locus, nisi esset motus »: ergo etc.

2. Item, in quolibet genere multiforme praesupponit uniforme, sicut multa praesupponunt unum; sed caelum sidereum est multiforme: ergo ultra illud et supra est corpus uniforme; hoc autem dicimus empyreum: ergo etc.

3. Item, in quolibet genere, in quo est ponere inflmum et medium, est ponere supremum; sed gradus in corporibus attenditur secundum gradus perspieui et lucis; sed invenitur corpus opacum simpHciter, ut terra, et simpliciter secundum totum opacum: ergo si complementum est in corporibus, debel esse corpus simpliciter et secundum totum luminosuni; lioc dico empyreum: ergo etc.

4. Item. habitalio habitatori debet respondere: ergo cum aliquis locus tenebrosus damnatis debeatur, ergo per oppositura videtur, quod lucidns debeatur Beatis.

CoNTRA: I. Quod non conveniat universo, quod iiiud sit corpus uniforme, videtur, quia corpora mundi principalia creata sunt ordmata et ornata: ergo cum ornatus consistat in maiori distinctione et pulcritudinis additione. impossibile est, corpus illud esse uniforme.

2. Item, lux se diffundit secundum omnem differentiam positionis, ergo sursum et deorsum; sed lux solis maximae est diffusinnis inler corpora mundi: ergo sursum se diiTundit, cum non habeat obslaculum. Ergo cum non se habeat semper uniformiter, modo illuminat unam partem empyrei, modo aliam: ergo corpus illud non est uniforme in luminositate, ut videlur.

3. Item, quod non conveniat esse aliquod caelum immohile, videtur, quia omne caelum necessario es( sphaericae figurae, sicut probat Philosophus, et rei veritas est: sed sphaerica figura apla est 1 Arislol., V. Pliys. te.l. 8. (c. 1.): a Oniiie quod movoomnino motui: ergo omne caelum, eo ipso quod caelum, est mobile: ergo etc.

4. Item, ([uod propinquius est motori citius et velocius movetur; sed corpus supremum est tale: ergo non solum moveri, sed eliam velocissime moveri competit sibi.

5. Item, hoc nnbilitatis est in caelo, ut movealur — unde orbis prinnis, scilicet caeli stellati, movetur velocius, et ratio huius est, ut assimiletur suo motori — sed quanto aliquod corpus superius, tanto nobilius et motori siinilius el tanto mobilius: ergo si empyreum est ultra firmamentum. non est ergo immobile.

c 0 N c L u s 1 0.

Esl caelum empyreum, el quidem umforme, immobile et perfecte luminosum.

Respondeo: Dicendum, quod quamvis Sancti parum loquantur de hoc caelo, quia latet nostros sensus. et philosophi adhuc minus, tamen ponere est caelum empyreum. sicut dicit sacra Scriptura: In principio creavit Deus caelum et terram. Strabus esponit de empyreo, et hoc probat per litteram sequentem. quia flrmamentum et caelura aqueum facta sunt secundn die. Et Damascenus hoc exponit: In principio creavit Deus caelum, id est « sine steUis sphaericae formae ».

Ponendum est etiani iUud caelum, quia persuadet ratio finis triplex. Una est perfectio universi, alia est propter motum firmamenti, et tertia principalis propter habitationem hominis beali. Et quoniam finis imponit necessitatem liis quae sunt ad finem. propter perfectionem universi necesse est, ipsum esse uniforme, quia, cum sit caelum luminosum difforme, si non esset uniforrae, non esset universum completum. Propter motum firmamenti ponendum est ipsum imniohile, ut motus mobilis fiat circa imut terra. Ed. 4, retenta lectione codd., ultimam propositioniobile, scilicet centrum, et inlra continens immobile et locans, scilicet empyreum. Propter habita- L adum hominis beati ponendum est ipsum luminositatis perfectae, ut babitatio congruat suo babitatori. — Ex his igitur colbgitur, quare sit factum, et cuius sit dispositionis inter alios caelos, quia uni:- forme, immobile et luminositatis perfectae.

1. Quod obiicitur, quod non esl uniforme, quia illud est luminosum per totum, alio ornatu non indiget. — Vel potest dici, quod, sicut illud caelum decoratum est astris, ita istud Angelis, qui sunt quasi astra caeli empyrei, iuxta illud lob trigesimo octavo: Cum me laudarent astra matutina. Et iterum, astra, eius erunt homines beati, et quasi sol eius erit Agnus Dei.

2. Quod obiicitur, quod sol diffundil lumen in ipsum empyreuui: dicendum, quod illius corporis non est recipere lumen, ad minus ab inferioribus.

3. Et ratio huius est limitatio Yirtutis a parte sohs, quia nihil agit ultra terminum sibi a Deo constitutum. Unde sicut ignis stat, cum pervenit ad borizontem, nec ultra progreditur, et terra, cum pervenit ad centrum; ita solis radii non protenduntur extra firmamentum, quia lucerna est huius visibilis i. orbis. — Alia ratio est, quia maior influentia absorbet minorem; et ideo tanta est illius caeli influentia, quod ad ipsum non pervenit minor, sicut candela non illuminat solent.

4. 4. Quod obiicitur, quod est mobile, quia spbaericum et propinquum; dicendum, quod ad motum non sufiicit sphaerica flgura, sed etiam ne- 1. cessarius est, ut dicunt aliqui, locus continens; et rationabile videtur. Necessarius est etiam absque 3. dubio elfeetus, vel utilitas mobihs vel alterius. Quoniam ergo caelum illud non est in alio, et quoniam est uniforme per totum, per sui motum nihil faceret; et ideo est immobile. Similiter, quia est uniforme, non habet moveri, quia non habet dextrum et sinistrum. — Sed prima ratio de immobilitate non habet muUam necessitatem, cum motus circularis secundum Philosophum non requirat locum in qu, sed circa queni. Secunda de utilitate similiter, quia simililer posset dici de aqueo; eodera modo de tertia. Praeterea, dextrum et sinistrum sunt in caelo non ratione diversitatis partium, sed ratione influentiae motoris; et illud satis faciliter probatur, quia dextrum et sinistrum non mutatur, quamvis omnes partes caeli mutentur. quietem tantum; et sicut influentia Dei movet firmamentum, sic quietat empyreum. — Ratio autem huius est, quia locus ille est regio deputata his qui omni modo in statu sunt et quiete; et ita patet, quod non magis appropinquat motori, ut motor est, sed ut est stabiliens. — Ex hac ratione, scilicet quia esl, ut sit locus Beatorunij accipitur triplex ems proprietas, scilicet mmo&z7ito, uniformitas et luminositas. Et haec est ratio magis catholica, quia etiam motus caeli stellati non est nisi propter obsequium hominis viatoris; unde numero electorum completo, non erit araplius revolutio. Rationes autem philosophicae, quae assignantur de motu caeli, apud fideles plus habent vanitatis quam veritatis si quis diligenler

b. Quod enini obiicit de assimilatione, deri potest, quod illa causa est nulla, sed numeri electorum. — Vel dicendum, quod est assimilatio in essendo, et est assimilatio in Verbum Philosophi non habet veritatem primo quia Deus et motor caeli est immobilis; sed secundo modo, quia per sui motum est causa generationis. Quia ergo empyreum non assimilaretur in causando, si moveretur, et esset minus siraile in essendo; ideo simpliciter dicendum, ipsum esse immobile. Et sic patent omnia. ctant ad ea quas sequuntur dc dcxtro et sinistro in caelo et

pluries observat, suas conclusiones videri tantura probabiliores.

Secundo quaeritur de empyreo quantum ad virtutem influentiae. Et quaeritur, utruin empyreum influat in haec inferiora, an non. Et quod sic, videtur.

1. In quolibet creato, quod est perfectum et com-, est subslantia, virtus et operatio: ergo in ipso empyreo. Si ergo habet virtutem, aut operatur in id quod supra, vel in id quod iuxta, vel in id quod infra. Non in id quod supra, planum est; nec in id quod iuxta, quia ipsum est supra omnia corpora: ergo videtur, quod per illam virlutem influitjjin id quod infra; aut virtuset substantia eius erit otiosa, quod est plane inconveniens.

2. Item, omnia corpora propter humanum obsecjuium sunt facta, unde « sumus nos finis quodam raodo omnium eorum quae sunt'»: ergo si empyreum aliquid est, de aliquo servit homini; sed hoc non faceret, nisi aliquid in haec inferiora influeret: ergo etc.

3. Item, quanto aliquod corpus situ est superius, tanto inter corpora nobilius est, et quanto nobilius, tanto potentius et melius, et quanto potentius et melius, tanto in agendo el influendo efQcaergo videtur, quod sit maxime influens in haec inferiora.

4. Item, quanto lumen est maius, tanto magis se diffundit et multiplicat: si ergo empyreum inter corpora est luminjsum maxime, ergo maxime diffusivum; sed lumen illud non privatur efficacia vegetandi et conservandi, quemadmodum nec hunen flrmamenti: ergo videtur, quod empyreum in haec inferiora magis sit influens.

CoNTRA: 1. Influentia caeleslis corporis maxime consistit in diffusione luminis et caloris; sed empyreum non calefacit, nec ista corpora inferiora irradiat: ergo videtur, quod nulla sit influentia empyrei in haec inferiora.

2. Item, corpora, quae sunt infra flrmamentum, sufficienter inQuunt ad vegetationem et generationem in his inferioribus faciendam: ergo « si natura nihil frustra facit », videtur, quod alterius caeli influentia nulla sit, cum nuUius sit opportunitatis.

3. Item, influentia caeh debet esse conformis ei a quo est, debet etiam nihilominus esse conformis ei a quo recipitur; sed caelum empyreum est Quin etiam quae maxime eximia sunt inter res sensu perceptas

incorruptibile, uniforme, quietissimum, statui et quieti gloriae deputatum, haec autem, quae infra sunt, habent omnino oppositas conditiones: ergo videtur, quod nuUo modo super corpora inferiora influere habeat.

4. Item, si influit super corpora, aut ergo ad nobiliorem effectum, quam sit influentia octavae sphaerae, aut ad niinus nobilem, aut ad eundem effectum. Ad eundem non oportet; ad mimis nobilem non decetj cum illud corpus sit nobilius; ad magis nobilem non potest: ergo nullo modo influit. Probalio: quod non possit in magis nobilem, videtur. Nam, sicut volunt philosophi et comniuniter tenent viri physici -, influentia caeli est operans ad productionem animae sensibilis; sed supra animam sensibilem non est nisi rationalis, haec autem nulli corpori est subiecta, immo est a creatione pura: ergo nullo modo potest eminentior esse in- fluentia quam supra animam sensibilem; et supra hanc influit firmamentum sufficienter cum his quae sunt infra: ergo videtur, quod nulla sit influentia empyrei existentis supra. Si tu dicas, quod influit non ratione aniraae in se, sed ratione dispositionis a parte corporis; contra: anima ralionalis miilur mediante vi sensitiva et vegetativa, et corpus disponitur ad susceplionem animae mediante complexione aequali et spiritu triplici, scilicet vitali, naturali et animali; el ad haec omnia influit hoc caelum sidereum sufficienter: ergo redit idem quod prius.

Caelum empyreum in corpora inferiora aliquam habet influentiam.

Respondeo: Dicendum, quod circa hoc duplex fuit opinio.

Quidam namque dixerunt, quod caelum empysuam, si qua est, esse corporalem. Rursus, cum sit excellentissimum inter corpora caelestia, influit super corpora nobilissima, et talia sunt corpora humana, quae sunt ordinata ad nobilissimam formam, scilicet animam rationalem, quae raaiorein et nobiliorem dispositionem exigit in sua materia. Cum igitur natura lucis disponat ad vitam, et triplex sit vita secunduin triplicem diflerenliam animae, differens gradu et dignitate; tres Deus condidit caelos ordinatos inter se gradu et dignitate, non soluin naturae, sed etiam influentiae. ita quod caelura sideremn de se ordinatur ad conciliationem elementorum, ad susceptionem vegetabilis, cri/stallinum ad susceptionem sensiiiilis, sed empyreum ad susceptionem rationalis.

Et hoc quidera rationabile videtur non solum ratione ordinis influentiae, sed etiam ratione conformitalis naturae. Caelum enim empyreum est locus spiritualium substantiarum, locus etiam corporuin gloriflcatorum. Et quoniam convenientia esl loci ad locatuin vel manifesta vel occulta, videtur influentia illius caeli esse consona corporibus nostris et animabus amica, non ratione sui, sed ratione suorum corporum, quae perficiunt et informant.

Mvd vero opinio fuit circa hoc onmino isti contraria, quae dixit, quod caeli empyrei in haec inferiora nulla est omnino influentia, quia non habent corpora influentiam nisi secundum ordinem Conditoris, habito respectu ad finem. Quoniam igitur empyreum ad perfectionem universi est conditum, et ut sit locus Beatorum, ideo regio illa et lux est a nobis reraota et occulta, sicut et ipsa gloria, quam per gratiam exspectamus et amamus et credimus, licet non videaraus. Et ideo dicunt, quod empyreum non est ad obsequiura honiinis in praesenti, sed ad obsecjuiura perpetuuin; nec raelioralur, sed uniforraiter in sua dignitate subsistit. Et ideo rationes adductae ad ostendendain influentiam in haec inferiora secundum hos non valent, quia ordinatio illius corporis ad aliud ofliciuin secundum dictamen et imperium Conditor'is huiusmodi influentiam non adraittit; et hoc solura oinnes illas rationes dissolvit. Quis enim novit, si Deus illi caelo hanc occultam influentiam dedit super corpora nostra tum ratione nobilitatis, tum ratione conformitatis? Hoc non est, ut credo, facile refellere nec per violentiani auctoritatis, nec per eflicaciam rationis. Rursus, quae sit necessitas huius influentiae, nec ratio nec auctoritas manifestat, cuin satis videalur sulTicere rum inferiorum corporum influentia. — Ideo in neutram partem oinmno declinando, dicendum videtur, quod cum caelum empyreum sit primura creatum inter corpora, quod est maximura mole et virtute: quia est luaximum mole, omnia corpora locat per ainbitum el continentiam; quia maxiraum 3 De liis cfr. supra d. I. p. II. a. I. q. 2. ad 2..3.

virtule, cetera vegetat et conservat per suani influentiam. Omittendo igitur illam influentiam, quam dicitur habere super humana corpora, sustineri potest, quod aliquem effectum el aliquam influentiam habeat super corpora inferiora, tanquam primum creatum super sequentia. Et rationes ad hoc inductae sunt concedendae.

1. 2. Quod ergo obiicitur de influentia lumiop- nis et caloris, dicendum, quod influentia luminis po- dupliciter: vel manifesta, vel occulta. Manifesta influentia est per diaphanum corpus, maxime quando sensu percipitur. Occulta influentia est non solum per diaphanum corpus, sed etiam per opacum, sicut virtus stellaruni est in mineralia, quae latent sub terra. — Vel potest dici, quod est influentia mediata et immediata; et possibile est, quod influentia caeli siderei vigoratur ex adiuraento luminis superiorum caelorum, et virtutem susceptam desuperius derivat et transmittit ad haec inferiora; et videtur nobis esse propria illorum, cum tamen non sit propria, sed etiam aliena. — Et per hoc patet aliud, quod non est causa sufficiens virtus inferiorum caelorura nisi per adiuraentum superiorum.

Consequenter circa secundum articulum quaeruntur quatuor.

Primum est, utrum substantiae spirituales sint in loco corporeo.

Secundura est. utrum Angelus sit in pluribus

Quaeritur igitur primo, utrum loci corporalis sit locare Angelos. Et quod sic, videtur.

1. Dicit Strabus: « Statim ut factura est caelum repletum est Angelis».

2. Item, Daraascenus; « Caelura est continentia visibilium et invisibilium »; loquitur de empyreo: ergo etc.

3. Itera, orane creatura est de universo, ergo est intra priraura continens sive ultiraum corpus; sed supremum corpus ambiens dicitur empyreunv: ergo omnis creatura continetur infra ipsum: ergo et angelicus spiritus.

4. Quod obiicitur de conformitate, dicendura, quod conformis est natura spiritus, qui disponit ad vitam, ipsi luci caelesti quantum ad puritateni; et hac ratione nata est recipere; sed non oportet in omnibus consonare.

5. Quod obiicitur, utrum ad nobiliorem efiectum; dicendura secundum primam opinionem, quod ad nohiliorem effectum, quia ad generationem spirituum, qui sunt dispositio ad susceptionem animae rationalis. — Et si tu obiicias, quod non sunt alii, quam illi qui disponunt ad sensibilem: dicendum, quod etsi non sint omnino alii secundum formam, taraen sunt puriores et excellentioribus et nobilioribus potentiis nati ministrare, secunduni quam etiam rationera nobiliorera oportet esse complexionem et organizationem tara humani corporis quara brutalis. — Potest taraen sustineri, quod aA eosdem effectus influunt, nec tamen alterum eorum superfluit, quia virtus caeli inferioris et influentia adiuvatur per virtutera superioris, et virtus superioris operatur mediante virtute et influentia inferioris; ideo neutrum superfluit, sed ad haec inferiora conservanda et perficienda virtus utriusque concurrit locis simul, aut tantum in uno.

Tertium est, utrum sit in loco punctali, an coraposito.

Quartura est, utrum plures Angeli possint simul esse in eodem loco primo.

4. Item, nulla substantia operatur, nisi ubi est eius virtus; sed nulla virtus potest elongari a substantia nisi distantia proportionali — nam virtus infinita nullo modo elongatur, virlus flnita non potest elongari nisi flnite — ergo necesse est, Angelum esse ubi operatur, vel prope. Ergo cum operatur in loco corporali, ut patet in corpore, quod movet, ergo ibi est, vel in loco proximo est: ergo si locus maxime aptus contemplationi est erapyreura, videtur, quod ibi sit.

b. Item, spiritus raaligni in eodem loco torraentorum habebunt collocari, in quo et homines « Libr. II. de Fide orthod. e. 6.

damnati, sicut dicitur Matthaei vigesimo quinto: Ite maledicti etc, ergo ab oppositis vel a simili in contrario Angeli cum beatis hominibus in eodem loco corporali erunt; sed locus aptus hominibus beatis est ille qui praedictus est, scilicet caelum empyreum, quod est supremum, quietum, clarum, uniforme el spatiosum: ergo etc.

6. Item, maior requiritur proportio perfectionis ad perfectibile quam locati ad locum; sed videmus, quod substantia spiritualis adeo proportionari potest corporali, et e converso, quod una unitur alteri ut perfectio, ut patet in homine: ergo multo fortius potest una uniri alteri ut locatum loco. Ergo cum caelum empyreum sit nobilissimum corporum simphcium, vel erit in Angelo, vel Angelus in eo; sed ipsum non est in Angelo: ergo e converso.

Sed contr.:. Boethius de Hebdomadibus: «Communis animi conceptio, quae omnil)us videtur, est, mcorporeum m loco non esse».

2. Item, Gregorius: « Locus animae Deus est»; sed non est spiritualior locus animae quam Angeli: ergo si Deus est locus animae, et Angeli.

3. Item, ratione videtur, quia loci ad locatum est mutua indigentia, sicut patet — locatum enim indiget loco suo, ut terra centro; et locus etiam indiget locato, unde refugit vacuitatem; et impossiljile est, quod locus sit sine locLto, quin aliquid suppleal indigentiam loci — sed caelum empyreum non indiget Angelis nec aUquis locus, nec similiter Angelus loco, quia, omni corpore circumscripto, adhuc Angelus remaneret et secundum substantiam et secundum operationem, quae est contemplatio: ergo nullo modo est locus Angeli.

4. Item, locus habet iniluentiam et potentiam super locatum — unde superiora nobiiiora locant minus nobilia, sicut patet ex hoc quod aqua terram, aer aquani, et sic de aliis — sed corporale non habet influere in spirituale nisi secundum ordinem iustitiae, sicut in anima peccatrice vel spiritu: ergo spiritus non habet locum in corpore nisi per culpam.

5. Item, omne locatum habet pondus el inclinationem ad locum; sed Augustinus dicit: «Quod est pondus in corporibus, hoc est amor in spiritibus »; sed inclinatio amoris angelici est ad bonum spirituale, non ad locum corporalem: ergo non habent locum corporaliter, sed solum spiritualiter.

c 0 N c L u s I 0. Caeluin empyreum locat Angelos iit locus continens,

non autem ut mensurans vel conservans.

Respondeo: Dicendum, quod caelum empyreum conciusio ) locat Angelos et est locus Angelorum, sicut probant rationes ad pi'imam parteiu.

Ad intelligentiam autem obiectorum est notanratione eonservantis. Continet enim ut vas, mensurat ut quantitas, sed comervat ut natura. — Secundum hanc triplicem habitudinem sunt in loco conciosio a substantiae ftnitae, corporales et corruptibiles: quia finitae et limitatae, sunt in loco continente; quia corporales, in mensurante; quia corruptibiles, in loco conservante. Secundum comparationes duas pri- conciosio 3 mas sunt in loco substantiae flnitae et corporales, sed incorruptibiles. Secundum primam vero sunt conciusio i in loco substantiae finitae, spirituales et incorruptibiles, ut Angeli. Et hoc dico in loco corporali; nam Angelus habet locum spiritualem conservantem, Noiandum. scilicet Dei virtutem; locum mensurantem sive circumscribentem, propriae substantiae et virtutis limitationem sive clausionem; locum vero continenlem, nou tantum spiritualem, sed etiam corporalem.

Ratio autem, quare Angeli conPinentur loco Rauo miaii sive aliquo ambiente, est ordinatio partium universi. Si enim non ha])erent aliquid continens, non esset eorum existentia ordinata ad invicem, nec haberet ordinem unus ad alterum; hoc autem non decet universum nec summum opificem. — Ratio autem, quare continentur loco corporali, duplex est: una, Ratio coi scilicet limitatio ipsius spiritus creati. Cum enim ™"" spiritus increatus, qui Deus est, habeat in se simplicitatem, per quam est intra omnia, el immensiargumcnti ac scqq. tanguntur. ct in nolis adiectis erba Aristotatem, per quam continet omnia et est extra omnia; communicat illas conditiones creaturae eatenus, quatenus nata est recipere. Unde smplicitatem communicat spiritui; sed spiritus non potuit recipere virtutem continentiae. Quia enim simplicitas eius finita est, ideo est hic et nunc; et quia non liabet partem et partem, ideo secundum totum est hic et nunc: et ideo non potest habere universalem capacitatem rerum. Corpus autem, quia compositum est et habel partes innumerabiles, non potuit participare simplicitateni, sed propter partiura extensionem potuit recipere capacitatem; ideo Deus fecit unum corpus nobilissimum, quod esset natum omnia ambire, et extra quod omnino nihil esset; et hoc est empyreum; et ideo necesse est, Angelum esse intra ipsum. — Alia ratio est, quia in solo corpore est dislinctio 2 j jj s_ qjjjj gjju cceaturae ceterae ordinem habent in mundo, dislinctionem et posilionem habent secundum gradusperfect ionum, et ita quod una est hic, et alia ibi, una sursum, et aha deorsum, et in solo corpore est potentialis distinctio secundum hic el ibi: ideo inter creaturas soli corpori debuit dari universalis potentia locandi, et respectu visibiliura et invisibilium, ut sic universum esset unum in omnibus suis parlibus ordinatum.

Et sic patet ratio duplex, quare data est corpori potentia locandi spiritum, et spiritum contineri a corpore. Ho(; enim exigebat ordo universi tum propter limitationem spiritus creati, tum quia in solo corpore distinctio esl secundum hic el ibi.

Concedendae sunt igitur rationes monstrantes, quod caeli empyrei est locare Angelos.

1. Quod enim obiicitur in contrarium primo, quod incorporeum non est in loco; dicendum, quod intelligit de esse in loco, sicul mensuratum est in mensura.

2. Quod obiicitur, quod locus Angeli et animae Deus est; dicendum, quod intelligit de loco conservante, non de loco deflniente. Et iterum ratio non cogit: quod si Deus est locus quod nihil creatum locet spiritum.

3. Quod obiicitur, quod loci ad locatum est mutua indigentia; dicendum, quod verum est de his quae locantur propter defectum sui; sed non est verum de his quae locantur propter servandum ordinem umversi. — Unde si quaeratur, utrum lapis possit esse extra caelum; dicendum. quod non, tum propler suam indigentiam, quia non haberet locum conservantem, tum quia non patitur hoc ordo universi. Sed de Angelo, quod caelum non exeat. non est ratio loci corporalis indigentia, sed corporis ultimi universalis continentia, secundum quam universura est perfectum et ordinatum.

4. b. Ad ahas duas raliones patet responsio, quod procedunt de esse in loco tanquam in conservante, ratione cuius ponitur influentia in locante, ponitur etiam inclinatio in locato; iste autem modus essendi in loco non convenit Angelo.

Secundo quaeritur, utruni unus Angelus simul et semel sit in pluribus locis, an tantum in uno. Et quod in pluribus locis, videtur:

1. Prinio per Augustinuni, qui dicit, «quod Angelus ibi est, ubi vult », in libro de Civitate Dei; sed existens in caelo, vult esse in terra: ergo existens in caelo, est in terra: ergo siraul est in pluribus locis.

2. Itera, Damascenus- dicit, « quod ibi est, ubi operatur »; sed Angelus vel est vel potest esse motor caeli, et motor operatur super totura mobile: ergo unus Angelus in utraque parte circuraferentiae - Mbr. I. do Fide orthod. c. 1 3. Textum vide infra pag. 79, nota

caeli potest esse siinul et semel. Ergo si magis clistat una pars circumferentiae al alia quam caelum a terra, patet etc.

3. Item, quanto aliquid simplicius est, tanto in pluribus-reperitur. Et ratio huius est, quia tanto magis recedit a coarclalione et magis appropinquat ad divinum esse, quod ubique est. Ergo si Angelus inter creaturas maxime ad Deum appropinquat, videtur, quod simul et semel in pluribus locis esse possit, sicut universale propter suam simplicitatem est ubique et seraper.

4. Iteni, spiritus gloriflcatus non habet cogitationes volubiles, immo potest per donum gloriae simul multa cogitare; sed intellectus per natoram in unico instanti non aspicit nisi ad unicum intelligibile, el per gloriam simul videt multa: ergo pari ratione videtur, quod Angelus giorifleatus simul possit esse in diversis locis.

5. Item, corpus nunquam potest elevari, nec per gloriam, nec per unionem, ut sit excelsius spiritu glorioso; sed corpus Christi per gratiam unionis potest esse in locis diversis: ergo pari ratione, ut -videtur, et Angelus gloriosus.

Contra: 1. Ambrosius in libro de Spiritu sancto: « Omnis creatura certis suae naturae est circumscripta limitibus»; sed quod potest esse unum el idem totum et secundum actum ita in hoc loco, quod etiam in alio, non est circumscriptum: ergo vel Angelus non est creatura, vel, siv sit, in pluribus locis simul esse non potest.

2. Item, Damascenus in libro primo: « Angelus dicitur esse in loco, quia adest intelligibiliter et circimiscribitur, ubi et operatur, non enim potest secundum idem in diversis locis operari »: ergo idera quod prius.

3. Item, si Angelus simul esset in diversis locis, non indigeret mitti nec raoveri; sed moventur Angeli, sicut patet per Scripturam veteris et novi Testamenti: ergo etc.

4. Item, si Angelus simul et semel esse posset in diversis locis, simul et semel posset in uno loco tacere et in alio loco loqui, in uno moveri et in alio quiescere: ergo duo opposita simul et semel essent vera de eodem.

5. Item, ponatur, eundem Angelum simul esse Parisius et Romae; quaero, uti'um do Urbe posset ire Parisius. Si non; quaero, quid impedit? Et non est dare. Si sic; sed nihil movetur ad id quod habet: ergo non potest ire Parisius; aut si vadit Parisius et ibi se invenit, simul fuit prius praesens et absens, et posl bis est ibi praesens; quae omnia sunt inconvenientia et absnrda: ergo etc.

c 0 N c L u s 1 0. Angelus simul et semel est tantum in uno loco.

Respondeo: Dicendura, quod cum Angelus habeat esse individuatum, habet esse hic et nunc; quia vero habet esse Ivmitatum et virtutera limitatam, habet esse in uno liic sive in uno loco tantum. Quoniam ergo tam individuatio quam liniitatio naturaliter et inseparabiliter inest Angelo, hinc est, quod Angelum simul et semel oportet esse tantum in uno loco; et hoc dicunt auctoritates, et rationes probant. — Et ideo concedendae sunt pro eo, quod verum concludunt. concomilantiam simultatis, quod in eodem instanti, in quo est velle esse in quocumque loco, sit esse; sed ideo dictum est, quia esse in loco volito sequitur velle sine mora teraporis magna, propter velocitatem angelicam, ut Damascenus dicit. Sequitur etiam esse in loco tali vel tali velle Angeli ad nutum, quia Angelus non vult, nisi quod competit naturae suae. Unde non vult ibi esse in instanti, sed in eo tempore, in quo scit se posse pervenire. Eodem modo intelligendum est verbum praedictum de corpore glorioso.

2. Ad illud quod obiicitur, quod ibi est, ubi operatur; dicendum, quod operari aUcubi est dupliciter: vel mediate, vel immediate; imniediate, ut puta anima operatur in manu; sed mediante manu anima nautae operatur in tota navi, quia movendo manum movet temonem, et movendo temonem totam navem movet; nec tamen oportet, quod sit in tota navi, sed ubi operatur primo. — Per hunc modum

intelligendum est in proposito, quod, etsi.ngelus esset raotor caeli vel movens, primo moveret unam partem, sicut illam, super quam esset influentia motoris, et in illa esset, non in tota re mobili vel mota. Sic etiam intelligendum est de Angelis, qui subverterunt Sodomam

3. Ad illud quod obiicitur de simplicitate, dicendum, quod esse simplex est dupliciter: aut per privationem partium componentium in esse naturae, aut per privationem partium constituentium in esse definito sive in genere. Quando ergo dicitur, quod quanto aliquid simplicius, tanto in pluribus; hoc dicilur de simplicitate secundo niodo, quam scilicet habet genus respectu speciei, et ideo in pluribus reperitur quam species. Cum autem dicimus Angelum simplicem, hoc est secundum aliud genus simplicitatis; ideo nihil ad propositum.

4. Ad illud quod obiicitur de pluralitate cognoscibihum, quae intelhgit simul et semel; dicendum, quod non est simile duplici ratione: quia vis cognimagis eflicilur deiformis per gloriam, quam vis

et IV. Scnt. d. 10. q. 2.) certissimum esse censet, virtute di-

Tertio quaeritur de modo essendi Angelum in loco. Et quaeritur, utrum sit in loco impartibili sive punctali. Et quod sic, videtur.

1. Damascenus dicit, « quod Angelus est in loco, non flguraUter, sed intelligibiliter »: cum ergo nihil ipsius loci sit infigurabile et intelligibile nisi punctus, est in puncto.

2. Item, proportio debet esse locati ad locum; sed Angelus est simplex et impartibilis: ergo ei debetur locus siraplex et imparlibilis. Sed hic est solus punctus loci: ergo elc.

3. Item, ponamus, Angelum esse in loco, in motiva motu exteriori. Praeterea, aliud est, Deus et exemplar divinum in gloriflcatis est ratio cognoscendi secundum rem et essentiam; ideo intellectus gloriflcatus multa cognoscit, ita quod non dispergitur, sed circa unum colligitur. Sed Angelum esse in pluribus locis, hoc non potest esse per collectionein virtutis ad unum locum, sicut intellectus ad ununi primum cognoscibile; et ideo non est simile.

4. Ad ilUid quod obiicitur de corpore Christi, dicendum, quod non est locus a niinori, nec a simili, quia corpus Christi in pUiribus locis est, quia niulta convertuntur in ipsum. — Et si quaeras, quare magis congruit aliqua in ipsum converti quam in aliud corpus; ratio huius est, quia est cibus, in quo uniuntur et reficiuntur omnia membra Christi. — El si quaeras, quare cibus est huiusmodi? eadem quaestio est de carbone, quare calefacit?Propter coniunctionem cum igne. Sic caro Christi repleta est delectatione, ut carbo ignitus igne, et hoc tactum est diffusius in primo libro et in quarto quo minori non potest esse, quaero: aut ille locus est partibilis, aut imparlibilis. Si partibilis: ergo cura Angelus sit simplex, ergo adhuc potest esse in minori. Quod si non potest esse in minori, videtur, quod ille sit impartibilis; sed nihil est irapartibile in loco nisi piuiclus: ergo etc.

5. Item, « quod recipitur in aliquo, recipitur ibi per modum recipientis, non per modum receptiS): si ergo Angelus est in loco partibili, est partibiliter. Sed irapossibile est, Angelum recipere partitionem: ergo etc.

6. Item, si Angelus est in loco partibili tanquam in loco primo, aut ergo est totus in qualibet parte, aut est ita in toto, quod pars est in parte. Si totus est in toto, Jta quod pa?'s in parte, ergo est partibilis; si ita quod in qualibet parte totus, cum ergo partes loci sint multae, erit in pluribus locis. Si tu dicas, quod est in omnibus illis tanquani in loco uno, sicut anima est in onmibus partibus corporis; contra: esto quod corpus illud dividatur et locus, in quo est Angelus; constat, quod nihilominus potest esse in omnibus partibus, cum non pendeat in aliqua parte principaliter. Et si hoc, cum sit ibi locorum multitudo, erit Angelus in pluribus locis.

Contra: I. Punctus nec est locus, nec pars: ergo quod cst iu puncto vel iu loco punctali non est in loco.

2. Item, « punctus, ut dicit Philosophus, est subslantia posita », id est essentia habens positionem, in quo differt ab unitate: ergo si Angelus est in puncto secundum proportionem puncto convenientem, ergo Angelus habet positionem. Sed forma, habens positionem in materia, non est motor sufficiens eius in quo est: ergo etc.

3. Item, si Angelus est in puncto, primo ergo influit virtutem supra punctum: ergo cum punctus sit improportionalis corpori, irapossibile est. quod virtus eius se extendat ad corpus; et ita nunquam movebit corpus.

4. Item, anima est in toto corpore; sed lioc non facit unio, quia ex hoc ipso habet dependentiam, et ita arctationem: ergo hoc est ratione simplicitatis. Cum ergo Angelus sit aeque simplex, vel magis quam anima, videtur, quod multo fortius in maiori loco vel aequali totus possit esse. Angelus definitive est in loco divisibili, ita tamen, ut non sit locus ita parvus, quin Aiigelus adhuc possit esse in minori.

Respondeo: Triplex fuit circa hoc positio.

Fuerunt enim quidam dicentes, quod Angelus, i. quamvis sit in loco corporali, non tamen est in eo corporaliter, sed spiritualiter. Quoniam vero non est in loco situaliter, ideo nec secundum totum, nec secundum partem, nec secundum impartibile, quia nulla omnino est commensuratio Angeli ad locum. — Sed ista positio non intelligibilis esse videtur, quomodo scilicet aliquid possit esse in aliquo et definiri et contineri, nec tamen primo immediate sit in toto, vel in parte, vel in impartibili. Omne enim quod est in aliquo toto, vel est ratione totius, vel ratione ahcuius parlis.

Et ideo fuit circa hoc secunda positio, scilicet quod.ngelus est in loco impartibili sive punctali. Et ratio eorum erat ista, quia Angelus non habet materiam omnino differentem a corporalium materia nisi secundum esse, scilicet quia non est extensa. Unde cum materia sit simplex ut punctus de se, dicunt, Angelum habere simplicitatem proportionalem punclo, et ita est in loco pnnctali. — Sed haec positio falsa est et non intelligibilis. Quidquid enim sit de materia, sicut infra dicetur, hoc tamen est verum, quod omnis locus corporcMs est partibilis: ergo sicut est oppositio in adieclo, dicere corpus impartibile sive punctale, ila et dicere locum punctalem. Et iterum, cum punctus non sit locus, ponere Angelum in puncto est ponere, ipsum non e.sse in loco.

Et ideo esl tertia pnsitio, quod Angelus, cum contineatur a loco corporali, quod est in loco partibili, tanquam in loco primo; et quoniam non potest extendi in eo, ideo necesse est, quod sit in toto, ita quod totus in toto, et totus in qualibet parte. Et in hoc est similis quodammodo simplicitas - Angeli simplicitati divinae: sed deficit, quia Angelus in uno loco sic est% Deus autem ubique. Ex hoc dicit loannes Damascenus, quod Angelus est in loco corporali, sed intelligibiliter, non figuraliler, quia hoc solum capit inlellectus, quomodo videlicet substantia tota sit in partibus et tota in toto.

2. Quod obiicitur, quod debet esse proportio; dicendum, quod non oportet, quod sit proportio.secundum speciales conditiones et proprias Angeli vel loci, quia Angelus non ponitur esse in hco prononnullis codd. Sed ista ratio pro Sed ista positio. — De seq.

prie; est tamen ibi proportio quoad finitateni et limitationem, per quae duo Angelus definitur et est jn loco; sicut enim.ngelus habet subslantiam et virtutem flnitam, sic locus eius arctatus est et limitatus.

3. Quod quaeritur de hoc: si ponatur Angelus in loco, in quo minori non possit esse; dicendum, quod in hoc differt existentia Angeli in corpore et animae, quod anima, quia est perfectio corporis nati vivificari vita rationali, et illud est in determinata quantitate, ideo potest esse in corpore ita parvo, qudd non in minori, quia minus non esset organizabile et viviflcabile; Angelus autem, quia non est ut perfectio et simplex est, esl in qualibet parte loci totus, quantumcumque parva est — quia ratio loci salvatur in qualibet -, non potest accipi locus ita parvus, quin adhuc possit esse in minori — et ideo non est dare locum, in quo minori non possit esse; est tamen dare, in quo maiori non potest, sicut et anima, quia hoc venit ex limitatione. Sicut ergo in corporibus status est in ascendendo, sed in dividendo nunquam est ponere statum, nec unquam devenitur ad impartibile: sic intelligendum est circa existentiam Angeli in loco.

4. Quod obiicitur, quod est per modum reci-

I. Quid sit esse definitive in loco, explicalur liic in fine

Quarto et ullimo quaeritur, ulrum plures Angeli simul possint esse in eodem loco primo. Et quod sic, videtur ratione multiplici.

1. Et prima est haec: Angelus non est in loco corporaliter, sed spiritualiter: ergo cum dicat Philosophus tertio de Anima, quod « anima est locus specierum », in quo sciUcet sunt spiritualiter, similis est modus existendi Angelum in loco et speciem in anima. Sed in anima simul possunt esse plures species. ita quod tma non est in alia: pientis etc; dicendum, quod verum est. ubi receptum dependet a recipiente, sicut species recipitur in organo, recipitur et in intellectu, et existentia eius pendet ex eo in quo recipitur, et se habet ad illud per modum informantis; hinc est, quod recipit modum suae existentiae ab eo in quo recipitur. Non sic Angelus recipitur a loco, quia non pendet ex illo.

S. Quod obiicitnr: si totus est in qualibet parte loci, cum sint plura loca etc; dicendum, quod totus est in qualibet parte, nec tamen in pluribus locis, sicut nec anima, dum viviflcat totum corpus, non vivificat diversa corpora, sed unum.

Quod autem obiicitur: esto quod corpus illud sive locus, in quo est Angelus, dividatur; dico, quod si divideretur in mille partes, dum tamen partes non sequestrarentur longe ab invicem, totus esset in omnibus, et omnes essent ei unus locus, quia nuUam habenl rationem ambiendi vel deflniendi Angelum, sed illud quod coniplectitur omnes partes. Locus enim non numeratur secundum numerum corporum locanlium, sed in comparatione ad locatum; sicut patet, quia unum corpus potest esse partim in aere, partim in aqua, partim in terra, nec tamen in tribus locis, sed in uno est. hac ductus ratione, quod punctum non sit locus. Hanc suam Ricliard. a Med.. I. Sent. d. 37. a. 2. q. 2. ergo pari ratione plures Angeli in uno loco corporali.

2. Item, Angelus non est minoris simphcitatis quam punctus; sed duo puncta possunt esse simul: ergo et plures Angeli. Probalio minoris: Philosophus dicit, quod « contigua sunt, quorum ullima sunt simul »: et dicit, quod « simul sunt quaecumque in eodem loco primo sunt »: ergo cum contingat lineas contiguari, et ila ultima esse simul: ergo duo indivisibilia sunt sinud. tmncumque parva est ratio loci, sakatur in qualibet. Post

3. Item, per aliud simile: quia « Angeli sunt lumina spiritualia », sicut dicil Dionysius; <i sed lumina corporalia », quae sunt minoris simplicitatis et magis dependent a loco corporali, « simul sunt », sicut dicit Dionysius, et plures species in eodem medio simul sunt, sicut patet: ergo pari ratione, immo fortiori plures Angeli in uno loco.

4. Item, rationalis anima magis appropriat sibi corpus, in quo toto est, quam Angelus locum, quia maiori nexu illi unitur: sed daemon potest obsidere et esse in eodem corpore cum anima: ergo etc.

b. Item, Sancti dicunt et infra habebitur, quod corpus glorificatum pertransit per non gloriflcatum: ergo possunt simul esse duo corpora, ergo multo fortius duo spiritus. Si dicas, quod non valet in spiritibus, quia unus non est materialis respectu alterius, sicut corpus non glorificatum respectu glorificati; obiicitur tunc: sint simul duo corpora animata, quorum unum sit glorificatum et alterum non; constat, quod duae animae sunt sinml; et tamen una non est materialis respectu alterius: ergo pari ratione duo spiritus.

6. Item, spiritus ralionalis non occupat locum; intelligamus eiiim, quod locus sit vacuus a corpore, et ponatur ibi spiritus, nihilominus erit vacuus sicut prius, et natus tantum recipere, quantum prius: ergo cum aeque bene possit ibi esse corpus, sicut si non esset spiritus. pari ratione videtur, quod et alius spiritus.

CoNTRA: 1. Strahus dicit et habetur in littera, u quod statim, cum empyreum est factum, repletum est sanctis Angelis »: sed non est repletum quoad vacuitatem, ergo quoad ornatus totalitatem: ergo loca distincta et diversa habent in erapyreo: ergo si eos ita produxit Deus, sicut nati sunl esse, non ergo in eodem loco nati sunt esse, sed in diversis.

2. Item, Augustinus de Fide ad Petrum: «Inest singulis spiritibus naturalis terminus, quo a se invicem distinguuntur, et unus in altero non est»: ergo si distincti sunt per terminos naturales, impossibile est, eos esse simul et in eodem loco simul existere.

3. Item, locus dicitur ad locatum relatione essentiah: ergo cum, multiplicato uno relativorum. multiplicatur alterum, quot sunt locata, tot sunt loca, eodem modo, quo locus dicitur adlocatum:'ergo cum locus Angeli dicatur ad locatum non per modum mensurantis, sed per modum definientis, ergo quot sunt Angeli definiti, tot sunt loca definienlia.

4. Item, sicut se habet locus ad locatum, ita e converso, ergo sicut unum locatum ad plura loca, ita unus locus ad plura locata; sed unum locatum, ut Angelus, non potest esse in pluribus locis: ergo unus locus non polest esse plurium Angelorum: manifestum est ergo etc. Propter ordinem universi servandum duo Angeli non possunt esse in eodem loco primo.

Respondeo: Ad praedictam quaestioneni runt aliqui, quod Angeli poterant esse plures simul, nullo repugnante, et hoc propter suam simplicitatem et propter hoc, quod locum non replent ratione suae spiritualitatis. Unde nec minuunt loci capacitatem, quemadmodum nec lumina nec idola in medio, nec species in anima, quae in eodem et secundum idem sunt in multitudine; nec tamen ponitur idohmi in idolo, nec lumen in lumine; sic dicunt se habere in proposito. Nec cogit obiectio de replelione caeli,, quia hoc dictum est propter spirituum multitudinem; nec de virtute sive loco spirituali, quia semper distinguuntur propria virlute et natura, nec unus illabitur alteri; nec de relatione, quia unius ad alterum non est habitudo nec dependentia necessitatis, sed solum cuiusdam congruitatis.

Alii dixerunt, quod quamvis Angelus spiritualiler sit in loco, tamen plures Angeli in eodem loco simul esse non possunt, repugnante habitudine distinctionis, quae est loci ad Angelum. Sicut enim duae species albedinis in eadem anima esse non possunt, non propter hoc, quod repugnet repletio, sed propter lioc, quod repugnat ipsius animae informatio, quia informata specie albedinis, non potest iterum consimili specie informari: similiter in proposito locus definiens aliquid non potest aliud,

quod eodem modo est in loco, definire; unde sicut unum corpus non potest perfici a duabus animabus, sic nec unus locus primus deputari duobus spiritibus.

Sed melius istam quaestionem terminare possu- 3. mus, si respiciamus ad rationem, ob quam Angelos ponimus in loco corporali; hoc enim non est propter indigentiam Angeli, quia, omni corporali loco destructo, posset spiritualis substantia permanere. Nec hoc etiam est propler indigentiam loci, quia per praesentiam Angeli nuUa removetur indigenlia loci; sed hoc est propter ordinem universi. Quoniam igitur Angelus locum non occupat, Angelus indigentiam loci corporaUs non terminat, nec simpUciter nec in parte; quantum est de spirituali natura eius et loci, nihil prohiberet, plures spiritus simul esse, sicut plura idola, vel species in anima. Sed quoniam ordo universi ita tolhlur per omnimodam indistantiam, sicut per distantiani infinitam: sicut

I. Scotus responsioneni ajfirmalivmn praefert; S. Thoni., nibus. Putat autem, ex parte naturae Angeli et etiam loci

DuB. L

In parte ista sunt dubitationes circa litteram, et primo (juaeritur de hoc quod dicit: Cum me laudarent astra matutina. Dicit enim, hoc de Angelis intelligi. Sed contra hoc est quod dicit Damascenus: «Tradunt sibi consilia. sermone sine voce prolato «: si ergo Angeli non loquuntiu, ergo non laudant. — Jtem, Angeli suiit substantiae spirituales: ergo non habent organa corporalia, ergo nec vocem possunt formare. — Item, vox formatur ex percussione et fractione aeris: si ergo in empyreo non est aer, ergo non videtur, quod possit ibi esse vox nec sonus, ergo nec laus, non solum ab Angelis, verum etiam nec ab hominibus beatis. Si dicas, quod intelligitur de laude mentali, non vocali; in conlrarium sunt revelationes Sanctorum, qui audierunt multas animas; maxime exemplum est in beato Martino, quem audivit quidam vir sanctus cum laudibus ferri in caelum. — Item, in conlrarium est auctoritas Isaiae sexto: Clamahant alter ad alterum etc.; non patitur ordo universi, ut Angelus inflnite distet ab Angelo, immo omnes intra unam circumferentiam caeh ultimi clauduntur; sic non patitur, quod Angelus in eodem loco primo simul sit cum Angelo. Et ex his patent obiecta.

1. 2. 3. Quod enim obiicitur de speciebus in anima et punctis et luminaribus, patet responsio, quod non est simile, pro eo quod diversae species diversas indigentias animae complenl; non sic plures Angeli indigentiam loci. Amplius, non sic attenditur ordo in illis quantum ad existentiam in loco, sicut in Angelis.
2. 0. Similiter sequentia duo non valent, quia nihil est ibi, quod repugnet ordini universi, quia daemon et aninia sunt in corpore diverso modo essendi, et corpus non glorificatum est materiale respectu glorificati.

3. Ultimum vero concludit a parte naturae Angeli; sed aliud esl, quod impedit. d. 37. a. 2. q. i. et in Apocalypsi quarlo: Requiem non habebant etc. — Item, ratio videtur illud persuadere, quia ibi erunt organa vocum, et in hoc vnaxima est iucunditas, et in hoc manifestatur maxime divina gloria: ergo videtur, quod laus vocalis erit in patria.

Respondeo: Dicendum, quod super hoc non habetur certitudo, nec per auctoritates nec per rationes cogentes. Cum enim utraque pars sit probabihs, utraque tenetur a diversis.

Quidain namque dicunt, quod in caelo empyreo non erit nisi laus mentalis tam ab Angelis quam ab hominibus beatis, tum quia non competit loco, tum quia non competit localis, maxime Angelis; et si Angeli raonstrati sunl laudare vocaliter, hoc fuit per visionem imaginariam, non corporalem. Nec oportet, huiusmodi corporalem laudeln esse, quia tanta erit mentalis, quod haec locuni non habebit.

Aliis autem magis placet, quod laus vocalis erit in patria quantum ad homines, qui habebunt organa, ut sic non solum animus laudel Deum, verum etiam lingua, et totus homo feratur in laudem

divinam. — Etsiquaeratur, quomodo hoc possit esse, dicunt, vel quod illa vocis formatio non erit per inspirationem et respirationem, sed per aerem, qui quasi naturaliter erit Beatis complantatus, sicut patet in quibusdam animalibus, ut in apibus; vel certe ita deserviet empyreum glorificatis, sicut aer corporibus non glorificatis. De Angelis vero dicunt, quod quia incorporei sunt per naturam propriam, non competit eis nisi laus mentalis. Unde Gregorius -: <( Laus Angelorum est in ipsa admiratione contemplationis ». Sed quia Angeli, dum ministrant nobis, corpora assumunt ad nostrum solatium et in illis loquuntur et voces formant ad noslram inslructionem aliquando, ita etiam in illis vocaliter Deum laudant ad nostram consolationem.

Quaecumque pars teneatur, satis plana est sou-Iutio obiectorum. Quaecumque istarum positionum teneatur, planum est, quod textus lob inlelligitur de Angelis beatis. qui dicuntur astra propter fulgorem matutinae cognitionis, quam habent in Verbo: et de laude mentali quantum ad exultalionem. quam habent de Deo

Item quaeritur de hoc quod dicit lucifer: Ascendam in caelum. Cum enim esset in empyreo, videtur, quod ultra empyreum sit aliud caelum. Si tu dicas, quod non esl aliud caelum corporale, sed spirituale; contra: extra ultimum caelum corporale nihil est, quia « est continentia visibilium et invisibiiium''»: ergo videtur, quod non sit aliud caelum spirituale ultra empyreum, quin etiam sit aliud corporale. — Item, Christus sedet a dextris Dei et beata Virgo est exaltata super omnes choros Angelorum; et tam Christus quam beata Virgo est in caelo corporali: ergo si Angeli sunt in empyreo, videtur, quod ultra empyreum sit aliud caelum corporale: ergo non intelligitur de spirituali.

Quaerilur igitur, si ultra empyreum est caelum quia est eontentivim, secretum et quietum. Et quia di- haec triplex proprietas reperitur in celsitudine divmitatis, ideo ipsa dicitur caelum: est ennn ampla immensitate virtutis, secreta profunditate cognitionis, quieta tranquillitate delectationis. Hoc est caelum, ad quod lucifer ascendere voluit, quia ad hanc celsitudinem; hoc est superius omni caelo. non situ, sed dignitate; et maius est omni caelo, non extensione, sed sua immensitate, per quam est extra omnia, non exclusus, sicut dictum est in primo libro. In hoc autem caelo sunt solum tres personae, scilicet Pater et Filius et Spiritus sanctus, qui soli sunt omnino et perfecte aequales. Omnia autem creata, sive corporalia sive spiritualia, intra empyreum sunt.

Quod obiicitur de Christo, quod sedet a dextris; dicendum, quod hoc, si dicatur secundum divinam naturam, dicitur per omnimodam aequalitatem. Si autem secundum humanam, sic dicitur sedere a dextris, quia in potioribus bonis Patris; unde in empyreo ceteros excellit, tam Angelos quam homines, et loco et dignitate. — Post ipsum credimus beatam Virginem super omnes alios; deinde ceteri ordinantur secundum dignitatem meritorum. — Huius autem imaginatio faciliter potest haberi, si quis imaginetur aves in aere secundum ordinem, et pisces in aqua; sic in empyreo intelligenda sunt coUocari corpora, quia corpus illud multum habet de altitudine, sicut et alii caeli. Unde non debet quis imaginari, quod ibi sint Beati sicut in solario, nec tamen intelligendum, quod imus sit directe super caput alterius; sed sicut, si esset mons rotundus, et aliquis esset in culmine, et aliqui circumcirca: sic potest aliquis imaginari, qui melius nescit, dispositionem Beatorum in caelo empyreo et Christi. Vix tamen potest quis taliter imaginari, quod perveniat ad cogitandam dispositionem per eum modum. per quem est; et ideo magis est desideranda, quam in imagine describenda.

Nota tamen, quod in dispositione caeloruni sive numero videntur contradicere doctores sacrae Scripturae philosophis. Nam philosophi sphaeras octo esse dicunt, doctores aliqui novem ponunt, aliqui octo, aliqui septem caelos; et ideo sibi ipsis videntur contrariari. Ratio autem huius diversitatis est, quia philosophi nihil de empyreo sunt locuti, nihil etiam de igne el aiire, quando loquuntur de caelis. Scriptura sacra etiam aerem caelum appellat, et aquas supra caelum et ipsum empyreum et ipsum Deum. — Ratio autem diversitatis inter doctores ex hoc venit, quod quidam numerant caelum spirituale

cum corporalibus, ul Beda; quidani vero oraittUDt ulterius; quidam dividunt firmamentuni in duo, scilicet iii caelum sidereum et planetarum; quidam coninngunt. Similiter quidam dividnnt aereum in duos, quidam coniungunt; similiter de igneo. Taraen

Cap. I.

Quales facti fuerint Angeli.

Ecce ostensum est, ubi Angeli (iierint, mox ul id est liljera incliiiandae volunlntis sive ad bonum sive triuni sine violentia et coaclione ad utrumlibet propria voluntate deflecti

Cap. II.

An omnes Angeli fuerint aequaks in essentia, sapientia, libertate arbitrii.

Hic considerandum est, utrum in sua substantia spirituali et sapientia rationali et libertate arbitrii, quae omnibus inerant, omnes aequales fuerint, ut sit prima forma, arbitrium potestas. Et ad substantia?n quidem sicut in corporibus nonnulla dillerentia est secundum essenliam ac formam et pondus: quaedam enim aliis

Cap. IV. A7i bonij, vel mali creati sint, et an aliqua mora fuerit inter creationem el lapsum.

Illud quoque investigatione dignum videtur, quod el a pluribus quaeri solet, utrum boni velmali, iusli vel secunduni communiorem computationem novem ponuntur caeli, largissime accipiendo, scilicet aereum, aethereum, igneum, olyrapicura, caelum planetarum, firmamentum, aqueum, empyreum et caelura Trinilatis. Horum autem sulficientia patebit infra. meliorem ac digniorem essentiam et formani habent, et alia aliis leviora atque agiliora sunt. Ad hunc ergo bona aliis excellebant, ipsi etiam post per munera gratiae eisdeni praeessent. Qui enim natura magis subtiles et sapientia amplius perspicaces creati sunt, hi etiam maioribus gratiae numeribus praediti sunt et vertenda est secundum differentem naturae virtutem et differentem cognitionis et intelligentiae vim. Et sicut volunlatem imponit.

Cap. III.

Quae communia et aequalia habuerunt Angeli.

Et sicut in praedictis Angeli differebant, ita et quaedam communia et aequalia habebant: quod sjozessentiae et intelligenlia sapientiae et libertate voluntaet ponderare, qui cuncta fecit in pondere, numero ter creationem et lapsuni, vel sine mora in ipso crealibero arbilrio in malitiam declinasse, sed in malitia a Deo factos esse, nec aliquam fuisse moram inter creationem et lapsum, sed ab initio apostatasse; alios

vei'o creatos fuisse plene beatos. Qui opinionem suam muniunt auctoritale Augustini super Genesim ila diconlis: « Non fmstra pulari potest, ab inilio temporis diabolum cecidisse nec cum sanctis Angelis pacatum aliquando vixisse et beatnni, sed mox apostalasse; unde Dominus ait: llk homicida erat ab inilio et in non stetit ex quo creatus est, qui starel, si stare vodiabolum cecidisse et nunquani in verilate stelisse. Angel.is eius; et Propheta ait: Draco iste, quem formasti ad illudendum ei, tanquam i)unio factus sit maUis et invidus diabolus, non volunlale depravatus II. — His aliisque testimoniis uluntur qui dicunt, Angelos, qui ceciderunt, creatos fuisse malos et sine et beatos fuisse creatos, astruunt aucloritate Augustini, qui super Genesim dicit, per caelum signillcari crealurani spiritualem, quae abexordio, quo facla est, et tes. Nondum enim praediti erant virtutibus, quae staulibus appositae luerunl in confirmalione per gratiam, brevilatc leniporis omnes boni erant, non quidem per usum liber'i ari)ilrii, sed per creationis benelielum; et tales eranl, qui stare poterant, id est, non cadere per qui super Genesim dicit, angelicam naluram primo et lucem appelialam, quando ad Creatorem est conversa, perfecta dilectione ei inhaerens. Unde prius dictum est: In principio creavit Deus caelum et terram, et postea subditum: Dixit Deus: Fiat lux, et — Ralio quoque obviat illis qui dicunt, Angelos creatos fuisse malos. Non enim )0iuit Creator optimus au- ipso illis erat, et totum bonum erat, quoniam ex ipso natura incipiens acceperal. merito hoc inaliquo, quod creavit, Deus damnet; non naturam, sed voluntatem malam punieiulam esse credicitur: Hoc est initium fignienti Dei clc., sed corpus malitiae. Haec autem illuslo fll angelis malis et hominibus malis per Angelos sanctos. quia subdit eis angelos malos et homines nialos, ut, noii quantum nitunputetur, quia ab inilio non cecidisse diceretur. Non

enim caderet? Factus ergo prius, statim a veritate se ibi aliqua nioriila, licct brevissima. Quod Origenes conflrmat su)er Ezecbielem dicens: « Serpens hostis esl conlrarius veritati, non tamen a )rincipio neque statim super pectus et venlrem suum ambulavit; sicut Adam ipsum occidit, qui homo dicitur in Evangelio. Nec in veritate stetilj quia in ea non fuit, sed ab initio lemporis, id est statim post initium temporis, apostatavil. invidiam in mortem praecipilavil et fallaciler seduxit.

Supra egit Magister, quanrto et ubi creati sunt Angeli. In hac parte ostendit, quales facti sunt. Et quoniam qualitas Angeli potest attendi aut quantum ad naturales habilitates sive qualitates respicientes dispositionem naturae, aut meritum, aut praemium; ideo haec pars tres liabet. In prima determinat de primis, scilicet de attriljutis. In secunda de habitibus maliliae et bonitatis, ibi: Illud quoque invesligatione etc. In terlia de habilibus beatitudinis et

Ad intelligentiam huius partis duo quaeruntur secundum duo attributa, quia de aliis habebitur infra.

Et priino quaeritur de simplicitate essentiae.

Secundo vero de discretione personali.

Et circa primum quaernntiu tria.

Ex praedictis ergo liquet, Angelos omnes bonos esse creatos, et post creationem quosdam cecidisse a bono, quod babuissenl, si perstitissenl.

Gp. V.

De triplici sapientia Angelormi ante casum vel confirmcUionem. vel respuendum illis foret.

Cap. VI.

An aliquam habuerint Dei dilectionem

vcl sui ante casum.

Solet etiain quaeri, utrum aliquam Dei vel sui invicem dilectionem habuerinl. Ad quod dici potesl, quod naluralem dilectionem habebant, ut memoriam, inlelleclum et ingenium, qua Deum et se aliquatenus diligebant, per quam lamen non merebantur. miseriae, infra distinctione quarta: Post haec videndum, utrum perfectos etc.

Prima pars habet tres. In prima enumerat et distinguit illa attributa. In secunda ostendit, quomodo recipiunt magis et minus, ibi: Hic considerandum est, utrum etc. In tertia ostendit in aliquibus aliis aequalitatem, ibi: Et siciU in praedictis Angeli differebant etc.

Primo quaeritur, utrum Angelus sit simplex. an compositus ex materia et forma.

Secundo, dato quod sic, quaeritur, utrum eadem sit materia in spiritualibus et corporalibus per essentiam.